مباراة برشلونة وأتلتيك بلباو بث مباشر ،يسعى فريق برشلونة إلى العودة إلى المربع الذهبي لمسابقة الدوري الإسباني لكرة القدم عندما يستضيف نظيره أتلتيك بلب
سيد امداد محمد شاھ سنڌ جو بي داغ سياستدان ۽ مخلص سماج سڌارڪ سهيل ميمڻ وچولي طبقي جي پڙهيل لکيل سماج سڌارڪ، سياستدان، سائين جي ايم سيد جي ننڍي فرزند، سياست ۾ شرافت ۽ ايمانداريءَ جي روايت برقرار رکندڙ ۽ سنڌي روايتن جي بهادر سپاهي، سائين امداد محمد شاهه جي اڄ نائين ورسي آهي. ۳۰ ڊسمبر ۱۹۳۵ع تي سن ۾ جنم وٺندڙ سيد امداد محمد شاهه پنهنجي پرائمري تعليم سن ۾ ۽ پوءِ سيڪنڊري تعليم ڪراچي جي سينٽ پيٽرڪ مشنري اسڪول ۾ ورتي، انٽر ميڊيئٽ ۽ سائنس ۾ گريجويشن پڻ ڪراچيءَ جي مشهور ڊي جي ڪاليج مان ڪرڻ بعد اسلاميه ڪاليج مان قانون جي ڊگري حاصل ڪئي. سائين امداد محمد شاهه اصولن جو ايترو ته پڪو هو پنهنجي اولاد جي به نه ٻڌندو هو. ٺيٺ سنڌي لهجي ۾ گفتگو ڪندو هو، انگريزيءَ تي عبور حاصل هئس، سادو کائيندو هو ۽ سادو پائيندو هو، وڏي گاڏي رکي وڏيرن وانگر ڳوٺ وارن تي داٻي بجاءِ عام ڪار ۾ سفر ڪندو هو، روڊ جو سفر سائين امداد شاهه ايترو ڪيو جو جيڪڏهن چئجي ته سندس اڌ زندگي روڊ تي سفر ۾ گذري ته به غلط نه ٿيندو. هو چوندو هو، پرڻو ڀلي ڪنهن جو نه کائي سگهجي ته خير آهي پر مرڻي تي اڳ يا پوءِ ضرور پهچجي. اهوئي سبب هو جو سائين امداد محمد شاهه جي ڪارجي ڊگيءَ ۾ اجرڪون هميشه پيل هونديون هيون. سائين امداد محمد شاهه وٽ، سائين جي ايم سيد جيان شام جو کل، ڀوڳ جي محفل نه لڳي اهو ممڪن نه هو. قانون جو ايترو احترام ڪندو هو جو، پنهنجي ڪار جي ريڊيو جو لائسنس به ٺهرائيندو هو. ڏوهارين لاءِ پويون ڏينهن هو، سندس چوڻ هو ته جي ڪو ڏوهاري درياهه ۾ ٻڏندو هجي ۽ توهان کي بچائڻ لاءِ هٿ ڏئي ته، ان کي هٿ کان وٺي درياهه مان ڪڍڻ بجاءِ، اڃا به ڌڪو ڏئي ڇڏجي. سائين امداد محمد شاهه طبيعت ۾ صوفي هو، ملڪ جي سڀني صوبن ۾ اڪثر صوفين اوليائن جي درگاهن تي ويندو رهندو هو. سائين امداد محمد شاهه جو وقت سائين جي ايم سيد جو فرزند هجڻ ڪري ننڍي کنڊ جي اهڙن با اصول ۽ باضمير ماڻهن سان گذريو، جيڪي سنڌ جي اصل سڃاڻ ۽ فخر هئا ۽ آهن. سائين امداد شاهه انهن عظيم هستين کان پرايو ۽ اهڙو ئي بااصول، شريف ۽ سماج سڌارڪ انسان ٿيو. ننڍپڻ ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌيءَ جي سرپرستيءَ ۾ سندس تربيت ٿي. سائين امداد شاهه، پارسين کان سڀ کان وڌيڪ متاثر هو، هو چوندو هو ته پارسي ته مرڻ بعد به پنهنجو جسم پکين کي کارائين ٿا ۽ ملڪ ۾ عضون جي پيوندڪاري پارسين کان ئي شروع ٿي. سڪرنڊ تعلقي جي ڳوٺ مجيد ڪيريو ۾ سائين امداد محمد شاهه جي زمينداري رهي، انهيءَ ڳوٺ ۾ پهريون پرائمري اسڪول ۱۹۶۰ ۾ سندس ئي ڪوششن سان قائم ٿيو ۽ پوءِ تعلقي سڪرنڊ جا مڊل اسڪول مجيد ڪيريو، صابو راهو، کڏهر، محراب پور، گبر ڏاهري، مير محمد جوڻو، لاکاٽ، لاکا آباد ۽ رمضان راهو سائين امداد محمد شاهه ئي قائم ڪرايا. علائقي جي ڳوٺن دليل راهو، خيبر لکمير، لانڍي، حسن جمالي، مهر علي جمالي، محمد فقير لغاري، ٻڍل شاهه، بچل پور ۽ ماڙي جلباڻي، جا هاءِ اسڪول ۽ قاضي احمد هائير سيڪنڊري اسڪول به امداد محمد شاهه ئي قائم ڪرايو. ان کان علاوه سنڌوءَ جي بچاءُ بندن تي سندس نظر هميشه رهي، ان کي ڪڏهن به ڪمزور ٿيڻ نه ڏنائين. صحت جي سهولتن لاءِ ڪيترائي بي ايڇ يو قائم ڪرايائين. سائين امداد محمد شاهه سياست جي شروعات عوامي ليگ کان ڪئي. بنگلاديش ٺهڻ بعد سائين امداد شاهه ڪنهن ٻي پارٽيءَ ۾ شامل نه ٿيو. ۱۹۷۹ع ۾ ڊسٽرڪٽ ڪائونسل نوابشاهه ۾ آزاد اميدوار طور بيٺو ۽ ڪامياب ٿيو، ان بعد ۱۹۸۵ع ۽ ۱۹۸۸ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊجي آيو ۽ مخالف ڌر جو اڳواڻ بڻيو، سائين امداد محمد شاهه بي باڪ ۽ بي پرواهه ٿي ڳالهائيندو هو، کيس نوابشاهه ضلعي جي سيدن جي سياست جو ماسٽر مائينڊ سڏيو ويندو هو. سائين امداد محمد شاهه ثقافتي ميدان ۾ پڻ پاڻ ملهايو، حمل فقير جو ميلو شروع ڪرائڻ جو بنياد سائين امداد شاهه ئي وڌو. سائين جي ايم سيد کان پوءِ سائين امداد محمد شاهه به قومپرست ڪارڪنن جي ٽيڪ ۽ ڏڍ هو، پري پري هو پر پوءِ به سندس هوندي ڪارڪنن کي وارث هجڻ جو احساس ٿيندو هو. هو سکر ايندو هو ته مٿئين طبقي جي دوستن وٽ نه رهندو هو، جيڪي ساڻس ايم پي ايز رهيا ۽ کيس منٿون ڪندا هئا يا ناراض ٿيڻ جي ڌمڪي ڏيندا هئا، مونکي اهو اعزاز حاصل آهي ته سائين امداد محمد شاهه جڏهن به سکر ايندو هو ته مونکي خدمت جو شرف بخشيندو هو. سيد امداد محمد شاهه جا آخري سال پڻ پنهنجي ڳوٺ مجيد ڪيريو ۾ زمينون سنڀالڻ، راڄوڻي فيصلا ڪرڻ، حمل فقير جو ميلو لڳرائڻ، مرڻي پرڻي ماڻهن سان پير ڀرڻ، ڳوٺاڻن، سياسي ڪارڪنن، اديبن ۽ هر ايندڙ ويندڙ سان ڪچهري ڪرڻ، پنهنجن ئي قائم ڪرايل اسڪولن ۽ اسپتالن جي سار سنڀال لهڻ، مالڪي ڪرڻ گذاريا. سيد امداد محمد شاهه ڪجهه وقت بيمار رهڻ بعد ۲۹ سيپٽمبر ۲۰۰۴ع تي گذاري ويو، کيس وصيت موجب سندس پنهنجي ٻنين ۾ ڳوٺ مجيد ڪيريو ۾ دفنايو ويو. سيد امداد محمد شاهه هڪ صالح قومپرست اڳواڻ ابو ايلسا سنڌ جي سياست ۾ صالح اڳواڻن جي هڪ ڊگهي قطار آهي، جن جا نالا وٺڻ سان تاريخ جا ڪيئي دور ياد اچي وڃن ٿا، سيد امداد محمد شاهه به انهن نالن مان هڪ آهي، هو بنيادي طور تي هڪ بهترين سماج سڌارڪ هو، سياست کيس وڏڙن جي طرفان ورثي ۾ ملي، پر هن مخلص سماجي اڳواڻ ۽ اصول پرست پارلياماني سياستدان طور پنهنجي سڃاڻپ پنهنجي ڪردار ذريعي ڪرائي، سن ۾ جنهن بنگلي ۾ هن وقت سائين جلال محمود شاهه ويهندو آهي، ان بنگلي جي مرمت سائين امداد محمد شاهه ڪرائي، شام جو وقت هو ماڻهن سان ڪچهري دوران سائين امداد محمد شاهه چيو ته اسان جا وڏڙا گهڻو ڪجهه ڇڏي ويا آهن ۽ اسان کي مرمت ڪرائڻ به ڏکي لڳي ٿي، پر پوءِ به نڀائي وينداسين. ”ٻري جن ٻاري، هلو تڪيا پسون تن جا“ لطيف جو شعر چئي هن وڌيڪ چيو ته اسان پنهنجو فرض نڀايون پيا، اميد ته اسان جا پونئير ٻاريندا، سائين امداد محمد شاهه جي سماجي ڪم جو بنياد شاهه حيدر ايجوڪيشنل سوسائيٽي آهي، ان کي لڳ ڀڳ ۴۰ سال ٿي ويا آهن، جيڪا هينئر به پنهنجو ڪم جاري رکندي پئي اچي، ان تنظيم جو بنياد وجهڻ وقت سن شهر جي هر دڪاندار کي ان ڳالهه جو پابند بڻايو ويو هو ته هر دڪاندار روزانو ۵ پيسا جمع ڪرائيندو ۽ رقم گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ وڏو ڀانڊارو ٺهرايو ويو هو ۽ سوسائيٽي لاءِ شايد ۴۰ ايڪڙ زمين به رکي وئي هئي، سوسائيٽي جو ڪم صرف ۽ صرف غريب شاگردن کي يونيفارم ۽ ڪتاب ڏنا ويندا هئا ۽ اداري طرفان هڪ هاسٽل به ٺهرائي وئي هئي، جنهن ۾ ٻاهريان شاگرد، ڊيوٽي ڪندڙ ملازم ۽ آفيسر ماني کائيندا هئا، انهن شاگردن ۾ تازو چونڊيل ايم پي اي فقير داد کوسو به آهي، مهراڻ، لمس ۽ سنڌ يونيورسٽي ۾ غريب شاگردن جي فيس ۽ ٻيو خرچ ٻه ادارو ادا ڪري ٿو، تازو شاهه حيدر ايجوڪيشنل سوسائٽي طرفان لياقت ميڊيڪل يونيورسٽي، سنڌ يونيورسٽي ۽ قائدعوام يونيورسٽي سان سائين جي ايم سيد، سيد امداد محمد شاهه ۽ جيجي درشهوار سيد جي نالن تي غريب شاگردن کي اسڪالرشپ ڏيڻ جو معاهدو ڪيو ويو آهي، سائين امداد محمد شاهه جو اهو خواب هو ته اهڙا ادارا قائم ڪري بهتر تعليم ۽ بهتر سماج اڏي سگهجن ٿا، سياسي زندگي ۾ سائين امداد محمد شاهه هڪ بهترين پارليامينٽيرين ۽ اصول پسند سياستدان هو، شيخ مجيب الرحمان جي عوامي ليگ سنڌ جو اڳواڻ به هو، ان پارٽيءَ ۾ شموليت کان اڳ ۾ سائين جي ايم سيد کان اجازت ورتي هئائين، پر اتي به هن پنهنجي ايمانداري سان ڪم ڪيو، ۱۹۸۸ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊجي آيو ۽ جڏهن به اسيمبليءَ ۾ خطاب ڪندو هو ته خاموشي ڇائنجي ويندي هئي، ٻيو عبدالحميد خان جتوئي لاءِ به مشهور هوندو هو، اهو به جڏهن قومي اسيمبليءَ ۾ ڳالهائيندو هو ته ايوان ۾ جيڪڏهن سئي به اڇلائجي ته ان جو آواز به ٻڌڻ ۾ ايندو هو، ان دور ۾ سائين جي ايم سيد کي اسيمبليءَ ۾ غدار قرار ڏيڻ لاءِ ڪجهه ميمبرن گوڙ ڪيو هو ته عبدالحميد جتوئي گجگوڙ تي کين خاموش ڪرائي چيو ته جي پاڪستان ۾ توهان ويٺا آهيو ان جو جي ايم سيد سنڌ اسيمبليءَ مان ٺهراءُ پاس ڪرايو هو. ايئن ئي جڏهن به عبدالحميد جتوئي اسيمبليءَ ۾ ڳالهائيندو هو ته خاموشي ڇائنجي ويندي هئي، سنڌ اسيمبليءَ ۾ تقرير لاءِ سائين امداد محمد شاهه اٿندو هو ته سمورا ميمبر کيس سنجيدگي سان ٻڌندا هئا، هن جي اسيمبلي ۾ احتجاج جو به انداز هڪ نرالو هوندو هو، توڙي ڦاٽڪ جي اسيرن جي آزادي لاءِ اسيمبلي ۾ زمين تي اجرڪ وڇائي ان تي ويهي احتجاج ڪيو هو، سندس هڪ ٻيو تاريخي ڪردار به وسارڻ جهڙو نه آهي، ايم آر ڊي جي دور ۾ سڪرنڊ ويجهو ڳوٺ پنهون خان چانڊيو ۾ فوجين جي گولين سان پروڻ ٿيل ڳوٺاڻن جي لاش به فوجين وٽان پاڻ کڻائي نوابشاهه اسپتال آندا ۽ ان جي ڪفن ۽ دفن جو به بندوبست ڪرايائين، سنڌ اڄ اهڙي ڪردار کي ياد ڪندي پنهجو ڪنڌ فخر کان اوچو ڪري رهي آهي. سيد امداد محمد شاهه سنڌ جو محب وطن اڳواڻ ۽ سماج سڌارڪ ايم حنيف لاشاري سنڌ ڌرتيءَ تي اهڙن سنڌ امڙ جي پٽن جنم ورتو آهي جن کي سنڌ جي خدمت جو اونو هجڻ ڪري اڻ ٿڪ ڪوششن، قربانيءَ جي جذبي ۽ پنهنجي وس آهر سنڌ جي خدمت ڪندا رهيا آهن.انهن سنڌ امڙ جي پٽن مان سيد امداد محمد شاهه پڻ هڪ آهي. سيد امداد محمد شاهه جو جنم ۳۰ ڊسمبر ۱۹۳۵ع تي سنڌ جي تاريخي شهر سن ۾ ٿيو. سن جو شهر سنڌ جي قومي، ادبي، ثقافتي تاريخ ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو. سن سنڌ جي فڪري تربيت ۽ قومي هلچل جو مرڪز رهيو آهي. سن جي سرزمين تان سنڌ جي حقن لاءِ هميشه آواز گونجيو آهي. بزرگ هستي سيد حيدر شاهه سنائي کان سائين جي ايم سيد ۽ سيد امداد محمد شاهه تائين سن سنڌ جي قومي حقن لاءِ هلچل ۽ جدوجهد ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. سيد امداد محمد شاهه جي شخصيت سنڌ جي سياست ۽ سماجي خدمت ۾ ڪنهن به تعارف جي محتاج نه آهي. هن پنهنجي حياتي دوران سنڌ ۽ سنڌي ماڻهن جي قومي حقن لاءِ جيڪا جدوجهد ڪئي/آواز اٿاريو ان کي ڪڏهن به وساري نه ٿو سگهجي. پوءِ ڇو نه اهو سنڌ اسيمبلي جو ايوان هجي يا سنڌ جو ٻيو ڪو پيلٽ فارم! سيد امداد محمد شاهه هر محاذ تي سنڌ جي حقن لاءِ آواز اٿاريو ۽ وقت جي حاڪمن سان ٽڪر به کاڌو. سندس صوبائي اسيمبلي توڙي ٻين سياسي پيلٽ فارمن تي ادا ڪيل ڪردار، جدوجهد هڪ يادگار مثال ۽ اڻ وسرندڙ باب آهي. هي پنهنجي تاريخي ڪردار، عمل ۽ جدوجهد عيوض هميشه زندهه آهي. سيد امداد محمد شاهه جو جنم سائين جي ايم سيد جي گهر ۾ ۳۰ سيپٽمبر ۱۹۳۵ع ۾ ٿيو. هن ابتدائي تعليم جا ٻه درجا سن جي گورنمينٽ پرائمري اسڪول ۾ حاصل ڪيا ۽ پرائمري کان مئٽرڪ ۵۴-۱۹۵۳ع تائين سينٽ پيٽرڪس اسڪول ڪراچي مان تعليم پرائڻ بعد انٽر ميڊيٽ ۽ بي. ايس. سي، ڊي جي سائنس ڪاليج ڪراچي مان حاصل ڪرڻ بعد ۱۹۶۵ع ۾ وڪالت جي ڊگري ايل. ايل .بي اسلاميه لا ڪاليج ڪراچي مان مڪمل ڪيائون. جنهن بعد ڪجهه وقت قاضي فيض محمد سان وڪالت به ڪيائون. سائين امداد محمد شاهه ڪراچيءَ مان پڙهائي دوران موڪلن ۾ جڏهن سن واپس موٽيا پئي ته سائين ڏٺو ته سن ۽ آسپاس ۾ تعليم جو فقدان آهي ۽ غربت سبب سوين شاگرد تعليم به نٿا پرائي سگهن ان وقت دادو ضلعو ڪراچي ۾ هوندو هو ۽ تعلقو ڪوٽڙي هو. تعلقي ڪوٽڙي جو ٻيو نمبر وڏو شهر سن هو پر ان وقت مڊل اسڪول نه هجڻ ڪري سوين شاگرد پرائمري تعليم حاصل ڪرڻ بعد گهر ويهي رهندا هئا يا ڪي شاگرد دوڪان کولي پنهنجو روزگار ۾ لڳي ويندا هئا. پر اڳتي تعليم حاصل ڪري نه سگهندا هئا. سن ۾ پرائمري تائين تعليم هئڻ ڪري به سوين شاگردن سن سميت ٻين آسپاس جي علائقن جي شاگردن جيان غربت سبب اڳتي تعليم حاصل نه ڪري سگهندا هئا صرف سرنديءَ وارن جا ٻار ۽ سن جا مقامي ڪجهه ٻار اعليٰ تعليم پرائڻ لاءِ پڙهائي خاطر ٻاهر مشڪل سان نڪري سگهندا هئا. سائين امداد محمد شاهه جڏهن پاڻ اسڪول جو دورو ڪيائون ته ڏٺائين ته پرائمري تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ به ٻهراڙيءَ جا ڪجهه نه هجڻ برابر شاگرد پڙهائي حاصل ڪري رهيا هئا، سائين امداد محمد شاهه، سائين عبدالواحد ميمڻ جيڪو ان وقت پرائمري اسڪول جو هيڊ ماستر هيو ۽ اسڪول جي استاد سائين محمد عرس کان سبب پڇيا ته انهن کين ٻڌايو ته سن ۽ پسگردائي وارن علائقن ۾ پڙهائي جو شعور نه آهي جنهن جو سبب غربت آهي. هتي صرف سرنديءَ وارا ميمڻ آهن، جيڪي پڻ پنهنجن ٻارن کي ستين درجي تائين پڙهائڻ بعد دوڪانن تي ويهارين ٿا. اسين بمشڪل ۲۰، ۲۵ شاگرد ڪري سگهون ٿا ۽ ٻهراڙين ۾ اسڪول نه هجڻ ڪري اتي جا رهواسي پنهنجن ٻارن کي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ به سن طرف نه ٿا موڪلي سگهن . سائين عبدالواحد ميمڻ ۽ سائين محمد عرس ملاح ، سائين امداد محمد شاهه کي هڪ تجويز ڏني ته جڏهن اسين ننڍا هئاسين ته ان وقت سائين جي ايم سيد ضلعو دادو (جيڪو ان وقت ڪراچي ضلعي ۾ هو)، ان دوران سن ۾ جامع مسجد ۾ مدرسي کي هلائڻ لاءِ فري فوڊMess کولرايو هو. جنهن ۾ کاڌي وغيره جو پڻ انتظام هو. جنهن ۾ شاگرد سائين عنايت الله گائنچو ۽ ٻيا پري، پري کان پڙهڻ ايندا هئا. هن وقت غلام محمد ڏاوچ دادو وارو (جيڪو هن وقت ڊي سي آهي) ۽ محمد ابراهيم جويو صاحب (جيڪو هن وقت ملڪ جو ڏاهو ۽ اديب آهي) لڪي آباد مان پڻ انهيءَ مدرسي جا پڙهندڙ هئا ۽ تعليم حاصل ڪندا هئا. اوهين به اهڙو فري بورڊنگ کولرايو ته ماڻهو اچن نه ته غربت سبب اچي نه سگهندا. ٻئي ڏينهن تي سائين امداد محمد شاهه سن جي شهرين جي ميٽنگ گهرائي ۽ تعليم جي بهتري لاءِ شاهه حيدر ايجوڪيشنل سوسائٽي جو بنياد وڌو، جنهن ۾ سائين محمد عرس اها تجويز پيش ڪئي ته هتان جا مقامي روزگار وارا ڪجهه چندو گڏ ڪندا جنهن ۾ سن ۽ آس پاس جي ڳوٺن جي شاگردن کي سن ۾ ئي هاسٽل قائم ڪرائي کين کاڌو مفت فراهم ڪيو ويندو ته جيئن اهي انٽر تائين بهتر تعيلم حاصل ڪري سگهندا. اها تجويز شهرين کي وڻي ۽ وس آهر مالي مدد ڪئي. ۽ ڌرم شالا جي بلڊنگ ۾ جيڪا هن وقت (شاهه حيدر ايڊيوڪيشنل سوسائٽي جي ملڪيت آهي) ۽ پرائمري اسڪول جي سامهون آهي. ان جي مرمت ڪرائي ۽ ۱۹۵۶ع ۾ ان ۾ مڊل اسڪول کولرايو. ان جي پٺيان هڪ وڏي عمارت به هوندي هئي، جنهن ۾ بورڊنگ هائوس کولرايو. جنهن ۾ آس پاس جا شاگرد اچي رهيا. انهي دوران ۸۲ شاگرد اچي رهيا. ان فري فوڊ ۾ انڙپور، ٻڍاپور، چارا، ڄامشورو، مانجهند، لاکا ۽ مٽياري کان ويندي لڪي، آمري ۽ ڇڇر جا شاگرد رهندا هئا. سائين عبدالواحد ميمڻ ۽ سائين محمد عرس ملاح صاحب جن سڄو انتظام سنڀاليندا هئا شاگردن کي کاڌي پيتي ۽ رهائش سميت ٻيون سهولتون شاهه حيدر ايجوڪيشنل سوسائٽي (شيس) پاران ڪجهه شهرين جي چندي ۽ ڪجهه سائين امداد محمد شاهه جي خرچ مان مهيا ڪري ڏيندا هئا ته جيئن اُهي غريب شاگرد آساني سان پڙهائي حاصل ڪري سگهن. انهيءَ مڊل اسڪول دادو کان وٺي درياهه جي اورئين ڀر مٽيارين تائين تعليمي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. شاهه حيدر ايجوڪيشنل سوسائٽِي (شيس) جي اسڪالرشپ ۽ فري فوڊ (ميس) واري ڪامياب عمل مان ڪيترائي شاگرد پڙهي اڳتي نڪتا کين يونيورسٽين تائين به ڪجهه شاگردن جي شاهه حيدر ايجوڪيشنل سوسائٽي (شيس) پاران سهڪار ڪيو ويو. انهن ڪجهه ڪامياب شاگردن مان هيٺ ڪجهه نالا ڏجن ٿا. فقير داد کوسو، بشير سولنگي، شبير سولنگي، سيد محمد علي شاهه ۽ ٻيا شاگرد شامل هئا. فقير داد کوسو سنڌ يونيورسٽيءَ جي دور ۾ قومپرست شاگرد اڳواڻيءَ مان سياست جي شروعات ڪئي اڄ اهو سنڌ اسيمبلي ۾ ٿاڻي بولاخان تڪ جو ايم پي اي ميمبر آهي سندس محنت ۽ شاهه حيدر سوسائٽي جي ساٿ ڪري اڄ اهو اسيمبلي جي ايوانن ۾ ويهي پنهنجي تڪ جي نمائندگي ڪري رهيو آهي. بشير احمد سولنگي لمس يونيورسٽِيءَ مان پڙهائي بعد ڊاڪٽري ڊگري حاصل ڪرڻ بعد هڪ سٺو ڊاڪٽر بڻيو ۽ اهو وڏو ڊاڪٽر ٿي اڀريو ۽ ضلعي مٽياري ۽ ضلعي حيدرآباد جو ڊسٽرڪٽ هيلٿ آفيسر پڻ ٿي رهيو، ڪجهه وقت ڊپٽي ڊي جي هيلٿ به رهيو ۽ هن وقت پاڻ رٽائرڊ آفيسر آهن. شبير احمد سولنگي مهراڻ انجنيئرنگ يونيورسٽي ۽ سيد محمد علي شاهه انجنيئرنگ يونيورسٽي لاهور مان ڊگري حاصل ڪرڻ بعد وڏا انجنيئر بڻيا ۽ سرڪاري اداري ۾ انجنيئر طور خدمتون سرانجام ڏنيون. سائين امداد محمد شاهه پاران قائم ڪيل فلاحي اداري شاهه حيدر ايجوڪيشنل سوسائٽي (شيس) پاران هن وقت به سيد امداد محمد شاهه جي فرزند ڊاڪٽر سيد ضياءُ شاهه به پنهنجي والد جيان غريب ۽ بي پهچ شاگردن جي اعليٰ تعليم لاءِ جدوجهد جاري رکندو اچي جنهن ۾ يونيورسٽي تائين پهچندڙ غريب هوشيار شاگردن کي شاهه حيدر ايجوڪيشنل سوسائٽي پاران اسڪالرشپ ڏني ويندي آهي ۽ يونيورسٽي تائين پڙهائي جو سمورو خرچ شاهه حيدر ايجوڪيشنل سوسائٽي (شيس) برداشت ڪري رهي آهي. هن وقت ڪيترائي شاگرد مهراڻ انجنيرنگ يونيورسٽي ڄامشور ۽ قائد عوام انجنيئرنگ يونيورسٽي نوابشاهه ۾ زير تعليم آهن. سندس پڙهائيءَ جو سمورو خرچ سائين امداد محمد شاهه پاران قائم ڪيل فلاحي اداري شاهه حيدر ايجوڪيشنل سوسائٽي طرفان سندس فرزند ڊاڪٽر سيد ضياءُ شاهه ۽ سائين امداد محمد شاهه جي وڏي نياڻي جيجي نيلوفر محمد شاهه برداشت ڪري رهيا آهن. ۽ ان سان گڏوگڏ قائد عوام انجنيئرنگ يونيورسٽي نوابشاهه ۾ پڻ يونيورسٽي ٽاپ شاگرد کي ۲۰۱۳ع کان هن وقت تائين گولڊ ميڊل ڏيڻ جو سلسلو پڻ جاري ۽ ساري آهي. سائين امداد محمد شاهه جي وڇوڙي بعد سائين امداد محمد شاهه جي فلاحي ڪمن کي جاري رکڻ لاءِ سندس فرزندن سيد جلال محمود شاهه، ڊاڪٽر سيد ضياءُ شاهه ۽ سيد زين شاهه ۲۰۰۷ع ۾ سندس نالي سان هڪ ٻيو فلاحي ادارو امداد فائونڊيشن جو پڻ بنياد وڌو جيڪو پڻ نوابشاهه ضلعي جي مستحق ماڻهن جي مدد ڪري رهيو آهي تعليم ۽ صحت سميت ٻين مسئلن جي بهتري لاءِ هن وقت اهو ادارو پنهنجي مدد پاڻ تحت ئي روان دوان آهي هن وقت امداد فائونڊيشن جو موجوده چيئرمين پروفيسر انعام ڀٽي آهي. سيد امداد محمد شاهه ۱۹۸۵ع کان ۱۹۸۸ع ۽ ۱۹۸۸ کان ۱۹۹۰ع تائين ٻه دفعا سنڌ اسيمبليءَ جو صوبائي ميمبر چونڊيو ويو ته پنهنجي تڪ سڪرنڊ سميت سنڌ جي ٻين تڪن جي مسئلن ۽ ترقياتي ڪمن لاءِ اسيمبليءَ اندر ڀرپور آواز اٿاريندو رهيو. جڏهن ته ٻين تڪن لاءِ آواز اٿارڻ تي انهن تڪن جا معزز ميمبر صاحبان سيد امداد محمد شاهه تي ناراض به ٿيندا هئا. جو سيد امداد محمد شاهه سندن تڪن جي عوام لاءِ سندن بدران آواز اٿاريندو هو. پر سيد امداد محمد شاهه پاڻ ڪڏهن به ناراض نه ٿيو بلڪه مشڪندي انهي کي مخاطب ٿي چوندو هو ته مون لاءِ سموري سنڌ اکين جو نور آهي آئون چاهيان ٿو ته پوري سنڌ ۾ تعليم جي روشني ڦهلجي. کيس سندس انهن خدمتن جي سلسلي ۾ سنڌ جي ڏورانهن علائقن خاص ڪري ڏکويل ٿرين ، بدين ۽ جيڪب آباد جي علائقن مان خط ايندا هئا ته سندس ٻارن جي تعليم لاءِ کين اسڪول گهرجن نتيجي ۾ پاڻ انهن جي مطالبن جو پورائو ڪندو هو. سيد امداد محمد شاهه ٻهراڙي جي ماڻهن کي شهرن تائين پهچڻ ۽ پنهنجي خام مال کي منڊين تائين رسائڻ جي سلسلي ۾ پنهنجي علائقي ۾ رستن جو ڄار وڇارايو نتيجي ۾ ننڍا ننڍا ڳوٺ شهرن سان ڳنڍجي پيا آهن ۽ عوام ۾ ڪافي خوشحالي پيدا ٿي پئي آهي اهڙن رستن جي وچور ۾ موريو لاکو کان سعيدآباد، کڏهر کان سرهاري، سرهاري روڊ کان مير خان لغاري وايا حمل فقير، مير خان لغاري کان ڪنب ليمان ريگيوليٽر وايا ڇپر کوسو ۽ فضل ڪيريو، سرهاري روڊ کان عيسو ڪيريو وايا کڏهر روڊ، صابو راهو کان صوبدار حاجاڻو وايا علي بخش سنجراڻي، هالا برانچ کان سعيد خان لاکو وايا، محمد خان مگسي، محرابپور کان مراد علي چانڊيو، محرابپور کان قومي شاهراهه وايا راهب شاهه کان ريڻ شاخ. انهن کان سواءِ نواب ولي محمد شاهراهه کان رمضان راهو وايا، لونگ سومرو، سڪرنڊ، نوابشاهه روڊ کان خان محمد انڙ قومي شاهراهه کان ڪنگو، علي آباد کان بچاءَ بند مجيد ڪيريو کان مڏ، مڏ کان ڇتن شاهه، ڇتن شاهه کان يارمحمد ٽانوري، قومي شاهراهه تي مشائخ کان يارمحمد ٽانوري، نوابشاهه کان کڏهر روڊ کان علي مراد ڀٽو، نوابشاهه روڊ کان سرهاري روڊ قومي شاهراهه تي ڳوٺ دڌ کان جمن کيڙو ڳوٺ تائين لنڪ روڊ ۽ مراد ڪيريو، بخشو مگسي، ٻاجهي چانڊيو، رحيمون ڪيريو لنڪ روڊ اچي وڃن ٿا. اهڙي طرح سان سيد امداد محمد شاهه نه صرف ٻهراڙي جي ننڍن ننڍن ڳوٺن ۽ واهڻن کي رسستن جي ذريعي پاڻ ۾ ملايو پر انهن کي شاهراهه سان به ڳنڍي ڇڏيو. سيد امداد محمد شاهه، ايوب خان جي مارشل لا واري دور خلاف جدوجهد ۾ ڀرپور حصو ورتو ۽ سرگرم رهيو ۽ ايوب خان جي مقابلي ۾ قائداعظم جي ڀيڻ محترمه فاطمه جناح جي حمايت ۾ اليڪشن مهم ۾ ڀرپور حصو ورتو. پاڻ ۱۹۸۵ع ۽ ۱۹۸۸ع ۾ سنڌ اسيمبلي جو ميمبر رهيو. ۱۹۹۸ع ۾ مظلوم قومن کي حق ڏيارڻ لاءِ برک سياستدان عطاءُ الله مينگل، اجمل خٽڪ ۽ ٻين سان گڏجي پونم جو قيام عمل ۾ آندو. هو ۹۰ع واري ڏهاڪي ۾ اليڪشني سياست کان پاسيرو رهيو ۽ سڪرنڊ ويجهو ڳوٺ مجيد ڪيريي ۾ زمينداري ڪرڻ لڳو، پر ان دوران سنڌ جي حقن واري جدوجهد ۾ مصروف عمل رهيو. جواني کان آخر تائين زمينداري سان گڏ سياست ۽ سماجي ڪمن ۾ سرگرم رهيو. سيد امداد محمد شاهه اسيمبلي ميمبر هئڻ دوران سنڌ جي قومي مسئلن تي جيڪا نمائندگي ڪئي ۽ آواز اٿاريو، اهو قابل تعريف آهي ان کي ڪڏهن به وساري نه ٿو سگهجي. اڪثر ميمبر جڏهن مصلحتن خاطر خاموش هوندا هئا .ان دور ۾ اسيمبلي ۾ سيد امداد محمد شاهه سنڌ جو ڪيس بهادري ۽ دليري سان پيش ڪيو. سيد امداد محمد شاهه سنڌ اسيمبلي جي ميمبري دوارن پهريون ميمبر هو جنهن ڪالاباغ ڊئم خلاف اسيمبلي ۾ احتجاجي ڌرڻو هنيو. سيد امداد محمد شاهه ۱۰ آگسٽ ۱۹۹۸ع تي پ پ چيئرپرسن بينظير ڀٽو، رسول بخش پليجو، بشير خان قريشي ۽ ٻين جي اڳواڻي ۾ سنڌ پنجاب جي دنگ تي ڪالاباغ ڊئم رٿا خلاف لکين ماڻهن جي ڌرڻي ۾ بيماري ۽ پيرسني ۽ سخت گرمي باوجود شرڪت ڪئي. سندس هڪ ٻي خاصيت اها به هئي ته هو هميشهه سائين جي ايم سيد وانگر تنگ نظر قومپرست شائونزم جو سخت مخالف هو. هو سنڌ اندر رهندڙ ماڻهن جي وچ ۾ محبت ۽ ڀائيچاري جو وڏو حمايتي هو. سائين جي ايم سيد وانگر امداد محمد شاهه پڻ سنڌين ۽ اردو ڳالهائيندڙن جي وچ ۾ ويجهڙائي ۽ سنڌ ۾ مستقل امن امان جي قيام لاءِ ڪوششون ڪيون ۽ سنڌ کي امن جو گهوارو بنائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. عوامي ليگ، جيئي سنڌ قومي محاذ، جيئي سنڌ تحريڪ، اينٽي ڪالا باغ ايڪشن ڪاميٽي، اينٽي ڪالاباغ ڊئم فرنٽ، نيشنل عوامي پارٽي، سنڌ هاري ڪاميٽي، اينٽي گريٽر ٿل ڪئنال ايڪشن ڪاميٽي، اينٽي ون يونٽ تحريڪ، پونم، ۽ ٻين پارٽين جي جلسن ۾ سندس تقريرون هميشهه ڪنن ۾ ٻرنديون رهنديون. عطاءُ الله مينگل، اجمل خٽڪ، محمود اچڪزئي، شيخ مجيب الرحمان، شيخ عبدالمجيد سنڌي ۽ غلام مصطفيٰ ڀرڳڙي جي ساٿي سيد امداد محمد شاهه جي زندگي، ڪردار ۽ جدوجهد تي سنڌ ۽ سنڌين کي هميشهه فخر رهندو ڇو ته هن هميشهه وڏي واڪي سنڌ جي حقن جي ڳالهه ڪئي ۽ عملي طور به ان تي ثابت قدم رهيو. سيد امداد محمد شاهه سنڌ دوست ۽ بااصول قومپرست اڳواڻ هو. هو ڪيترين ئي تعليمي سوسائٽين جو باني چيئرمين ۽ ميمبر رهيو. جهڙوڪ: شاهه حيدر ايجوڪيشنل سوسائٽي (شيس). محمد هاشم ٺٺوي ايڊيوڪيشنل سوسائٽي. سنڌ مدرسته الاسلام ڪراچي طرفان قائم ڪيل قائد اعظم پبلڪ اسڪول درساڻو ڇني. ڪراچي يونيورسٽي جي سينيٽ جو ميمبر وغيره. ان کان علاوه حمل فقير يادگار ڪميٽي جو بانيڪار پڻ رهيو. پاڪستان جي مظلوم قومن جي اتحاد (PONAM) جو قيام پڻ سيد امداد محمد شاهه جي ڪاوشن جو نتيجو رهيو. سندس آئيڊيل شخصيتون شيخ عبدالمجيد سنڌي، غلام مصطفيٰ ڀرڳڙي، خان عبدالغفار خان هئا. جڏهن ته پاڻ سفر/سياحت جا پڻ شوقين رهيا ۽ موجوده پاڪستان جا چار ئي صوبا، هاڻوڪو بنگلاديش، ڀارت، جاپان، برطانيا، فرانس، اسپين، آمريڪا، هالينڊ سميت ٻين ملڪن جو سير و سفر پڻ ڪيا. سندس آئيڊيل ڪميونٽي: پارسي ۽ فلاحي ڪم ڪرڻ هو. سيد امداد محمد شاهه نوابشاه ضلعي، تعلقي سڪرنڊ ۽ اباڻي تعلقي ڪوٽڙي ۾ ڪيترائي سماجي ڪم ڪيا. اسڪول، اسپتالون، ٺهرايون. ڊرينج سسٽم ۽ رستا ٺهرايا. اهوئي سبب هو جو هو جڏهن به پنهنجي سڪرنڊ واري تڪ مان چونڊن ۾ حصو وٺندو هو ته سندس مقابلي ۾ ڪنهن به پارٽيءَ جو اميدوار کٽي نه سگهندو هو. زندگيءَ ساڻس وفا نه ڪئي ۽ هن عظيم انسان جي سموري زندگي مسلسل جدوجهد ۽ سماجي خدمتون ڪندي گذري بيماريءَ جي حالت ۾ به وفات کان هڪ ڏينهن اڳ اسڪولن جو دورو ڪيو هئائين . ۲۹ سيپٽمبر ۲۰۰۴ع تي دل جو دورو پوڻ سبب ۶۹ سالن جي ڄمار ۾ سنڌ جو ناميارو قومپرست اڳواڻ ۽ سماج سڌارڪ سيد امداد محمد شاهه سنڌ امڙ جي هنج ۾ آرامي ٿيو. سندس وفات تي هزارين چاهيندڙ زارو قطار ۽ اوڇنگارون ڏيندا روئيندا رهيا. کيس ڳوٺ مجيد ڪيريي ۾ مٽيءَ ماءُ حوالي ڪيو ويو. سندس اسيمبليءَ ۾ ڪيل تقريرون ۽ سنڌ جي حقن لاءِ آواز اٿاريندڙ سيد امداد محمد شاهه کي ان وقت جا اسيمبلي ميمبر توڙي مخالف ۽ سندس چاهيندڙ اڄ به ياد ڪن ٿا. ڀلا ڀونءِ نه وسرن، نه ڳُڻا چڙهن نه چِت، اڻ لوڀي ۽ نينهُن گهڻو، اهڙا سڄڻ ڪِٿ، جان جان وڃان جِت، تان تان هوءِ پرين جي. (شاهه) سائين امداد محمد شاھ روايتي قدرن جو مالڪ سھيل ميمڻ سنڌ هن وقت جنهن ماڻهپي جي قحط واري دور مان گذري رهي آهي، ايئن اڳ ڪڏهن به نه گذري آهي. هر عالم، فاضل، علم جو اڪابر، قلم جو ڌڻي، سياسي ليڊر توڙي ورڪر، ڪامورو توڙي نوڪر، پنهنجي قيمت لڳرائڻ جي جستجو ۾ لڳو آهي. اهڙي ماحول ۾ اهي هستيون وڌيڪ ياد اچن ٿيون، جن زندگي اصولن تحت، ايمانداري سان ۽ ماڻهن جي خدمت ۾ گذاري. سائين جي ايم سيد جو ننڍو پٽ سيد امداد محمد شاهه به اهڙن ئي ماڻهن مان هڪ آهي. اڄ سندس تيرهين ورسي آهي. سائين امداد محمد شاهه ۳۰ ڊسمبر ۱۹۳۵ع تي سن ۾ پيدا ٿيو. سن ۾ پرائمري تعليم کانپوءِ سيڪنڊري تعليم ڪراچي ۾ حاصل ڪري حيدرآباد مان قانون جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ ڪجهه سال وڪيل طور ڪم ڪيو. سائين امداد محمد شاهه پنهنجي سياسي زندگيءَ جي شروعات شيخ مجيب الرحمان جي عوامي ليگ سان ڪئي ۽ ان عوامي ليگ جي هاري فرنٽ جو مرڪزي صدر به رهيو. بنگلاديش ٺهڻ بعد عوامي ليگ بنگلاديش ۾ رهجي وئي ۽ ان کان پوءِ سائين امداد شاهه ڪڏهن به ڪنهن سياسي پارٽيءَ جو ميمبر نه رهيو. سائينءَ، ايوب جي مارشل لا خلاف بهرو ورتو ۽ فاطمه جناح جي حق ۾ چونڊ مهم پڻ هلائي. سائين امداد شاهه ۱۹۷۹ع ۾ نواب شاهه ڊسٽرڪٽ ڪائونسل ۾ چونڊجي آيو. ۱۹۸۵ع ۽ ۱۹۸۸ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر ٿيو. ان دوران سائين سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جو هڪ موثر اڳواڻ رهيو. سائين امداد محمد شاهه سنڌ جي مستقل رهواسين، سنڌين ۽ اردو ڳالهائيندڙن وچ ۾ هم آهنگي ۽ ويجهڙائپ جو وڏو قائل هو. طبيعت ۾ سائين جي ايم سيد وانگر شفيق، پر اصولن تي لوهه، ڀوڳ چرچا ڪرڻ وارو، سٺي ماني جي ڳولها ۾ لياري جي ٻاڪڙا هوٽلن جي ڳولها به جاري رکڻ وارو ۽ ماڻهو شناس شخصيت هو. سيد امداد محمد شاهه هڪ اهڙي شخصيت آهي، جنهن سائين جي ايم سيد جو لائق فرزند هجڻ سان گڏوگڏ بااصول ۽ ”سماج سڌارڪ“ واري نئين سڃاڻپ پڻ ٺاهي. هو ننڍي پئماني تي ئي سهي، پر ضلعي نوابشاهه ۽ درياهه جي هن پار سن واري علائقي سميت سڄي ضلعي دادو ۽ ڄامشوري ۾ هڪ ”ريفارمر“ طور سڃاپجي ٿو. سندس تڪ ۾ ڊاڪٽر، استاد، انجنيئر ۽ ڪاموري لاءِ ٻه صورتون هونديون هيون، يا ته اتي ڪم ڪري يا وري پنهنجي بدلي ڪرائي هليو وڃي، اتي ٽئين ڪا به ڳالهه نه ٿيندي هئي. چور ۽ ڏوهاري ماڻهو لاءِ سائين وٽ رحم جي گنجائش نه هوندي هئي. سماج کي صاف رکڻ لاءِ سائين ڏوهارين کي سخت سزائن ڏيڻ جو وڏو حامي هو. ذاتي تعلقات رکڻ ۽ نڀائڻ ڪو سائين جي ايم سيد ۽ سندس پٽن کان سکي. هر سال انبن جي مند ۾ ٻه کوکا سڪرنڊ کان ڊرائيور امام الدين سائين جي ڪار ۾ کڻي اچي روهڙي ۾ منهنجي گهر ڏي ته سائين انب موڪليا آهن ته ان کان وڏو ڪهڙو تحفو! انب روهڙي ۾ به جام ملن ٿا ۽ ۲ هزار جي انبن لاءِ پنج هزار جو پيٽرول خرچ ٿيو پئي، پر سائين امداد محمد شاهه جي محبت، سڪ، چاهت ۽ ياد رکڻ جي خبر پوي ٿي، جو انب موڪلڻ واري سندس دلبري لکندي هن وقت به اکين ۾ ڳوڙها اچي وڃن ٿا. سائين جي گاڏي جي ڊگي اجرڪن سان ڀريل هوندي هئي، مان ۽ سندس ڊرائيور سائين سان ڀوڳ ڪندا هئاسين ته سائين توهان انتظار ۾ هوندا آهيو ته ڪو فوت ٿئي ته اجرڪ کڻي پڄان. سائين ان تي پهريان مرڪندو هو ۽ پو سيريس ٿي چوندو هو، بابا! پرڻي ڀلي نه پڄي سگهجي، پر مرڻي ضرور وڃجي. سائين امداد محمد شاهه ۲۲ مئي ۲۰۰۰ع تي واشنگٽن ۾ امريڪي ڪانگريس جي انساني حقن جي ڪاڪس ۾ بي خوف تقرير ڪندي چيو هو ته: ”مان سائين جي ايم سيد جو پٽ آهيان، جنهن جي زندگيءَ جو وڏو حصو سنڌي ماڻهن جي حقِ خود اراديت، آجپي ۽ خوشحاليءَ لاءِ جدوجهد ڪرڻ جي ڏوهه ۾ جيل ۽ نظريندي ۾ گذريو آهي ۽ سندس وفات به قيد ۾ ئي ٿي. سنڌ ننڍي کنڊ ۾ اهو خطو آهي جيڪو انگريز سڀ کان آخر ۾ حاصل ڪري سگهيا ۽ سنڌ کي ڇڏڻ وقت کيس پنهنجي فيصلي جو اختيار ڏنو وڃي ها ته، هو نئين مسلم بلاڪ ۾ ويندا يا خودمختيار رهڻ چاهيندا پر ائين نه ڪيو ويو، نتيجو سامهون آهي ته امن، عدم تشدد، ڀائيچاري ۽ محبت واري سرزمين هجڻ هتي فقط خواب رهجي ويو آهي.“ سائين وڌيڪ چيو هو ته، ”سنڌي هڪ قوم آهن، جنهن کي تاريخي پس منظر، جاگرافي حدون، سامونڊي ڪنارا، امير ترين ثقافت، ٻولي ۽ قومي ورثو آهي. سنڌ وٽ صوفي ازم جو پيار ۽ محبت وارو پيغام آهي. ڀائيچارو، برداشت، عدم تشدد ۽ سيڪيولر ازم سنڌي قوم جي رت ۾ شامل آهي، پر مان هتي ٻڌائڻ چاهيندس ته سنڌ سان وفاق ۽ مذهب جي نالي ۾ انصاف نه ٿيو آهي. سنڌ جي لکين ايڪڙ بيراجي زمين مالِ غنيمت سمجهي ورهائي وئي. ڳائڻا گانو ڳائين ته زمين انهن کي سنڌ ۾ ملي، ڪرڪيٽيئر ڇڪو هڻن ته زمين انهن کي سنڌ جي ملندي آهي.“ سائين امداد محمد شاهه پنهنجي انهيءَ تقرير ۾ سنڌ جي تعليمي ادارن، نوڪرين، سياست، ثقافت، ريڊيو، ٽي وي، مارشلائن، گورنر راڄن، وڏيرا شاهي، ۱۹۷۳ع جي آئين، بلوچن جي مسئلن، بنگالين جي قتلِ عام، سنڌو درياهه جو پاڻي چورائڻ، روڪڻ، ڊيم ٺاهڻ ۽ هر ناانصافي تي تفصيل سان ڳالهايو ۽ سنڌ جي هڪ سچي وڪيل جيان سنڌ جو ڪيس وڏي بهادريءَ سان رکيو. هميشه اڇو وڳو، عام اڇي ٽوپي پائيندڙ، چانهن جو بيحد شوقين، ماڻهوءَ کي اسڪين ڪندڙ تيز، پر خوبصورت اکين جو مالڪ سنڌ جو هيءُ سماجي سائنسدان سياستدان ۲۹ سيپٽمبر ۲۰۰۴ع تي اربع ڏينهن ڪجهه وقت بيمار رهڻ بعد سڪرنڊ تعلقي جي ڳوٺ مجيد ڪيريو ۾ گذاري ويو. کيس سندس وصيت موجب مجيد ڪيريو ۾ پنهنجي ٻنيءَ ۾ دفن ڪيو ويو، جو کيس ٻني ۽ ڍور مال سان عشق هو. انهيءَ ڳوٺ مجيد ڪيريو بابت سائين امداد شاهه هڪ ڀيري ٻڌايو هو ته، جڏهن هو سن کان لڏي اچي ان ڳوٺ ۾ رهڻ لڳو ته ڪجهه خوشامدي آيا ته سائين هن ڳوٺ جو نالو امداد محمد شاهه رکون. سائين انهن سان اهڙي ڪئي، جو وڃي ٿيا خير- سائين کين چيو ته، ”مان اوڌر تي اچي مجيد جي ڳوٺ ۾ رهيو آهيان، ۽ اوهين وري ان جو نالو تبديل ڪرڻ جي ڳالهه پيا ڪريو.“ سيد امداد محمد شاهه قومپرست سياست جو روشن باب آزاد انور ڪانڌڙو سن جو شهر سنڌ جي قومي، ادبي، ثقافتي تاريخ ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو. سن سنڌ جي فڪري تربيت ۽ قومي هلچل جو مرڪز رهيو آهي. سن جي سرزمين تان سنڌ جي حقن لاءِ هميشه آواز گونجيو آهي. سيد حيدر شاهه سنائي کان سائين جي ايم سيد ۽ امداد محمد شاهه تائين سن سنڌ جي قومي حقن لاءِ هلچل ۽ جدوجهد۾ نمايان ڪردار ادا ڪيوآهي. امداد محمد شاهه جي شخصيت سنڌ جي سياست ۾ ڪنهن به تعارف جي محتاج نه آهي. هن پنهنجي حياتي دوران سنڌ ۽ سنڌي ماڻهن جي قومي حقن لاءِ جيڪا جدوجهد ڪئي/ آواز اٿاريو ان کي ڪڏهن به وساري نه ٿو سگهجي. پوءِ ڇو نه اهو سنڌ اسيمبلي جو ايوان هجي يا سنڌ جو ٻيو ڪوئي پيلٽ فارم. امداد محمد شاهه هر محاذ تي سنڌ جي حقن لاءِ آواز اٿاريو ۽ وقت جي حاڪمن سان ٽڪر به کاڌو. اڄ جڏهن هو اسان وٽ جسماني طور موجود نه آهي ته اسين محسوس ڪريون ٿا ته ويجهڙائي ۾ عبدالحميد خان جتوئي کان پوءِ سنڌ جي هڪ ٻئي وفادار مخلص، بي باڪ، بهادر ۽ سچي دل سان پيار ڪندڙ شخصيت کان محروم ٿي وئي آهي. سندس صوبائي اسيمبلي توڙي ٻين سياسي پيلٽ فارمن تي ادا ڪيل ڪردار، جدوجهد هڪ يادگار مثال ۽ اڻ وسرندڙ باب آهي. هو سنڌ جي قومپرست سياست جو روشن باب هو. امداد محمد شاهه سنڌ جو آواز هو. سنڌ جو آواز سچ جو آواز ۽ حق جو آواز هوندو آهي. امداد محمد شاهه جسماني طور اسان کان وڇڙي ويو آهي، پر هو پنهنجي تاريخي ڪردار، عمل، جدوجهد جي ڪري ڪڏهن به مرڻو نه آهي. امداد محمد شاهه ۳۰ ڊسمبر ۱۹۳۵ع تي سائين جي ايم سيد جي گهر ۾ سن ۾ پيدا ٿيو. هن ابتدائي تعليم ڳوٺ ۾ بعد ۾ ۱۹۴۸ع ۾ گرامر اسڪول ڪراچي مان پاس ڪرڻ بعد پي ايس سي به اتي ئي پڙهيو. جڏهن ته ۱۹۶۵ع ۾ ڪراچي ۾ اسلاميه لا ڪاليج مان ايل ايل بي پاس ڪيائين. هو ڪجهه وقت قاضي فيض محمد سان وڪالت به ڪئي. سيد امداد محمد شاهه سياست جي شروعات مجيب الرحمان جي عوامي ليگ ۾ شموليت سان ڪئي ۽ عوامي ليگ سنڌ جو نائب صدر ۽ مرڪزي ايگزيڪيوٽو ڪاميٽي جو ميمبر رهيو. بنگال سانحي بعد عوامي ليگ جي سياست کان پاسيرو ٿيو. سيد امداد محمد شاهه زندگيءَ جو وڏو عرصو ۽ عملي زندگي حيدر منزل ڪراچي ۾ گذاري، هو يونين ڪائونسل جو چيئرمين به رهيو. جتي تعليم عام ڪرڻ لاءِ ايجوڪيشن سوسائٽي به جوڙي ، سيد امداد محمد شاهه ايوب خان جي مارشل لا واري دور خلاف جدوجهد ۾ ڀرپور حصو ورتو ۽ سرگرم رهيو ۽ ايوب خان جي مقابلي ۾ قائداعظم جي ڀيڻ محترمه فاطمه جناح جي حمايت ۾ اليڪشن مهم ۾ ڀرپور حصو ورتو. پاڻ ۱۹۸۵ع ۽ ۱۹۸۸ع ۾ سنڌ اسيمبلي جو ميمبر رهيو. ۱۹۹۸ع ۾ مظلوم قومن کي حق ڏيارڻ لاءِ برک سياستدان عطاءُ الله مينگل، اجمل خٽڪ ۽ ٻين سان گڏجي پونم جو قيام عمل ۾ آندو. هو ۹۰ع واري ڏهاڪي ۾ اليڪشن سياست کان پاسيرو رهيو ۽ سڪرنڊ ويجهو ڳوٺ مجيد ڪيريو ۾ زمينداري ڪرڻ لڳو، پر ان دوران ۾ سنڌ جي حقن واري جدوجهد ۾ مصروف عمل رهيو. جواني کان آخر تائين زمينداري سان گڏ سياست ۾ سرگرم رهيو. سيد امداد محمد شاهه اسيمبلي ميمبر هئڻ دوران سنڌ جي قومي مسئلن تي جيڪا نمائندگي ڪئي ۽ آواز اٿاريو، اهو قابل تعريف آهي ان کي ڪڏهن به وساري نه ٿو سگهجي. اڪثر ميمبر جڏهن مصلحتن خاطر خاموش هوندا آهن پر ان دور ۾ اسيمبلي ۾ سيد امداد محمد شاهه سنڌ جو ڪيس بهادري ۽ دليري سان پيش ڪيو. سيد امداد محمد شاهه سنڌ اسيمبلي جي ميمبري دوارن اهڙو پهريون ميمبر هو جنهن ڪالاباغ ڊئم خلاف اسيمبلي ۾ احتجاجي ڌرڻو هنيو. سيد امداد محمد شاهه ۱۰ آگسٽ ۱۹۹۸ع تي پ پ چيئرپرسن بينظير ڀٽو، رسول بخش پليجو، بشير خان قريشي ۽ ٻين جي اڳواڻي ۾ سنڌ پنجاب جي دنگ تي ڪالاباغ ڊئم رٿا خلاف لکين ماڻهن جي ڌرڻي ۾ بيماري ۽ پيرسني ۽ سخت گرمي باوجود شرڪت ڪئي. سندس هڪ ٻي خاصيت اها به هئي ته هو هميشه سائين جي ايم سيد، عبدالواحد آريسر وانگر تنگ نظر قومپرست شائونزم جو سخت مخالف هو. هو سنڌ اندر رهڻ وارن ماڻهن جي وچ ۾ محبت ۽ ڀائيچاري جو وڏو حمايتي هو. سائين جي ايم سيد وانگر امداد محمد شاهه پڻ سنڌين ۽ مهاجرن جي وچ ۾ ويجهڙائي ۽ سنڌ ۾ مستقل امن امان جي قيام لاءِ ڪوششون ڪيون ۽ سنڌ کي امن جو گهوارو بنائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪالاباغ ڊئم جو مسئلو هجي، سنڌ ۾ ڌارين جي آبادڪاري هجي يا فوجي ڇانوڻين جو مسئلو، امن امان جو مسئلو هجي يا صوبائي خودمختياري، سيد جي نظربنديءَ جو مسئلو هجي يا ڪوئي ٻيو مسئلي تي هن ڀرپور آواز اٿاريو. زندگيءَ جو وڏو عرصو حڪمرانن جي مخالفت ۾ گذارڻ ڪري سندس تڪ کي ترقياتي ڪمن، نوڪرين ۽ ٻين سهولتن جي حوالي سان نظرانداز ڪيو پر هن ان جي پرواهه نه ڪئي. ايوب خان، ضياءَ الحق کان نوازشريف، بينظير ۽ ٻين وقت جي حاڪمن سان سيد امداد محمد شاهه سنڌ جي حقن خاطر ٽڪر کاڌو، سيد امداد محمد شاهه هڪ انصاف پسند، ايماندار شخص هو. ذاتي ڪردار جي حوالي سان به هن صاف شفاف ماڻهو رهيو. علائقي ۾ ڏوهارين ۽ لوفرن جو سخت دشمن تصور ڪيو ويندو هو. اڄ جي دور ۾ جڏهن هڪڙن ماڻهن سنڌ جي نالي کي ڪمائڻ جو طريقو سمجهي ان جي نالي کي ڪيش ڪرائي وڏا فائدا حاصل ڪيا. پر امداد محمد شاهه سنڌ جي حوالي سان پنهنجي اصولي موقف تي آخر تائين ثابت قدم رهيو ۽ سدائين اسيمبلين ۾ مخالف ڌر ۾ رهيو ۽ قومي حقن لاءِ ويڙهه ڪندو رهيو. اڄ جي نفسانفسي واري دور ۾ جڏهن هڪڙن ماڻهن جي سنڌ جي نالي کي ڪمائڻ جو طريقو سمجهي، ان جي نالي کي ڪيش ڪرائي مال کائي رهيا آهن/ فائدا حاصل ڪري رهيا آهن. ان هوندي به امداد محمد شاهه سنڌ جي حوالي سان پنهنجي اصولي موقف تي ثابت قدم رهيو. هو جيڪڏهن چاهي ها ته سنڌ جي ٻين جاگيردارن، رئيسن، وڏيرن جيان حڪمرانن سان (Under deal) ڪندي ڪروڙين رپيا ڪمائي ها پر هن ايئن نه ڪيو. امداد محمد شاهه پنهنجي حياتي جي عرصي دوران ملڪ جي ايوانن ۾ سنڌ جوڪيس وڏي بهادري ۽دليري سان وڙهندو رهيو. پاڻ سنڌ ۽ سنڌي ماڻهن جي حقن لاءِ جيڪا جدوجهد ڪئي سندس اهو ڪارنامو سنڌ جي تاريخ ۾ سونهري حرفن ۾ لکيو ويندو. سنڌ ڪيس جي حوالي سان سنڌ اسيمبلي ۾ ڪيل سندس تقريرون اڄ به ماڻهن جي ڪنن ۾ گونجي رهيون آهن. هو جمهوريت پسند، ترقي پسند ۽ سنڌ سان پيار ڪندڙ يا اصول پارليامينٽرين هو. هن سنڌ جي مسئلي تي ڪڏهن به ڪمپرومائيز نه ڪئي. اڪثر حالتن ۾ ڪنهن ماڻهو جي زندگيءَ ۾ نه پر ان جي موت کانپوءِ ئي تعين ڪيو آهي ته اهو ڪيڏو اهم ۽ وڏو ماڻهو هيو. سچ پچ سيد امداد محمد شاهه سنڌ جو موجوده دور ۾ سنڌ سان بيحد پيار ڪندڙ، سچو ۽ باصول پنهنجو دور جو وڏو قومپرست اڳواڻ هو. عوامي ليگ ، جيئي سنڌ قومي محاذ، جيئي سنڌ تحريڪ، اينٽي ڪالا باغ ايڪشن ڪاميٽي، اينٽي ڪالاباغ ڊئم فرنٽ، نيشنل عوامي پارٽي، سنڌ هاري ڪاميٽي،ا ينٽي گريٽر ٿل ڪئنال ايڪشن ڪاميٽي، اينٽي ون يونٽ تحريڪ، پونم، سنڌ قومي محاذ ۽ ٻين پارٽين جي جلسن ۾ سندس تقريرون هميشه ڪنن ۾ ٻرنديون رهنديون. عطاءُ الله مينگل، اجمل خٽڪ، محمود اچڪزئي، شيخ مجيب الرحمان، شيخ عبدالمجيد سنڌي ۽ غلام مصطفيٰ ڀرڳڙي جي ساٿي سيد امداد محمد شاهه جي زندگي، ڪردار ۽ جدوجهد تي سنڌ ۽ سنڌين کي هميشه فخر رهندو ڇو ته هن هميشه وڏي واڪي سنڌ جي حقن جي ڳالهه ڪئي ۽ عملي طور به ان جي ثابت قدم رهيو. سيد امداد محمد شاهه جي جاءِ هاڻي ڪير ڀريندو؟ مونکي گهٽ ۾ گهٽ سنڌ ۾ اهڙو ماڻهو نظر نه ٿو اچي. سچ پچ سيد امداد محمد شاهه سنڌ دوست ۽ بااصول قومپرست اڳواڻ هو. افسوس زندگيءَ ساڻس وفا نه ڪئي ۽ هو ۲۹ سيپٽمبر ۲۰۰۴ع تي دل جو دورو پوڻ سبب لاڏاڻو ڪري ويو. کيس ساڳي ڏهاڙي هزارين آلين اکين سان سندس وصيت موجب ڳوٺ مجيد ڪيريو ۾ مٽيءَ ماءُ حوالي ڪيو ويو. سندس خال ڪڏهن به ڀرجي نه ٿو سگهي. سائين امداد محمد شاھ سھيل ميمڻ سائين امداد محمد شاھ جي اڄ چوڏينهن ورسي آهي. ۲۰ سال اڳ نواز شريف جي حڪومتي دور ۾ ڪالاباغ ڊيم خلاف ان وقت جي اپوزيشن ليڊر شھيد محترمه بينظير ڀٽو جي پيپلز پارٽي سميت سنڌ جي قومپرست پارٽين، اديبن، دانشورن ۽ سڄاڻ ڌرين پاران سنڌ - پنجاب دنگ تي واقع ڪمون شھيد وٽ تاريخي ڌرڻو ڏيڻ جو اعلان ڪيو ويو ھو ۽ ساڳي ڏينھن تي اٽڪ پل وٽ اي اين پي جي سربراھ ولي خان جي اڳواڻي ۾ پڻ ڌرڻي ھڻڻ جو اعلان ڪيو ويو ھو. ۱۰ آگسٽ ۱۹۹۸ع تي شھيد محترمه بينظير ڀٽو، سائين امداد محمد شاھ، بشير خان قريشي ۽ سنڌ جي تقريبن سڀني پارٽين جي قيادت جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌ-پنجاب دنگ تي ڪمون شھيد وٽ ڌرڻو هنيو ويو. ڌرڻي کان هڪ ڏينهن اڳ ئي سڀني پارٽين جي قيادت سکر ضلعي ۾ اچي پنهنجن پنهنجن پيارن وٽ مهمان ٿي هئي. سائين امداد محمد شاهه مون وٽ روهڙي ۾ ۱۹ تاريخ منجهند جو ئي پهچي ويو. شام جو سائين جي هڪ ويجهي دوست جيڪو ساڻس گڏ سنڌ اسيمبليءَ ۾ ايم پي اي رهيو هو، ان فون ڪري هجت ڪندي کيس پاڻ وٽ اچي رهڻ جو ضد ڪيو، پر سائين امداد محمد شاھ کيس چيو ته مان ڪنهن ٻئي وٽ اچي مهمان ٿيان ها ته پو ڀلي ناراض ٿيو ها، مان ته روهڙي ۾ پنهنجي گهر اچي رهيو آهيان. ڪجهه به ٿئي اتي ئي رهندس. (هي سٽون لکندي سائين امداد جي محبت جي ياد ۾ منهنجي اکين ۾ ڳوڙها ڀرجي آيا آهن) سائين امداد محمد شاھ اهڙو ئي شاندار ماڻهو هو، جيڪو آرام ۽ آسائش وارا بنگلا ڇڏي پاڻ سان محبت ڪرڻ وارن وٽ اچي ترسندو هو. امداد محمد شاهه سن جي سيد حيدر شاهه سنائيءَ جي خاندان جو چشم چراغ آهي. هن سنڌ جي سائين جي ايم سيد جي گهر ۾ ۳۰ سيپٽمبر ۱۹۳۵ع تي سومر جي ڏينهن جنم ورتو. ابتدائي سنڌيءَ جا ٽي درجا سن جي پرائمري اسڪول مان پاس ڪيائين، جنهن کان پوءِ کيس ڪراچيءَ جي گرامر اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو، جتي ۱۹۴۸ع تائين پڙهندو رهيو. هندستان جي ورهاڱي سبب لڏي آيل مسلمانن کي ڪراچيءَ جي اسڪولن ۾ رهايو ويو ۽ اسڪول بند ڪيا ويا، ان ڪري پاڻ ڳوٺ موٽي آيو. جنهن کان پوءِ واپس ڪراچي ۾ کيس سينٽ پيٽرڪ اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو، جتان ۵۴- ۱۹۵۳ع ۾ مئٽرڪ پاس ڪيائين. پوءِ ڊي جي سائنس ڪاليج ۾ داخل ٿيو. سندس ارادو انٽر سائنس ڪري ميڊيڪل ڪاليج ۾ پڙهڻ جو هو، پر اها خواهش گهرو حالتن سبب پوري ٿي نه سگهي، ڇاڪاڻ ته سندس وڏو ڀاءُ امير حيدر شاهه اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ لنڊن هليو ويو ۽ سندس والد سائين جي ايم سيد کي ون يونٽ جي مخالفت سبب جيل ۾ قيد ڪيو ويو، ان ڪري کيس تعليم سان گڏ گهرو ذميواريون سنڀالڻيون پئجي ويون. بي ايس سي جو امتحان پاس ڪري ڳوٺ سن اچي زمينداري سنڀاليائين. بعد ۾ اسلاميه ڪاليج ڪراچيءَ ۾ داخلا وٺي ۱۹۶۵ع ۾ ايل ايل بي جي ڊگري حاصل ڪيائين. امداد محمد شاهه کي پنهنجي اباڻي زمينداري حصي مان زمين جو حصو تعلقي سڪرنڊ جي ڳوٺ مجيد ڪيريي ۾ مليو، ان ڪري اُتي رهڻ سبب سنڌ جي مشهور قومي ڪارڪن قاضي فيض محمد ايڊووڪيٽ سان گڏجي نوابشاهه ۾ وڪالت ڪيائين. امداد محمد شاهه تعليمي ميدان ۾ ڪافي خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. هن ۱۹۵۶ع ۾ سن ۾ مڊل اسڪول کولرايو ۽ ٻهراڙيءَ جي شاگردن لاءِ مفت رهائش ۽ کاڌي پيتي جي انتظام لاءِ شاهه حيدر ايجيوڪيشنل سوسائٽي قائم ڪئي. (جيڪا اڄڪلهه وڌيڪ وڏي پئماني تي سندس ٻيون نمبر پٽ ڊاڪٽر ضياءَ شاهه هلائي رهيو آهي.)امداد محمد شاهه ۱۹۷۹ع ۾ ضلعي ڪائونسل نوابشاهه جي ميمبر چونڊجڻ بعد تعلقي سڪرنڊ جي ٻهراڙيءَ ۾ تعليم جي ترقيءَ لاءِ وڏيون ڪوششون ڪري تعلقي ۾ ڪيترا ئي پرائمري، مڊل ۽ هاءِ اسڪول قائم ڪرايائين. خاص ڪري ڇوڪرين جي تعليم لاءِ اسڪول کولرايائين. سڪرنڊ شهر ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ سائنس جا ڌار ڌار ڪاليج کولرايائين. قاضي احمد جي هاءِ اسڪول کي هائير سيڪنڊري اسڪول جو درجو ڏياريائين. سائين امداد محمد شاهه پنهنجي سياسي زندگيءَ جي شروعات شيخ مجيب الرحمان جي عوامي ليگ سان ڪئي ۽ ان عوامي ليگ جي هاري فرنٽ جو مرڪزي صدر به رهيو. بنگلاديش ٺهڻ بعد عوامي ليگ بنگلاديش ۾ رهجي وئي ۽ ان کان پوءِ سائين امداد شاهه ڪڏهن به ڪنهن سياسي پارٽيءَ جو ميمبر نه رهيو. سائينءَ، ايوب جي مارشل لا خلاف بهرو ورتو ۽ فاطمه جناح جي حق ۾ چونڊ مهم پڻ هلائي. سائين امداد محمد شاهه سنڌ جي مستقل رهواسين، سنڌين ۽ اردو ڳالهائيندڙن وچ ۾ هم آهنگي ۽ ويجهڙائپ جو وڏو قائل هو. امداد محمد شاهه ۱۹۸۵ع ۽ ۱۹۸۸ع ۾ ٻه ڀيرا سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ۽ اڪيلي مخالف ڌر جي ميمبر جي حيثيت ۾ سنڌ جي حقن لاءِ ڀرپور آواز اٿاريائين. هو ڪيترين ئي تعليمي سوسائٽين جو باني، چيئرمين ۽ ميمبر رهيو آهي، جهڙوڪ شاهه حيدر ايجيوڪيشنل سوسائٽي سن، محمد هاشم ٺٽوي ايڊجوڪيشنل سوسائٽي، سنڌ مدرسته الاسلام ڪراچيءَ طرفان قائم ڪيل قائداعظم پبلڪ اسڪول درساڻو ڇني ۽ ڪراچي يونيورسٽيءَ جي سينيٽ جو ميمبر وغيره. سائين امداد محمد شاهه نوابشاهه ضلعي تعلقي سڪرنڊ ۽ تعلقي ڪوٽڙيءَ ۾ ڪيترا ئي سماجي ڪم ڪيا. اسڪول، اسپتالون ٺهرايون. ڊرينيج سسٽم ۽ رستا ٺهرايا. اهو ئي سبب هو، جو هو جڏهن به پنهنجي سڪرنڊ واري تڪ مان چونڊن ۾ بيٺو ته سندس مقابلي ۾ ڪنهن به پارٽيءَ جو اميدوار کٽي نه سگهيو. امداد محمد شاهه ڪجهه وقت ”پونم“ جي پليٽفارم تان سنڌ ۽ ٻين ننڍن صوبن جي قومي حقن لاءِ جدوجهد ۾ به سرگرم رهيو. سائين امداد محمد شاهه جي وفات ۲۹ سيپٽمبر ۲۰۰۴ع تي ٿي. کيس ڳوٺ مجيد ڪيريي ۾ سندس ٻنيءَ ۾ مٽيءَ ماءُ حوالي ڪيو ويو. سندس نالي پويان هڪ فلاحي ادارو ”امداد فائونڊيشن“ ۲۰۰۷ع کان ڪم ڪري پيو. سيد امداد محمد شاھ غلام حسين جوڻو سنڌ هيرن جي کاڻ آهي. جنهن ۾ ڪيترائي هيرا جنم وٺندا رهيا آهن. اهڙن هيرن مان ته سيد امداد محمد شاهه به هڪ هو، جيڪو هڪ محبتي انسان هو. پيار ۽ پاٻوهه جي خصلتن جو مالڪ هو، کيس سنڌ جي عوام سان تمام گهڻي محبت هوندي هئي. سندس، پيار ۽ محبت هميشه سنڌي ماڻهن کي هڪ هنڌ گڏ ڪرڻ جو درس ڏنو آهي، ان جي بدلي ۾، ماڻهو به، هن سان محبت ڪندا هئا. جنهن ڪري هر وقت هن وٽ عوام جا ميڙا ڏٺاسون. هن جون ڪچهريون قائم ۽ دائم رهيون. سائين امداد محمد شاهه، بلند اخلاق جو مالڪ هو. سندس شخصيت تي نظر وجهبي ته سندس ڪردار جي باري ۾ مڪمل ڄاڻ ملندي. انهيءَ ڪردار مان، معلوم ٿئي ٿو ته شاهه صاحب هڪ سماجي ڪارڪن جي حيثيت سان عوام الناس جي خدمت ڪندو رهيو. پاڻ ٻه دفعا سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر پڻ ٿيو. ان دوران سڄي سنڌ ۾ خوب ترقياتي ڪم ڪرايائين. خاص ڪري پنهنجي تڪ، تعلقي سڪرنڊ ۾ عوام جي ڀلائي لاءِ جيڪي ڪم ڪرايائين، سي ڪنهن کان ڳجها ۽ لڪل ڪونه آهن. هر ڳوٺ ۾ اسڪول قائم ڪرايا ويا. سندس چوڻ هو ته نوجوانن کي تعليم جي زيور سان منور ڪري،انهن ۾شعور پيدا ڪيو وڃي ته جيئن هو پنهنجي ۽ پرائي دوست ۽ دشمن جي پرک ڪري سگهن. تنهن کانسواءِ هر ڳوٺ تائين روڊ جي سهولت پڻ ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي هئائين. هن وقت هر ننڍي توڙي وڏي ڳوٺ ۾ روڊن جي سهولت موجود آهي. ان کانسواءِ عوام کي علاج جي سهولت ڏيارڻ لاءِ اسپتالون اڄ به موجود آهن. جتي مفت ۾ دوائون ملي رهيون آهن ۽ علاج ٿي رهيو آهي. هاڻ غريب ماڻهو وڏين اسپتالن جي وڃڻ بدران مذڪوره اسپتالن جو رخ ڪن ٿا. اتي هو آساني سان پهچي ويندا آهن. ياد رهي ته اسپتالون به بنيادي سهولتن ۾ شمار ٿين ٿيون. شاهه صاحب، گهر گهر کي بجلي فراهم ڪرڻ جي پڻ ڪوشش ڪئي. نتيجي ۾ تڪ جي اڪثر ڳوٺن ۾ بجلي جا بلب ٻرڻ لڳا ۽ روشني ڏسڻ ۾ آئي. بجلي جي ڪري رنگيني ۽ رونق پڻ پيدا ٿي ويئي. جڏهن ته ڪو هڪ اڌ ڳوٺ بجلي جي سهولت کان رهجي ويو ته اها هڪ ٻي ڳالهه آهي. ان لاءِ به سائين ڪوشش ضرور ڪئي هوندي. ڪيترن ئي نوجوانن کي سرڪاري نوڪريون وٺي ڏنائين، جنهن ڪري سوين ماڻهو روزگار سان لڳي ويا. غربت ۽ بدحاليءَ جي زندگيءَ مان نڪري خوشحالي واري زندگي گذارڻ لڳا. اهو ئي سبب آهي جو اهي سائين امداد محمد شاهه کي اڄ به دعائن ۾ ياد ڪندا رهن ٿا. سيد امداد محمد شاهه امن پسند ۽ صلح پسند شخص هو. جڏهن به ڪا ڌر فيصلي لاءِ هلي آئي، انهن جو فيصلو ڪري کين ٺاهي ڇڏيندو هو ۽ ٻئي ڌريون کير کنڊ ٿي وينديون هيون. پاڻ ۾ ڀائرن وانگر رهڻ لڳنديون هيون. فيصلا بي رياءَ ڪرڻ ڪري، سنڌ ۾ ڏاڍي مشهوري ماڻيائين. “مکڻ مان وار ڪڍڻ ” وانگر، جهيڙي ۽ فساد جو نبيرو ڪرڻ، سندس اصولن ۾ شامل هو. سندس خيال هو ته سنڌ ۾ رهندڙ ماڻهن کي وڙهندي ڏسڻ نه ٿو گهران. پر کين هڪ پليٽ فارم تي متحد، متفق ڏسڻ سان خوشي ٿئي ٿي. اهو ئي سبب آهي جو کيس قومپرست سياستدانن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. جڏهن ايم آر ڊي جي تحريڪ هلي رهي هئي. سنڌ سڄي باهه جيان ٻرندي نظر آئي پئي. ان وقت ڳوٺ پنهل خان چانڊيو لڳ سڪرنڊ ۾ ايم آر ڊي جو واقعو ٿيو هو. ڪجهه ڳوٺاڻا فوجين جي گولين جو کاڄ ٿي شهيد ٿي ويا. ڪو به ماڻهو، انهن جا لاش وصول ڪرڻ لاءِ تيار ڪونه ٿي نظر آيو. اهڙي حالت ۾ هن بهادر ۽ عظيم انسان پنهنجي سر جو سانگو لاهي، اهي لاش وصول ڪيا ۽ ڪفن ۽ دفن جو سمورين رسمن تائين انهن جي پونئيرن سان گڏ ۽ سندن ڏک ۾ برابر جو شريڪ ٿيو ۽ انهن سان همدردي ۽ عذرخواهي به ڪيائين. سندس هن ڪارنامي کي هميشه ياد رکيو ويندو. سيد امداد محمد شاهه رهزن، قاتل، لچ ۽ لوفر جو سخت مخالف هوندو هو. ڪڏهن به انهن سان نرمي اختيار ڪونه ڪيائين. هميشه انهن تي سختي ڪندو رهيو ته جيئن هو پنهنجي ڏوهن کان باز اچي سگهن. تاريخي ماڳن ۽ مڪانن جي حفاظت ڪرڻ لاءِ ڪوشان رهيو. اهو ئي سبب آهي جو، سنڌ جو مشهور نالي وارو شاعر ”حمل فقير لغاري“ جي مزار تي ميلو لڳرايائين ۽ تر جي سڀني ماڻهن کي هڪ هنڌ گڏ ڪرڻ ۾ ڪا به ڪسر ڪونه ڇڏيائين. هن ميلي ۾ سڄي سنڌ جا ماڻهو شرڪت ڪرڻ لاءِ ايندا رهيا. جن جي رهائش ۽ کاڌو خوراڪ جو به مناسب بندوبست ڪندو رهيو. سندس وفات کانپوءِ اهو سلسلو ختم ٿي ويو آهي. اهو نه رڳو حمل فقير لغاري جي مزار تي ميلو لڳايو ويندو هو. پر سندس ڪوشش سان سنڌ جي تاريخي ۽ نامور شخصيتن جي مزار جي ڳولا ڪري انهن جي قبرن کي پڻ پڪو ڪرايائين ته جيئن اهي مسمار نه ٿي سگهن. اهڙي طرح اهڙو تاريخي ورثو هميشه محفوظ ڪيو ويو. سائين، اهڙي تاريخي ورثي کي پنهنجو سرمايو، ملڪيت ۽ دولت سمجهندو هو. انهيءَ ورثي بابت وڏي ڄاڻ به هيس. هونئن به پاڻ، علم دوست شخصيت هو. وسيع مطالعو ڪيو هئائين. جنهن ڪري تاريخي ڄاڻ جي ميدان ۾ وڏي مهارت رکندڙ هو. سندس چوڻ هو ته تاريخي ورثي جي حفاظت ۽ سنڀال ڪرڻ اسان جي فرضن ۾ شامل آهي. جنهن ڪري هر ماڻهو کي اهو فرض نڀائڻ گهرجي. ياد رهي ته پاڻ هڪ زميندا هو، جنهن ڪري زراعت جي شعبي ۾ وڏي ڄاڻ هيس، ٻجن، پاڻي جي استعمال، پيدائش وغيره جي معاملن ۾ وڏي دسترس ۽ قابليت هوندي هيس. خود زرعي ماهر به هن کان مشورو وٺڻ لاءِ ايندا هئا. جن کي پنهنجن مفيد مشورن سان نوازيندو رهيو. اهي سڀ مشورا سندس تجربن ۽ مشاهدن تي مشتمل هئا. مطلب ته سيد امداد محمد شاهه هڪ گهڻ رخي شخصيت هو. عوام جي خدمت ڪرڻ، سندس ايماني جز هو، اوليت ۽ ترجيحي بنيادن تي اهڙي خدمت ڪندو رهيو. عوام جي فلاح ۽ بهبود لاءِ پاڻ پتوڙيندو رهيو. اهو ئي سبب آهي جو کيس، سماجي ڪارڪن ڪري سڏجي ته ڪو وڌاءَ ڪونه ٿيندو. هيءَ عظيم شخصيت جيڪا بيشمار خوبين جي مالڪ هئي، سا ڌڻي تعاليٰ جي سڏ تي لبيڪ چئي، ۲۹ سيپٽمبر ۲۰۰۴ع تي وڃي هميشه لاءَ آرامي ٿي ۽ اسان کان وڇڙي وئي. سندس ڪل ڄمار اوڻهتر سال ٿي، سندس مزار ڳوٺ مجيد ڪيريو تعلقي سڪرنڊ ۾ آهي. جيڪا ايندڙ ويندڙ نگاهن جو مرڪز بڻيل آهي. سندس وڇوڙي جي ڪري هڪ وڏو خال پيدا ٿيو آهي. جيڪو ڀرجڻ ڏاڍو ڏکيو لڳي ٿو. اڄ اسان سندس ڪيل عوامي خدمتن کي ڀيٽا ڏيندي سلام پيش ڪريون ٿا ۽ دعاگو آهيون ته مولا پاڪ سندس مزار تي بيشمار رحمتون نازل فرمائي. اها به دعا آهي ته ڌڻي تعاليٰ سندس پونيئرن کي سندس نقش قدم تي هلڻ جي توفيق عطا فرمائي. آمين. جان جان هئي، جيئري، ورچي نه ويٺي، وڃي ڀونءِ پيٺي، ساريندي کي سڄڻين. (شاهه) (ڏيھاڙي پنھنجي اخبار، ۲۹ سيپٽمبر ۲۰۲۰ع ۾ ڇپيل) سنڌ جو امداد جيئن مون ڏٺو فدا حسين شيخ گهڻي وقت کان ذهن ۾ اهو خيال ستائيندو پي آيس ته سائين امداد محمد شاهه کي جيئن مون ڏٺو ايئن لکان پر پنهنجي آتم ڪٿا ۾ گهڻين مجبورين ڪري سمجهان ٿو ته دير لڳي ويندي ۽ متان حياتي وفا نه ڪري ۽ سنڌ جي هن عظيم ۽ امين سماجي ڏاهي، سڌارڪ، اشراف سياستدان ۽ فقير طبعيت انسان جي ذاتي زندگي اعليٰ آدرشن ۽ اصولن جي باري ۾، توڙي جو اهي عالم آشڪار آهن پر جيئن مون هن کي ڏٺو ۽ سندس بيباڪ رمزن کي سمجهيو اسان ٻه ٽي دوست، ڊاڪٽر منظور خشڪ، اسماعيل وساڻ ۽ راقم جيڪي کين پنهنجي اولاد کان وڌيڪ عزيز هئا. اهي هجتون، دل لڳيون سامان، راز نياز، قربابئتيون ڪچهريون ۽ مستيون متان ڪنهن ٻي دوست ۽ واسطيدار جي گڏ ڪرڻ کان گهڻيون هجن يا کيس خبر ئي نه هجي، انهي ڪري بهتر سمجهيم ته سائين امداد جي يارهين ورسي جي مناسبت سان اهي رڪارڊ ڪرائي ڇڏجن. ”پوربيا پوري ويا، آسڻ اڄ صبوح، کٿوري خوشبوءِ، آهي انهيءَ ڀيڻئين.“ منهنجي سائين امداد سان ملاقات جولاءِ ۱۹۷۶ع ۾ ٿي، جڏهن نواب شاهه ۾ راشننگ آفيسر مقرر ٿيس. ٿيو هيئن جو هڪ ڏينهن پنهنجي آفيس، لال بلڊنگ نواب شاهه ۾ ويٺو هوس ته هڪڙو ماڻهو سائين امداد جي راشن ڪارڊ ۾ ٻن ماڻهن، جيڪي شايد سندس پٽ هئا جو اضافو ڪرائڻ آيو. پڇيومانس ته؛ ”ب“ فارم کڻي آيو آهين؟“ چيائين؛ ”هائو؟“ پڇيومانس؛ ”راشن ڪارڊ تنهنجو آهي.“ جواب ۾ چيائين؛ ”سائين امداد شاهه جو آهي.“ منهنجي پڇڻ تي ته؛ اهو ڪير آهي؟ چيائين؛ ”سائين جي ايم سيد جو پٽ آهي.“ آئون پنهنجي ڪرسي تان اٿي بيهي رهيس. همراهه کي ڪرسيءَ تي ويهڻ جو اشارو ڪندي، پٽيوالي کي ڊوڙايم ته چانهه وٺي اچ. جيستائين پٽيوالو چانهه وٺي اچي، مون ڪارڊ ۾ ٻن جي بدران ڇهه ماڻهن جو اضافو ڪري ڪارڊ کيس ڏنو. اهو ماڻهو هو سندس ڊرائيور محمد خان، جڏهن هن ڏٺو ته ڇهه ماڻهن جو اضافو ٿي ويو ته، هن مون کي يڪدم ڪارڊ واپس ڏيندي چيو؛ ”سائين، اهي ڪٽيو جو سائين مون سان وڙهندو. ڇاڪاڻ ته هو بلڪل ايماندار آهي ۽ اهو برداشت نه ڪندو.“ چيومانس؛ ”تون سائين امداد وٽ ڇا ڪندو آهين؟“ چيائين؛ ”ڊرائيور آهيان.“ مون چيو؛ ”ٺيڪ آهي! تون ذاتي نوڪر آهين.“ مون ڊرائيور جي ٻارن جو اضافو ڪري ڪارڊ ۾ انگ ساڳيو رکي، درست ڪري ڪارڊ ڏنو، ۽ پڇيومانس ته؛ ”سائينءَ سان ملاقات ڏکي يا سولي؟“ چيائين؛ ”سولي.“ محمد خان هليو ويو. مون کي اچي اڻتڻ ٿي ته سائينءَ سان ملاقات ڪجي. پر ڪنهن چڱي دوست جي ڳولا ۾ هئس. پندرنهن، ويهن ڏينهن کانپوءِ احمد خان ٺٽيار نوري جي آڌار اچي نواب شاهه سهڙيو هو. گهڻو وقت سن ۾ يوسي جو سيڪريٽري ٿي رهيو هو. چيومانس سائين امداد سان ملڻو آهي. چيائين هلو ته هلون. اسان شام جي وقت ٽانگي تي چڙهي سائين جي نواب شاهه واري گهر روانو ٿياسون. اڃا اڌ پنڌ ۾ هئاسون ته هن رڙ ڪئي؛ سائين گاڏي ۾ سامهون پيو اچي، هٿ به کنيائين ته سائين واري گاڏي اڳتي هلي اسان جي لاءِ بيهي رهي. ٽانگي واري کي ٿورو بيهڻ جو چئي اسان وڃي سائين سان ملياسون، جيڪو اسان جي لاءِ اڳيئي گاڏي مان لٿو بيٺو هو. چيائين؛ ٽانگي مان هٿ ڪڍو ۽ مون سان گاڏي ۾ ويهو. سائين اچي مرحوم قاضي فيض محمد جي آفيس تي لٿو ۽ اسان کي به پاڻ سان اندر وٺي ويو. مون کي ڏندين آڱريون تڏهن اچي ويون جڏهن پاڻ هڪ اسٽول تي ويهي رهيو ۽ مون کي ڪرسي تي ويهڻ لاءِ چيائين. مون گهڻيون منٿون ڪيونمانس پر نه مڙيو. قاضي صاحب چانهه وغيره پياري ٿوري ڪچهري به ٿي. چيومانس؛ سائين آئون ڪڏهن گهر واري اوطاق تي ايندس ته وري ڪچهري لڳندي. چيائين بابا جڏهن وڻي تڏهن اچو، منهنجي آفيس اتان ويجهي هئي ۽ آئون موڪلائي هليو ويس. اتفاق هيئن ٿيو جو آئون ڪجهه ڏينهن ۾ نواب شاهه کان ٺٽي بدلي ٿي ويس ۽ ايئن وري رابطو نه ڪيم. تانجو مون کي سنڌ سرڪار جاتي ۾ (جيڪو منهنجو ڳوٺ آهي) غوث بخش بزنجي مرحوم جي ۸۴، ۸۵ع ۾ جلسي ڪرڻ جي سزا ۾ نوڪري مان معطل ڪيو، جو مقامي وڏيرن جيڪي سائين ڪوڙل شاهه جي پارٽيءَ جي هئا، جي اڳواڻن مون تي الزام هنيو ته مون حڪومت مخالف جلسو ڪرايو آهي. بهرحال بحالي جي گهڻي ڪوشش باوجود وزيراعليٰ سنڌ مون کي بحال ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ چيو ته اٺ ايم پي اي ۽ هڪ وزير ڪوڙل شاهه انهي ۾ پيش پيش هئا ۽ هنن جو مطالبو هو ته فدا حسين شيخ کي نوڪري مان کي خارج ڪيو وڃي. مان ٻيو آسرو نه ڏسي، شاهه محمد شاهه کي ساڻ ڪري وڃي سائين امداد وٽ لٿس. جنهن چيو ته ڪوشش ڪريون ٿا ۽ سڄو مهينو گوڏو ٻڌي ڪراچي مون سان ويهي رهيو جو غوث علي شاهه ٽائيم ئي نه پيو ڏئي. سائين امداد پاڻ پريشان هو ته شاهه ايترو بي محابو ته ڪڏهن ڪو نه ٿيو آهي. انهي سڄي مهيني ۾ ايم پي اي هاسٽل ۾ سائين سان گڏ رهڻ ڪري مون کي نوڪري جو ڏک وسري ويو جو سڄو ڏينهن دوستن جي آوت، جاوت ۽ ڊاڙ ٺڪاءَ ۽ سائين امداد جي خوش اخلاقي ۽ خوش مزاج طبيعت مونکي ويتر موهي وڌو. سائين جي ايم سيد چوندو هو ته؛ ”ابا اهو ڪهڙو شيخ معطل ٿيو آهي جو سائين امداد، نه سن ٿو اچي، نه نواب شاهه.“ مهيني جي آخري ڏينهن تي دلچسپ صورتحال اها ٿي جو سائين امداد چيو ته فدا وڏو ڪو نڀاڳو آهين جو غوث علي شاهه مون کي وقت نه ٿو ڏئي، انهي ڪري رات آئون تنهنجي کڙي ڏنڀيندس. مون سمجهيو سائين مذاق پيو ڪري، صبح منهنجي عادت هئي ٿورو دير سان اٿندو هوس پر سائين سويرو اٿندو هو جو ماڻهو ڪمن ڪارن لاءِ اچي ويندا هئا. اهڙو ڪو ماڻهو جيڪو سگريٽ پي رهيو هو، سو سائين انهيءَ کان سگريٽ وٺي اوچتو منهنجي کڙي تي رکيو. آئون ٽپ ڏئي اٿيس. مون چيو؛ سائين ڇا ٿا ڪريو؟ سائين چيو؛ اهو ئي جو ڪنهن نڀاڳي سان ڪبو آهي. سڀ ويٺل ماڻهو سائين ۽ مون سميت کل ۾ رڙهي وياسون ۽ تعجب جي حد نه رهي جو اڃا چانهه ئي پيتيسون ته وزيراعليٰ جو فون آيو ته رات اٺين بجي سائين جي چيف منسٽر سان ملاقات آهي پوءِ ته هيڪاري اسان سڀ کل ۾ ڇڙيون هڻڻ لڳاسون ۽ خير سان ٻئي ڏينهن آئون بحال ٿي ويس، پر جيڪو مون کي ساندھ مهينو سائين امداد سان گڏ گذارڻ جو مليو، اهو منهنجي زندگي تي وڏا اثر ڇڏي ويو. مونکي سندس شخصيت ساندھ چوڏهين جي چنڊ وانگر نکريل نظر آئي. جنهن مون کي سندس آدرشن جي مئي تي مهراڻ ۽ خوب ٽٻيون هڻڻ جو موقعو فراهم ڪيو. آئون جيڪڏهن ائين چوان ته غلط نه هوندس ته جيڪڏهن سائين جي ايم سيد سنڌ جو عاشق ته، اهو مانوارو سيد امداد شاهه هو، جنهن تي سنڌ عاشق هئي. سندس ايم پي اي هاسٽل جي ڪمري نمبر ۶ تي، سڄي سنڌ جي ماڻهن جا ڪم سانگي انبوهه هوندا هئا. جڏهن ته انهن ماڻهن جي تڪن مان چونڊجي آيل ميمبرن جا دروازا هر سائيل تي بند هئا. پر هن فقير طبيعت انسان ڪنهن ماڻهو کي ايئن به نه چيو ته باباس تون ٻئي تڪ جو يا ٻئي ضلعي جو آهين، پوءِ چاهي اهو ڪم ڪنهن نوڪري جو هجي يا بهبود ڀلائي يا ڪنهن ترقياتي رٿا جو، هر ماڻهوءَ سان بنا رنگ نسل جي گڏجي ويندو هو ۽ وري انهي ڪم جي پروگريس به وٺندو هو هڪ ڏينهن مون چيومانس ته سائين سخت بيمار آهيو ٻيو ته اهي ماڻهو اوهان جا ووٽر به ڪو نه آهن ۽ ڇتا پيپلا به آهن، ڇڏيون ته وڃي پنهنجي پنهنجي ايم پي اي جي درن تي ڌڪا جهلين، جو اوهان کي هلائي، هلائي بيحال ٿا ڪريو وجهن، پاڻ فرمايائون ته بابا تون سمجهين ٿو ته آئون صرف سڪرنڊ تعلقي جو ايم پي اي آهيان پر ايئن نه آهي، آئون سڄي سنڌ جو نمائندو آهيان ۽ مون کي سنڌ جو هر ماڻهو پنهنجو لڳندو آهي ۽ پنهنجن سنڌ جي ماڻهن کي خصيص وزيرن جيڪي پنهنجي پيٽ ڀرڻ کان واندا نه آهن، انهن جي اڳيان ذليل ٿيندي ڏسڻ نه ٿو چاهيان، مون کي انهي وقت اکين ۾ لڙڪ اچي ويا ۽ شاهه لطيف جو هيٺيون بيت به دل تي تري آيو. ”جيها جي تيها، مارو مون مڃيا، مون جيڏيون ملير ۾، چونڊين موڪ ميها، منهنجي آهه اها، ڪڏهن ڪيرائيندي ڪوٽ کي“. اهڙي پيار ۽ پاٻوهه وارا رويا ته هئس عام ۽ اڻواقف ماڻهن سان پر سنڌ اسيمبلي ۾ سندس ڪو به مٽ يا ثاني نه هو، سنڌ جي هر مسئلي تي جنهن بيباڪيءَ ۽ قابليت سان مسئلن جي اپٽار ۽ ان جي قبوليت ڪرائي انهي جو رڪارڊ ته سنڌ اسيمبلي ۾ محفوظ آهي نه صرف ايترو پر ضرورت پئي ته اسيمبلي ٻاهران عام قومي ڪارڪنن سان بک هڙتال تي ويهي رهندو هو، هڪ دفعي جڏهن محترمه بينظير ڀٽو وزيراعظم هئي ۽ آصف زرداري سندس مڙس گڏجي ڀينگ پئي ڪئي ۽ وزير صاحب به مال ميڙڻ ۾ پورا هئا ته اسيمبلي ۾ تقرير ڪندي سائين امداد محمد ساهه هيٺون شعر پڙهيو ته عبدالله شاهه جيڪو ان وقت اسپيڪر هو، رڙ ڪري چيو ته هاڻ ٿو گاريون ڏئي. ”گرگ مير و سگ وزير و موش ديوان مي شود زاغ ضابط خر تنابي، ملڪ ويران مي شود“ سائين امداد، حافظ شيرازي جو شعر ته پڙهي ويو پر پوءِ اسپيڪر سندس مائيڪ بند ڪرائي ڇڏيو. هڪ دفعي سائين سنڌ جي ڪنهن مسئلي تي اسيمبلي فلور تان تقرير ڪري رهيو هو ته انهيءَ دوران، وزيراعليٰ سائين قائم علي شاهه ايوان ۾ داخل ٿيو، تڏهن سندس مڇون رکيل هيون، سائين امداد کي وارو لڳو ۽ شاهه صاحب ڏانهن ڏسندي تقرير ۾ چيائين ته جيڪڏهن ڪنهن مڇون رکيون ته حڪمراني ۾ ڪهڙو فرق پوندو. سائين چوندو هو ته هڪڙي خواهش اٿم ته اسيمبليءَ ۾ بابا (جي ايم سيد) جي سيٽ تي وڃي ويهان معنيٰ اپوزيشن ليڊر ٿيان ۽ ايئن ٿيو. اڳئين اليڪشن ۾ اپوزيشن جي سيٽ تي ويٺو ۽ هڪڙي ماڻهو سڄي اسيمبلي ۾ نه رڳو سنڌ جي شاندار نمائندگي ڪئي پر اسيمبلي کي اڱرين تي هلايو، ڪٺ موشن، پر يو وليج موشن، ريزوليشن، پر يو وليج ڪاميٽيون، بجيٽ تقريرون ۽ تجويزون آئوٽ ۽ سوال جواب واري وقفي تي به ڇانيل رهندو هو، مون کي ساڻس گڏ رهڻ جو الاهي فائدو ٿيو جو اهي سڀ شيون مون کي سمجهائيندو هو ۽ مون کان اڪثر لکرائيندو به هو، ايئن آئون به اسيمبلي جي قانون کان گهڻو واقف ٿي ويس، سندس بيوروڪريسي ۾ ايڏي عزت هئي جو کاتي جي وزيرن جي به نه هئي. ڇو جو سائين ذاتي ڪم ۽ خانچي بازي کان سوين ڪوهه ڏور هوندو هو، آفيسرن کي خبر هئي ته امداد شاهه ڪو به غلط ڪم نه چوندو، انهي ڪري هر آفيسر کيس تمام وڏي عزت سان پيش ايندا هئو. آئون جڏهن به ڪراچي ۾ هوندس هوس ته رهندو ئي وٽس هئس. چاهي اها حيدر منزل هجي يا ايم پي اي هاسٽل، مون ڌٺو ته اڪثر سيڪريٽري کيس لفٽ تائين ڇڏڻ ايندا هئا. اڪثر ڪم ڪار وارا سائين سان سيڪريٽري جي آفيسن ۾ گهڙي پوندا پر مون ايئن ڪڏهن نه ڪيو، هڪ دفعو فرمايائين گهڻا ڪامريڊ ٽوپي نرڙ تي رکي مون سان آفيسن ۾ گهڙي پوندا آهن پر تون منهنجي چوڻ تي به اندر نٿو هلين، انهي جو ڪهڙو سبب آهي؟ چيو مانس قبله آئون اچان ته اوهان لاءِ ٿو نه آفيسرن لاءِ ٻيو هر ڪم هو توهان جي ڪري ڪندا نڪو اوهان سان گڏ هلڻ وارن جي ڪري سو آئون ڇو هلان پوءِ خوش ٿي منهنجي پٺي ٺپريندو هو. هڪ دفعو مون کي پاڻ ٻڌائين ته غوث علي شاهه صاحب کيس هڪ ڀيري چيو ته امداد سڀ ايم پي اي پلاٽن جي پٺيان آتا آهن ۽ هنن جي قانون مطابق هڪ هڪ جي Entitlement به آهي پوءِ تون ڇو نه ٿو گهرين، وڌيڪ چيائين تون گهر نه گهر مون تنهنجي لاءِ هڪ سٺو پلاٽ رکيو آهي، سائين وراڻيو شاهه صاحب مهرباني، پلاٽ انهن کي ڏي جن کي خدا بک ڏني آهي، مون کي جيڪڏهن ڏيئي سگهين ته ماڻهن جا ڪم ۽ ترقياتي اسڪيمون ڏي باقي اهڙيون جي مون کي صلاحون ڏنئين ته پنهنجي برادري ختم ٿي ويندي. سائين امداد ٻڌايو ته غوث علي شاهه سمجهيو ته امداد ٿوري تي راضي ڪو نه ٿيندو، سو ڪجهه مهينن کانپوءِ واري ملاقات ۾ هڪ فليٽ سائيت جو نقشو اڳيان رکندي چيائين ته امداد هي مون تنهنجي لاءِ رکي آهي. غوث علي شاهه جو اهو چوڻ ۽ سائين امداد جو ٽپ ڏيئي اٿڻ، ڏوراپو ڏيندي چيائين مڙو ڪو نه ٿا، توهان منهنجي قيمت لڳايو ويٺا آهيو، توهان کي خبر آهي ته جڏهن مون سنڌ جو وزيراعليٰ ٿيڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ته فليٽ سائيٽ ڇا ڪندس. غوث علي شاهه صاحب شرمسار ٿي کانئس معافي ورتي ۽ وري ڪڏهن به اهڙي آفر نه ڪيائين، البت سائين امداد جي پبلڪ اسڪيمن تي خاطر خواهه ڌيان ڏيندو هو، اهڙي لالچ ۽ لوڀ کان پري رهڻ وارن کي شاهه لطيف هيئين سيگاريو آهي ”ٻجها ڪوه ٻجهن، ته سپن ۾ ڇا سچي، ڦريو ڦهيارن کي، ورثو وات وجهن، سنڌي ذات هنجن، مُنهن لايو موتي چڻي.“ هڪ دفعيسائين امداد جي ورسي جي موقعي تي ادريس راجپوت سيڪريٽري ايريگيشن، انڪشاف ڪيو ته سائين امداد راجپوت هڪ الڳ پاڻي جي نالي جي اسڪيم کڻي آيو ۽ پوءِ انهي کجي مسلسل پيو پوئواري ڪندو هو، انهي تي راجپوت صاحب کي شڪ پيو ته شايد امداد شاهه پنهنجي ٻني لاءِ اها نالي ٿو ڪڍرائي انهي ڪري سيڪريٽري صاحب خود سر زمين ڏسڻ ويو جيڪا ضلعي نواب شاهه ۾ هئي کيس وڃي حيرت ٿي ته انهي ناليءَ جي ڪمانڊ ۾ رڳو غريبن جون زمينون هيون ۽ امداد شاهه جو هڪ ايڪڙ به نه هو. اصولن جي پاسداري دور انديشي ۽ پنهنجي والد جي ناياب روايتن کي برقرار رکڻ جا ڪجهه اهم واقعا به ٻڌندا هلو. محمد خان جوڻيجي جي وزارت اعظميٰ دوران وزيراعظم صاحب سائين امداد کي سنڌ جو وزيراعليٰ ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي. پهريائين ته نياپن ۽ اڻ سڏي طريقي سان پر پوءِ ذاتي رابطو به ڪيائين ته مهرباني ڪري سنڌ جي وزيراعليٰ جو عهدو قبول ڪريو، پر سائين جي ناڪاري جواب تي انهي وقت جي گورنر جهانداد خان کي اهو ٽاسڪ حوالي ڪيو ويو. ته ڪنهن به قيمت تي امداد شاهه کي وزارت اعليٰ لاءِ راصي ڪيو وڃي. هڪ ڏينهن آئون ڳوٺان اچي هڪ بجي ڌاري حيدر منزل تي پهتس، ڏٺم ته سائين معمول جي خلاف تيار ٿي نڪرڻ وارو هو. آئين چڱو ٿيو جي آئين، توسان هڪ صلاح ڪرڻي اٿم، ڳالهه ڪري ٻڌايائين ۽ پوءِ چيائين ته تنهنجي ڪهڙي صلاح آهي، جو آئون وڃان ٿو، گورنر صاحب منهنجي انتطار ۾ آهي، چيومانس ته سائين هڪ ته اوهان جو والد محترم نظر بند آهي ۽ ٻيو ته اوهان جي سنڌ جي باري ۾ هڪ الڳ سوچ آهي ۽ ڇا توهان کي پاڪستان جي اسٽيبلشمينٽ اهو ڪرڻ ڏيندي ۽ جيڪڏهن اوهان کي عهدو ڏئي مهيني ٻن ۾ محمد خان جوڻيجي سميت اوهان کي گهر روانو ڪري ڇڏين ته پوءِ اوهان جي فيملي سياست خصوصن سائين جي ايم سيد جي سياست جو ڇا ٿيندو. پاڻ چيائين ته آئون اڳئي اهو سوچيو ويٺو هوس پر تنهنجو امتحان پئي ورتم، ايئن چئي پاڻ گورنر صاحب ڏانهن هليو ويو۔ ڪلاڪ ٻن کان پوءِ واپس موٽي آيو آئون حيدر منزل تي موجود ئي هيس اچي حال احوال ڪيائين چيائين وڏي صاحب کان جند ڇڏائي آيس، شاهه لطيف ڇا خوب چيو آهي ته ”قوت نه قرار يا ڪاپڙي موهيا ڪنهن نه مال، جي ڇورين ڏنا ڇال ته به لاهوتي لنگهي ويا“. وڌيڪ گورنر صاحب چيو ته انهي فيصلي کيس وڏي حيرت ۾ وڌو آهي ۽ اهو به چيائين ته ڀلا جي اوهان نٿا ٿيو ته ڪنهن چڱي ماڻهو جو نالو ڏيو، جنهن کي وزيراعليٰ ڪيون، سائين چيس ته منهنجي نظر ۾ اوهان جي سيٽ اپ ۾ مون کي غوث علي شاهه صاحب کان ڪو بهتر ماڻهو نه ٿو لڳي، هو هاءِ ڪورٽ جو جج به رهيو آهي ۽ تعليم کاتي جو وزير به آهي، پوءِ ٿيو به ايئن غوث علي شاهه کي وزيراعليٰ مقرر ڪري کيس ڪنهن کان سيٽ خالي ڪرائي چونڊرايو ويو. سينيٽ جي اليڪشن هجي پير پاڳاري صاحب پاران بوستان علي هوتي صاحب نامزد هو، سائين امداد ۽ آئون اسيمبلي مان شام جو حيدر منزل پهتاسون، خبر پئي ته هوتي صاحب آيو هو ۽ پير سائين جو فون به آيو هو. مون کي سائين چيو ته ڀڄ ته ڀڄون جو پير صاحب جو فون يا هوتي اچي ويو ۽ پير صاحب سان رابطو ڪرائي ڇڏيائين ته هو اسان جو وڏو آهي، جواب ڪو نه ڏئي سگهبو، جو ٻئي ڏينهن تي سينيٽ جي اليڪشن هئي. سو نوڪرن کي سمجهائي ڇڏيو ۽ اسان وڃي پراڻي ايئرپورٽ واري هوٽل۾ ويهي رهياسون. جو سائين جو چوڻ هو ته کيس ووٽ چاچي عبدالحميد جتوئي جي پٽ اعجاز کي ڏيڻو آهي. سڄي رات ايئرپورٽ تي ويٺا رهياسون، ڪنهن کي خبر ڪو نه هئي ته اسان ڪٿي آهيون، ان وقت اڃا موبائل فون ڪو نه هيون، صبح جو سوير تيار ٿي سائين وڃي اعجاز جتوئي کي ووٽ ڪيو، نوڪرن ٻڌايو ته آخري دفعو هوتي صاحب رات جو هڪ بجي به آيو هو، ايئن سائين پنهنجي ضمير، والد جي دوست ۽ قوم پرست اڳواڻ عبدالحميد جتوئي کي اتم رکيو. ضلعي ۾ جتوئي صاحبن جي اثر گهٽائڻ خاطر پاڻ ڪوشش ڪري ضلعو نوشهروفيروز ٺهريائين ۽ نه صرف ايترو پر نوشهروفيروز ۾ سندن اثر محدود ڪرڻ خاطر غوث علي شاھ کي چئي مراد شاھ ڀريا واري کي وزير ڪرايائين. جيڪو جتوئي صاحب جو خاص ماڻهو هو ۽ سياست به انهن جي پٺيان ڪندو هو پر وزير ٿيڻ کانپوءِ شاھ صاحب جتوئي صاحبن کي ڳچيءَ ۾ پئجي ويو ۽ انهيءَ حڪمت عمليءَ تحت نوشهري ۾ شاھ صاحب وڌيڪ بااثر ٿي ويا. اهو ئي سبب هو جو سيد امداد شاھ تي قاضي احمد، نوابشاھ روڊ تي حملو ڪرايو ويو. پر خير سان سائين بچي ويو. کيس خبر پئي ته حاجي غلام مصطفيٰ ڀرڳڙي جيڪو سائين جي ايم سيد جو پڳ مٽ يار هو جي قبر سندس پونيئرن جي بي ڌياني ڪري زبون حالت ۾ آهي ته پاڻ نوابشاھ مان اسهي پورو هفتو ميرپور خاص ۽ جيمس آباد ۾ رهي سندس قبر ٻڌرائي پوءِ موٽيو. اهڙي طرح ٺوڙهي شهيدن جو يادگار به پنهنجهي نگراني ۾ ٺهرايائين. جي ٻهراڙين جي لاءِ آفندي پبلڪ اسڪول به سائين امداد جي ڪوشش سان وجود ۾ آيو جو وزيراعليٰ کان اسڪول جي لاءِ پنج سو ايڪڙ زمين الاٽ ڪرايائين. نوابشاھ ڀرسان نه رڳو صوفي شاعر حمل فقير جي مزار ٺهريائين پر سنڌ جي هن وڏي شاعر جو زبردست ساليانو ميلو پڻ لڳرايائين ۽ جيڪو اڃا جاري آهي سنڌ مدرسو بورڊ، سنڌ اسيمبلي، سيد ايسوسيئيشن، نوابشاھ ضلعي جون مختلف ڪميٽيون ۽ پاڪستان سياسي Alliance پونم ۾ به ڏاڍو فعال ڪردار ادا ڪيا آهن. ۾ سندس بصيرت ۽ تعميري تنقيد ۽ صلاح مشهورن تي هڪ دفعو عبدالرحيم مندو خيل چيو ته شاھ صاحب اها اسان قوم پرستن جي بدنصيبي آهي جو اوهان جهڙي نبض شناس ۽ زيرڪ سياستدان سان اسان جي ملاقات تمام دير سان ٿي آهي، جڏهن اوهانجي صحت گهڻي متاثر ٿي چڪي آهي. ٻيو ته ڇڏيو رسول بخش پليجي جهڙو ماڻهو جيڪو سواءِ پنهنجي تعريف جي ٻي ڪنهن تي اک به نه ڇنڊي اهو به امداد محمد شاھ جي حڪمت عملي ۽ سياست جي ساراھ جا ڍڪ پيو ڀريندو آهي. ٻه ڀيرا سنڌ اسيمبلي جو ميمبر رهيو. هڪ دفعو نان پارٽي ۱۹۸۵ واري اليڪشن ۾ ٻيو ڀيرو ۱۹۹۳ع ۾ سيد بشير شاھ احمد جي ڪوششن سان پ پ سيد امداد محمد شاھ جي خلاف اميدوارن نه بيهاريو، انهنَ ٻنهي دورن ۾ سائين امداد سنڌ جي عام طرح ۽ پنهنجي تڪ جي خاص ڪري جيڪا خدمت ڪئي اها اڄ به ضرب مثل آهي. روڊ رستا، اسڪول، اسپتالون، هنري سکيا گهر ۽ بجلي وغيره سندس اهم ترجيحات ۾ هيون، انهيءَ لاءِ پنهنجون ذاتي زمينون ڏيڻ کان به نه ڪيٻائيندو هو، مجيد ڪيريو جنهن ۾ سندس زمينون آهن اتي لڳ ڀڳ ۳۰ يا ۴۰ ايڪڙ زمين فوڊ کاتي کي مفت ڏيئي گدام ٺهريائين جيئن اتي پنجاھ سئو ماڻهو پنهنجو روزگار ڪري سگهن، هاءِ اسڪول ٺهرايائين ڇو ته پاڻ ٻارن جي پڙهائي ۾ وڏي دلچسپي وٺندو هو ۽ تقريبن هر هفتي ٻارن جي حاضري ۽ استادن جي حاضري جو پڇاڻو ڪندو هو. عام ماڻهن سان رويو بنا ڪنهن اوچ نيچ جي هوندو هوس، سخت بيماري جي حالت ۾ به هر ماڻهو سان ڪوشش ڪري اٿي بيهي ملندو هو ۽ ماڻهو جي سڃاڻپ جي بي پناھ صلاحيت رکندو هو. حيرت ته اها ٿيندي هئي جو ايندڙ ماڻهو ڏسي اهو ٻڌائي وٺندو هو ته هو ڪهڙي ڪم سان پيو اچي. هڪ دفعي آئون وٽس مجيد ڪيري ۾ ويٺو هوس ته هڪ ماڻهو پري کان ڏسي چيائين ته اهو همراھ ڦلاڻي ڪم لاءِ پيو اچي هو همراھ ڪافي دير ڪچهري ڪرڻ کانپوءِ موڪلائي وڃڻ لڳو ته مون سائين امداد جي منهن ۾ معنيٰ خيز نظر سان ڏٺو پاڻ به کلي ڏنائين ۽ چيائين اهو اڳيان وڃي وري موٽندو ۽ ڪم چوندو ٿيو به ائين، مون چيومانس سائين ولي آهيو يا جوتشي بابا. اهو به ٻڌائيندو هلان ته سنڌ ۾ بيباڪ ۽ بيرياءُ فيصلن ڪرڻ ۾ ٻن ماڻهن وڏي مشهوري ماڻي ۽ تمام پيچيده فيصلا وٽن اينداهئا، انهن ۾ نمبر پهريون عبدالحميد خان جتوئي هو ۽ ٻئي نمبر تي سائين امداد محمد شاھ هو. سادگي جي ته انتهائي هئي. بلڪل، سادو درويش صفت ماڻهو هو ڪڏهن ڪڏهن چوندو هو ته دل چوي ٿي ته گيڙو ڪپڙا ڪري ٻڌ جو بڪشو ٿي گهران نڪري وڃان، منجهنس ڪو به ٺٺ ٺانگر نه هو اڪثر شادين ۾ مون کيس ڏٺو ته پويان پيل ڪرسين تي عام ماڻهن سان گڏ ويهي رهندو هو، جڏهن ته ٻين ٺڙڪو وڏيرن جو ڪنڌ اڳين پيل صوفن ڏانهن هوندو هو. اها ٻي ڳالهه آهي ته ڪاڄ ڌڻي ڊوڙندا ايندا ۽ کيس منٿون ڪري اڳيان وڃي ويهاريندا هئا. دفعي جي ڳالهه آهي جو سندس ڊرائيور چيس ته سڀني ايم پي ايز پنهنجي گاڏين تي ايم پي اي جو مونو گرام لڳايو آهي نتيجن انهن جي چيڪنگ وغيره ڪو نه ٿي ٿئي ۽ پاڻ کي جتي ڪٿي پوليس ۽ رينجرز وارا تنگ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اجازت ڏيو ته آئون اهو مونو گرام لڳايان. سائين چيس ڇو پاڻ کيپون ٿا پاس ڪريون جو چيڪنگ مان جند ڇڏايون. منهنجي گاڏي تي مونو گرام نه لڳاءِ. آئون ڪڏهن ڪڏهن ساڻس گڏ سفر ڪندو هوس. جتي پوليس يا رينجرس روڪيندي هئي ته پاڻ بنا چوڻ جي گاڏي مان لهي بيهندو هو ۽ انهن کي اشارو ڪندو ته چيڪ ڪري وٺو ۽ تعارف پڇڻ تي ايم پي اي وغيره ڪو نه ٻڌائيندو هو بلڪه فقط چوندو ”امداد“ مونکي ڏاڍي حيرت ٿيندي هئي آئون چوندو هوس ته سائين تعارف ڪرائڻ ۾ به ڪنجوسي ٿا ڪريو ته چوندو هو ته سڄو تعارف ڪرايان ته هو باادب ٿي ملن، انهي جي مون کي ضرورت ڪونهي. جو اهو عالم هو جو ممتاز علي خان ڀٽو جڏهن اقتدار کان آئوٽ هو ۽ نوابشاھ وارد ٿيو ته ڪنهن سندس ماني نه جلهي پر امداد شاھ توڙي جو سياسي طرح ممتاز خان سان گڏ نه هو پر سندس مان ۾ شاندار دعوت ڪئي پوءِ خير سان ممتاز علي خان نگران وزيراعليٰ ٿيو ۽ نوابشاھ آيو ته سائين امداد جيڪو ان وقت سخت بيمار هو. ان جي عيادت لاءِ به نه لڙيو. ائين جڏهن آصف زرداري عتاب هيٺ هو ۽ جيل ۾ هو ته ڪمن ڪارن لاءِ سائين امداد ڏانهن چٺيون لکندو هو ۽ چاچا لکي خط ۾ مخاطب ٿيندو هو پر جڏهن زرداري صاحب پاور ۾ آيو ته سائين امداد گذاري چڪو هو پر زرداري صاحب عذر خواهي لاءِ به نه لڙيو. نه فقط ايترو پر سائين امداد جي نوابشاھ واري گهر ۽ پلاٽ تي به قبضي جي ڪرڻ جي ڪوشش ڪيائين، جي زرداري صاحب لاءِ سيڪيورٽي مسئلو آهي، جو المرتضيٰ هائوس، زرداري هائوس جي پاسي ۾ آهي. پر سائين امداد جي لائق پٽ زين شاھ ڦڏي جي تياري ڪئي ته وري زرداريءَ ڏوڪڙن تي وٺڻ جي ڪوشش پر سائين زين اهو نه مڃيو. آر ڊي واري تحريڪ ۾ جڏهن قاضي احمد ويجهو ڳوٺ پنهل چانڊيو وٽ فوج ڪارروائي ڪندي ٻارنهن چوڏانهن ماڻهو ماري وڌا ته خوف هراس کان ماڻهو ڳوٺ ڇڏي ويا پر اهو سائين امداد محمد شاھ هو جنهن ڊاڪٽر منظور کي اسپتال روانو ڪري لسٽ ورتي ته ڪهڙا مري ويا۽ ڪهڙا زخمي آهن ۽ پوءِ جنازن دفن ڪفن جو انتظام ڪيو ۽ جنازي نماز پڙهي. جنهن ۾ هڪ به پيپلو يا جيالو شريڪ نه ٿيو صرف سائين امداد ۽ سندس ساٿي ڊاڪٽر منظور خشڪ، اسماعيل وساڻ ۽ انور شيخ وغيره شامل ٿيا. ابڙو وڏ وڙو، سوڙو سمون سونهن سڀن تنهن در سڀ اچن، ته ڪڌ نه ڪڍي ڪڇ ڌڻي تڪ وارن کي ڇا ته ڏنائي، هاءِ اسڪول، مڊل اسڪول روڊ، بجلي، واٽر سپلاءِ اسڪيمون ۽ ڊرينيج سسٽم. انهن شين جي ڏيڻ جو انداز مون پوري سنڌ ۾ ڪٿي ڪو نه ڏٺو. مون سڄي سنڌ ۾ نوڪري ڪئي آهي جتي عام طرح وڏيرا، ٺيڪيدار سان ساز باز ڪري يا ته پئسا هڙپ ڪري ويندا آهن ۽ ناقص ڪم ڪرائيندا آهن يا وري ڪو چڱو وڏيرو يا ايم پي اي، ايم اين اي هوندو آهي ته صرف پنهنجن ووٽرن کي اسڪيمون ۽ نوڪريون ڏيندو آهي هاڻ ته، هر شئي نيلامي تي آهي حد ته اها آهي ته ڪڻڪ جي سيزن ۾ فوڊ ڊپارٽمينٽ کان بارداڻو وٺي کپائي ڇڏيندا آهن. پر ٿوري ڄاڻ سائين امداد جي تر جي به وٺو. هر ڪم ميرٽ تي هڪ وڃي آئون ويٺو هوس ته هڪ ڳوٺ جو چڱو مڙس آيو ۽ چيائين اسان سدائين توهان کي ووٽ ڏنا آهن پر توهان اسڪيمون۽ اسڪول توهان جي ۽ اسانجي مخالفن کي ڏنو آهي اهو صحيح نه آهي. سائين چيس ته بابا تنهنجي ڳوٺ ۾ گهر گهڻا آهن ۽ گهڻيون نياڻيون پڙهڻ لائق آهن. وڏيري چيو ته سائين پندرنهن ويهه گهر آهن ۽ اٺ، ڏھ ڇوڪريون پڙهڻ جيڏيون آهن، سائين پڇيس ته پنهنجي مخالفن جي ڳوٺ جي وسندي گهڻي آهي چيائين ته ان ۾ چاليهه پنجاھ گهر آهن ۽ ٽيهارو کن ڇوڪريون پڙهڻ جيتريون هونديون پر آهن ته پنهنجا مخالف، سائين چيس ته بابا ڏاهو ٿي آئون ايڏي وڏي ڳوٺ کي ڇڏي، انهن کي سهولت کان رڳو انهيءَ ڪري محروم ڪريان جوهي مون کي ووٽ نٿا ڏين ۽ تون ئي ٻڌاءِ ته هو پنجن سالن لاءِ ٻيو نمائندو ڪٿان آڻين، انهيءَ ڪري چونڊجي وڃڻ کانپوءِ آئون مخالف چاهي مواقف جو نمائندو آهيان آئون حيران رهجي ويس سوچيم ته منهنجي ڳوٺ جا وڏيرا ته گٽر جي نالي به پنهنجي مخالف پاڙي کي ڪو نه ڏين ۽ سچي پچي سوچيندو هوس ته ڪاش سائين امداد سان، سائين جي ايم سيد جي سياست جي ريڊ لائين نه هجي ها ته هو پنهنجو بلاخوف، بيريا ۽ مدبرانه صلاحيتون استعمال ڪري سنڌ کي گل ۽ گلزار ڪري ڇڏي ها. چاچي حاڪم علي زرداري سان به ڪچهريون تي ويندو هوس ۽ هو سنڌ جي هر سيد جو نالو وٺي گُٿا لفظ ڳالهائيندو هو. سواءِ سائين امداد محمد شاھ جي، بلڪه سندس تعريف ڪرڻ کانسواءِ رهي نه سگهندو هو. هڪ دفعي آئون قاسم مير جت سان گڏ سندس ڪلفٽن واري بنگلي تي ملڻ ويس ته ڪچهري ڪندي اچي سنڌ جي سيد تي شروع ٿيو سائين امداد جي ته تعريف ڪيائين پر سائين جي ايم سيد جي نالي سخت گُٿا لفظ ڳالهايائين. مونکان، اهو سٺو نه ٿيو، جهڙو گٿو لفظ سائين وڏي کي ڳالهايائين اهڙو ئي مون کيس اتي جو اتي جارحانه انداز ۾ چيو ۽ آئون ڪاوڙ ۾ ڳاڙهو ۽ پيلو ٿيس ويس. چاچي حاڪم علي، قاسم ميرجت کي چيو ته ابا نوجوان کي روڪ هي ته مورڳو مونسان وڙهي ٿو. انهي ڏينهن کانپوءِ آئون وري ڪڏهن حاڪم عليءَ وٽ نه ويس. ٻي ڳالهه ٻڌائيندو هلان ته سائين امداد ۽ سائين جي ايم سيد جي طبيعتن ۾ هڪ وڏو تضاد هو. سائين وڏو Optimist هو ۽ سائين امداد ان جي برعڪس pessimist هو. مطلب ته سائين وڏو ٻين ماڻهن يا شاگرد تنظيمن ۾ اميدون وڌيڪ رکندو هو، انهي ڪري سندس سياست مان پڇاڻو نڪتل هو. جڏهن ته سائين امداد Practical ماڻهو ۽ هر ڪم جي خامين تي وڌيڪ ڌيان ڏيندو هو ۽ منهنجي ٿوري گهڻي مطالعي مطابق دنيا جا گهڻا انقلابي pessimist هئا يا practical هئا. جنهن ڪري پنهنجي مقصدن ۾ ڪامياب رهيا اهو ئي سبب هو جو سائين امداد، چئي سنڌ واري سياست کان پاسيرو رهيو ۽ سائين وڏي وٽ پڇاڻي جي عمل سست هجڻ ڪري ”جيئي سنڌ“ ڊزن کان مٿي ڌڙن ۾ ورهائجي ويئي بلڪ منهنجو ايماندار خيال ته اهو آهي ته ڌڙن جي گهڻائي سائين وڏي کي پنهنجو Cover ٺاهي پنهنجي پنهنجي ايجنڊا تي ڪم ڪرڻ لڳل هئي. نتيجو اهو ٿيو ته اڄ اهي تنظيمون نه رڳو حڪمت عملي کان خالي آهن پر سندن اڪثر ليڊرن کي دنيا جي سياست جي به ڪا خبر چار ناهي ۽ نه ئي اهي ڪنهن Talk Shows ۾ ڳالهائڻ جي صلاحيت رکن ٿا. سائين وڏو گذاري ويو ته آئون ڪجهه وڏن قومپرست ليڊرن سان سن ۾ رهيل هوس. سائين وڏي جو وڇوڙو انهن کان برداشت نه ٿيو سو غم کي غلطان ڪرڻ لاءِ پهرين رات سن جو ٺرو گهرايائون، آئون ڪجهه ڪڇي نه سگهيس. صبح انهن مان ٻن وڏن ليڊرن، جن کي پنهنجون پارٽيون هيون. مونکي چيو ته اوهان سان سائين امداد تمام گهڻون ٿو ٺهي ۽ سائين وڏي جي گذارڻ کانپوءِ اهي ڌڙا هڪٻئي جي سامهون اچي ويندا، انهي ڪري سائين امداد کي چئو ته هو پاڻ اڳواڻي ڪري. مون به وجهه وٺي ۽ سائين جو موڊ ڏسي پنهنجي پاران سائين امداد وٽ اها تجويز رکي. پهرين ته هو منهنجي منهن ۾ سواليه انداز ۾ تڪيندو رهيو پوءِ پڇيائين توکي اهو ڪنهن چيو آهي. مون ڪوڙ ڳالهايو ته اها منهنجي پنهنجي سوچ آهي، انهي تي مونکي چيائين انهن ليڊرن صاحبن کي وڌيڪ آئون سڃاڻان يا تون! آئون خاموش ٿي ويس ۽ ليڊر صاحبن کي ڪو به جواب ڏيڻ کان ڪنٽار ڪري ويس. سال ۱۹۹۵ع جي ڳالهه آهي ته سائين امداد گهڻو بيمار هو مونکي ۽ ڊاڪٽر منظور کي چيائين ته مون سان گڏ لنڊن هلو، جتي سندس چيڪ اپ رٿيل هو. پر گڏوگڏ ورلڊ سنڌي ڪانگرس جو ساليانو ميڙاڪو به هو. آئون ۽ سائين بشير احمد شاھ ساڻس گڏ وياسون ۽ سندس تيمارداري ڪئي، اسان جڏهن لنڊن پهتاسون. ته اها به خبر پئي ته ولي خان صاحب به دل جو آپريشن ڪرايو آهي. سائين چيو ته چيڪ اپ واري تاريخ ۾ اڃا ٻه ٽي ڏينهن آهن هلو ته ولي خان صاحب کان طبيعت پڇي اچون، سو برهمنگم وياسون، اتان ساڳئي ڏينهن موٽي آياسون، ورلڊ سنڌي ڪانگريس جي سالياني ميڙاڪي جي ڪري اُتي جيئي سنڌ جا وڏا جبرا ليڊر به لٿل هئا، انهن مان هڪ ته هاڻي جيئي سنڌ ڇڏي ڪنهن اقتداري پارٽي ۾ شامل آهي. جڏهن انهن کي خبر پئي ته سائين امداد ولي خان وٺان ٿي آيو آهي ٻئي ڏينهن سردار عطاءُ الله خان مينگل ڏانهن سنڀريل آهي ته هڪڙي ليڊر صاحب، مونکي چيو ته جيئي سنڌ جا ته اڳواڻ اسان آهيون، امداد ته ان ۾active آهي ڪو نه پر سائين جي ايم سيد جي پٽ هجڻ جي ناتي، هن جي وڏي حيثيت آهي، ۽ اسان کي پاڻ سان گڏ نه وٺي وڃڻ ڪري سندن ساک تي ناڪاري اثر مرتب ٿيندا، تنهن ڪري توهان سائين امداد کي سمجهايو ته اسانکي به پاڻ سان کڻي هلي، مون مهربان اڳواڻ کي چيو ته ڪو وجهه وٺي ضرور سائين سان ڳالهائيندس. رات جو ڪچهري، ڪندي مون سائين وٽ اهو ڪيس هن انداز ۾ رکيو ته سائين توهان مختلف سياسي ماڻهن سان ملو ٿا پر توهان جيئي سنڌ جا نمائندا ته نه آهيو، هتي ٻه جبرا اڳواڻ جيڪي سائين وڏي جا ويجها ساٿي آهن انهن کي ساڻ نه کڻڻ، انهن جي پوزيشن خراب ڪرڻ جي برابر آهي جو سياسي ڌريون انهن تي اعتبار يا اعتماد نه ڪنديون انهي ڪري اوهانکي اهو مناسب نٿو لڳي جو اهم سياسي ماڻهو ملڻ مهل انهن کي نظر انداز ڪريو. بعد ۾ پڇيائين ته ليڊر صاحبن اهڙي شڪايت ڪئي آهي ڇا، مون وراڻيو نه سائين، آئون پاڻ اهو بهتر ٿو سمجهان جو سائين وڏي جا نمائندا ته هو آهن توهان ته ڪو نه آهيون، جواب چيائين ته جيڪڏهن آئون هنن کي وٺي ويندس ته اها انهن تي اعتماد جي confirmation ٿي ويندي، پوءِ هو پنهنجي اصل ڌنڌي چندي خوري ۾ لڳي ويندا. مون کڻي بس ڪئي ۽ اهو جواب ليڊر صاحب کي ٻڌائڻ جي سگهه نه ساري. سائين امداد ۾ ڪنهن مسئلي جي تهه تي پهچڻ ۽ Observation جي صلاحيت گهڻي هئي جيڪو مون جهڙو عام ماڻهو Notice نه ڪندو هو. هڪ دفعو هيئن ٿيو جو آئون ساڻس گڏ حيدر منزل پهتس ته سائين نوڪرن کي سڏي چيو ته هن هر ڀيري حيدر منزل تي اوپرا ۽ واپاري ٽائيپ ماڻهو ڏٺا آهن، جيڪي کيس به نه سڃاڻن، اهي ڪير ٿو وٺي اچي. نوڪرن چيو ته سائين ڦلاڻي ليڊر لاءِ ايندا آهن پوءِ ڪلاڪ کن ويهي ليڊر سان ڳالهائي هليا ويندا آهن ۽ هر ڀيري مختلف ماڻهو هوندا آهن، سائين نوڪرن تي تپي باهه ٿي ويو. چئي اوهان کيس ڇو نه ٻڌايو. نوڪرن انهن ليڊرن جا نالا کنيا جيڪي شرم کان آئون هت ڪونه ٿو لکي سگهان، سائين حڪم ڪيو ته سندس ڪمري کي تالو هڻي ڇڏيو ۽ انهن ليڊرن کي حيدر منزل تي اچڻ نه ڏيو، اهي حيدر منزل کي ڀتي خوري جو اڏو ٺاهيو ويٺا آهن، حالانڪه مون به اهڙا ايندڙ ويندڙ کوڙ ڀيرا ڏٺا پر مون انهيءَ پهرائي ۽ انهن صاحبن کي ڪڏهن به ڪو نه پرکيو هو. سائين امداد پنهنجي آتم ڪٿا ڪجهه هيئن ٻڌائيندو هو ته، ٻنهي ڀائرن معنيٰ سائين امير حيدر شاھ جيڪو سندس وڏو ڀاءُ هو ۾ ٿوري گهڻي اڻبڻت ننڍي هوندي کان رهندي هئي ۽ ٿوري گهڻي ڳالهه تان سائين امير کيس پيو ڪُٽيندو هو بقول سائين امداد جي ته، مارڪٽ دوران هن وڏي ڀاءُ جي سامهون ڪڏهن هٿ به نه کنيو ۽ اها مارڪٽ جاري رهي. جڏهن امداد کي پهريون دل جو دورو پيو ته اها مار، بند ٿي، انهي ڪري سائين وڏي سائين امداد کي مجيد ڪيريي ٻه سئو کن ايڪڙ جيڪا غير آباد ٻني هئي ڏيئي سن مان روانو ڪري ڇڏيو. جيستائين زمين وغيره آباد ٿئي. تيستائين سائين مڙنيءَ نوابشاھ ۾ وڪالت ڪندو ۽ پيٽ پاليندو هو. ۽ ٻڌائيندو هو ته ڪڏهن ڪڏهن چاچو قاضي فيضن محمد کيس گاڏي ڏيندو هو جيڪا کيس مجيد ڪيري( جيڪو سڪرنڊ کان اٺ، ڏھ ڪلوميٽر کن پري هو) ڇڏي ويندي هئي ور نه اڪثر ٽانگي ۾ ايندو ويندو هو پوءِ آهستي آهستي زمينون به آباد ٿيون ۽ مجيد ڪيرئي ۽ نوابشاھ ۾ پير کوڙيا. سائين اهو ٻه ٻڌائيندو ته محرابپور وارو حاجي حسن بخش شاھ سائين وڏي (جي ايم سيد) جو دوست نه پر جهڙو سڳو ڀاءُ هئو. سائين حاجي حسن بخش جي ٿورڙي سياسي ڪناره ڪشي ڪري سندس ئي نوازيل امام علي انڙ ايتري مڳي ڪري ويو جو سندس پٽن شبير احمد شاھ ۽ بيشر احمد شاھ کي پيو ڊوڙائيندو هو، پر نيٺ سائين امداد ۽ بشير شاھ گڏجي سياسي طرح وڃي انڙن کي اهڙو گهر ڀيڙو ڪيو جو وري نه اڀري سگهيا، هڪ دفعو ڳالهه ڪيائين ته ماڻهو ڪيڏو نه ڪمزور هوندو آهي جو کيس جڏهن محروم ڀٽي جي ڏينهن ۾ گرفتار ڪيو ويو ته سندس ضمانت لاءِ بمع چاچي قاضي فيض محمد جي جيڪو جي ايم سيد جو دوست هو، ڪو به نوابشاھ ۾ وڪيل ٿيڻ لاءِ تيار نه هو. لک آفرينيون هجن استاد رشيد وڪيل کي جنهن اردو ڳالهائيندڙ هوندي به سندس ضمانت جي درخواست دائر ڪئي ۽ ضمانت ڪرائي ۽ ٽڪو به نه ورتائين. سائين امداد جهڙو پاڻ ڀلو ماڻهو هو اهڙو ئي سندس Aesthetic Sense به اعليٰ درجي هو. وٽس روايتي انداز ۾ ڪچهريون، رهاڻيون به جاري رهنديون هيون، انهن ۾ هر مڪتب فقر جا ماڻهو موجود هوندا هئا جنهن ۾ پنجابي، اردو، سنڌي ۽ ڪٽر مذهبي، ڪميونسٽ، قوم پرست سڀ هوندا هئا ۽ اهڙيون سُريليون ڪچهريون جنهن ۾ سيد، پير، شيخ ۽ ماڇيءَ جو به فرق نه هوندو هو ۽ هر قسم جو نظرياتي يا غير نظرياتي بحث کل ڀوڳ، ڊاڙ ٺڪاءُ ۽ هڪ ٻي سان حجتون پيون هلنديون هيون. پان لتا مگيشڪر، بڙي غلام علي ۽ منظور علي کي اختري ٻائي شوق سان ٻڌندو هو، نوابشاھ ۽ مجيد ڪيريي ۾ ڪجهه سندس مستقل ملاقاتي ۽ ڪجهه غير مستقل دوست احباب پيا شريڪ ٿيندا هئا. ۽ انهن سڀني ڪچهرين جو سرموڙ ڊاڪٽر منظور خشڪ هوندو هو، جنهن کانسواءِ ڄڻ ته ڪچهري اڌوري هوندي هئي. مستقل دوستن ۾ بشير احمد شاھ، اسماعيل وساڻ، ابراهيم ڇٽو، چاچو الهداد آگرو، شعبان ڀٽي، انور شيخ، لياقت آرائين، سائين محمد شاھ(ڦنڊر) چاچو يوسف ميمڻ، غلام مصطفيٰ ميمڻ (سي ايم او) ۽ ڪڏهن ڪڏهن ايندڙن ۾ ۾ چوڌري مجيد، ڪامريڊ حميدي، حاڪم علي زرداري، فدا ڏيرو، سائين شاھ محمد شاھ، زمان شاھ، چاچو علڻ، سائين بشير احمد شاھ، سڪندر ڀنگوار، غلام مصطفيٰ ڪورائي راقم ۽ انيڪ ماڻهو جن جا نالا ياد نه اٿم. ڪراچي ۾ حيدر منزل تي جيڪي مستقل دوست سائين وٽ ايندا هئا. انهن ۾ راقم سرفهرست هو. باقي ٻين دل گهرين ۾ ڪيپٽن ذلف، ابراهيم آگرو، مشتاق شيخ، سيد بشير احمد شاھ، سڪندر ڀنگوار ڪڏهن ڪڏهن وارن جي لسٽ تمام وڏي آهي. پر پاڻ ڪراچي ۾ هوندي جن دوستن ڏانهن ڪچهري لاءِ ويندو هو. انهن ۾ چاچو غلام مصطفيٰ شاھ (اڳوڻو وفاقي وزير) سائين مرحوم نور احمد شاھ(اڳوڻو سيڪريٽري)، سيد عبدالله شاھ، سيد علي قطب شاھ، جنهن کي پاڻ حجت مان ٿري ڍڳو چوندو هو. سيد سجاد علي شاھ، محمود هارون، سائين غوث علي شاھ، سيد افضال حيدر، احمد علي قريشي، چاچو غلام مصطفيٰ ڀرڳڙِ، سيد مراد علي شاھ ڀريا وارو، ابراهيم آگرو، ڪيپٽن ذلف مولانا شاھ احمد نوراني، سيد انتظار حسين زيدي، اختر جي قاضي، چاچو عبدالحميد جتوئي، سردار عطالله خان مينگل وغيره وغيره انهن سڀني مان ڪجهه اهڙا سائين جا ويجها خدمتگذار دوست هئا جن کي سائين جا ”نورتن“ سڏيو ويندو هو، جنهن ۾ ڊاڪٽر منظور، اسماعيل وساڻ ۽ هن مضمون جو ليکڪ شامل هو. اسان تي پاڻ نالا الڳ الڳ رکيا هئائين. هڪ ڏينهن سائين کي مون جنگ صفين جو واقعو ٻڌايو جيڪا حضرت علي ۽ حضرت معاويه جي وچ ۾ ٿي هئي، انهن ۾ عمر بن عاص جيڪا حرڪت ڪري حضرت علي مان جند ڇڏائي، جنهن جو ذڪر ڪري حضرت معاويه عمر بن عاص، جو مذاق اڏائيندو هو. سائين امداد کيس چيو ته اڄ کانپوءِ پنهنجو عمرو بن عاص ڊاڪٽر منظور آهي ۽ انهيءَ نالي سان سڏيندو هوس. اسماعيل وساڻ جيڪا ڪچهري ڪندو هو ته ان ۾ ڪو به جذباتي انداز نه هوندو هو ۽ ڊاڪٽر منظور جي صلاح تي اسماعيل وساڻ جو نالو پئجي ويو فرحتي حرامي، البت آئون ٻه درجا پڙهيل هوس ۽ تاريخي بحثن ۾ پيو الجهندو هوس ته مونکي پاڻ شيخ المشائخ سڏيندو هو ۽ ڪڏهن به فدا ڪري نه سڏيائين. سائين امداد دل جو به مريض، شوگر ۽ هاءِ بلڊ پريشر جو به مريض ۽ اڪثر اسپتال داخل ٿيندو رهندو هو پر جڏهن ڊاڪٽر سختي سان ملاقات تي پابندي لڳائيندا هئا ته به چوندو هو ته فدا ۽ منظور کي اندر موڪليو جنهن تي سائين جلال شاھ اسان تي پيو ناراض ٿيندو هو ۽ اسان پاڻ به پيا ڪترائيندا هئاسون پر سائين ضياءُ شاھ اسانکي لڪائي. اندر موڪليندو هو ۽ چوندو هو ته اوهان جي ڪچهري ۽ کل ڀوڳ سائين جي طبيعت بهتر ٿي ڪري. هڪ دفعو سائين امداد OMI اسپتال داخل هو پر سندس طبيعت ۾ ڪو به فرق نه آيو. ڊاڪٽر منظور سائين سان مذق ڪندي چيو ته ڊاڪٽر پروفيسر مسعود حميد جي اوهان جي فيملي مارڻ تي آنٽي تتل آهي جو سائين جي ايم سيد ۽ جيجي درشهوار کي به ماريو اٿئين هلو ته هلون جناح واري cardiovascular ۾ نه ته خير نه اٿو! پاڻ ڏاڍو کليو ۽ فورن ڇوڪرن کي گهرائي چيائين بابا هتان هاڻ جو هاڻ ڪڍ جتي ڊاڪٽر منظور چوي ٿو اتي هلي داخل ڪريو. ائين ٿيو ته جناح اسپتال ۾ سائين امداد ٻن ڏينهن ۾ ئي بهتر ٿي ويو. (هلندڙ) سائين امداد جي يارهين ورسي جي موقعي تي سيد امداد محمد شاھ جي ياد ۾ غلام حسين جوڻو سنڌ هيرن جي کاڻ آهي. جنهن ۾ ڪيترا ئي هيرا جنم وٺندا رهيا آهن. اهڙن هيرن مان ته سيد امداد محمد شاھ به هڪ هو، جيڪو هڪ محبتي انسان هو. پيار ۽ پاٻوھ جي خصلتن جو مالڪ هو، کيس سنڌ جي عوام سان تمام گهڻي محبت هوندي هئي. سندس، پيار ۽ محبت هميشه سنڌي ماڻهن کي هڪ هنڌ گڏ ڪرڻ جو درس ڏنو آهي، ان جي بدلي ۾، ماڻهو به، هن سان محبت ڪندا هئا. جنهن ڪري هر وقت هن وٽ عوام جا ميڙا ڏٺاسون. هن جون ڪچهريون قائم ۽ دائم رهيون. سائين امداد محمد شاھ، بلند اخلاق جو مالڪ هو. سندس شخصيت تي نظر وجهبي ته سندس ڪردار جي باري ۾ مڪمل ڄاڻ ملندي. انهيءَ ڪردار مان، معلوم ٿئي ٿو ته شاھ صاحب هڪ سماجي ڪارڪن جي حيثيت سان عوام الناس جي خدمت ڪندو رهيو. پاڻ ٻه دفعا سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر پڻ ٿيو. ان دوران سڄي سنڌ ۾ خوب ترقياتي ڪم ڪرايائين. خاص ڪري پنهنجي تڪ، تعلقي سڪرنڊ ۾ عوام جي ڀلائي لاءِ جيڪي ڪم ڪرايائين، سي ڪنهن کان ڳجها ۽ لڪل ڪونه آهن. هر ڳوٺ ۾ اسڪول قائم ڪرايا ويا. سندس چوڻ هو ته نوجوانن کي تعليم جي زيور سان منور ڪري، انهن ۾شعور پيدا ڪيو وڃي ته جيئن هو پنهنجي ۽ پرائي دوست ۽ دشمن جي پرک ڪري سگهن. تنهن کانسواءِ هر ڳوٺ تائين روڊ جي سهولت پڻ ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي هئائين. هن وقت هر ننڍي توڙي وڏي ڳوٺ ۾ روڊن جي سهولت موجود آهي. ان کانسواءِ عوام کي علاج جي سهولت ڏيارڻ لاءِ اسپتالون اڄ به موجود آهن. جتي مفت ۾ دوائون ملي رهيون آهن ۽ علاج ٿي رهيو آهي. هاڻ غريب ماڻهو وڏين اسپتالن جي وڃڻ بدران مذڪوره اسپتالن جو رخ ڪن ٿا. اتي هو آساني سان پهچي ويندا آهن. ياد رهي ته اسپتالون به بنيادي سهولتن ۾ شمار ٿين ٿيون. شاھ صاحب گهر، گهر کي بجلي فراهم ڪرڻ جي پڻ ڪوشش ڪئي. نتيجي ۾ تڪ جي اڪثر ڳوٺن ۾ بجلي جا بلب ٻرڻ لڳا ۽ روشني ڏسڻ ۾ آئي. بجلي جي ڪري رنگيني ۽ رونق پڻ پيدا ٿي ويئي. جڏهن ته ڪو هڪ اڌ ڳوٺ بجلي جي سهولت کان رهجي ويو ته اها هڪ ٻي ڳالھ آهي. ان لاءِ به سائين ڪوشش ضرور ڪئي هوندي. ڪيترن ئي نوجوانن کي سرڪاري نوڪريون وٺي ڏنائين، جنهن ڪري سوين ماڻهو روزگار سان لڳي ويا. غربت ۽ بدحاليءَ جي زندگيءَ مان نڪري خوشحالي واري زندگي گذارڻ لڳا. اهو ئي سبب آهي جو اهي سائين امداد محمد شاھ کي اڄ به دعائن ۾ ياد ڪندا رهن ٿا. سيد امداد محمد شاھ امن پسند ۽ صلح پسند شخص هو. جڏهن به ڪا ڌر فيصلي لاءِ هلي آئي، انهن جو فيصلو ڪري کين ٺاهي ڇڏيندو هو ۽ ٻئي ڌريون کير کنڊ ٿي وينديون هيون. پاڻ ۾ ڀائرن وانگر رهڻ لڳنديون هيون. فيصلا بي رياءَ ڪرڻ ڪري، سنڌ ۾ ڏاڍي مشهوري ماڻيائين. “مکڻ مان وار ڪڍڻ “وانگر، جهيڙي ۽ فساد جو نبيرو ڪرڻ، سندس اصولن ۾ شامل هو. سندس خيال هو ته سنڌ ۾ رهندڙ ماڻهن کي وڙهندي ڏسڻ نه ٿو گهران. پر کين هڪ پليٽ فارم تي متحد، متفق ڏسڻ سان خوشي ٿئي ٿي. اهو ئي سبب آهي جو کيس قومپرست سياستدانن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. جڏهن ايم آر ڊي جي تحريڪ هلي رهي هئي. سنڌ سڄي باھ جيان ٻرندي نظر آئي پئي. ان وقت ڳوٺ پنهل خان چانڊيو لڳ سڪرنڊ ۾ ايم آر ڊي جو واقعو ٿيو هو. ڪجھ ڳوٺاڻا فوجين جي گولين جو کاڄ ٿي شهيد ٿي ويا. ڪو به ماڻهو، انهن جا لاش وصول ڪرڻ لاءِ تيار ڪونه ٿي نظر آيو. اهڙي حالت ۾ هن بهادر ۽ عظيم انسان پنهنجي سر جو سانگو لاهي، اهي لاش وصول ڪيا ۽ ڪفن ۽ دفن جو سمورين رسمن تائين انهن جي پونئيرن سان گڏ ۽ سندن ڏک ۾ برابر جو شريڪ ٿيو ۽ انهن سان همدردي ۽ عذرخواهي به ڪيائين. سندس هن ڪارنامي کي هميشه ياد رکيو ويندو. سيد امداد محمد شاھ رهزن، قاتل، لچ ۽ لوفر جو سخت مخالف هوندو هو. ڪڏهن به انهن سان نرمي اختيار ڪونه ڪيائين. هميشه انهن تي سختي ڪندو رهيو ته جيئن هو پنهنجي ڏوهن کان باز اچي سگهن. تاريخي ماڳن ۽ مڪانن جي حفاظت ڪرڻ لاءِ ڪوشان رهيو. اهو ئي سبب آهي جو، سنڌ جو مشهور نالي وارو شاعر “حمل فقير لغاري” جي مزار تي ميلو لڳرايائين ۽ تر جي سڀني ماڻهن کي هڪ هنڌ گڏ ڪرڻ ۾ ڪا به ڪسر ڪونه ڇڏيائين. هن ميلي ۾ سڄي سنڌ جا ماڻهو شرڪت ڪرڻ لاءِ ايندا رهيا. جن جي رهائش ۽ کاڌو خوراڪ جو به مناسب بندوبست ڪندو رهيو. سندس وفات کانپوءِ اهو سلسلو ختم ٿي ويو آهي. اهو نه رڳو حمل فقير لغاري جي مزار تي ميلو لڳايو ويندو هو. پر سندس ڪوشش سان سنڌ جي تاريخي ۽ نامور شخصيتن جي مزار جي ڳولا ڪري انهن جي قبرن کي پڻ پڪو ڪرايائين ته جيئن اهي مسمار نه ٿي سگهن. اهڙي طرح اهڙو تاريخي ورثو هميشه محفوظ ڪيو ويو. سائين، اهڙي تاريخي ورثي کي پنهنجو سرمايو، ملڪيت ۽ دولت سمجهندو هو. انهيءَ ورثي بابت وڏي ڄاڻ به هيس. هونئن به پاڻ علم، دوست شخصيت هو. وسيع مطالعو ڪيو هئائين. جنهن ڪري تاريخي ڄاڻ جي ميدان ۾ وڏي مهارت رکندڙ هو. سندس چوڻ هو ته تاريخي ورثي جي حفاظت ۽ سنڀال ڪرڻ اسان جي فرضن ۾ شامل آهي. جنهن ڪري هر ماڻهو کي اهو فرض نڀائڻ گهرجي. ياد رهي ته پاڻ هڪ زميندا هو، جنهن ڪري زراعت جي شعبي ۾ وڏي ڄاڻ هيس، ٻجن، پاڻي جي استعمال، پيدائش وغيره جي معاملن ۾ وڏي دسترس ۽ قابليت هوندي هيس. خود زرعي ماهر به هن کان مشورو وٺڻ لاءِ ايندا هئا. جن کي پنهنجن مفيد مشورن سان نوازيندو رهيو. اهي سڀ مشورا سندس تجربن ۽ مشاهدن تي مشتمل هئا. مطلب ته سيد امداد محمد شاھ هڪ گهڻ رخي شخصيت هو. عوام جي خدمت ڪرڻ، سندس ايماني جز هو، اوليت ۽ ترجيحي بنيادن تي اهڙي خدمت ڪندو رهيو. عوام جي فلاح ۽ بهبود لاءِ پاڻ پتوڙيندو رهيو. اهو ئي سبب آهي جو کيس، سماجي ڪارڪن ڪري سڏجي ته ڪو وڌاءَ ڪونه ٿيندو. هيءَ عظيم شخصيت جيڪا بيشمار خوبين جي مالڪ هئي، سا ڌڻي تعاليٰ جي سڏ تي لبيڪ چئي، ۲۹ سيپٽمبر ۲۰۰۴ع تي وڃي هميشه لاءَ آرامي ٿي ۽ اسان کان وڇڙي وئي. سندس ڪل ڄمار اوڻهتر سال ٿي، سندس مزار ڳوٺ مجيد ڪيريو تعلقي سڪرنڊ ۾ آهي. جيڪا ايندڙ ويندڙ نگاهن جو مرڪز بڻيل آهي. سندس وڇوڙي جي ڪري هڪ وڏو خال پيدا ٿيو آهي. جيڪو ڀرجڻ ڏاڍو ڏکيو لڳي ٿو. اڄ اسان سندس ڪيل عوامي خدمتن کي ڀيٽا ڏيندي سلام پيش ڪريون ٿا ۽ دعاگو آهيون ته مولا پاڪ سندس مزار تي بيشمار رحمتون نازل فرمائي. اها به دعا آهي ته ڌڻي تعاليٰ سندس پونيئرن کي سندس نقش قدم تي هلڻ جي توفيق عطا فرمائي. آمين. جان جان هئي جيئري، ورچي نه ويٺي، وڃي ڀونءِ پيٺي، ساريندي کي سڄڻين. (شاھ) (ڏھاڙي عوامي آواز، ۲۹ سيپٽمبر ۲۰۲۰ع) امداد محمد شاھ هڪ تاريخ ساز شخصيت قاضي جاويد سنائي جڳ مشهور سماج سڌارڪ سيد امداد محمد شاھ توڙي جو ايشيا جي نالي واري مفڪر اعظم ۽ ڏاهي سائين جي ايم سيد جو فرزند هو پر هن پنهنجي عملي ڪردار سان پنهنجي سڃاڻپ الڳ ڪرائي، سندن ذات ھڪ گھڻ رخي شخصيت ھئي۔ ڏٺو وڃي ته ھر انسان جي شخصيت گھڻ رخي ھوندي آھي پر تمام ٿورا ماڻھو اھڙا ھوندا آھن جن جي شخصيت جو ھر رخ شاھوڪار ھجي۔ سندس ذات جون نمايان خصوصيتون هيءَ هيون، شاندار تعليمي پس منظر (اھڙي دور ۾ تعليم يافته ھجڻ، جڏھن تعليمي سھولتون اڻلڀ ھيون. نمايان سياسي، تعليمي ۽ روحاني خانداني پس منظر، زراعت جي گهري ڄاڻ، اعليٰ سماجي ورڪر، مثالي سماجي منصف. امداد محمد شاهه ابتدائي پرائمري تعليم سن ۽ وڌيڪ تعليم ڪراچيءَ ۾ حاصل ڪيائون. قانون جي ڊگري حيدرآباد لا ڪاليج مان حاصل ڪرڻ کان پوءِ ٻه سال وڪالت ڪئي. پاڻ سٺ جي ڏهاڪي ۾ سن کان سڪرنڊ جي علائقي ڳوٺ مجيد ڪيريو ۾ اچي آباد ٿيا هئا. سياسي ڪيريئر جي شروعات عوامي ليگ کان ڪئي. بنگلاديش جي الڳ ٿيڻ کانپوءِ ڪنهن به پارٽيءَ ۾ حصو نه ورتائون. امداد محمد شاھ سڄي حياتي جمهوريت جو پرجوش حامي رهيو. پاڻ ايوب خان جي مارشل لا خلاف ۽ محترمه فاطمه جناح جي اليڪشن مهم ۾ حصو ورتائون. قوم پرست سياست جي باني شخصيت غلام مرتضى شاه جو فرزند ھجڻ باوجود امداد محمد شاھ پاڻ کي پارٽي سياست کان پاسيرو رکيو۔ سڪرنڊ ۽ ان جي پس گردائيءَ ۾ پارٽي سياست، پيري مريدي، سرداري، ذات پات کان پاسيرو رھي سماجي سياست جو تصور امداد محمد شاھ ڏنو۔ سندن ذات جو محور اجتماعي تعليمي، سماجي خدمت ھئي۔ پاڻ پارلياماني سياست ۾ اچڻ کان پھرين، ۽ پوءِ انفرادي تعلقات ۽ مفادات کان بالاتر ٿي ھميشه عوام جي اجتماعي بهتري لاءِ پاڻ پتوڙيندڙ ھئا۔ تعليم ۽ صحت جي شعبن سان سندن ڪمٽمنٽ انتھا درجي جي ھئي، پاڻ ذاتي، سماجي ۽ سياسي ڪوششون وٺي اسڪول، صحت جا بنيادي مرڪز نه صرف منظور ڪرائيندا ھئا، بلڪه انھن جي تعمير دوران ۽ ٺھڻ کانپوءِ عملي طور ڪم دوران ان جي انتھائي دلچسپي سان مڪمل پوئيواري ڪندا ھئا۔ سندن عام عادتن ۾ شمار ھو ته جڏھن ڪٿي اسڪول يا صحت مرڪز جي تعمير ٿيندي ھئي ته پاڻ موقعي تي اچانڪ پھچي ڪري معيار جو جائزو وٺندا ھئا۔ ڪنھن ڳوٺ ۾ يا رستي تي ڪو ٻار اسڪول ٽائيم تي ڏسندا ھئا ته اسڪول پھچي استادن کان آڏي پڇا ڪندا ھئا۔ اسڪول ۽ صحت مرڪز ۾ ذاتي ڪوششن سان قابل استادن، ڊاڪٽرن ۽ ٻئي طبي عملي جي پوسٽنگ ڪرائي انھن جي حاظري کي يقيني بنائيندا ھئا۔ عام ماڻھن جي فلاح تعليم ۾ سمجھڻ ڪري سندن خاص دلچسپي تعليم سان رھي ۽ هن آسپاس جي ڳوٺن ۾ کوڙ سارا تعليمي ادارا ۽ بيسڪ هيلٿ سينٽر منظو ڪرايا.۱۹۷۹ع ۾ پاڻ ڊسٽرڪٽ ڪائونسل نوابشاھ جا ميمبر منتخب ٿيا. ۱۹۸۵ع ۽ ۱۹۸۸ع ۾ آزاد حيثيت ۾ سنڌ اسمبلي جو ميمبر منتخب ٿيا، سنڌ اسمبلي جو ميمبر منتخب ٿيڻ کانپوءِ پاڻ حڪومت ۾ شامل ٿي وزارت حاصل ڪري ذاتي مفاد حاصل ڪرڻ کان، اپوزيشن ۾ ويھي سنڌ جي اجتماعي مفادن جي تحفظ لاءِ آواز اٿاري اصولي سياست جو اهڙو شاندار مثال قائم ڪيو جنهن تي تاريخ جو ڳاٽ اوچو آهي. ان وقت سنڌ جي پاڻيءَ جي حق ۽ ڪالا باغ ڊيم جي خلاف سندن سنڌ اسمبلي جي ڏاڪڻ تي ڪيل بک ھڙتال ۽ احتجاج تاريخ جو حصو آھي۔ سماجي سطح تي بحيثيت منصف سندن ڪيل فيصلن کي سنڌ جي سطح تي ساراھيو ويندو رھيو آھي۔ سنڌ جي تاريخ ۾ جڏھن به سماجي خدمت، علم دوست ۽ بي داغ قيادت تي ورق لکبا ته انھن تي امداد محمد شاھ جو نالو نمايان سنهري لفظن طور جرڪندو. ۳۰ ڊسمبر اڄ سندس ۸۷ هون جنم ڏينهن آهي. (ڏھاڙي عبرت حيدرآباد ۾ ۳۰ ڊسمبر ۲۰۲۲ع تي ڇپيل) سائين امداد محمد شاهه سنڌ جو هڪ متحرڪ ۽ سڄڻ سياستدان حقيقت جي نگاهه سان ڏٺو وڃي ته سنڌ اها زرخيز ڌرتي آهي، جنهن جي ڪک مان انيڪ متحرڪ ۽ معتبر شخصيتن جنم ورتو آهي ۽ سنڌ جي اهڙين ئي باشعور ۽ متحرڪ شخصيتن مان سائين امداد محمد شاهه به هڪ هو، سائين امداد محمد شاهه، سنڌ جي قديم تاريخي شهر ”سن“ جي سيد حيدر شاهه سنائيءَ جي خاندان جو چشم چراغ هو ۽ هن، سنڌ جي عظيم سياستدان ۽ قومي رهبر سائين جي. ايم. سيد جي گهر ۾، ۳۰ سيپٽمبر ۱۹۳۵ع تي سومر جي ڏينهن جنم ورتو.، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ آيل معلومات موجب، سائين امداد محمد شاهه ابتدائي سنڌيءَ جا ٽي درجا سن جي پرائمري اسڪول مان پاس ڪيا، جنهن کان پوءِ کيس ڪراچيءَ جي گرامر اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو، جتي ۱۹۴۸ع تائين پڙهندو رهيو. هندستان جي ورهاڱي سبب لڏي آيل مسلمانن کي ڪراچيءَ جي اسڪولن ۾ رهايو ويو ۽ اسڪول بند ڪيا ويا، ان ڪري پاڻ ڳوٺ موٽي آيو. جڏهن واپس ڪراچي گرامر اسڪول ۾ ويو، ته دير سان پهچڻ سبب سندس داخلا رد ڪئي وئي. ان کان پوءِ کيس سينٽ پيٽرڪ اسڪول ۾ داخل ڪيو ويو، جتان ۱۹۵۳ع ۾ مئٽرڪ پاس ڪيائين. مئٽرڪ پاس ڪرڻ کان پوءِ ڊي. جي سائنس ڪاليج ۾ داخل ٿيو. سندس ارادو انٽر سائنس ڪري، ميڊيڪل ڪاليج ۾ پڙهڻ جو هو، پر اها خواهش گهرو حالتن سبب پوري ٿي نه سگهي، ڇاڪاڻ ته سندس وڏو ڀاءُ امير حيدرشاهه اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ لنڊن هليو ويو ۽ سندس والد سائين جي ايم سيد کي ون يونٽ جي مخالفت سبب جيل ۾ بند ڪيو ويو، ان ڪري کيس تعليم سان گڏ گهرو ذميواريون سنڀالڻيون پئجي ويون. اهڙيءَ طرح پاڻ بي. ايس. سي جو امتحان پاس ڪري پنهنجي اباڻي ڳوٺ ”سن“ اچي زمينداري سنڀاليائين. بعد ۾ اسلاميه ڪاليج ڪراچيءَ ۾ داخلا وٺي، ۱۹۶۵ع ۾، امتيازي حيثيت سان ايل. ايل. بي جي ڊگري حاصل ڪيائين. امداد محمد شاهه کي پنهنجي اباڻي زمينداري حصي مان زمين جو حصو تعلقي سڪرنڊ جي ڳوٺ مجيد ڪيريي ۾ مليو، ان ڪري اُتي رهڻ سبب، سنڌ جي مشهور قومي ڪارڪن قاضي فيض محمد ايڊيوڪيٽ سان گڏجي نوابشاهه ۾ وڪالت ڪيائين. سائين امداد محمد شاهه، تعليمي ميدان ۾ ڪافي خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. هن ۱۹۵۶ع ۾ سن ۾ مڊل اسڪول کولرايو ۽ ٻهراڙيءَ جي شاگردن لاءِ مفت رهائش ۽ کاڌي پيتي جي انتظام لاءِ شاهه حيدر ايڊيوڪيشنل سوسائٽي قائم ڪئي. ۱۹۷۹ع ۾ ضلعي ڪائونسل نوابشاهه جي ميمبر چونڊجڻ بعد، تعلقي سڪرنڊ جي ٻهراڙيءَ ۾، تعليم جي ترقيءَ لاءِ وڏيون ڪوششون ڪري، تعلقي ۾ ڪيترائي پرائمري، مڊل ۽ هاءِ اسڪول قائم ڪرايائين. خاص ڪري ڇوڪرين جي تعليم لاءِ اسڪول کولايائين. سڪرنڊ شهر ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ سائنس جا ڌار ڌار ڪاليج کولرايائين. قاضي احمد جي هاءِ اسڪول کي هاير سيڪنڊري اسڪول جو درجو ڏياريائين. امداد محمد شاهه، ۱۹۸۵ع ۽ ۱۹۸۸ع ۾ ٻه ڀيرا سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ۽ اڪيلي مخالف ڌر جي ميمبر جي حيثيت ۾، سنڌ جي حقن لاءِ ڀرپور آواز اٿاريائين. هو ڪيترين ئي تعليمي سوسائٽين جو باني، چيئرمئن ۽ ميمبر رهيو آهي. جهڙوڪ شاهه حيدر ايڊيوڪيشنل سوسائٽي سن، محمد هاشم ٺٽوي ايڊيوڪيشنل سوسائٽي، سنڌ مدرسة الاسلام ڪراچيءَ طرفان قائم ڪيل قائداعظم پبلڪ اسڪول درساڻو ڇني ۽ ڪراچي يونيورسٽيءَ جي سينيٽ جو ميمبر وغيره. شاهه صاحب، نوابشاهه ضلعي، تعلقي سڪرنڊ ۽ تعلقي ڪوٽڙيءَ ۾ ڪيترائي سماجي ڪم ڪيائين، اسڪول، اسپتالون، موريون ٺهرايون. ڊرينيج سسٽم ۽ رستا ٺهرايائين. اهوئي سبب هو، جو هو جڏهن به پنهنجي سڪرنڊ واري تڪ مان چونڊن ۾ بيٺو ته سندس مقابلي ۾ ڪنهن به پارٽيءَ جو اميدوار کٽي نه سگهيو. سائين امداد محمد شاهه سياسي طرح عوامي ليگ جو ميمبر رهيو ۽ ڪجهه وقت ’پونم’جي پليٽفارم تان سنڌ ۽ ٻين ننڍن صوبن جي قومي حقن لاءِ جدوجهد ۾ به سرگرم رهيو. سائين امداد محمد شاهه جي انٽرويوز تي مشتمل هڪ ڪتاب ”زندگي کليل ڪتاب“، مارئي اڪيڊميءَ سڪرنڊ پاران ۱۹۹۹ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو هو. جڏهن ته ان کانسواءِ به سندس شخصيت تي ڪتاب ۽ آرٽيڪل شايع ٿيل آهن، سندس وفات ۲۹ سيپٽمبر ۲۰۰۴ع تي ٿي. کيس ڳوٺ مجيد ڪيريي ۾ مٽيءُ ماءُ حوالي ڪيو ويو. سندس نالي پويان هڪ فلاحي ادارو ”امداد فائونڊيشن“ ۲۰۰۷ع کان ڪم ڪري پيو، اهڙي طرح ڏٺو وڃي ته سائين امداد محمد شاهه سنڌ ۾ جديد قومپرستيءَ جي باني سائين جي ايم سيد جي فرزند هئڻ جي ناتي سان عملي طور تي سنڌي ماڻهن کي علم ۽ شعور جي حوالي سان سجاڳ ڪرڻ لاءِ سياسي ۽ سماجي طور تي هڪ ڀرپور ڪردار ادا ڪيو ۽ اڄ به سندن تڪ جا ووٽر ۽ ٻيا ماڻهو انتهائي مان ۽ مرتبي سان کيس ياد ڪن ٿا، يقينن سيد امداد محمد شاهه سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ متحرڪ ۽ معتبر سياستدان طور ڄاتو ۽ سڃاتو وڃي ٿو ۽ يقيني طور تي پنهنجي عملي، اخلاقي، ڪردار جي ڪري هو اڄ به ماڻهن جي دلين ۾ وسيل آهي، جڏهن ته سندس سياسي ۽ سماجي خدمتن جي تسلسل کي سندس لائق فرزند سيد زين شاهه ۽ سيد جلال محمود شاهه اڄ به قائم رکيو اچن ٿا. (ڏھاڙي عبرت حيدرآباد ۾ ۳۰ سيپٽمبر ۲۰۲۲ع تي ڇپيل)
ڊاڪٽر خير محمد جوڻو سنڌي سماج ۾ نيڪيءَ جو ٻج ڇٽيندڙ ادل سولنگي ڊاڪٽر خير محمد جوڻو تسلسل هيو ڄام جوڻي جي خاندان جو، جنهن ساهتي پرڳڻي جي زميندار گهراڻي ۾ جنم ورتو. قاضي احمد نوابشاهه روڊ تي قائم ڳوٺ مير محمد جوڻي جي نج ٻهراڙيءَ واري فطري ماحول ۾ پلجندڙ، فطرت سان پيار ڪندڙ خير محمد جوڻو، ”خير“ ۽ ”شر“ جي ويڙهاند ۾ سدائين ”خير“ جو طرفدار رهيو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو نوجوانيءَ ۾ ايل ايم سي ڄامشوري ۾ ميڊيڪل جو شاگرد هجڻ واري زماني ۾ ڪميونزم فلاسافيءَ واري سياست سان سلهاڙيل رهيو، جنهن کي عام اصطلاح ۾ ”کاٻي ڌر“ چيو ويندو آهي. کاٻي ڌر جي سياست ڪندڙ نوجوانن جي پڙهڻ ۽ پڙهائڻ سان ايترو عشق هوندو هو، جيترو هو انقلاب سان عشق ڪندا هئا. دنيا جي انقلابن کان وٺي، ادب، سماجيات کان ويندي لوڪ ادب ۽ سياسي اٿل پٿل تي گهري نظر رکندڙ نوجوان جن دنيا کي بدلائڻ جا خواب اکين ۾ اُڻي انهن جي ساڀيان لاءِ سموري زندگي جدوجهد ڪندي گذاري. اسان پنهنجي سانڀر ۾ کاٻي ڌر جي سياست ڪندڙن ۾ جيڪي نالا ٻڌا ۽ شخص ڏٺا، انهن ۾ ڪامريد سوڀو گيانچنداڻي، ڪامريڊ حيدربخش جتوئي ۽ ڄام ساقي اهم نالا ۽ حوالا آهن.. ڪميونزم فلاسافي جي اثر هيٺ ڪم ڪندڙ ڪميونسٽ پارٽي جي شاگرد ونگ ”ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن“ جنهن کي مختصر لفظن ۾ ”ڊي ايس ايف“ چيو ويندو هئو، جنهن ۾ ڊاڪٽر خير محمد جوڻو پير جيلانيِءَ سامهون سرگرم رهيو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻي هڪ ڀيري ٻڌايو ته ”من“ اسان ڄامشوري ۾ پڙهائي واري زماني ۾ سياست ڪئي، پر امن ۽ پڙهڻ پڙهائڻ واري سياست جيڪا دليل تي ٻڌل هوندي هئي. ڊاڪٽر خير محمد جوڻي اهو به ٻڌايو هو ته ڄامشوري ۾ جنهن جلسي ۾ نذير عباسي اسٽيج تي ڳالهائيندڙ مقرر حفيظ قريشي جي تفريح دوران اختلاف رکندي کيس ٽوڪيو هو ۽ جلسي ۾ شريڪ، جيئي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن جي دوستن سان منهن ماري ٿي هئي، تڏهن آءُ به ان جلسي ۾ موجود هئس. تڏهن اسان به اسان هئاسين. مون کي به ور ۾ پستول لڪايل هئو پر فائر ڪرڻ جي ڪا به تڪڙ ڪا نه هئي، ڇاڪاڻ جو اسان معاملن کي ڳالهين ذريعي ٿڌو ڪرڻ جو هنر ڄاڻيندا هئاسين. واقعي به ڪميونزم فلاسافي جي اثر هيٺ ٿيندڙ سياست ۾ ڳالهين، دليلن ۽ منطق جي گهڻي اهميت هوندي هئي يا اهو زمانو ئي اهڙو هئو جو شاگرد سياست ۾ سنجيدگيءَ جا طرفدار گهڻا هئا جو گهڻي ڀاڱي سياسي ٽڪراءَ دشمنيءَ ۾ بدلجڻ کان اڳ ئي دوستيءَ ۾ بدلجي ويندا هئا. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو کاٻي ڌر جي سياسي تربيت ”اسٽڊي سرڪلس“ مان رچي راس ٿيندڙ ماٺيڻو نرم مزاج سنيجدو ۽ روايتي ٻهراڙيءَ جو مڙس ماڻهو محسوس ٿيندو هئو. هو توڻي جو ڊاڪٽر ٿيڻ بعد ملڪ کان ٻاهر هڪ ويڙهاڪ ۽ انقلابي پس منظر رکندڙ ملڪ، لبيا ۾ رهيو پر اتي به سنڌ ۽ ساهتي جو روايتي سنڌي ماڻهو ٿي رهيو، جنهن پنهنجي ڪلچر ۽ قومي روايتن جي پاسداري ڪندي پنهنجو سياسي سفر جاري رکيو. ڊاڪٽر صاحب جي چوڻين. پهاڪن جي آڌار تي ڪيل ڪچهرين مان محسوس ٿيندو هئو ته کيس لوڪ ادب/ لوڪ ڏاهپ جو گهڻو اڀياس، تجربو ۽ مشاهدو حاصل رهيو آهي. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو، نهايت ئي برد بار، سنجيدو ۽ احترام ڏيندڙ اهڙو شخص هئو. جنهن سان پنهنجي دل جون ڳالهيون ڪري سگهبيون هيون ۽ موٽ ۾ ٻاجهه شفقت ۽ هڪ نئين اميد ماڻي سگهبي هئي. سندس زندگيءَ جي سفر ۾ ڪيترائي ڏک ڏاکڙا، غم، درد ۽ تڪليفون آيون هونديون پر اسان پنهنجي زماني ۾ کيس سدائين مرڪون ورهائيندي ڏٺو. منهنجو ڪالم ”سو ديس مسافر منهنجو ڙي!“ کيس وڻندو هئو ۽ ساڳيو ئي ڪالم سائين ديدار حسين شاهه کي به وڻندو آهي. جسٽس ديدار حسين شاهه صاحب، منهنجي ڪالم کي پسند ڪرڻ لاءِ وري سائين ڊاڪٽر خير محمد جوڻي سان فون تي اهڙو اظهار ڪندو هئو، ڊاڪٽر صاحب وري مون کي سڏائي وٺندو هئو. چوندو هئو ”من“ سائين ديدار شاهه توسان ڳالهائيندو. سچ پچ ته ڊاڪٽر خير محمد جوڻي صاحب جو ٻاجهه ڀريو روايتي سنڌي پريمي مڙس وارو ڪردار هوندو هئو. ڪراچي جي ادارن ۾ جتي هر ڪوئي ملازم، ”ميڊم“ ۽ ”سر“ چئي هڪ ٻئي کي مخاطب ٿيندو آهي. اتي ڊاڪٽر خير محمد جوڻو پنهنجي اداري ۾ ڪم ڪندڙ ورڪرن کي ادا، ڀاءُ، ”من“، ادي، ڀيڻ، نياڻي ڪري مخاطب ٿيندو هيو. آءُ عوا مي آواز ۾ ۲۰۰۷ ع کان ۲۰۱۲ تائين ڪم ڪيو، گهرو مجبورين سبب آءُ ۴ سال عوامي آواز اداري کان پري رهيس پر ڊاڪٽر خير محمد جوڻي سان جڏهن به فون تي ڳالهه ٻولي ٿيندي هئي، چوندو هئو ته ” من “ ڪراچي اچين ته مون سان ضرور ملي وڃجانءِ. هڪ ڀيرو آءُ ساڻس ڪراچي ۾ عوامي آواز جي آفيس ۾ مليس، مون کي چيائين ”من“ ڪو به مسئلو اٿئي ته مون کي ٻڌاءِ اخبار ۾ ڪم ڪرين ته تنهنجي لاءِ نوڪري موجود آهي پر منهنجي پنهنجي مجبوريءَ مون کي انهن ڏينهن ۾ نوڪري ڪرڻ نه ڏني. جڏهن مارچ ۲۰۱۶ع ۾ آءُ ٻيو ڀيرو عوامي آواز ۾ آيس ته ڊاڪٽر خير محمد جوڻي منهنجي وڏي مدد ڪئي، ۽ منهنجي لاءِ ماحول کي ساز گار بڻايو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو. جديد دور ۾ جديد نظرياتي سياست ڪندڙ ۽ جديد تعليم حاصل ڪندڙ اهڙو سٻاجهه شخص هيو، جو هن پنهنجي مزاج ۾ چالاڪي بدران سدائين قديم روايتن ۽ پنهنيج ڏاهپ کي نروار ڪيو ۽ پنهنجي قديم خانداني روايتن جي پاسداري ڪندي، انسان کي انسان سمجهو، ڊاڪٽر صاحب ڪنهن به ننڍ وڏائي ۽ سماجي طبقاتي فرق کان مٿاهون شخص هئو. جنهن جي سموري سماجي وهنوار ۾ هڪ ذميوار ۽ روشن خيال انسان جي تصوير نمايان نظر ايندي هئي. ڪالهه جڏهن ڊاڪٽر صاحب آفيس پهتو ته گرميءَ جي سختيءَ جي ڳالهه پئي ڪيائين ۽ ڀچڻ لڳو ته ”من“ اوهان کي گرمي محسوس ٿئي ٿي. اوچتو سندس طبعيت خراب ٿي ته ترت ئي کيس جناح اسپتال پهچايوويو پر ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جي طبيعت ۾ سڌارو نه آيو ۽ اسان کيس اڻ ڏٺي ڏيهه ڏانهن ويندي جي بيوسيءَ مان نهاري رهيا هئاسين. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو شاندار روايتن ۽ سنڌ جي ڪلچر جو ئي ته نمائندو هئو. هڪ روايتي ۽ سنڌي پريي مڙس جو ڪردار ادا ڪندڙ اسان کي زندگيءَ ۾ علم، ادب، عقل، ڏاهپ، سهپ، رواداري، بردباري، سنجيدگي، پيار، محبت، ۽ انسان کي احترام ڏيڻ واريون روايتون قائم ڪري پنهنجي ڏيهه روانو ٿي ويو. جڏهن جڏهن به سنڌ ۾ اهڙين شخصيتن جو ذڪر ايندو، جن پنهنجي سموري ڄمار نيڪي ڪمائيندي گذاري، تڏهن ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جو نالو به ضرور ورتو ويندو. جنهن پنهنجي سماج اندر نيڪيءَ جو ٻج ڇٽيو هو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو پنهنجي سياسي رفيق ۽ نظرياتي دوست ڊاڪٽر جبار خٽڪ سان گڏ ”عوامي آواز“ ۾ ڀاڱي ڀائيوار ٿيندي. عوام جي آواز کي ايوانن تائين سگهاري نموني پهچائڻ واري جدوجهد ۾ شامل رهيو. عوامي آواز اخبار کي عوامي تحريڪ بڻائڻ ۽ ”عوامي آواز کي عوامي آواز ميڊيا گروپ“ جي شڪل ڏيڻ وارن سمورن مرحلن ۾ ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جون صلاحون، وسيلا ۽ صلاحيتون شامل رهيون. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو ڪراچي شهر ۾ ٿيندڙ مختلف سياسي، سماجي ۽ ادبي ميڙاڪن ۾ ضرور شريڪ ٿيندو هئو. جڏهن به هو ڏسندو هئو ته مرڪندي چوندو هئو ” من“ ڪهڙا حال آهن؟ ۽ موٽ به خوش ٿيندي، کيس وراڻبو هئو ته سرهائي لڳي پئي آهي. اڄ هن جي وڇوڙي تي جيڪا ارهائي ۽ ڏک محسوس ٿئي ٿو. اهو ايئن آهي، جيئن ڪنهن کان ٻاجهه جو ڇانورو کسيو ويو هجي. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو اسان جو ”من“ موڪلائي ويو رزاق عاصي هو سائنسي انسان هجڻ جي باوجود پنهنجي زندگي ۾ صفا ۽ نج سٻاجهڙو سنڌي ۽ سادي ڳوٺاڻي جهڙي زندگي جو قائل هو ، سندس تڪيو ڪلام ”من“ ته ڪيترن ئي ماڻهن جو من موهڻ جو سبب بڻجندو هو جڏهن به آفيس جون ڏاڪڻيون چڙهي استقباليا ته پهچڻ شرط رسپيشن تي ويٺل نياڻي (ڇوڪري) جي مٿي تي هٿ ڏئي اهو ئي چوندو هو ته امان خوش آهين؟ آفيس جو پٽيوالو هجي يا عوامي آواز ميڊيا گروپ جي ڪنهن وڏي ننڍي عهدي تي پنهنجو ن ذميواريون نڀائيندڙ ڪوبه ماڻهو هجي سندس لاءِ رڳو اهوئي لفظ چئي احوال اوريندو هو ته ”من“ خوش آهيو، اسان هن کي ڪم دوران ڪڏهن به مالڪ طور ۽ شيئر هولڊر واري رعبتا به بجاءِ هڪ نماڻي ۽ محبوب سنڌي جيان ڏٺو فطرت جي ويجهو هجڻ ڪري انسان دوستي جو مثال هو، اهڙو هو اسان جو ”من “ ڊاڪٽر خيرمحمد جوڻو ، جنهن جو وڇوڙي جي ڏک نه رڳو اسان جي دل جهوري وڌي آهي پر هن جي نه هجڻ واري احساس ته اسان کي ويتر ان ڪري به پريشان ڪيو آهي ته هاڻ محبتن جو ونڊ ”من“ چئي اسان کي ڪير ڏيندو آهي. وڇڙڻ کان اڳ جڏهن هو معمول موجب آفيس پهتو ته سندس مک تي ئي مرڪ هئي: ايندي ويندي جيڪو به ماڻهو (ورڪر) آفيس ۾هن کي ملندو ورهيو، طبيعت ۾ ناچاڪي هجڻ باوجود به کيس ”من“ چئي اهو ورجائيندو رهيو ته اڄ وڏي گرمي آهي، رات آرام نه ڪر ي سگهيس صبح کان سفر ڪيو آهي ۽ پوءِ اوچتو ئي آفيس ۾ سندس طبيعت خراب ٿي وئي . عوامي آواز گروپ سان منهنجو رشتو ۲۰۱۲ع کان جڙيو، آفيس ۾ ورڪر دوستي جهڙي ماحول جي ڪري ميڊيا جي دنيا ۾ نوان نالا ۽ لاها چاڙها اچڻ باوجود به هن ماحول کان الڳ ٿيڻ تي دل به ناهي چوندي، خير پان اچو ٿا پنهنجي من جي چند يادگيرين ۽ ڪجهه ڪچهرين ڏانهن عوامي آواز ايڊيٽوريل پيج انچارج زرار پيرزادو هئي ڪمري ۾ ويهندا هئا، اڄ اهو ڪمرو ڪيترو اداس هوندو يا زرار پيرزادو کي پنهنجي سيٽ تي ويهي خالي پيل جوڻي صاحب واري سيٽ هن کي ڪيترو اداس ۽ ڏکارو ڪندي هوندي اهڙي ڏک وري به زرار پيرزادي جي دل محسوس ڪري سگهي ٿي، پر اسان وٽ ڊيسڪ تي هلي اچڻ وارو سلسلو به اسان کي اهو احساس ڏياريندو رهندو، اخباري دنيا ۾ اسان کي مالڪن جا رويا اڪثر مالڪ ۽ محڪوم جو فرق واضع ڪندا آهن، پر خير محمدي جوڻو ڊيسڪ جي ڪنهن به مسئلي يا غلطي تي به پنهنجي چيمبر ۾ گهرائي پڇاڻو ڪرڻ بجاءِ اسان وٽ هلي اچڻ تي ڪڏهن به پنهنجي لاءِ ڪا ننڍائي ڪونه سمجهندو هو، چوندو هو من عاصي رات هڪڙي خبر ڏني هئم شايد ڪم گهڻو هجڻ سبب توهان کان وسر ي وئي هوندي پر خبر چڱي هئي لڳي وڃي ها ته بهتر هو، پر هاڻ اڳتي اهڙين خبرن تي ٿورو ڌيان ڏجو. هڪ ڀير ي خوش ٿيندي اچي آفيس پهتو ته مونکي پنهنجي ڪمري ۾ گهرائي چيائين ته من اڄ مون وڏي صحافتي بدمعاشي ڪئي آهي. پڇومانس؛ سر اها ڀلا ڪهڙي؟ چيائين؛ يار پاڻي جو بحران آهي، ٽينڪر وارو هميشه اسان کي ڦري ويندو هو، هن ڀيري ٽينڪر وارو آيو جيڪو اسان کي اڪثر ڪري اڌ پاڻي جو ٽينڪر ڏئي ويندو هو، هن واري جڏهن هي پاڻي لاهڻ لاءِ آيو ته شڪ ٿيو، ٽينڪر تي چڙهي ڏٺم ته هن ۾ پاڻي گهٽ هو، چيومانس ته آءُ صحافي آهيان تون بدمعاشي ڪري اسان کي پاڻي گهٽ ٿو ڏين، تنهنجي خلاف آءُ خبر هلائيندس. پوءِ ”من“ هن کي پنهنجي لڳي وئي، ٽينڪر واري کي ۱۴ سئو رپيا ڏئي اڌ پاڻي پنهنجي ۽ پاڻي پاڙيسري جي گهر لاٿوسين، مون کي حيرت ٿي ته اخباري مالڪ ته ڇاپر هڪ شهر جو لوڪل رپورٽر به پنهنجي علائقي جو بااثر هجي ٿو، پئسا ڏئي پاڻي جو ٽينڪر ڇا پر سرڪاري ٽينڪر رپورٽرن جي گهرن يا ڳوٺن ڏانهن چڱا ڀلا آفيسر پروٽوڪول ڏئي پاڻي موڪليندا آهن، پر هو فقير پنهنجي دل جهڙو اجرو ۽ صاف هو، پنهنجي تڪ جو وڏو آبادگار راڄوڻي طور تي به وڏو ماڻهو هجڻ باوجود هن جي طبيعت اهڙي فقيراڻي هوندي هئي جو آفيس ۾ پيئڻ جي پاڻي لاءِ به کيس ٺڪر جو ٿانوَ هوندو هو، سادگي پسند ايترو جو روائتي ڳوٺاڻو لباس ۽ مٿي تي سنڌي ٽوپي سندس خاص سڃاڻپ هوندي هئي. دل نٿي مڃي ته هاڻ منهنجو قلم ڊاڪٽر خير محمد جوڻي کي مرحوم لکي پر وقت جي عجب ستم ظريفي آهي ته مالڪ ۽ محڪوم ٿي ته انسان ڪيترن ئي اخباري ادارن ۾ اڳ پرچي موڪلي مالڪ سان ملي سگهندا هئاسين پر عوامي آواز ان ڪلچر کي رد ڪري مالڪ هميشه ورڪر سان پنهنجائپ وارو رشتو رکندا آيا آهن. اڄ هي درد هميشه لاءِ اسان جي دل ۾ هڪ زخم جيان تازو رهندو، جڏهن به ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جي ڪمري ۾ وڃڻ ٿيندو يا ڪٿان اسان کي لفظ ”من“ ٻڌڻ ۾ ايندو ته اسان جو ”من“ پنهنجي محبوب جهڙي باس کي ساري ڏکارو ٿيندو. عوامي آواز جي سٿ جي سرواڻ ڊاڪٽر جبار خٽڪ سميت سموري سٿ پنهنجي ”من“ کي ساري ڏکاريو آهي. اسين ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جي پونئيرن ۽ پاڻ پونيئرن ۾ شامل هجڻ جي ڪري پاڻ تعزيت ڪيون ٿا، سڄي سنڌ کان تعزيت وصول به ڪيون ڪيون پيا، شل صحافتي دنيا جي هر ورڪر کي اهڙا محبوب ”من“ مالڪ ملن جيڪي عزت ڏيڻ کي اولين ترجيح ڏئي، صدائين لاءِ اسان جهڙن سان غريب ورڪرن جي دلين ۾ ”من“ ٿي، محبوب بڻجي زندهه رهن. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو ”مرڻ مون سين آءُ، ته پُٺيءَ تو پنڌ ڪيان“ زرار پيرزادو مان ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جي آفيس (ڪمري) ۾ ويهي جڏهن ٻين صحافتي ڪمن سان گڏ هي ڪالم لکندو هيس ته هو اهو ضرور پڇندو هو ته ڪهڙي موضوع تي ٿو اڄ لکين، پر اهو به چوندو هو ته ڇا ٿو لکين، اهو اڄ نه ٻڌاءِ صبح جو مان پاڻ اخبار ۾ پڙهندس، اُن پڙهڻ جو مزو ڪو ٻيو آهي ۽ پوءِ آفيس اچي ان ڪالم تي پنهنجي راءِ ڏيندو هو. اڄ جيتوڻيڪ هو پنهنجي ڪمري ۾ ناهي پر مان ڀر ۾پيل سندس خالي ڪرسيءَ کي ڏسي ان کي ٻڌايان ٿو ته اڄ منهنجي ڪالم جو موضوع ” ڊاڪٽر خير محمد جوڻو“ پاڻ آهي ۽ مون کي ايئن ٿو لڳي ڄڻ هو چوندو هجي ته اڄ نه ٻڌائجان، مان پاڻ سڀاڻي اخبار ۾ پڙهندس. ڪاش! هي ڪالم مان هن ئي مهيني ۾ ۱۲ آگسٽ تي ٿيل سندس سالگرهه جي موقعي تي لکان ها ۽ جيڪر هو پنهنجي زندگيءَ ۾ اهو پڙهي ها پر افسوس ته اهو موقعو گُسي ويو. ٽيون ڏينهن يعني ۲۲ آگسٽ تي مان آفيس آيس ته ڊاڪٽر صاحب مون کان اڳ ڪمري ۾ موجود هو پر ٿڪل پئي لڳو، مان چيو مانس خير ته آهي صبح سوير پهچي ويا آهيو؟ (شام جو پهريون پهر اسان صحافين لاءِ اخباري آفيس جو صبح هوندو آهي ) جواب ڏنائين ته ”يار پير شاهه جيلاني جي ڌيءَ رات جو طوفاني برسات ۾ ڪريل بجلي جي تار ۾ ڪرنٽ لڳڻ سبب گذاري وئي آهي، صبح سوير پير فون ڪئي اوڏانهن ويو هيم“ ۽ اتان هاڻي سڌو آفيس آيو آهيان. منهنجي ذاتي راءِ ۾ معمول واري روٽين کان هٽڻ ڪري سائين جي طبعيت خراب ٿي، ان ڏينهن گرمي به ڏاڍي هُئي. خير آفيس ۾ ته سائين فونون پئي اٽينڊ ڪيون، دوستن کي فون تي پير جيلاني جون خبرون به پئي ٻڌايون، مون سان به ڪچهري ڪند رهيو ۽ معمول موجب ڪرسيءَ تان اٿندي ۽ ڪمري مان نڪرندي چيائين ته ” زرار! تو کي گرمي نٿي لڳي ڇا“ مان چيوته ظاهر آ گرمي ته آهي... ۽ اهو ٻڌي هو ڪمري کان ٻاهر هليو ويو. ڪجهه منٽن کانپوءِ نديم لوڌي نالي دوست ڪمري ۾ آيو ۽ چيائين ڊاڪٽر جبار ڪمري ۾ ڪونهي! خير محمد صاحب ميٽنگ روم ۾ ويٺو آهي ۽ چئي ٿو ته منهنجي طبيعت خراب آهي، ڊاڪٽر جبار کي ٻڌايو... پوءِ مان تڪڙ ۾ ايوب شيخ کي ٻڌايو ۽ ايئن سائين کي جناح اسپتال تائين پهچائڻ جو بندوبست ڪيوسين. ڊاڪٽر خير محمد شخصي طور هڪ مجلسي، قربائتو، ڪچهري جو مور ۽ راڄوڻي مڙس هو. آفيس جي ڪمري کي به ”اوطاق“ بڻائي رکيو هُيائين، جيڪو به مهمان لڙي ايندو هو، سو سندس مهمان نوازي يعني سندس اخلاق، نياز نوڙت ۽ قرب کان ڏاڍو متاثر ٿيندو هو. هڪ اهڙو به وقت آيو، هو جڏهن ڊاڪٽر خير محمد پنهنجي هڪ دوست سان گڏ اداري کي ڇڏڻ تي سوچ ويچار ڪري رهيو هو، تڏهن مون کيس سنجيدگي سان سمجهايو هو جيڪا ڳالهه کين سمجهه ۾ به آئي ۽ ان جو اعتراف وڏي واڪي دوستن سان ڪندو هو ته زرار کي مان ان ڪري به ڀائيندو آهيان جو هن مون کي درست مشورو ڏنو هو، آخري ڀيرو اهڙي ڳالهه ڪجهه ڏينهن اڳ حميده گهانگهرو آڏو به ڪئي هُيائين. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو سان مان دوستن وانگر هجائتو هوندو هيس. ساڻس ڀوڳ چرچا به ٿيندا هُيا. پنهنجي ڪمري جو پنهنجو ئي هڪ الڳ ”ماحول“ ۽ ”رنگ“ هوندو هو. ڪرڪيٽ جي موضوع تي به وڏيون ڪچهريون ٿيندون هيون. ڪالهه ڊاڪٽر جبار، جوڻي صاحب جي ڪمري واري در تي بيهي ان جملي سان مون سان تعزيت ڪئي ته ”جوڻو صاحب تو کي به اڪيلو ڪري ويو !!“ ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جي جيڪا سڀ کان عظيم خوبي هئي، جنهن هن کي هر دلعزيز بڻايو، سا هئي، موقعي تي ماڻهوءَ کي پنهنجو ڪرڻ واري خوبي. هو پنهنجي اخلاق، مٺي ۽ حجائتي زبان سان ماڻهن کي پنهنجو ڪري وٺندو هو. ماڻهو دنگ رهجي ويندا هُيا ته ايڏي وڏي اخبار جو مالڪ ۽ ههڙي فقيري، قلندري ۽ درويش صفت طبيعت جو مالڪ..!! ڊاڪٽر خير محمد جوڻو صاحب اسان جي بزرگ ۽ سڀني سنڌ واسين لاءِ ڇپر ڇانو بڻيل جسٽس (ر) ديدار حسين شاهه جي پيرن مرشدن وانگر عزت ڪندو هو، سائين جي بيماريءَ جي کيس ڏاڍي ڳڻتي هوندي هُئي. ڊاڪٽر جبار خٽڪ به ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جي ڏاڍي عزت ڪندو هو، اداري جي هر معاملي ۾ ڊاڪٽر جوڻي کي اعتماد ۾ ضرور وٺندو هو ۽ ان ڳالهه جو خاص خيال ڪندو هو ته ڊاڪٽر جوڻو پريشان نه ٿئي. ڊاڪٽر خير محمد جو جيئڻ به ڪمال وارو هو ته سندس زندگيءَ ۽ دنيا کان موڪلائڻ وارو انداز به ڏاڍو باوقار ۽ شانائتو هو. مان خير محمد جوڻي صاحب کي ٽيون ڏينهن پنهنجين اکين سان هن دنيا ۽ زندگيءَ کان موڪلائيندي ڏٺو سلام آهي سندس همت کي. جيتوڻيڪ هو پاڻ ڊاڪٽر هو، دل جو پراڻو مريض هو ۽ پنهنجي حالت کان هو چڱيءَ ريت واقف هو. هو جوانيءَ ۾ جيئن ته ڪرڪيٽر به رهي چُڪو هُئو، اوپننگ بيٽسمين به هو، سو مون کي لڳي ٿو ته هو پاڻ ئي سمجهي رهيو هو ته معمول جو روٽين ڊسٽرب ٿيڻ ڪري يعني غلط شاٽ کيڏڻ سبب هو ” آئوٽ“ ٿي رهيو آهي. مان ڊاڪٽر خير محمد صاحب کي زندگي ۽ دنيا کان انتهائي پرسُڪون ۽ باوقار نموني موڪلائيندي ڏٺو، هو ڪنهن ريت به پريشان نه هو، چهري تي ڪو گهنج به نه هيس، نه ئي جلد اسپتال پهچائڻ جي ڪا پريشاني يا دانهن هيس زبان تي نه ئي موت سان ڪو جهيڙو يا شڪايت!! سو نوٽ ڪرڻ جي ڳالهه اها آهي ته ڊاڪٽر خير محمد جوڻي ڀٽائي صاحب جي هن سٽ جيان پنهنجي زندگي موت جي حوالي ڪئي ته : ”مرڻ مون سين آءُ ته پُٺيءَ تو پنڌ ڪيان“ ڊاڪٽر خير محمد جوڻو هڪ دلبر دوست جو وڇوڙو جسٽس (ر) ديدار حسين شاهه منهنجو دوست ڊاڪٽر خير محمد جوڻو! هاڻ هن جهان ۾ نه رهيو آهي، سندس کوٽ نه رڳو سندس خاندان وارن کي سدائين محسوس ٿيندي رهندي پر سندس دوستن، يارن ۽ گهڻ گهرن کي به محسوس ٿيندي رهندي. ڊاڪٽر صاحب هڪ رلڻو ملڻو ۽ سدائين مرڪندڙ شخص رهيو، هوُ يارن جو يار ۽ دوستن جو همدرد شخص رهيو، جيڪا خصلت گهٽ ماڻهن ۾ هوندي آهي. هو منهنجو دوست هُئو، هُن جي ڪري ئي، عوامي آواز اخبار ۾ منهنجي آتم ڪهاڻي اخبار ۾ شايع ٿيندي رهندي هئي. ڊاڪٽر صاحب هڪ سرگرم رهندڙ شخص هئو. هُن شروع کان ئي کاٻي ڌر جي سياست ڪئي ۽ سوشلسٽ خيالن جو رهيو هو، ڊاڪٽر ٿيڻ کانپوءِ، ڪيترو ئي وقت ملڪ کان ٻاهر رهيو، شاگردي واري زماني کان کاٻي ڌُر جي سياست ڪيائين ۽ آخر تائين انهن جي ويجهو رهيو. عوامي آواز سان سندس لاڳاپو ٿيڻ کانپوءِ ان جي آفيس ۾ ويهڻ شروع ڪيائين، اسان اڪثر روز گڏجي پنڌ ڪندا هئاسين، اڄ ڏک وچان چوڻو پيو اٿم ته هڪ همسفر ۽ هڪ دلي دوست کان محروم ٿي ويو آهيان. ڊاڪٽر خير محمد جوڻي کي مون ڪڏهن به اداس يا ويڳاڻو ڪو نه ڏٺو، سندس منهن تي سدائين روشن مُرڪ هوندي هُئي، هو پنهنجي خاندان جو وڏو هئو ۽ ڳوٺ راڄ وارو راڄوڻو شخص هيو، ڪراچيءَ ۾ رهندي به هو پنهنجي ڳوٺ کي ساريندو هئو. سندس دوستيءَ جو تعلق جن سان به جڙيون ته انهن سان آخري ساهه تائين نڀايائين، هو غريبن جو ۽ يتيمن جو ڏاڍو همدرد ۽ خوش اخلاق شخص هيو. جنهن زندگيءَ جو پهريون حصو ڊاڪٽري ڪري خدا جي خلق جي خدمت ڪئي ۽ پويون حصو عوامي آواز سان گڏجي، صحافت جي ميدان تي عوام جي خدمت ڪئي، چوڻ جو مقصد ته سندس سڄي ڄمار عوام جي خدمت ڪندي گذري. هُن ڪڏهن به شڪايت ڪا نه ڪئي، پاڻ ڊاڪٽر هئو، دل جي تڪليف به هئس پر سندس چهري تي سدائين مرڪ رهندي هئي. ڊاڪٽر صاحب ملڻ جو سٺو، رک رکاءُ وارو ۽ هڪ مذهب شخص هئو، سندس جهڙا سٺا شخص هاڻ اسان جي سماج ۾ ڳوليا نٿا لڀن، ساڻس ملبو هئو ته ڏاڍو خوش ٿيندو هئو، پاڻ ڪچهرين جو ڪوڏيو شخص هُئو، جنهن ڪري سندس عوامي آواز واري آفيس ۾ سدائين سندس ڪو نه ڪو دوست ساڻس ڪچهري ڪندي ڏسڻ ۾ ايندو هئو. ڊاڪٽر صاحب جي هڪ سٺي عادت ڪتابن پڙهڻ واري به هئي. هو سٺا ڪتاب پڙهندو به هُئو، سانڍي به رکندو هو ته دوستن کي پڙهائيندو به هئو، هو ڏک لڪائڻ وارو شخص هُئو ۽ هاڻ هو اسان سڀني کي ڏکارو ڪري ويو آهي، مون لاءِ هڪ دوست جي وڇڙي وڃڻ جو ڏک سدائين ياد رهڻ وارو آهي، هاڻ مان جڏهن به صبح جو پنڌ ڪرڻ ويندس ته سندس ساٿ نه هوندو پر اڪيلائي ۾ هو مون کي سدائين ياد رهندو، الله سائين سندس درجات بلند ڪري. هر دلعزيز شخص جي موڪلاڻي رکيل مورائي ڊاڪٽر خير محمد جوڻو عوامي آواز اخبار جو مئنيجنگ ايڊيٽر هُئو. صحافت ۽ سياست سندس شوق هئي، جنهن لاءِ سياست جو پوراءُ هن شروعاتي دور ۾ سياسي ڪارڪن ٿي پورو ڪيو ۽ صحافت هن آخري عمر ۾ شروع ڪئي. وچ ۾ هن ڊاڪٽري ڪئي، ملڪ ۽ ملڪ کان ٻاهر خاص طور لبيا ۾ هن عرب سڳورن جو علاج ڪيو ۽ ائين ڪري هن ڄڻ ڊاڪٽري جي حوالي انساني خدمت ڪئي ۽ مسلمان جي حوالي ۾ پنهنجي پيغمبر جي پونيئرن کي خوش ڪري ثواب کٽيو جيڪو ڌڻي سائينءَ وٽ اَجُر جي صورت ۾ کيس ملڻو آهي، اهو منهنجو عقيدو آهي، ڊاڪٽر صاحب عقيدن کان پرڀرو هئو. ڇاڪاڻ ته هو سائنسي عملن جو ماڻهو هئو ۽ ان کي ئي سڀ ڪجهه سمجهندڙ هئو، جنهن جو سبب اهو به ٿي سگهي ٿو ته هو تعليم کانسواءِ جيڪي ڪتاب پڙهيو، اهي مارڪسي، سياسي سفر ڏانهن وٺي ويندڙ هئا، جن مٿس اهو اثر ڪيو جو هو سنڌ جي مارڪسٽن سان ويجهو ٿيو ۽ پڇاڙيءَ تائين عملي طور خاموش هوندي به نظرياتي طور انهن سان جڙيو رهيو. سندس ٻيو پاسو اهو آهي ته هو نواب شاهه ضلعي جي شهر قاضي احمد ڀرسان ڳوٺ مير محمد جوڻو جو رهواسي هئو ۽ ننڍو زميندار يا آبادگار به هيو جنهن سبب سندس اٿي ويٺي تر جي گهڻن ئي خاندانن سان هئي ته ساڳئي وقت مقامي سماج سڌارڪن توڙي سياسي ڪارڪنن سان به سندس لاڳاپو رهيو، ان ڪري جو هو هڪ خانداني شخص هئو، پڪ سان سندس خاندان جي وڏن جي علم سان به دوستي هوندي جنهن ڪري کيس پڙهائي اعليٰ تعليم ڏياري ڊاڪٽر بڻايائون. هو ڊاڪٽر بڻيو، ڏيهه پرڏيهه ڏٺائين ۽ پوءِ واپس اچي سنڌ جي راڄڌاني واري شهر ڪراچيءَ ۾ رهائش اختيار ڪيائين ۽ واندي ويهڻ کان بهتر سمجهيائين ته ڪو ڪم ڪجي، ائين پنهنجو دوستن سان صلاح مصلحت کانپوءِ سنڌ جي عوام دوست اخبار عوامي آواز ۾ حصيدار ٿيو ۽ باقائدگيءَ سان آفيس ۾ اچي پنهنجو وقت سجايو ڪندو هئو، ائين سياست ۽ صحافت جي ويجهو رهندي به ۽ ڪراچي جهڙي وڏي شهر ۾ رهندي پنهنجي ڳوٺ سان ناتو جوڙي رکيائين ۽ شادي غميءَ ۽ عيد برات تي پنهنجي ڳوٺ وڃي سڪون جا ڏينهن گذاري ايندو هو . سچ اهو آهي ته سندس پنهنجي ڳوٺ سان بيحد گهڻو لڳاءُ هو ايترو جيترو اسان انهن سنڌين ۾گهٽ ڏٺو آهي، جيڪي پنهنجي نوڪرين يا ڪاروبارن سبب پنهنجا ڳوٺ ڇڏي آيا ته وري مڙي پوئتي ڪونه ڏٺائون ته اسانجو ڪو ڳوٺ به آهي ،ڪي مائٽ عزيز به آهن ۽ خاص طور ڪو قبرستان به آهي، جن ۾ سندن پيڙهيون پوريل آهن .جيڪي کين سارين ٿيون. اهي شهرن ۾ سدائين لاءِ گم ٿي ويا ۽ ڳوٺن ۾ مري ويل سمجهي وساري ڇڏيو، ڄڻ هنن جو ڪو تعلق ئي هڪ ٻئي سان ڪو نه هُئو. پر ڊاڪٽر خير محمد جوڻو انهن سلڇڻن ماڻهن مان هئو، جنهن ڪراچيءَ ۾ سڀ ڪجهه هوندي به پنهنجي پنوهارن سان پريت نه ڇني. هن پنهنجي ڳوٺ ۾ ئي پاڻ جيئرو رکيو، شايد هن پاڻ بابت اهو فيصلو ڪري ڇڏيو هئو ته جيئن ته، آخر ۾ مون کي هتي ئي موٽي اچڻو آهي، ان ڪري ڳوٺ سان اهڙو تعلق رکڻ گهرجي، جو جڏهن به ڳوٺ واپس اچجي ته اهو سڃاڻڻ کان انڪار نه ڪري ۽ جڏهن هي سڄو جهان ڇڏي وڃي تڏهن اهو ڳوٺ پنهنجي جهوليءَ ۾ جڳهه ڏئي ۽ ڳوٺ واسي ايئن چون ته ها! هيءُ ته اسان جو پنهنجو آهي. ڪجهه وقت ئي الڳ ٿيو هئو. هو سندس جيئري به آڌر ڀاءُ ڪن ته سندس مئي پڄاڻا به کيس پنهنجي يادگيرين ۾ محفوظ رکن. باقي مٽي ته ماءُ آهي، اها ته پنهنجي سموري اولاد کي پنهنجي جهوليءَ ۾ ويهاريندي آهي، ڏنگي اولاد کي به ته صدوري اولاد کي به! پڪ سان ڳوٺ مير محمد جوڻي جو هيءَ صدورو پٽ هئو جنهن ڳوٺ سان آخر تائين ناتو نڀايو ۽ ائين هن عوامي آواز سان به ناتو نڀايو. دوست زرار پيرزادي جي لکڻ موجب ته هن ڪن موقعن تي عوامي آواز کان پري ٿيڻ لاءِ سوچيو به هئو پر هو ائين ڪري نه سگهيو. سندس حياتيءَ جا آخري پل به عوامي آواز جي آفيس ۾ ئي گذريا. آفيس جي ڪارڪنن سان سندس رويو دوستاڻو هئو، مالڪاڻو بنهه نه! مان نٿو ڀانيان ته اداري جي ڪنهن ڪارڪن کي کانئس رنجَ پهتو هوندو. هو هڪ ڳوٺاڻو مزاج رکندڙ وضعدار شخص هئو. وضعداري سندس خون ۾ شامل هئي. هو ڪچهرين جو ڪوڏيو، خوش طبيعت ۽ ٿڌو مزاج رکندڙ هڪ اهڙو شخص هئو جيڪو هر ڪنهن کي پنهنجو لڳندو هئو ۽ هر ڪنهن کي پنهنجو بڻائي وٺڻ جو ڏانءَ به منجهس هئو، دوستن جو چڱو ئي حلقو رکندڙ هئو ۽ سندس هليو وڃڻ کانپوءِ ڪيتريون ئي اکيون آليون ڏٺيون ويون. ٽيهٺ سال عمر هونئن گهڻي نه آهي ۽ ڊاڪٽر صاحب ڏسڻ وائسڻ ۾ ڪنهن بيماريءَ کان به آجو هئو پوءِ به ايترو تڪڙو وڃڻ جو رازُ ته فقط اهو ئي ڄاڻي ٿو، جنهن کيس هن جهان ۾ موڪليو هئو، وري کيس واپس گهرائي ورتائين. واپس ته هو سڀني کي گهرائي ٿو پوءِ ڪنهن کي سوير ڪنهن کي اوير. پر ڊاڪٽر صاحب کي هن ڪجهه تڪڙ ۾ ئي گهرائي ورتو. شايد هن کي سندس وڌيڪ گهرج هئي، جيتوڻيڪ ڊاڪٽر جنهن ڌرتيءَ جو رهواسي هئو. ان ڌرتيءَ جي ماڻهن کي سندس گهڻي ضرورت هئي ۽ آهي، ڇاڪاڻ ته انهن کي جسماني ۽ ذهني علاج جي ڏاڍي ضرورت آهي. جيڪي ٻئي حڪمتون ڊاڪٽر خير محمد جوڻي وٽ موجود هيون. هو ڊاڪٽر به هئو ته هڪ ذهين شخص به! ڊاڪٽر صاحب جي هلي وڃڻ سان ڀلي عملي صحافت ۾ سندس ڪمي محسوس نه ٿئي، پر هن عوامي آواز اخبار ساڻ هجڻ سبب سنڌ جي مسئلن جي جيڪا اپٽار ڪئي، جيڪا جنگ وڙهي، اها سنڌي ماڻهو ڪڏهن به وساري نه سگهندا. هن پنهنجي ڳوٺ ۾ جيڪي سماجي ڪم ڪرايا اهي اهڙي شاهدي ڏيندا، هن جن بي پهچ ماڻهن جي واهر ڪئي انهن جي دلين ۾ اکين ۾ سدائين موجود رهندو. اڄ هو پنهنجي اباڻي ڳوٺ جي مٽيءَ ۾ مدفون آهي، پڪ آهي ته هاڻ کيس مٽي ماءُ سدائين لاءِ محفوظ رکندي. من موهيندڙ شخص نواز خان زنئور اياز جاني ھڪڙي ڏينھن فون ڪئي ته؛ ”عوامي آواز ٽي وي وارا، منھنجي ڪتاب ’دراوڙ دل جي تنھائي‘ تي ھڪڙي نشرياتي ويھڪ ڪرائڻ چاھين ٿا، ان ۾ توھان شريڪ ٿي منھنجي ڪتاب تي ڳالھايو. اياز جانيءَ کي انڪار ڪرڻ، پنھنجي ئي دل کي انڪار ڪرڻ جيان ھوندو ھو. ان ڪري مون ھڪدم ساڻس پروگرام ۾ شرڪت جي حامي ڀري. ڄاڻايل ڏينھن تي آئون ۽ ڀاءُ قادر بخش ڪراچيءَ روانا ٿياسين. روماسا به اسان سان گڏ هئي. اسان گلشن حديد ۾ اياز جاني وٽ ڏُپھرو ڪيو. جنھن بعد پاسي مان ئي زرار پيرزادي کي وڃي کنيوسين ۽ سڀ گڏجي اڳتي روانا ٿياسين. زرار پروگرام جو ميزبان ھو. آئون، اياز جاني ۽ مسرور پيرزادو مھمان هئاسين. شايد رکيل مورائي به پروگرام ۾ شريڪ ھجي، پر ھن ويل آئون اھا ڳالھه خاطري سان نٿو چئي سگھان. باقي ان ڏينھن جيڪا ڪچھري متي، تنھن ۾ رکيل ڀرپور انداز ۾ شريڪ ھو. اھا ڪچھري ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جي آفيس واري بيٺڪ ۾ ٿي هئي. اسان جيئن ئي عوامي آواز جي آفيس ۾ پھتا هئاسين ته اسان کي زرار سڌو ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جي دفتر جي ڪمري ۾ آڻي ويھاريو ھو. ان وقت ڊاڪٽر پاڻ موجود نه ھو. سندس ڪرسي خالي پئي هئي. روماسا بنان وقت وڃائڻ جي ان ڪرسي تي وڃي قبضو ڪيو. اسان کيس اتي ئي ڇڏي رڪاڊي ڪوٺيءَ ۾ وڃي ڪتاب بابت ڳالھيون رڪاڊ ڪرايون. پروگرام جي ڀرائيءَ بعد ساڳئي ڪمري ۾ آياسين. روماسا اڃا توڻِي ڊاڪٽر جي ڪرسي تي براجمان هئي. ٿوري دير ۾ ڊاڪٽر آيو ته ھن پنھنجي ڪرسي قبضو ٿيل ڏٺي. ھو بنان ڪنھن چوُن چُران جي اسان جي پاسي ۾ ويھي رھيو. مون روماسا کي اٿڻ جو چيو ته ڊاڪٽر مون کي روڪيندي، کيس ويٺي رھڻ جو چيو. پر مون روماسا تي زور ڀريو ۽ منھنجي چوڻ تي ھن ڪرسي ڇڏي ڏني. مون ڊاڪٽر کي سندس ڪرسي تي ويھڻ جي مؤدبانا گذارش ڪئي. جنھن بعد ھو اُٿي اتي وڃي ويٺو. پر ھاڻي وري ٻيو مامرو ھو. روماسا ڊاڪٽر جي ڪرسي ته ڇڏي، پر اسان واري پاسي خالي پيل ڪرسي تي ويھڻ بدران ميز تي چڙھي ويھي رھي ۽ اتان ھٽڻ کان صاف نابري واريائين. گڏوگڏ ميز تي موجود سامان جھڙوڪ پين رکڻيءَ، پن وزنا (پيپر ويٽ) وغيرھ سندس تصرف ۾ هئا ۽ هوءَ انھن سان راند کيڏي رھي هئي. سچي ڳالھه ھيءَ آھي ته آئون ان سان پريشان پئي ٿيس ته ڊاڪٽر جي ڪم ۾ رخنو پئجي ويو آھي، پر ڊاڪٽر ان مان لطف اندوز پئي ٿيو. ھن پنھنجي سامان سان روماسا کي کيڏڻ ڏنو ۽ ھن لاءِ شيءِ به گھرائي. سندس شفقت ڀريو رويو ماڻھوءَ جو من موھڻ لاءِ ڪافي ھو. اسان شام تائين ڪچھري ڪئي. ايتري ۾ ڀاءُ قادر بخش پارٽي بيان لکي ورتو ھو، جيڪو ھن سندس حوالي ڪيو. ڊاڪٽر اھو بيان پاڻ ھٿن سان کڻي وڃي ڪنھن سب ايڊيٽر جي حوالي ڪري آيو. آئون سندس انھيءَ خلوص، ڪرم نوازي ۽ پنھنجائپ ڀري روش تي پيار ڀري حيراني ۾ پئجي ويو هئس. مون تي سندس شخصيت جا اھي ظاھر ٿيل گوشا اڻ-وسرندڙ ٿي پيا آھن. اڄ جڏھن ھو اسان جي وچ ۾ نه رھيو آھي، تڏھن مون کي سندس انداز، ميل جول، قربائتي ڪچھري، شفقت ۽ سادگي ياد اچي رھي آھي. سنڌي صحافتي دنيا ۾ ھو موتيي جي گل مثل ھو، جنھن جي خوشبو ياد بڻجي ھوائن کي ھٻڪاريندي رھندي. کيس مرزا اسد الله خان غالب جي لفظن ۾ ڀيٽا ڏيان ٿو، ڇو جو مون کي پڪ آھي ته ھو وري ڪنھن موتيي ۽ رابيل ۾ ٽڙي ظاھر ٿيندو. سب کہاں، کچھ لالہ و گل میں نمایاں ہوگئیں، خاک میں کیا صورتیں ہوں گی کہ پنہاں ہوگئیں! ڊاڪٽر خير محمد جوڻو ۽ يادگيريون عبدالخالق جوڻيجو ماڻهو سڀ نه سهڻا، پکي سڀ نه هنج، ڪنهن ڪنهن ماڻهوءَ منجهه، اچي بوءِ بهار جي. اهڙن بهار جي خوشبو پکيڙيندڙ ٿورڙن ماڻهن منجهان هڪڙو ڊاڪٽر خير محمد جوڻو هيو، پنهنجي ڊگهي تاريخ ۾ سنڌ جي سڃاڻپ ايماندار، سچار، وفادار، مخلص، محب وطن، ۽ انسان دوست ماڻهو رهيا آهن، پر ويجهڙائيءَ ۾ ٿيل اٿل پٿل ۽ لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ صورتحال ۾ ڪافي تبديلي آئي آهي. هڪ طرف سنڌ جي تهذيبي شخص جي سڃاڻپ وارا ماڻهو لڏي ويا ته ٻئي طرف انهن کان به وڌيڪ تعداد ۾ اهڙا ماڻهو سنڌ ۾ آيا آهن جيڪي ڪوڙ، ٺڳي، منافقي، ڌوڪي، دولاب، چاپلوسي، نسل پرستي جهڙن انسانيت دشمن خاصيتن سان ننهن کان چوڻيءَ تائين ڀريا پيا آهن، جن سنڌ جي خوبصورت ڌرتيءَ جي چهري کي داغدار ڪري ڇڏيو آهي، وڌيڪ افسوس ته انهن کي ڏسندي ڪيترن سنڌي ماڻهن به انهن جو نقل ڪرڻ شروع ڪيو آهي، سندن چوڻ هوندو آهي ته اهڙي طرح اهي ڌارين جو مقابلو ڪري رهيا آهن. اهڙي ماحول ۾ ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جهڙن ماڻهن جو وجود گُهٽَ ٻوسٽ ۾ ٿڌڙي هير جيان لڳندو آهي، منهنجي ڊاڪٽر جوڻي سان واقفيت 45 سالن جي هئي. ان دوران ڪڏهن ويجها ته ڪڏهن تمام پري رهياسين. اسان جي واقفيت ان دور ۾ ٿي جيڪو سڄي دنيا وانگر سنڌ ۾ به انقلاب جي اتساهه، جوش ۽ ولولي سان ڀرپور هئو، سنڌ ۾ هلندڙن ان انقلابي لهر جو وڏو مرڪز ڄامشوري جا تعليمي ادارا هئا ۽ اها ئي ڄامشوري جي پٿريلي زمين هئي جتي خير محمد سان منهنجي ملاقات ٿي. هو ميڊيڪل ڪاليج ۾ پڙهندو هو ۽ مان انجنيئرنگ ڪاليج جو شاگرد هئس، جڏهن ته يونيورسٽي ٻنهي جي ساڳي يعني سنڌ يونيورسٽي هئي، اها ڄامشوري جي ڌرتي جنهن جي هوائن ۾ حب الوطنيءَ جو هڳاءُ هئو ۽ اها سنڌ يونيورسٽي جنهن جا هال ۽ ورانڊا آزادي ۽ انقلاب جي نعرن سان گونجندا هئا ۽ اِهي اُهي ڏينهن هئا جڏهن سٺا شاگرد ئي سٺا سياسي ڪارڪن ۽ اڳواڻ هوندا هئا. منهنجي خير محمد جوڻي سان ملاقات، واقفيت ۽ دوستي به سياست جي ميدان کان ٿي. اها دلچسپ صورتحال هئي ته هڪ ئي وقت هڪ ٻئي جا سياسي حليف به هئاسين ته حريف به. هو سنڌ نيشنل اسٽوڊنٽس فيڊريشن سان واڳيل هو جيڪا ڪميونسٽ پارٽيءَ سان لاڳاپيل هئي جڏهن ته مان جيئي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن جو ڪارڪن هئس جيڪا سائين جي ايم سيد جي رهنمائيءَ ۾ ڪم ڪري رهي هئي. اهو جيئن ته نظرياتي سياست جو دور هئو ته اسان ۾ نظرياتي طور فرق هئو هنن جي جدوجهد جو مرڪزي نقطو طبقاتي انقلاب هو ۽ اسان قومي جدوجهد کي اوليت ڏيندڙ هئاسين. ان ڪري قلم ۽ زبان سان هڪ ٻئي سان ڏي وٺ ڪندا رهندا هئاسين. ٻئي طرف رياستي جبر ۽ فاشسٽ حربن جو ٻئي ڌريون نشانو بڻبا هئاسين، تنهن ڪري ان خلاف جدوجهد ۾ وري اسان اڪثر گڏ هوندا هئاسين. ان جو هڪڙو مکيه مثال ۱۹۷۲ع ۾ بسنت هال حيدرآباد ۾ ٿيندڙ ۴ مارچ جو جلسو هئو جيڪو جساف ۽ ايس اين ايس ايف گڏجي منعقد ڪيو هئو ۽ جنهن ۾ ٻين کان علاوه سائين جي ايم سيد، سردار عطاءُ الله مينگل ۽ ڊاڪٽر عبدالحئي بلوچ به شريڪ ٿيا هئا. ان کان صرف چند سئو فٽن جي فاصلي تي سنڌ يونيورسٽي اولڊ ڪئمپس ۾ پ پ حڪومت جي حامي شاگرد تنظيمن سپاف، ايس ايس ڪو ۽ آزاد ماروئڙا جو گڏيل جلسو ٿيو. اڄ جي نسل جي آڏو ڀٽو حڪومت کي وڏو روشن خيال، عوام دوست ۽ جمهوريت پسند ڪري پيش ڪيو ٿو وڃي پر ان جي اصل حقيقت انهن کان پڇجي جن ان حڪومت کي ڀوڳيو. سياسي مخالفن سان ڪهڙا ڪلور ٿيا اهي تاريخ جي صفحن ۾ في الحال لڪل آهن. ڪميونسٽ ۽ قومپرست ٻئي ان جو شڪار ٿيا تنهن ڪري اهي ان حد تائين حليف هئا. انهن ڏينهن ۾ مختلف ڌريون پنهنجو سياسي پروگرام ڦهلائڻ لاءِ ڪتابي سلسلا جاري ڪنديون هيون، رسالن جو ڊڪليئريشن ملڻ ته ڀٽو حڪومت ۾ محال هئو اڃا به ڪيترن جا ڊڪليئريشن ضبط ۽ رسالا بند ڪيا ويا. اهڙو ئي هڪڙو ڪتابي سلسلو منهنجو هم ڪلاسي ۽ دوست بشير ميمڻ ڪڍندو هئو. (نالو مون کي ياد ناهي رهيو) ان ۾ سندس ساٿاري خير محمد جوڻو هوندو هئو. اهو جوڻي صاحب سان منهنجي تعلق جو هڪڙو وڌيڪ سبب بڻيو. اهو ۱۹۷۲ع جو سال هو. تعليم پوري ڪرڻ کانپوءِ هر ڪو پنهنجي روزگار جي حوالي سان زندگيءَ جي مختلف شعبن ۾ هليو ويو. ڊاڪٽر خير محمد ته ماڳهين مختلف ملڪن ۾ هليو ويو. ان ڪري ميل ملاقات صفا گهٽجي وئي. پوءِ وري نئين صديءَ ۾ جڏهن هو نوڪري ڇڏي ڏيهه موٽي آيو ته اسان جي ملاقاتن جو سلسلو بحال ٿيو. ۲۰۰۳ع ۾ جڏهن جنرل پرويز مشرف نئين سر ڪالا باغ ڊيم جي خلاف مهم شروع ڪئي ته اسان ڪراچيءَ جي پي ايم اي PMAهائوس ۾ سنڌ جي اديبن، دانشورن، ٽيڪنو ڪريٽس، وڪيلن، ڊاڪٽرن ۽ انجنيئرن جو هڪ وڏو اجلاس گهرايوسين ان ۾ ڊاڪٽر خير محمد جوڻو به شريڪ ٿيو. ان اجلاس ۾ متفقه طور ڪالا باغ ڊيم جي خلاف مذمتي قرارداد پاس ڪرڻ سان گڏ اهو ٺهراءُ به منظور ڪيو ويو ته سنڌ جو جيڪو به ماڻهو سڌي يا اڻ سڌي طرح ڊيم جي حمايت ڪندو اهو نائومل، کهڙي ۽ راشديءَ جي صف ۾ بيهندو جنهن جو سنڌي ماڻهن کي سماجي بائيڪاٽ ڪرڻ گهرجي. سنڌ جي اهم قومي مسئلن تي مستقل آواز اٿارڻ لاءِ سيو سنڌ ڪميٽيSave Sindh Committee قائم ڪئي وئي. ان جي اجلاسن يا ڪانفرنسن ۾ ڊاڪٽر جوڻو واري وٽيءَ سان شرڪت ڪندو هئو. آخري دفعو هن 15 فيبروري ۲۰۱۷ع تي ssc طرفان آدمشماريءَ جي مسئلي تي ڪوٺايل ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي ۽ پنهنجا رايا ڏنا. جيئن سڀ ڪو ڄاڻي ٿو ته ڊاڪٽر جوڻو گذريل ۱۵- ۱۶ سالن کان عوامي آواز ۾ مئنيجنگ ايڊيٽر طور ڪم ڪري رهيو هئو. منهنجا مضمون به سڀ کان وڌيڪ عوامي آواز ۾ ڇپبا آهن، اهڙي طرح اهو اڃا هڪڙو وڌيڪ سبب ٿيو اسان جي سٻنڌ جو، ڪڏهن عوامي آواز ۾ روبرو ڪڏهن فون تي ڪچهري ٿيندي هئي. اسان ڪراچيءَ ۾ جيڪي به جلسا، سيمينار يا ڪانفرسون ڪرائيندا آهيون مان انهن جي دعوت کيس لازمي ڏيندو هئس، پوءِ ڪن ۾ هو شريڪ ٿيندو هئو ڪن ۾ نه اچي سگهندو هئو. ۱۷ جنوري ۲۰۱۷ع تي ڪراچي پريس ڪلب ۾ ٿيل سائين جي ايم سيد جي سالگرهه واري جلسي ۾ به شريڪ ٿيو هئو. دعوت لاءِ مان کيس ميسيج به ڪندو هئس ۽ فون به، فون کڻڻ سان ڊاڪٽر جو پهريون جيڪو آواز ٻڌڻ ۾ ايندو هئو سو اهو ته ”جي ادا“ ڪڏهن ان ۾ واڌارو ڪندي چوندو هئو ته ”جي ادا عبدالخالق“ ماڻهپو ۽ محبت رکندڙ هر ماڻهو سمجهي ۽ محسوس ڪري ٿو سگهي ته جڏهن ڪو ماڻهو گفتگو جي شروعات ئي اهڙي پيار، پاٻوهه ۽ پنهنجائپ واري جملي سان ڪري ته ان سان ڪلام جاري رکڻ ۾ ڪيترو نه سرور ايندو. عوامي آواز ۾ مضمون مان اڪثر ڪري يا ته ڪنهن دوست جي هٿان (جيڪو گهڻو ڪري منهنجو پٽ فدا هوندو آهي) يا ڪڏهن ڪمپيوٽر ذريعي موڪليندو هئس. پر جڏهن ٻن ٽن مهينن گذري وڃڻ سان ڊاڪٽر جي ڪچهريءَ جي ”ٻاڙ“ لڳندي هئي ته پوءِ مضمون پڄائڻ جي بهاني مان پاڻ ويندو هئس. مضمونن جي صفحي جو انچارج جناب زرار پيرزادو ۽ ڊاڪٽر جوڻو ويهندا به هڪ ئي ڪمري ۾ هئا، سو منهنجي لاءِ “هڪ ڌڪ ۾ ٻه شڪار“ پهچڻ سان مضمون ٿيو زرار جي حوالي ۽ مان ڊاڪٽر جي قربائتي ڪچهريءَ جي حوالي، ڪچهريءَ ۾ زرار صاحب به اڪثر حصيدار هوندو هئو. مزي جي ڳالهه ته اسان ٽنهي جي دلچسپيءَ جي هڪڙي مشترڪه ڳالهه ڪرڪيٽ جي راند هئي. ڊاڪٽر ته تمام سٺو ڪرڪيٽر رهي چڪو جنهن پاڪستان جي فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ۾ به حصو ورتو. مون ڪرڪيٽ کيڏي پوري ساري باقي ڄاڻ ۽ دلچسپي گهڻي رکندو آهيان. لڳ ڀڳ ساڳي صورتحال زرار جي آهي. بهرحال ڪرڪيٽ بابت گفتگو ٿيندي ورلي هئي. جيئن توقع ڪري سگهجي ٿي ته اڪثر ۽ گهڻي گفتگو سياست تي ٿيندي هئي جڏهن ته سماجي صورتحال، ماڻهن جا رويا ۽ ڪردار، شهري ۽ ڳوٺاڻو ڪلچر، مختلف شخصيتون، ڪتاب، پراڻيون يادون ۽ ٻيا ڪيترا گڏيل دلچسپيءَ جا موضوع بحث هيٺ ايندا هئا. بحث دوران منهنجي ۽ زرار جي وچ ۾ ڪڏهن ڪڏهن گرما گرمي به ٿي ويندي هئي پر ڊاڪٽر خير محمد مجال آهي جو ڪو تکو جملو ڳالهائي يا منهن ۾ گُهنڊ وجهي. وڌ ۾ وڌ گهڙي کن لاءِ خاموش ٿي ويندو. ڪلاڪن جي ڪچهريءَ دوران سندس چهري جي رونق هڪ جهڙي ۽ گفتگو جو لهجو ساڳيو قربائتو رهندو. مون سان گڏ جيڪڏهن فدا به هوندو ته آفيس جي ملازم کي سڏ ڪري چوندو ته من! اسان ٻنهي (فدا ۽ پاڻ) لاءِ عام ماڻهن واري چانهه ٺاهي آ، هن (يعني مان) لاءِ رڳو ڪوسو پاڻي کڻي آ باقي ”پڙي“ مان پاڻهئي ٿو ڏيانس“، مطلب ته سبز چانهه. آفيس ۾ به اوطاق جهڙي مهمان نوازي پئي هلندي مختلف مهمانن لاءِ انهن جي مزاج مطابق بسڪوٽ وٺي رکندو. مان ويندس ته بسڪوٽن سان گڏ مختلف برنيون کوليندو ويندو، ڪنهن ۾ نمڪو، ڪنهن ۾ سڪل ٻير ته ڪنهن ۾ ڪتل جون ڳڙيون، مان ڪيترن سالن کان مٺين شين کي هٿ به نه لائيندو آهيان پر خير محمد جي قربائتي ڪچهري ايتري مٺي هوندي هئي جو ان جي وچ ۾ ڪتل جي ٻن ڳڙين جو مٺاڻ محسوس ئي نه ٿيندو هئو. مختصر ۾ ائين چئجي ته ڊاڪٽر خير محمد ڪچهريءَ جو ڪوڏيو ۽ محفل جو مور هوندو هئو. ڪچهري ڪندي صالح بِلو جهڙي ڪنهن مشترڪه دوست جي فون اچي ويس ته ان کي ضرور چوندو ته ”عبدالخالق جوڻيجو ويٺو آ، ڳالهائينس، ڪچهري دوران ڪنهن پراڻي دوست جو ذڪر اچي ويو ته فون کڻي ڪوشش ڪندو ته ان سان رابطو تازو ٿي وڃي، هڪڙي معاملي ۾ خير محمد منهنجو دشمن هوندو هئو. وقت مان اڌ ڪلاڪ جو سوچي ويندو هئس ته ڏيڍ ڪلاڪ کائي ويندو هئو. ۲۲ آگسٽ ۲۰۱۷ع تي مان جيئي سنڌ محاذ جي دوستن سان گڏ روپلي ڪولهيءَ جي ورسي ملهائڻ جي سلسلي ۾ مِٺي ويل هئس. پروگرام ڪري رات جو واپس اچي رهياسين. ڪار ۾ مون سان گڏ محاذ جو مرڪزي اڳواڻ ظهور لغاري ۽ ڊاڪٽر جوڻي جو يونيورسٽي ڏينهن جو ايس اين ايس ايف جو ساٿي تاج بلوچ (جيڪو هاڻي جيئي سنڌ محاذ جو اڳواڻ آهي) موجود هئا. اڄ ڪلهه هر ڪنهن جي هٿ ۾ موبائيل فون آهي، اوچتو پوئين سيٽ تان تاج بلوچ جو آواز آيو ته ”سائين“ ڊاڪٽر خير محمد جوڻو گذاري ويو. مون کان اهڙي دانهن نڪتي جو ڊرائيور پريشان ٿي ويو. ان کانپوءِ خاموشي ٿي وئي ۽ منهنجي اکين اڳيان ڊاڪٽر خير محمد جو مرڪندڙ چهرو ۽ ساڻس ڪيل ڪچهريون فلم جي ريل وانگر اينديون ويون. خاص ڪري آخري ڪچهري ڏاڍي ياد آئي جيڪا صرف هڪ هفتو اڳ ۾ يعني 15 آگسٽ تي گوڙاڻي ڊيم بابت پنهنجو مضمون ڏيڻ مان عوامي آواز ويو هئس. ان ڏينهن مان بلڪل تڪڙ ۾ هئس ۽ هر هر اٿڻ جو ارادو پئي ڪيم پر ڊاڪٽر جي قربائتي گفتگو هر دفعي اٿڻ کان روڪي ٿي ڇڏيو. هڪ دفعي ته فدا کي آهستي چيم به ته يار هلڻو آهي پر ڇا ڪجي، نٿا هلي سگهون، ۽ پوءِ اها شايد اسان جي سڀني کان ڊگهي ڪچهري ٿي وئي. شايد ڊاڪٽر کي احساس ٿي ويو هئو ته اها اسان جي آخري ڪچهري هئي. اها به حقيقت آهي ته مان ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جو ويجهو ۽ گهاٽو دوست نه هئس پر پوءِ به ان جي وڃڻ سان مان پاڻ کي ايترو محروم محسوس ٿو ڪريان ته جيڪي سندس صفا ويجها ۽ گهاٽا دوست هوندا انهن جو ڇا حال هوندو. گهرڀاتين جي ڏک ۽ محروميءَ جو ته ذڪر ڪرڻ ئي اجايو ٿيندو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو محبتي ماڻهو محمد شعيب بڪڪ ۲۳ آگسٽ واري رات ۱۱ وڳي منهنجي ماسات ۽ جسقم اڳواڻ الاهي بخش بڪڪ مون کي فون ڪئي، چيائين ته ادا تو کي خبر آهي؟ مون چيو ته ادا ڇا ٿيو خير ته آهي، چيائين ته سائين ڊاڪٽر خير محمد جوڻو صاحب گذاري ويو آهي. مان جلد اٿي ويهي رهيس، مون چيو ته؛ سائين کي ڇا ٿيو؟ چيائين ته؛ مون کي به ڪنهن دوست فون ڪري ٻڌايو آهي، وڌيڪ ته مون کي خبر نه آهي. سائين ڊاڪٽر خير جوڻي صاحب سان منهنجي پهرين ملاقات ان وقت ٿي، جڏهن مان پنهنجي ڪالم جي سلسلي ۾ عوام آواز آفيس ويس، جيئن ته اسان واري صفحي جو انچارج سائين زرار پيرزادو صاحب آهي انهيءَ ڪري مان زرار سان ملڻ لاءِ سندس ڪمري ۾ ويس. ته اتي منهنجي ملاقات ڊاڪٽر خير محمد جوڻي صاحب سان ٿي. توهان يقين ڪريو ته هو ايڏو محبتي ماڻهو هيو سندس پهرين ملاقات ۾ ايئن لڳي رهيو هيو ڄڻ اسان پاڻ ۾ ڪي ويجها دوست يا مائٽ آهيون. اهڙو پيارو مٺو ۽ محبتي ماڻهو جنهن سان ملي ڪري ايڏي خوشي ٿيندي هئي جو مان توهان کي بيان نٿو ڪري سگهان. مان جڏهن به سائين جي ڪمري ۾ ويندو هيس، سائين سان لازمي ملاقات ٿيندي هئي، سڀ کان پهريان تمام پيار سان ڀاڪر پائي ملندو هيو. پوءِ چوندو هيو ته بابا بڪڪ صاحب پري کان آيو آهي، پهرين سائين کي ٿڌو پاڻي پياريو پوءِ وري چانهه کڻي اچو ۽ وري چانهه سان گڏ بسڪٽ لازمي ڏيندو هيو. پوءِ خبرون چارون شروع ٿينديون هيون. سائين مون کي چوندو هيو ته تون ڪراچي جو اصلوڪو ماڻهو آهين، توکي ڪراچي جي گهڻي ڄاڻ آهي، انهيءَ مان مون کي به ڪا ڄاڻ يا معلومات ڏيو، حقيقت ۾ سائين کي به گهڻي ڄاڻ ۽ معلومات هوندي هئي پر منهنجي همت وڌائڻ لاءِ چوندو هيو ته تنهن جي ڪراچي جي باري ۾ ڄاڻ مون کان وڌيڪ آهي. ڇو ته هو وڏو ماڻهو هيو، هن جي سوچ وڏي هئي. هو چاهيندو هيو ته مان ڪراچي جي مسئلن ۽ خاص ڪري سنڌي ڳوٺن تي لکندو رهان، مون کي چوندو هيو ته ادا شعيب مان جلد تنهن جي ڳوٺ ايندس اُتي ويهي گهڻي ڪچهري ڪنداسين، هي دفتر آهي هتي ڪهڙيون ڪچهريون. سائين ڪچهري جو مور هيو. هر وقت کِل ڀوڳ ۽ منهن تي مٺي مرڪ سائين جي شخصيت کي وڌيڪ نوراني ڪري ڇڏيندي هئي. جڏهن ڪچهري يا ڳالهه ٻولهه شروع ٿيندي هئي ته مون کي چوندو هيو ته بابا پنهنجي ڪالم جي باري ۾ مون کي نه ٻڌاءِ سڀاڻي جڏهن اخبار ۾ ايندو مان پاڻ ئي پڙهندس، ان جو مزو خراب نه ڪر. جيڪڏهن تون پنهنجي ڪالم جي باري ۾ مونکي هينئر ٻڌائيندين ته مون کي پڙهڻ ۾ مزو نه ايندو. انهي ڪري مهرباني ڪري ٻي ڳالهه ڪر. مون کي ياد ناهي ته سائين ڪڏهن ايئن چيو هجي ته مان وڃي رهيو آهيان يا مون کي ڪو ضروري ڪم اهي هميشه مون چيو ته سائين منهنجو پنڌ پري آهي، هاڻي اجازت ڏيو، هميشه اُٿي بيهي ڪري وڏي محبت سان موڪلائيندو هيو. سائين ڪچهري ڪندي لازمي طور زرار صاحب سان ڀوڳ ڪندو هيو، زرار هڪ تمام پيارو ۽ ماٺيڻو ماڻهو آهي، سائين جي ڳالهه تي يا ڀوڳ تي سدائين مرڪندو رهندو هيو، ڪڏهن ڪڏهن تمام سٺو ۽ وقتائتو جواب ڏيندو هيو پوءِ ڪم ۾ مصروف ٿي ويندو هو. جنهن سان محفل ۾ نئون رنگ رچي ويندو هيو، اڄ زرار صاحب جي ڪمري ۾ خاموشي آهي ۽ زرار صاحب جي اها مرڪ به مرجهايل آهي، سائين ڊاڪٽر خير محمد جوڻو صاحب هڪ مڪمل سنڌي مهمان نواز ماڻهو هيو هن کي ماڻهن سان محبت هئي هو ڀوڳ ڀوڳ ۾ تمام وزندار ۽ نصيحت واريون ڳالهيون ڪندو هيو، تنهن ڪري سندس ڳالهين تي ماڻهو ناراض نه ٿيندا هيا. هو عوامي آواز اخبار جي سونهن هيو، سندس هن بي وقت وڇوڙي تي عوامي آواز جي سڄي سٿ سميت اسين سڀ دوست ۽ ساٿي ڏکائتا آهيون، الله سائين سندس گهروارن کي صبر ڏي ۽ سائين کي جنت فردوس ۾ جاءِ ڏي. جکرو جَسَ کرو ٻيا مڙيئي مير، مٽي ان خمير، اصل هئي ايتري. (شاهه) ڊاڪٽر خيرمحمد جوڻو ”من“، محبتن جو سفير هو قاضي آفتاب احمد ڏوڪري تاريخ ۾ سنڌ امڙ جي ڌرتي تي ڪيترن ئي انمول ڪردارن جنم ورتو آهي جن پنهنجي پنهنجي خوشبو سان جڳ کي معطر ڪيو آهي اهڙن انمول ۽ بيمثال ڪردارن مان ڊاڪٽر خير محمد جوڻو به هڪ هو جنهن پنهنجي بهترين ڪردار سان معاشري ۾ خير ۽ نيڪي جو ٻج ڇٽيو.ڊاڪٽر خير محمد جوڻو مڪمل طور محبتن جو سفير هو هن صرف ۽ صرف محبتون ڪرڻ سکيون هيون ڪنهن سان نفرت ڪرڻ جي ته کيس ماءُ لولي ئي نه ڏني هئي. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو سان منهنجي پهرين ملاقات تقريبن 12 سال اڳ خيرمحمد آريجا ۾ ٿي ڊاڪٽر صاحب اتي عوامي آواز جي رپورٽر سيد عطا محمد شاهه پاران ڪوٺايل گڏجاڻي ۾ آيل هو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو صاحب مون کي ملاقات ۽ ڪچهري دوران چيو ته اوهان پڙهيل لکيل ماڻهو آهيو لکڻ پڙهڻ به ڄاڻو ٿا اوهان جيڪڏهن صحافتي دنيا ۾ اچو ته بهتر ٿيندو ڇاڪاڻ ته اوهان جهڙن نوجوانن جي صحافتي ميدان ۾ سخت ضرورت آهي. جنهن تي مون ڊاڪٽر صاحب کي چيو ته سائين جيڪڏهن توهان همٿ ڏياريو ٿا ته مان رپورٽنگ ڪرڻ لاءِ تيار آهيان. ان دور ۾ سيد اصغر علي شاهه ڏوڪري ۾ عوامي آواز جو رپورٽر مقرر ٿيل هو. بعد ۾ سيد اصغر شاهه هڪ روڊ حادثي ۾ اسان کان وڇڙي ويو جنهن ڪري ڏوڪري اسٽيشن خالي ٿي.مون ڊاڪٽر خيرمحمد جوڻو سان رابطو ڪيو جنهن مون کي بنا ڪنهن شرط شروط جي عوامي آواز ۾ ڏوڪري لاءِ رپورٽر مقرر ڪري ڇڏيو اهڙي طرح عوامي آواز ۾ ڪم ڪرڻ سبب ڊاڪٽر خيرمحمد جوڻو سان منهنجو تعلق اڃا به گهرو ٿي ويو جيڪو ڊاڪٽر صاحب جي ساهه جي سڳي ٽٽڻ تائين برقرار رهيو. ڊاڪٽر خيرمحمد جوڻو سان ڪراچي ۾ منهنجون تمام گهڻيون ملاقاتون ٿيون جنهن ۾ هن مون کي تمام گهڻو همٿايو بي انتها پيار ڏنو ۽ سمجهايو ته صحافت ڪرڻ ايڏو سولو ڪم نه آهي هي گلن جي نه پر ڪنڊن جي سيج آهي ان ڪري هن ميدان ۾ لاها چاڙها ايندا آهن توهان کي گهٻرائڻ نه گهرجي. ڊاڪٽر خيرمحمد جوڻو جهڙا ماڻهو صدين ۾ پيدا ٿيندا آهن جن جي اجري ۽ صاف شفاف ڪردار جا اولڙا ايندڙ نسلن تائين پوندا آهن. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو هڪ گهڻ پاسائي شخصيت هو هن مسيحائي پيشي سان نڀائڻ بعد صحافتي ميدان ۾ به هڪ مثالي ڪردار نڀايو.ڊاڪٽر خير محمد جوڻو جي وڇوڙي جي خبر منهنجي دل ۽ دماغ مٿان وڄ جيان ڪڙڪي پئي اعتبار ئي نه پئي آيو ته هو اسان کان ڌار ٿي ويو آهي.ان ڏينهن جڏهن ڊاڪٽر خير محمد جوڻو جي آخري رسمن ۾ شرڪت لاءِ ڏوڪري جي دوستن سان گڏ قاضِي احمد ڀرسان ڳوٺ مير محمد جوڻو پهتاسين ته سڄو ماحول سوڳوار نظر آيو هر پاسي ويراني ڇانيل هئي. دل تي سندس وڇوڙي جي غم جو غبار ڇانيل هو جنازي کڄڻ وقت هر اک آلي هئي ۽ جڏهن مون ڊاڪٽر خير محمد جوڻو جو آخري ديدار ڪيو ته ائين محسوس ٿيو ته هو مسڪرائيندڙ چپن سان اسان جو دل کولي آڌر ڀاءُ ڪري رهيو آهي ۽ مون کي ڄڻ ائين چئي رهيو آهي ته اوهان اداس نه ٿيو پريشان نه ٿيو مان توهان سان روحاني طور گڏ آهيان.توهان پنهنجو صحافتي سفر جاري رکو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو هڪ وڏو مهمان نواز هو ۽ هن جي اٿڻي ويهڻي مان سنڌ جي ثقافتي روايتن جا رنگ نظر ايندا هئا هو جيترو وڏو ماڻهو هو اوترو هو ننڍن ماڻهن سان پيار ڪندو هو نوجوانن کي همٿائندو هو ڪڏهن ڪڏهن اسان جي موڪليل ڪا خبر عوامي آواز ۾ نه ڇپبي هئي ته اسان کيس فون ڪري شڪايت ڪندا هئاسين ته هو اهڙي پيار ۽ پاٻوهه سان شڪايت ٻڌندو هو جو اسان کان شڪايت ڪرڻ ئي وسري ويندي هئي مطلب ته هو ماکين مصرين جهڙو مٺڙو ماڻهو هو هن سدائين هر هنڌ محبتن جا گلاب پوکيا هو پنهنجن ۽ ڌارين سان به تمام بهتر نموني پيش ايندو هو.ڊاڪٽر خيرمحمد جوڻو جيتوڻيڪ اسان کان جسماني طور جدا ٿي ويو آهي پر سندس ساروڻيون خوبصورت يادون اسان جي دل جي تختي تي اڪرجي ويون آهن جن کي ڪو به مٽائي نه ٿو سگهي اسان ڌڻي در دعاگو آهيون ته ڌڻي ٻاجهارو ڊاڪٽر خير محمد جوڻو کي جنت الفردوس ۽ پوئنرن کي صبر عطا ڪري آمين. خالي رهجي ويل ڪُرسيءَ جو ڏُکُ رکيل مورائي اهو ٻيو ڏينهن هئو ۽ اها ڪرسي کالي پيل هئي، جنهن کي آفيس ۾ اچڻ وارن ڏينهن ۾ خالي پيل گهٽ ڏسڻ ٿيندو هئو. آفيس ۾ گهڙڻ سان نيوز روم ڪراس ڪري پهرئين ان آفيس جو در ايندو، جنهن ۾ ڊاڪٽر خير محمد جوڻو ويهندو هئو. منهنجو پهريون سلام ان دروازي تي ٿيندو هئو. ڇاڪاڻ ته ان ئي ڪمري ۾ زرار پيرزادو به ويهندو آهي. سڄي ڏينهن جي ڍڪ ڊوڙ کان پوءِ هن آفيس جي دروازي جي اندر اچي ئي، چپن تي مرڪ ايندي هئي، جنهن جو سبب ڊاڪٽر خير محمد جوڻو هوندو هئو. سلام سان ئي هُو زرار سان ڪونه ڪو ڀوڳ ڪندو هئو يا مان ڪونه ڪو سبب جوڙيندو هوس، ائين اسان ٽنهي جي چهرن تي تازگي ايندي هئي ۽ پوءِ، سڀني لاءِ پنهنجو پنهنجو ڪم هوندو هئو. جتوڻيڪ ڊاڪٽر خير محمد جوڻو اخبار جو مئنجنگ ايڊيٽر هئو. پر اسان کي ڪڏهن به ائين ڪونه ڀاسيو ته هو مالڪ به آهي، هُو آفيس جي سڀني ڪارڪنن سان ۽ دوستن سان ”من“ ڪري ڳالهائيندو هئو. پر حيرت جي حد تائين مون کي محسوس ٿيندو هئو ته جڏهن به مون کي سڏيندو هئو ته ”ادا رکيل“ چئي سڏي هئو ۽ آفيس ۾ چوندو؛ ”من ويهه“. ائين به آهي ته آڌر ڀاءُ جو اهو نمونو، ساهتي پرڳڻي جو نه آهي، اتر سنڌ جو آهي، پر جوڻي صاحب جي روح ۾ اهو رچي ويو هئو. ٻيءَ طرح سندس سمورو اٿڻ ويهڻ ساهتي پرڳڻي وارو هئو. ساهتي جي ضلعي نواب شاهه ۾ جنم وٺندڙ ۽ زندگي گذاريندڙ ڊاڪٽر خير محمد جوڻو، پوءِ صحافت جي ميدان ۾ آيو اڳ هن سياست جي ميدان ۾ پاڻ کي آزمايو. سنڌ جي کاٻي ڌر جي سياست پنهنجو سفر ڪٿي پورو ڪيو ۽ ڊاڪٽر صاحب ان کان عملي طور ڪڏهن الڳ ٿيو. اهو اهم نه آهي، اهم اهو آهي ته جوڻو صاحب ان سموري ڀڃ ڊاهه مان ڪجهه سکي، سياست کان ڀل عملي طور الڳ ٿي ويو هُئو. پر هو نظرياتي طور، دلي يا دماغي طور ان مان مايوس ٿيو هجي، مون کي ڪڏهن به ائين محسوس نه ٿيو. ڊاڪٽر صاحب توڻي جو سياسي ڪتاب وغيره به پڙهندو هئو. پر سياست تي تفصيلي هن گهٽ ڳالهايو، ادبي ڪتاب پڙهي انهن تي ڪجهه به سرس ئي ڳالهائيندو هئو. هن جن شخصن سان سياست ڪئي، اهي نظرياتي/ کاٻي ڌر جي سياست جا اهم نالا آهن، مثال طور شهيد نذير عباسي جو نالو ڳڻائي سگهجي ٿو، ڄام ساقي ۽ ٻين ڪيترن شخص جا نالا آهن، سندس ان تعلق ئي ممڪن آهي ته ڊاڪٽر جبار خٽڪ صاحب سان گڏجي ڪم ڪرڻ تي کيس آماده ڪيو هجي. ڊاڪٽر صاحب ايم بي بي ايس ڪرڻ کان پوءِ چڱو ئي عرصو ليبيا ۾ رهيو ۽ پوءِ واپس ايندي ئي، ڊاڪٽريءَ کي الوداع ڪيائين ۽ صحافت جي ميدان ۾آيو ۽ عوامي آواز اخبار ۾پنهنجي جهوني دوست ۽ سياسي همسفر ڊاڪٽر جبار خٽڪ سان گڏجي ويو. حيرت جي حد تائين ڊاڪٽر صاحب مونکي ڊاڪٽر کان وڌيڪ هڪ رڄ چڱو مڙس ۽ راڄوڻو ماڻهو لڳندو هئو، جنهن کي ڄڻ هن شهر جي منصنوعيت ڇهيوئي نه هئو، هن جي ڳالهائڻ جو انداز، اٿڻي ويهڻيءَ جو انداز بلڪل انهن ڳوٺاڻن جهڙو هئو، جيڪي ڳوٺن جي ڇپر ڇانءَ هوندا آهن. هو شهر ۾ رهندي به پنهنجو لهجو، پنهنجو لباس ۽ پنهنجو روح هن شهري آلودگيءَ بچائي سگهيو، اهو جس کيس ڏانهن وڃي ٿو. تفصيل ۾مان شايد ائين چوان ته هو سنڌي ڳوٺاڻي ثقافت جو مجسمو هئو. سڀني وصفين هو اهڙو سنڌي محسوس ٿيندو هئو، جنهن تي سنڌ جي ثقافت به شايد فخر ڪري. مون کي خبر ناهي ته ڪڏهن نوجوانيءَ ۾، شاگرديءَ واري دور ۾ يا ملڪ کان ٻاهر هجڻ واري وقت ۾ هن مغربي لباس پاتو هجي، پر مون جڏهن کان کيس ڏسڻ شروع ڪيو هو ته کيس هڪ مڪمل سنڌيءَ جيان ڏٺو. بيحد سهڻا ٺهيل قميص سلوار ۽ مٿي تي نهايت شاندار سنڌي ٽوپي ڏٺي، جيئن ته سيٺيون سنڌي ٽوپيون مون کي موروثي طور وڻنديون آهن ۽ مان شوق سان پائيندو به آهيان، ان ڪري اڪثر ساڻس ٽوپين جي نسلن تي ڳالهه ٻولهه ٿيندي هئي. ڇو ته ڊاڪٽر صاحب وٽ، سنڌ جي الڳ الڳ حصن ۾ پاتيون ويندڙ ڪيترين ئي ٽوپين جا نمونا موجود هوندا هئا ۽ هو انهن کي شوق سان استعمال ڪندو هئو. ائين به ٿيندو آهي ته ڪي شخص، ٽوپيون يا قيمتي لباس اوڍيندا ته آهن، پر کين اهو پتو نه هوندو آهي ته اهي سندس بيهڪ کي ڪيترو نکاري رهيا آهن، ان حوالي ۾ ڊاڪٽر صاحب کي ٽوپيون ۽ لباس استعمال ڪرڻ ته ايندو هئو، پر اهو سڀ سندس شخصيت ۾ نکار به آڻيندو هئو. جنهن سبب سندس شخصيت وڻندڙ لڳندي هئي ۽ ان وڻڻ کي وڌيڪ وڻندڙ ڪندڙ سندس سڀاءُ هوندو هئو، جيڪو سدائين خوش رهڻ وارو ۽ ٻين کي خوشي ڏيڻ وارو رهيو. يا چوڻ گهرجي ته هو اهڙو شخص هئو، جنهن سان ملي دلي خوشي محسوس ٿيندي هئي. کيس دل جي تڪليف هئي، پر تڪليف جو اظهار هن ڪڏهن به ظاهر ڪو نه ڪيو، ايستائين جيستائين اها کيس مڪمل جواب ڏيئي وئي. هاڻ هو ان دل کي ميار ڏيڻ لاءِ موجود نه آهي پر اسان شدت سان محسوس ڪيون ٿا ته جنهن دل جي، هن بردبار شخص ٽيهٺ سال شڪايت نه ڪئي اها ساڻس اڌ ڪلاڪ کان ڪلاڪ جي وچ واري عرصي ۾ اهڙي بيوفائي ڪري وئي جو اڄ تائين اعتبار نه اچي رهيو آهي، ممڪن آهي ته جن سين سان گهڻو پيار ڪيو ويندو آهي، اهي ائين دوکو ڪنديون هجن.! اهو ته پڪ سان چئي سگهجي ٿو ته ڊاڪٽر صاحب ان دل سان ڪڏهن به دوکو نه ڪيو هوندو، ڇاڪاڻ ته هو اهڙو شخص نه هئو، هو ته ان مٽيءَ مان جڙيل هئو. جنهن مٽيءَ عالم جي ڏکويل ماڻهن کي به پنهنجي جيءَ ۾ جايون ڏنيون آهن ۽ شخصي طور ڊاڪٽر خير محمد جوڻو ان مٽيءَ مان جڙيل اهڙو شخص هئو جنهن ان فرض کي پنهنجو فرض ڪري سمجهيو ۽ ڪيترن ئي اڙين جو آڌار بڻيو. جنهن جو شاهد منهنجو دوست ۽ خوبصورت شاعر بخشل باغي آهي، جنهن ان ڳوٺ ۾ جنم ورتو ۽ ننڍپڻ گذاريو آهي. جنهن ڳوٺ ۾ هاڻ ڊاڪٽر خير محمد جوڻو مستقل ان ماءُ جي جهوليءَ ۾آرامي آهي، جنهن ماءُ کيس پنهنجي ڀوميءَ جي سڃاڻپ ڏني جيڪا ئي سندس ”جنم ڀومي“ به سڏجي ٿي ته ”ڪرم ڀومي“ به. ڊاڪٽر صاحب ان ڏينهن اسان جي سامهون آيو، آفيس جي ڪرسيءَ تي ويٺو. سلام جو جواب ڏنائين؛ ”من هيڏانهن ته اچجانءِ“ چيائين، ڪي پل ئي چئبا يا پهر ئي چئبا، جيڪي هن گرميءَ سبب بي چينيءَ ۾ گذاريا، سندس بيچين سندس چهري تي ظاهر ٿين لڳي، ٿورن ئي پلن جي وٿي هئي جن ۾ هو، تڪڙو اسپتال پهچايو ويو ۽ اهي پل ئي هئا، جو هو هتان جي سڀ ڪجهه کان موڪلائي، ان ئي انداز سان هليو ويو، جيڪو انداز هن جو پنهنجو نرالو ڏيک ڏيندو هئو. اڄ به زرار پنهنجي ڪرسيءَ تي ڪم ڪري رهيو آهي، آفيس جا سڀ بلب روشن آهن، سمورو ڪاروهنوار جيئن جو تئين آهي، سڀاڻي اخبار به سج اڀرڻ کان پهرئين سنڌ ۾ پڄندي، بس! فقط هڪ ڪرسي آهي، جيڪا خالي پئي آهي ۽ هيءَ اها ڪرسي آهي، جنهن تي هو ٽيڪ ڏئي ويهندو هئو. دوستن سان فون تي ڳالهائيندو هئو. آئي وئي سان ڪچهريون ڪندو هئو، اڪثر اخباري ڪارڪن لاءِ مٿي جي سور، بخار ۽ ٻين تڪڙي علاج وارين گورين جو ڊٻو پاڻ وٽ رکندو هئو. اهو اڄ شخص، جنهن تي ڪنهن به گوري، اثر نه ڪيو ۽ تڪڙو هليو ويو، ساڻس تعلق ۾ رهندڙ سڀ شخص ڪنهن نه ڪنهن طرح پنهنجي ڏک جو اظهار ڪري رهيا آهن ۽ ڪندا رهندا، پر ان ڪرسيءَ جو ڏک ڪير بيان ڪري سگهندو، جيڪا سندس وڃڻ کانپوءِ خالي پئي آهي ۽ اٻاڻڪي آهي، ان خالي رهجي ويل ڪرسيءَ جو ڏک ڪڏهن اظهار پائيندو؟. شايد ڪڏهن به نه....! ڊاڪٽر خيرمحمد جوڻو نه وسرندڙ شخصيت ڊاڪٽر خالد محمود جوڻو اسان جي ڳوٺ مير محمد جوڻو لڳ قاضي احمد ۾ جنم وٺندڙ ڊاڪٽر خيرمحمد جوڻو جيڪوروزاني عوامي آواز جو مئنيجنگ ايڊيٽر ۲۲ آگسٽ ۲۰۱۷ تي عوامي آواز جي آفيس ۾ دل جو دورو پوڻ سبب ۶۳ سالن جي عمر ۾ هن فاني جھان کان لاڏاڻو ڪري ويو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو، ڪامريڊ ڄام ساقي، شهيد نذير عباسي، احمد خان جمالي ۽ عوامي آواز ميڊيا گروپ جي سرواڻ ڊاڪٽر جبار خٽڪ سان کاٻي ڌر جي سياست ۽ ايس اين ايس ايف ۾ سرگرم رهيو. ايم بي بي ايس ڪرڻ کان پوءِ وڏو عرصو لبيا ۾ نوڪري ڪئي. وطن واپس ورڻ بعد پنهنجي سياسي دوست ڊاڪٽرجبار خٽڪ سان روزاني عوامي آواز اخبار ۾ پنهنجي صحافتي خدمتون سرانجام ڏنيون جتي سندس نالو نروار ٿيو. ۽ آخري گھڙي تائين عوامي آواز ميڊيا گروپ سان سلهاڙيل رهيو. ۱۵ سالن تائين اخبار جي نگراني ڪندو رهيو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو پنهنجي علائقي جو آبادگار پڻ هو ۽ سماجي سرگرمين ۽ غريب ماڻهن جي مدد ڪرڻ ۾ پاڻ ملهائيندو رهيو ۽ پاڻ هر گھڙي پنهنجي ماروئڙن جي داد رسيءَ لاءِ رُڌل رهندا هئا پاڻ ڀٽائي صاحب جي هن سٽ “تتي ٿڌي ڪاھ ناهي ويل ويهڻ جي” جا مصداق هئا. ڊاڪٽر صاحب جي زندگي هڪ تحريڪ هئي، پاڻ هڪ پاسي صحافتي ميدان ۾ پنهنجا جوهر ڏيکاريندو رهيو ته وري ساڳي طرح پاڻ هڪ متحرڪ سماجي ورڪر ۽ سياسي ليڊر هجڻ سان گڏوگڏ سنڌ جي آبادگار تنظيم سان پڻ جڙيل رهيو، ساڳئي وقت ڪيترين ئي سماجي ڀلائيءَ جي تنظيمن سان نه رڳو جڙيل رهيو، پر سنڌ جي پوئتي پيل ڳوٺاڻن کي پنهنجي عملي زندگيءَ وسيلي انهن کي پنهنجي پيرن تي بيهاريو. اڄ جيئن ته ڊاڪٽر خير محمد جوڻو هن جهان ۾ نه رهيو آهي پر سندس صحافتي ڪردار، سماجي خدمتون ۽ ڏتڙيل عوام سان هن جون همدرديون اڄ به زنده ۽ يادگار آهن، سندس انهن ڪمن ۽ خوبين جي ڪري اهڙا ماڻهو جيتوڻيڪ هن فاني جھان کان لاڏاڻو ڪري ويندا آهن پر حقيقت ۾ هو هزارين نه بلڪ لکين انسانن جي دلين ۾ جيئرا هو ندا آهن، اهڙن ماڻهن جي لاءِ ڀٽائي صاحب جي هي سٽ “مري ٿيا نه مات” يعني مري ڪري به جيئرا هوندا آهن. ان کان سواءِ ڊاڪٽر صاحب جڏهن پنهنجي ڳوٺ ميرمحمد جوڻي ۾ عيد يا ٻئي ڪنهن خوشيءَ جي موقعي تي ايندو هيو ته هر ڪنهن سان پيار پريت ۽ محبت سان ملندو هيو، ان ڪري ڳوٺ وارا کين عزت جي نگاھ سان ڏسندا هئا، جيئن ته آئون به ڳوٺ ٻاهر ڪنهن مصروفيت ۾ هوندو هئس ۽ پاڻ به اڪثر ڪري ٻاهر رهندا هئا جڏهن ملاقات ٿيندي هئي ته نهايت ئي ادب ۽ پيار مان چوندا هئا سائين ڪٿي نظر ئي نٿا اچو، مان به چوندو هئس ته ڊاڪٽر صاحب اوهان به ته نظر نه ايندا آهيو پوءِ چيائون ادا اصل ۾ آئون به ڳوٺ کان ٻاهر پيو رهان. پاڻ خوش مزاج کلڻا ۽ سلڇلڻا هئا. بهرحال ڊاڪٽر صاحب جون ڪهڙيون خوبيون لکي ڪهڙيون لکان.. ڊاڪٽر خيرمحمد جوڻو نه وسرندڙ شخصيت ڊاڪٽر خالد محمود جوڻو قاضي احمد اسان جي سنڌ ڌرتي سوني ڌرتي آهي، جتي معدني ذخيرا ته بي شمار آهن، اتي باڪمال شخصيتن جو جنم به تمام جھجهو آهي. ان حوالي سان سنڌ ڌرتي جو مان ۽ ڳاٽ اوچو آهي. اسان جي سنڌ سوين نه بلڪ هزارين ۽ لکين لعل ۽ هيرا پيدا ڪيا آهن، جن سنڌ جو نالو ڏيھ توڙي پر ڏيھ ۾ روشن ڪيو آهي. اهڙن ئي باڪمال شخصيتن ۾ اسان جي ڳوٺ مير محمد جوڻو لڳ قاضي احمد ۾ جنم وٺندڙ ڊاڪٽر خيرمحمد جوڻو جيڪوروزاني عوامي آواز جو مئنيجنگ ايڊيٽر 22 آگسٽ 2017 تي عوامي آواز جي آفيس ۾ دل جو دورو پوڻ سبب 63 سالن جي عمر ۾ هن فاني جھان کان لاڏاڻو ڪري ويو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو، ڪامريڊ ڄام ساقي، شهيد نظير عباسي، احمد خان جمالي ۽ عوامي آواز ميڊيا گروپ جي سرواڻ ڊاڪٽر جبار خٽڪ سان کاٻي ڌر جي سياست ۽ ايس اين ايس ايف ۾ سرگرم رهيو. هِن ايم بي بي ايس ڪرڻ کان پوءِ وڏو عرصو لبيا ۾ نوڪري ڪئي. وطن واپس ورڻ بعد پنهنجي سياسي دوست ڊاڪٽرجبار خٽڪ سان روزاني عوامي آواز اخبار ۾ پنهنجي صحافتي خدمتون سرانجام ڏنيون جتي سندس نالو نروار ٿيو. ۽ آخري گھڙي تائين عوامي آواز ميڊيا گروپ سان سلهاڙيل رهيو. 20 سالن تائين اخبار جي نگراني ڪندو رهيو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو پنهنجي علائقي جو آبادگار پڻ هو ۽ سماجي سرگرمين ۽ غريب ماڻهن جي مدد ڪرڻ ۾ پاڻ ملهائيندو رهيو ۽ پاڻ هر گھڙي پنهنجي ماروئڙن جي داد رسيءَ لاءِ رُڌل رهندا هئا پاڻ ڀٽائي صاحب جي هن سٽ “تتي ٿڌي ڪاھ ناهي ويل ويهڻ جي” جا مصداق هئا. ڊاڪٽر صاحب جي زندگي هڪ تحريڪ هئي، پاڻ هڪ پاسي صحافتي ميدان ۾ پنهنجا جوهر ڏيکاريندو رهيو ته وري ساڳي طرح پاڻ هڪ متحرڪ سماجي ورڪر ۽ سياسي ليڊر هجڻ سان گڏوگڏ هوُ سنڌ جي آبادگار تنظيم سان پڻ جڙيل رهيو، ساڳئي وقت ڪيترين ئي سماجي ڀلائيءَ جي تنظيمن سان نه رڳو جڙيل رهيو، پر هن سنڌ جي پوئتي پيل ڳوٺاڻن کي پنهنجي عملي زندگيءَ وسيلي انهن کي پنهنجي پيرن تي بيهاريو. اڄ جيئن ته ڊاڪٽر خير محمد جوڻو هن جهان ۾ نه رهيو آهي پر سندس ڪيل صحافتي ميدان ڪم ۽ سماجي خدمتون ۽ ڏتڙيل عوام سان هن جون همدرديون اڄ به زنده ۽ يادگار آهن، سندس انهن ڪمن ۽ خوبين جي ڪري اهڙا ماڻهو جيتوڻيڪ هن فاني جھان کان لاڏاڻو ڪري ويندا آهن پر حقيقت ۾ هو هزارين نه بلڪ لکين انسانن جي دلين ۾ جيئرا هو ندا آهن، اهڙن ماڻهن جي لاءِ ڀٽائي صاحب جي هي سٽ “مري ٿيا نه مات” يعني مري ڪري به جيئرا هوندا آهن. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو تسلسل هيو ڄام جوڻي جي خاندان جو، جنهن ساهتي پرڳڻي جي زميندار گهراڻي ۾ جنم ورتو. قاضي احمد نوابشاهه روڊ تي قائم ڳوٺ مير محمد جوڻي جي نج ٻهراڙيءَ واري فطري ماحول ۾ پلجندڙ، فطرت سان پيار ڪندڙ خير محمد جوڻو، ”خير“ ۽ ”شر“ جي ويڙهاند ۾ سدائين ”خير“ جو طرفدار رهيو. ڊاڪٽر صاحب نهايت ئي باخلاق انسان هو ان جو اندازو هن مان لڳائي سگھجي ٿو ته ڪراچي جي ادارن ۾ جتي هر هڪ ملازم، ”ميڊم“ ۽ ”سر“ چئي هڪ ٻئي کي مخاطب ٿيندو آهي. اتي ڊاڪٽر خير محمد جوڻو پنهنجي اداري ۾ ڪم ڪندڙ ورڪرن کي ادا، ڀاءُ، ”من“، ادي، ڀيڻ، نياڻي ڪري مخاطب ٿيندو هيو، ان مام معلوم ڪري سگھجي ٿو ڊاڪٽر صاحب هڪ اعليٰ قسم جو با اخلاق انسان هو. ڊاڪٽر صاحب جون خوبيون ۽ همدرديون لکندي ادل سومرو پنهنجي ڪالم هن طرح اظهار ڪيو آهي:. ”آءُ عوا مي آواز ۾ 2007 ع کان 2012 تائين ڪم ڪيو، گهرو مجبورين سبب آءُ 4 سال عوامي آواز اداري کان پري رهيس پر ڊاڪٽر خير محمد جوڻي سان جڏهن به فون تي ڳالهه ٻولي ٿيندي هئي، چوندو هئو ته ” من “ ڪراچي اچين ته مون سان ضرور ملي وڃجانءِ. هڪ ڀيرو آءُ ساڻس ڪراچي ۾ عوامي آواز جي آفيس ۾ مليس، مون کي چيائين ” من “ ڪو به مسئلو اٿئي ته مون کي ٻڌاءِ اخبار ۾ ڪم ڪرين ته تنهنجي لاءِ نوڪري موجود آهي پر منهنجي پنهنجي مجبوريءَ مون کي انهن ڏينهن ۾ نوڪري ڪرڻ نه ڏني. جڏهن مارچ 2016ع ۾ آءُ ٻيو ڀيرو عوامي آواز ۾ آيس ته ڊاڪٽر خير محمد جوڻي منهنجي وڏي مدد ڪئي، ۽ منهنجي لاءِ ماحول کي ساز گار بڻايو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو”. ڊاڪٽر صاحب بابت ادل سومرو پنهنجي ڪالم ۾ وڌيڪ ويچار ونڊيندي هن طرح لکي ٿو: ”جديد دور ۾ جديد نظرياتي سياست ڪندڙ ۽ جديد تعليم حاصل ڪندڙ اهڙو سٻاجهه شخص هيو، جو هن پنهنجي مزاج ۾ چالاڪي بدران سدائين قديم روايتن ۽ پنهنجي ڏاهپ کي نروار ڪيو ۽ پنهنجي قديم خانداني روايتن جي پاسداري ڪندي، انسان کي انسان سمجهو، ڊاڪٽر صاحب ڪنهن به ننڍ وڏائي ۽ سماجي طبقاتي فرق کان مٿاهون شخص هئو. جنهن جي سموري سماجي وهنوار ۾ هڪ ذميوار ۽ روشن خيال انسان جي تصوير نمايان نظر ايندي هئي” . ان کان سواءِ ڊاڪٽر صاحب جڏهن پنهنجي ڳوٺ ميرمحمد جوڻي ۾ عيد يا ٻئي ڪنهن خوشيءَ جي موقعي تي ايندو هيو ته هر ڪنهن سان پيار پريت ۽ محبت سان ملندو هيو، ان ڪري ڳوٺ وارا کين عزت جي نگاھ سان ڏسندا هئا، جيئن ته آئون به ڳوٺ ٻاهر ڪنهن مصروفيت ۾ هوندو هئس ۽ پاڻ به اڪثر ڪري ٻاهر رهندا هئا جڏهن ملاقات ٿيندي هئي ته نهايت ئي ادب ۽ پيار مان چوندا هئا سائين ڪٿي نظر ئي نٿا اچو، مون به چوندو هئس ته ڊاڪٽر صاحب اوهان به ته نظر نه ايندا آهيو پوءِ چيائون ادا اصل ۾ آئون به ڳوٺ کان ٻاهر پيو رهان. پاڻ خوش مزاج کلڻا ۽ سلڇلڻا هئا. بهرحال ڊاڪٽر صاحب جون ڪهڙيون خوبيون لکي ڪهڙيون لکان. آخر ۾ ڀٽائي سائين جي هن سٽ “ماڻهو سڀ نه سهڻا پکي سڀ نه هنج ڪنهن ڪنهن ماڻهؤَ منجهه بوءِ بهار جي” ڊاڪٽر خير محمد جوڻو جو وڇوڙو ڊاڪٽر خالد محمود جوڻو سنڌ جو سينئر صحافي ڊاڪٽر خير محمد جوڻو ٽيهٺ سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪري ويو، هو ساهه جي تند ٽٽڻ تائين عوامي آواز جي پليٽ فارم تان سنڌ جي عوام جي خدمت ڪندو رهيو، جتي هو آخري وقت تائين مئنيجنگ ايڊيٽر جون ذميواريون نڀائي رهيو هو. ڊاڪٽر خير محمد جُوڻو شاگرديءَ جي زماني کان وٺي شاگرد سياست سان لاڳاپيل رهيو، ايم بي بي ايس ڪرڻ کانپوءِ هن ڊاڪٽري ڪرڻ کان وڌيڪ صحافت جي ميدان تان عوام جي خدمت ڪرڻ کي بهتر سمجهيو ۽ عوامي آواز سان باقاعدي ڳنڍجي ويو. ضلعي نوابشاهه جي ڳوٺ مير محمد جوڻو ۾ ڊاڪٽر خير محمد جوڻو، ڳوٺ جو ننڍڙو زميندار پڻ هو، جنهن سبب ضلعي جي آس پاس وارن علائقن ۾ سندس چڱو اٿڻ ويهڻ هو، هوُ سنڌ جي آبادگار تنظيم سان پڻ جڙيل رهيو، ساڳئي وقت ڪيترين ئي سماجي ڀلائي وارين تنظيمن سان نه رڳو جڙيل رهيو، پر هن سنڌ جي پوئتي پيل ڳوٺاڻن کي پنهنجي عملي زندگيءَ وسيلي پاڻ ڀرو ڪيو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو شروع کان جيئن ئي، سوشلسٽ خيالن کان متاثر ٿيو ته آخري عمر تائين انهن خيالن جو ئي رهيو، سندس ويجهن سياسي دوستن ۾ شهيد نذير عباسي، ڄام ساقي، ڊاڪٽر جبار خٽڪ، احمد خان جمالي ۽ صالح بلو اهم ڄاتا وڃن ٿا، هو شاگرد تنظيم ايس اين ايس ايف ۾ نهايت سرگرم ٿي رهيو، جنهن ۾ پڻ سندس دوستن جو چڱو ئي حلقو رهيو. هُو ويجهي عرصي ۾ عملي سياست کان وڌيڪ وقت پنهنجي صحافتي ڪمن کي ڏيئي رهيو هو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو پنهنجا نجي ويچار رکندي به سنڌ جي کاٻي، توڻي وطن دوست ۽ روشن خيال سياسي دوستن جو هڪ وڏو حلقو رکندڙ شخص هو. سندس تعلق ڪيترن ئي سياسي اڳواڻن سان به رهيو ته سياسي ڪارڪنن سان پڻ! ساڳي وقت هو سنڌ جي علمي ادبي شخصيتن جو به احترام ڪندڙ شخص هو. ڪتابن سان سندس ويجهڙائپ آخري وقت تائين رهي، هو هر ان سياسي پارٽيءَ جو دوست هو، جيڪا سنڌ دوست ۽ عوام دوست هئي. سندس وڇوڙي تي مختلف پارٽين ۽ ادبي، علمي تنظيمن ڏک جو اظهار ڪيو آهي، ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جو وڇوڙو نه فقط عوامي آواز ميڊيا گروپ جو نقصان آهي پر سنڌ پنهنجي هڪ سچي دوست کان محروم ٿي وئي آهي. هيءُ ڏک سموري سنڌ ۾محسوس ڪيو ويو آهي، خاص ڪري سنڌي صحافت جي دنيا لاءِ هي ڏک نه سهڻ جهڙو آهي. اڄ ڊاڪٽر خير محمد جوڻو هن جهان ۾ نه رهيو آهي پر سندس وڇوڙو هڪ ڏک جي لهر پيدا ڪري ويو آهي، جيڪو ڏک سدائين رهڻو آهي. ٽيهٺ سال اڳ ساھتي پرڳڻي ۾ ان وقت ڊاڪٽر صاحب جنم ورتو، جڏهن هن ملڪ جي سياست عوام جي خواهش جي ابتڙ ۽ عوام دشمن قوتن جي هٿ هيٺ هلي رهي هئي ۽ سنڌ جو عوام سخت بيحسيءَ ۾ گذري رهيو هو. اهڙين حالتن ۾ سموري سنڌ جيان ضلعو نوابشاهه به سرگرم هو، ڊاڪٽر خير محمد شخصي طور هڪ مجلسي، قربائتو، ڪچهري جو مور ۽ راڄوڻي مڙس هو، هن وٽ جيڪو به مهمان لڙي ايندو هو، سو سندس مهمان نوازي يعني سندس اخلاق، نياز نوڙت ۽ قرب کان ڏاڍو متاثر ٿيندو هو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو سان مان دوستن وانگر هجائتو هوندو هيس. ساڻس ڀوڳ چرچا به ٿيندا هيا. پنهنجي ڪمري جو پنهنجو ئي هڪ الڳ ”ماحول“ ۽ ”رنگ“ هوندو هو. ڪرڪيٽ جي موضوع تي به وڏيون ڪچهريون ٿيندون هيون. ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جي جيڪا سڀ کان عظيم خوبي هئي، جنهن هن کي هر دلعزيز بڻايو، سا هئي، موقعي تي ماڻهوءَ کي پنهنجو ڪرڻ واري خوبي. هو پنهنجي اخلاق، مٺي ۽ حجائتي زبان سان ماڻهن کي پنهنجو ڪري وٺندو هو. ماڻهو دنگ رهجي ويندا هُيا ته هو هڪ ميڊيا گروپ جي وڏي عهدي تي هوندي به ههڙي فقيري، قلندري ۽ درويش صفت طبيعت جو مالڪ آهي! ڊاڪٽر خير محمد جوڻو صاحب اسان جي بزرگ ۽ سڀني سنڌ واسين لاءِ ڇپر ڇانو بڻيل جسٽس (ر) ديدار حسين شاهه جي پيرن مرشدن وانگر عزت ڪندو هو، سائين جي بيماريءَ جي کيس ڏاڍي ڳڻتي هوندي هُئي. ڊاڪٽر جبار خٽڪ به ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جي ڏاڍي عزت ڪندو هو، اداري جي هر معاملي ۾ ڊاڪٽر جوڻي کي اعتماد ۾ ضرور وٺندو هو ۽ ان ڳالهه جو خاص خيال ڪندو هو ته ڊاڪٽر جوڻو پريشان نه ٿئي. ڊاڪٽر خير محمد جو جيئڻ به ڪمال وارو هو ته سندس زندگيءَ ۽ دنيا کان موڪلائڻ وارو انداز به ڏاڍو باوقار ۽ شانائتو هو. جيتوڻيڪ هو پاڻ ڊاڪٽر هو، دل جو پراڻو مريض هو ۽ پنهنجي حالت کان هو چڱيءَ ريت واقف هو. مان ڊاڪٽر خير محمد صاحب کي زندگي ۽ دنيا کان انتهائي پرسُڪون ۽ باوقار نموني موڪلائيندي ڏٺو، هو ڪنهن ريت به پريشان نه هو، چهري تي ڪو گهنج به نه هيس، نه ئي جلد اسپتال پهچائڻ جي ڪا پريشاني يا دانهن هيس، زبان تي نه ئي موت سان ڪو جهيڙو يا شڪايت!! ڊاڪٽر خير محمد جوڻي ڀٽائي جي هن سٽ جيان پنهنجي زندگي موت جي حوالي ڪئي ته: ”مرڻ مون سين آءُ ته پُٺيءَ تو پنڌ ڪيان“ ڊاڪٽر خير محمد جوڻو ھو سدائين ”خير“ جو طرفدار رهيو ادل سولنگي ڊاڪٽر خير محمد جوڻو تسلسل هيو ڄام جوڻي جي خاندان جو، جنهن ساهتي پرڳڻي جي زميندار گهراڻي ۾ جنم ورتو. قاضي احمد نوابشاهه روڊ تي قائم ڳوٺ مير محمد جوڻي جي نج ٻهراڙيءَ واري فطري ماحول ۾ پلجندڙ، فطرت سان پيار ڪندڙ خير محمد جوڻو، ”خير“ ۽ ”شر“ جي ويڙهاند ۾ سدائين ”خير“ جو طرفدار رهيو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو نوجوانيءَ ۾ ايل ايم سي ڄامشوري ۾ ميڊيڪل جو شاگرد هجڻ واري زماني ۾ ڪميونزم فلاسافيءَ واري سياست سان سلهاڙيل رهيو، جنهن کي عام اصطلاح ۾ ”کاٻي ڌر“ چيو ويندو آهي.کاٻي ڌر جي سياست ڪندڙ نوجوانن جي پڙهڻ ۽ پڙهائڻ سان ايترو عشق هوندو هو، جيترو هو انقلاب سان ڪندا هئا. دنيا جي انقلابن کان وٺي، ادب، سماجيات کان ويندي لوڪ ادب ۽ سياسي اٿل پٿل تي گهري نظر رکندڙ نوجوان جن دنيا کي بدلائڻ جا خواب اکين ۾ اُڻي انهن جي ساڀيان لاءِ سموري زندگي جدوجهد ڪندي گذاري. اسان پنهنجي سانڀر ۾ کاٻي ڌر جي سياست ڪندڙن ۾ جيڪي نالا ٻڌا ۽ شخص ڏٺا، انهن ۾ ڪامريد سوڀو گيانچنداڻي، ڪامريڊ حيدربخش جتوئي ۽ ڄام ساقي اهم نالا ۽ حوالا آهن.. ڪميونزم فلاسافي جي اثر هيٺ ڪم ڪندڙ ڪميونسٽ پارٽي جي شاگرد ونگ ”ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن“ جنهن کي مختصر لفظن ۾ ”ڊي ايس ايف“ چيو ويندو هئو، جنهن ۾ ڊاڪٽر خير محمد جوڻو پير جيلانيِءَ سامهون سرگرم رهيو. واقعي به ڪميونزم فلاسافي جي اثر هيٺ ٿيندڙ سياست ۾ ڳالهين، دليلن ۽ منطق جي گهڻي اهميت هوندي هئي يا اهو زمانو ئي اهڙو هئو جو شاگرد سياست ۾ سنجيدگيءَ جا طرفدار گهڻا هئا جو گهڻي ڀاڱي سياسي ٽڪراءَ دشمنيءَ ۾ بدلجڻ کان اڳ ئي دوستيءَ ۾ بدلجي ويندا هئا. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو، کاٻي ڌر جي سياسي تربيت ”اسٽڊي سرڪلس“ مان رچي راس ٿيندڙ ماٺيڻو نرم مزاج سنجيدو ۽ روايتي ٻهراڙيءَ جو مڙس ماڻهو محسوس ٿيندو هئو. هو توڻي جو ڊاڪٽر ٿيڻ بعد ملڪ کان ٻاهر هڪ ويڙهاڪ ۽ انقلابي پس منظر رکندڙ ملڪ، لبيا ۾ رهيو پر اتي به سنڌ ۽ ساهتي جو روايتي سنڌي ماڻهو ٿي رهيو، جنهن پنهنجي ڪلچر ۽ قومي روايتن جي پاسداري ڪندي پنهنجو سياسي سفر جاري رکيو. ڊاڪٽر صاحب جي چوڻين. پهاڪن جي آڌار تي ڪيل ڪچهرين مان محسوس ٿيندو هئو ته کيس لوڪ ادب/ لوڪ ڏاهپ جو گهڻو اڀياس، تجربو ۽ مشاهدو حاصل رهيو آهي. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو، نهايت ئي برد بار، سنجيدو ۽ احترام ڏيندڙ اهڙو شخص هئو. جنهن سان پنهنجي دل جون ڳالهيون ڪري سگهبيون هيون ۽ موٽ ۾ ٻاجهه شفقت ۽ هڪ نئين اميد ماڻي سگهبي هئي. سندس زندگيءَ جي سفر ۾ ڪيترائي ڏک ڏاکڙا، غم، درد ۽ تڪليفون آيون هونديون پر اسان کيس سدائين مرڪون ورهائيندي ڏٺو. ڪراچي جي ادارن ۾ جتي هر ڪوئي ملازم، ”ميڊم“ ۽ ”سر“ چئي هڪ ٻئي کي مخاطب ٿيندو آهي. اتي ڊاڪٽر خير محمد جوڻو پنهنجي اداري ۾ ڪم ڪندڙ ورڪرن کي ادا، ڀاءُ، ”من“، ادي، ڀيڻ، نياڻي ڪري مخاطب ٿيندو هيو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو. جديد دور ۾ جديد نظرياتي سياست ڪندڙ ۽ جديد تعليم حاصل ڪندڙ اهڙو سٻاجهو شخص هيو، جو هن پنهنجي مزاج ۾ چالاڪي بدران سدائين قديم روايتن ۽ پنهنجي ڏاهپ کي نروار ڪيو ۽ پنهنجي قديم خانداني روايتن جي پاسداري ڪندي، انسان کي انسان سمجهو، ڊاڪٽر صاحب ڪنهن به ننڍ وڏائي ۽ سماجي طبقاتي فرق کان مٿاهون شخص هئو. جنهن جي سموري سماجي وهنوار ۾ هڪ ذميوار ۽ روشن خيال انسان جي تصوير نمايان نظر ايندي هئي. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو شاندار روايتن ۽ سنڌ جي ڪلچر جو ئي ته نمائندو هئو. هڪ روايتي ۽ سنڌي پريي مڙس جو ڪردار ادا ڪندڙ اسان کي زندگيءَ ۾ علم، ادب، عقل، ڏاهپ، سهپ، رواداري، بردباري، سنجيدگي، پيار، محبت، ۽ انسان کي احترام ڏيڻ واريون روايتون قائم ڪري پنهنجي ڏيهه روانو ٿي ويو. جڏهن جڏهن به سنڌ ۾ اهڙين شخصيتن جو ذڪر ايندو، جن پنهنجي سموري ڄمار نيڪي ڪمائيندي گذاري، تڏهن ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جو نالو به ضرور ورتو ويندو. جنهن پنهنجي سماج اندر نيڪيءَ جو ٻج ڇٽيو هو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو ڪراچي شهر ۾ ٿيندڙ مختلف سياسي، سماجي ۽ ادبي ميڙاڪن ۾ ضرور شريڪ ٿيندو هئو. جڏهن به هو ڏسندو هئو ته مرڪندي چوندو هئو ”من“ ڪهڙا حال آهن؟ ۽ موٽ ۾ خوش ٿيندي، کيس وراڻبو هئو ته سرهائي لڳي پئي آهي. اڄ سندس ورسي تي جيڪو ڏک ۽ درد ڏک محسوس ٿئي ٿو. اهو ايئن آهي، جيئن ڪنهن کان ٻاجهه جو ڇانورو کسيو ويو هجي. (ڏھاڙي عوامي آواز ڪراچيءَ ۾ ۲۲ آگسٽ ۲۰۲۱ع تي ڇپيل) ڪامريڊ ڊاڪٽر خير محمد جوڻو پهرين ورسي جي نسبت سان صالح بلو ڪامريڊ ڊاڪٽر خير محمد جوڻو کي وڇوڙِو ٿيندي هڪ سال گذري چڪو آهي، سندس ڪراچي ۽ ٻين هنڌن تي ورسيون ڪري يادون تازيون ڪيون ويون آهن، ڪامريڊ خير محمد جوڻجو کل مک يارن جو يار سدائين من جي پيارن لفظن سدان سڀني کي ياد ڪندو رهندو هو، جنهن جا قرب ڀريا وڏا وڏا ڀاڪر وسرڻ جهڙا نه آهن، گهمڻ جو شوقين ٿيندڙ ٽوئرن ۾ اڳيان اڳيان هوندو هو، سندس ڳوٺ مير محمد جوڻو جيڪو قاضي احمد ڀرسان آهي، جتي اوطاق متل هوندي ڊاڪٽر جي پهچڻ جو ٻڌي ننڍا وڏا پهچي ويندا هئا، متو ڄام انڙ جيڪو درويش انسان هو، ساڻس ڀوڳ چرچا پيو ڪندو هو، جنهن کي اڪثر پنهنجي ڪار جي اڳيئن سيٽ تي ويهاري قاضي احمد شهر وڃي مخصوص دڪان تان سامان خريد ڪري ڏيندو جيڪو ٽوپي، رومال، بوٽ هوندو، متو ڄام به ان ۾ خوش، ڪامريڊ خير محمد جوڻو ڪچهري جو ڪوڏيو پيو ڳالهيون هيڏانهن هونڏانهن جون ڪندو رهندو هو، شاگردي زماني کان وٺي ڪرڪيٽ جو شوقين هوندو هو، جيڪو قائم ملاح، عبدالرحمان عرف ادو انصاري، اصغر انصاري، اڪبر مغل، فولادي امجد ۽ ٻين سان گڏ مختلف شهرن ۾ مئچون ڪندا هئا، ناچايز به ساڻن گڏ هوندو هو، جيڪو ڀوڳائي قسم جو انسان هو، استاد رحيم لاکو حاجي ابراهيم پڻ سندس ساٿي هئا، اسان به عيد تي سندس ڳوٺ هوندا هئاسين ۽ راتين جون راتيون ڪچهريون ڪندا رهندا هئاسون، جيڪو ايس اين ايس ايف جي شروعاتي اڳواڻن ۾ هو، بعد ڊي ايس ايف جي مرڪزي اڳواڻن ۾ شامل رهيو، ڪامريڊ نئپ ۾ به رهيو ۽ سنڌ هاري ڪاميٽي جي تقريبن هر پروگرام ۾ موجود هوندو هو، ڪامريڊ سنڌ يونيورسٽي ۾ ٿيندڙ هر تحريڪ ۾ شامل رهيو، جيڪو ايل ايم سي ڄامشورو مان ڊاڪٽري جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ لبيا ۽ ٻين شهرن ۾ نوڪري پڻ ڪئي، جنهن ڪامريڊن ڄام ساقي، شهيد نظير عباسي ۽ ٻين سان هر ڏک سک ۾ شامل رهيو، ڪامريڊ ڊاڪٽر خير محمد ياداشت جو ڏاڍو هوندو هو، سندس ياري به ڪافي ڦليل هوندي هوندي هئي، ٿلهو ٿنڀرو قداور شخص جنهن هر تڪليف کي دل ۾ سانڍي رکيو، ڪنهن سان به ڪا شڪايت نه ڪئي، جڏهن ڪميونسٽ پارٽي ٽٽي ۽ ڪامريڊ گهڻا صحافي بنجي ويا، ڪن اخبارون ڪڍيون ڪامريڊ خير محمد جوڻو به ليبا کان موٽڻ بعد ڪامريڊ احمد خان جمالي جي چوڻ تي عوامي آواز جو شيئر هولڊر بنيو ۽ بعد احمد خان جمالي عوامي آواز کي خير آباد چئي ڇڏيو، ليڪن ڊاڪٽر خير محمد جوڻو، عوامي آواز ۾ آخري وقت تائين مئنيجنگ ايڊيٽر رهيو، جنهن جي ياداشت ڏاڍي تيز هوندي هئي ۽ هر ساٿي کي نالي سان سڃاڻيندو هو، ڪامريڊ ڊاڪٽر خير محمد بحث مباحثي ۾ تيز هوندو هو، ڪامريڊ خير محمد جوڻو سيد رشيد احمد شام قاضي محمد ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي، ڪامريڊ ڄام ساقي، ڪامريڊ نظير عباسي، ناچيز صالح بلو ۽ ٻين جو ساٿي هو، اڪثر شاگردي دوري واريون ميٽنگون سندس ڳوٺ ۾ ٿينديون هيون، سندس ڪيتريون ئي يادون وساري نه ٿيون سگهجن، جيڪو سگريٽن جو موالي ته نه هو ليڪن ڪڏهن ڪڏهن سنگت سان گڏ پي وٺندو هو، مان پن جون ٻيڙيون گهڻيون پيئندو هوس، هڪ دفعي ڪنهن سنگت سان بيٺا هئاسين، انهن سگريٽ پيئڻ لاءِ چيو مون هٿ سگريٽ پي ورتو ته اهو ڦري ورتو چيو ته سگريٽ ڪو نه پيئندو آهي پن جون ٻيڙيون پيئندو آهي، ڊاڪٽر کي چيو ته ڪڏهن ڪڏهن سگريٽ مليو اهو به تو برداشت نه ڪيو مان سنڌ لاڪاليج حيدرآباد ۾ امتحان ڏئي رهيو هوس مون سان گڏ لالا خدائي نظر امتحان ڏئي رهيو هو. جڏهن سابق چيف جسٽس چوڌري افتخار به اتي لا ڪري رهيو هو، ڊاڪٽر خير محمد اسان کي ڪاپي ڪرائي رهيو هو ته چوڌري افتخار به شريڪ ٿيو وڃي ڊاڪٽر خير محمد جوڻو جيڪو اسان سان گڏ پارٽي ڪنوينشن ۾ شامل هو واپسي ۾ اسان ڪوهه مري وياسين برف تان منهنجو پير ترڪي پيو ٿڌ مٿي کي لڳي وئي، مان چوان پيو ته ڊاڪٽر ڀنجو پئجي ويو، ڊاڪٽر کلي چيو جنهن لاءِ مذاق ٿي ويو، خير اسان پنڊي ۾ آياسين ۽ ڊاڪٽر جي هڪ دوست ڊاڪٽر وٽ رهياسين جيڪو ايل ايم سي ۾ پڙهندو هو ۽ منهنجو به وقف هو، مون کي گئس ٿي ڪجهه آواز نڪتا پنجابي ڊاڪٽر کي غيرت اچي وئي، جيڪو موريون کائي آيو پوءِ ته مقابلو شروع هو، جيڪو کٽي ويو اهڙا ڪيئن ڀوڳ ٿيندا رهندا هئا، سکر ۾ سردار علي بخش مهر جي دعوت ۾ هر طعام موجود هو، منهنجي عادت رهي ته گوشت کائندس ته مڇي پلو نه کائيندس مان گوشت کائي ويس ڊاڪٽر کي چيو ته يار پلو ڪو نه هو ڊاڪٽر کلي چيو ته پنهنجي سامهون پلو هيڏو سارو پيو هو ته نه کاڌو خير اسان کي تحفي ۾ ٽوپيون، اجرڪون مليون، اسان سان گڏ سوڍو جوڻو جيڪو ڊاڪٽر جو مائٽ هو، ڪراچي ۾ رهندو آهي اهو به ساڻس بهرحال سردار علي بخش مهر ڏاڍي خدمت ڪئي، جيڪو پڻ وفات ڪري ويو آهي، ڊاڪٽر خير محمد جوڻو جنهن سان به ياري رکندو هو ان سان نڀائيندو هو، جڏهن به ڪنهن سان ڳالهين ۾ ويهندو هو ته وڏي برد باري سان ڳالهائيندو هو، هڪ دفعي مون کيس چيو ته ڊاڪٽر مون کي موٽرسائيڪل سيکار جو روپوشي ۾ وڏو مسئلو ٿئي ٿو، ڊاڪٽر ۽ مان قاضي احمد روڊ سان موٽرسائيڪل تي سوار هئا واري هجي روڊ سان بس اچي پئي هو چوي ڪلچ هلڪو ڪر مان اڃا به وڌايان پيو، مرگو ڪريا هئاسين بس وارا به ڏسندا پيا اجهو ڪريان ته کڻو خير بچي وياسين، جڏهن مارچ ۱۹۷۷ع ۾ صوبائي اسيمبلي نوابشاهه مان اليڪشن ۾ بيٺس ته ڊاڪٽر خير محمد جوڻو سندس مائٽ مرحوم معروف جوڻو سندس ڀاءُ دادو ورڪ ۾ گڏ هوندا هئاسين، رات ڏينهن ڳوٺن ۾ ورڪ ڪندا رهياسين، پنج هزار ووٽ پيا، سيد نذر شاهه سان مقابلو کٽيان ته ڪو نه ها ڪامريڊن بيهاريو هو سو بيٺاسين ڊاڪٽر خير محمد جيڪو نوابشاهه ايندو هو ته يا اڪبر مغل وٽ رهندو هو يا وري مون وٽ رهندو هو، اسان واري اوطاق جيڪا سياسي بنيل هئي، جتي اڪثر ڪامريڊ ايندا هئا ۽ رهندا هئا، ڪامريڊ خير محمد جوڻو جي شادي به ڊاڪٽر زرينه پنهور سان ٿي، جن جا حيدرآباد ڪراچي ڊفينس ۾ بنگلا هئا، مان ڪراچي ويندو هوس ته ڊاڪٽر خير محمد جوڻو وٽ ڊفينس ۾ رهندو هوس، ڊاڪٽر خير محمد جوڻو جيئن عوامي آواز آفيس پهچندو هو ته پهرين مون کي فون ڪندو هو استاد رحيم بخش کي حال احوال ڪندا رهندا هئاسين پر سندس آخري ٽيليفون ان وقت آيو، جڏهن هن ٻڌايو سيد پير شاهه جي نياڻي ڪرنٽ لڳڻ سبب اوڏانهن ويو هو جيڪو بعد ڪنڊيشن خراب ٿيڻ ڪري جناح اسپتال کڻائي ويا، ليڪن ڊاڪٽر خير محمد جوڻو ڄڻ آخري ملاقات ڪئي، جنهن کي اڄ سال پورو ٿي ويو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو جسٽس (ر) ديدار حسين شاهه عوامي آواز اخبار جو مئنيجنگ ايديٽر، ڊاڪٽر خير محمد جوڻو مُنهنجو دوست هُئو، ڊاڪٽر جوڻو ڪيترين ئي صلاحيتن جو مالڪ هُئو، پر هن جي هڪ خوبي بيحد وڻندڙ هُئي ته هُو يارن جو يار هُئو. هو پنهنجي خاندان جو چڱو مڙس هُئو ۽ هن جي طبيعت ۾ هڪ ڊاڪٽر هجڻ باوجود جيڪا چڱ مڙسي هُئي، اها هن ڪڏهن به پنهنجي هٿان وڃڻ ڪا نه ڏني. ڊاڪٽر خير محمد ۽ مان ڪراچيءَ ۾ اڪثر صُبح جو پنڌ گڏ ڪندا هئاسين ۽ اُن پنڌ دوران ڪيترن ئي ملڪي سنڌ توڻي ذاتي مسئلن تي ڳالهائيندا هُئاسين، اڪثر اسان پنهنجا فيصلا هڪ ٻئي سان صلاح مصلحت لاءِ ونڍيندا هُئاسين. ڊاڪٽر صاحب پنهنجي پيشي جي ڪري ملڪ کان ٻاهر به رهيو ۽ آخري وقت ڪراچيءَ وقت ۾ رهيو پر هن پنهنجي اندر مان هڪ مهمان نواز سنڌيءَ کي ڪو نه ڪڍيو، سندس عوامي آواز واري آفيس توڻي ڳوٺ واري اوطاق تي سدائين سندس دسترخوان ڪشادو رهندو هُئو، جنهن جي ڪري سندس چهري تي جيڪا خوشي پئي ٻهڪندي هُئي اها ڏسڻ وٽان هوندي هُئي اڄ به سندس مُرڪندڙ چهرو اڪثر منهنجي اکين اڳيان اچي بيهندو آهي، جڏهن به مان ڊاڪٽر صاحب جي ڳڻن تي سوچيان ٿو ۽ سندس هلت چلت ۽ گفتگوءَ کي ياد ڪيان ٿو ته ڀٽائي سائينءَ جو هڪ بيت ذهن تي تري اچي ٿو. ماڻهو سڀ نه سُهڻا، پکي سڀ نه هنجهه ڪنهن ڪنهن ماڻهوءَ منجهه، اچي بوءِ بهار جي ڊاڪٽر صاحب سان پنهنجي تعلق ۽ ڪچهرين کي ياد ڪريان ٿو ته من ۾ بهارجي مند اچي وڃي ٿي ۽ سندس ڳڻن ويچاريان ٿو ته اکيون ڀرجي اچن ٿيون، ڊاڪٽر صاحب هڪ ڳڻائتو انسان پنهنجي خاندان ۽ مٽن مائٽن لاءِ فقط نه هُئو، پر پنهنجي يارن دوستن ۽ تعلق وارن سڀنيءَ لاءِ هڪ چڱي مڙس وارو شانائتو مرتبو رکندو هُئو، ساڳئي وقت هو احسان ياد رکڻ وارو شخقص به هُئو. سندس آفيس ۾ سدائين بخار، مٿي جي سور يا اهڙي ڪنهن به هلڪي سلڪي بيماريءَ جي علاج طور ڪيترن ئي قسمن جون گوريون اتي ڪم ڪندڙن لاءِ رکيون هونديون هيون، ڏاڍ سٺا ڪتاب سندس آفيس ۾ رکيل هوندا هئا، جن کي پڙهندو رهندو هُئو، ملڻ يا ڳالهه ٻولهه ۾ ڪجهه وقفو پئجي ويندو هُئو ته پاڻ ئي دوستن کي فون ڪري سندن حال احوال وٺندو هُئو ۽ ڏيندو هُئو. ڊاڪٽر صاحب پنهنجي ڳوٺ قاضي احمد ڀرسان هڪ شاندار مُک دروازو ٺهرايوڳوٺ ڏانهن ويندڙ رستي تي پاڻ مهرباني ڪري ان جو افتتاح مون کان ڪرايائين، ان موقعي تي شريڪ ٿيندڙ دوستن يارن لاءِ عاليشان مانيءَ جو بندوبست ڪيائين، ڳوٺاڻن کي به ماني کارايائين سندس ڳوٺ ۾ سندس مان ۽ مرتبو ڏسي مونکي بيحد خوشي ٿي، پاڻ دروازي ٺهرائڻ جو سڄو خرچ ڪيائين اڪثر عيدن وغيره ۽ ٻين ڏهاڙن تي هو پنهنجي ڳوٺ واري اوطاق ۾ گذاريندو ۽ پنهنجي هارين نارين ۽ دوستن اوڙي پاڙي جا مسئلا حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هُئو، اڪثر دوستن جي خوشين توڙي غمين ۾ شريڪ ٿيندو هئو. ڊاڪٽر صاحب سان منهنجي تعلق مونکي اهو فائدو ڏنو هُئو ته مان اڪثر عوامي آواز جي آفيس وڃڻ جي بهاني گهران نڪري ڪي دوستن جون علمي ادبي محفلون به اٽينڊ ڪري وٺندو هوس ۽ يارن دوستن سان ملي به وٺندو هوس هاڻ عمر ۽ بيمارين سبب ٻاهر گهٽ نڪران ٿو، دل چوي ته ٺيڪ هجان ته ڊاڪٽر صاحب جي ڳوٺ سندس ٻارهي تي ضرور وڃان ها پر نه وڃڻ جو قرض هيءُ ٻه اکر لکي لاهي رهيو آهيان شال قبول پون ڇو ٿه ڊاڪٽر صاحب جي وڇوڙي کانپوءِ هڪ دل گهرئي دوست جي نه هجڻ جو ڏک سدائين ڏکوئيندو رهي ٿو. پر چوندا آهن ته جيڪو گهڙو جُڙيو آهي اهو هڪ ڏينهن ضرور ڀڄڻو آهي، انسان به ڄائو آهي ته هڪ ڏينهن ضرور پنهنجي مالڪ ڏانهن واپس موٽڻو آهي. اهو ضرور آهي ته سندس سٺا يا خراب عمل دنيا ۾ سندس ياد ڪرڻ لاءِ رهجي وڃن ٿا، جيڪڏهن هن جا سٺا عمل آهن ته نيڪيءَ طور ياد ڪيو ويندو جيڪڏهن سندس عمل سٺا نه آهن نه بديءَ طور ياد ڪيو ويندو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو جيئن ته ڀلو انسان هئو ان ڪري هو سٺن لفظن ۾ ياد ڪيو ويندو هِت به ته هُت به ڌڻي تعاليٰ سندس درجات بلند ڪري کيس لاءِ هيءُ بيت ڌيان ٿو. گوڙن ۽ گهوٽن، جيئڻ ٿورا ڏينهنڙا ڪڏهن منجهه ڪوٽن، ڪڏهن راهي رڻ جا نوٽ: مرحوم ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جي شخصيت تي سهيڙيل ڪتاب “من موڪلائي ويو” جي اڄ ڳوٺ مير محمد جوڻو ۾ ٿيندڙ مهورتي تقريب جي موقعي تي جسٽس (ر) ديدار حسين شاهه جي خاص لکڻي هتي پيش ڪجي ٿي. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو سنڌي سماج ۾ نيڪيءَ جو ٻج ڇٽيندڙ ادل سولنگي ڊاڪٽر خير محمد جوڻو تسلسل هيو ڄام جوڻي جي خاندان جو، جنهن ساهتي پرڳڻي جي زميندار گهراڻي ۾ جنم ورتو. قاضي احمد نوابشاهه روڊ تي قائم ڳوٺ مير محمد جوڻي جي نج ٻهراڙيءَ واري فطري ماحول ۾ پلجندڙ، فطرت سان پيار ڪندڙ خير محمد جوڻو، ”خير“ ۽ ”شر“ جي ويڙهاند ۾ سدائين ”خير“ جو طرفدار رهيو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو نوجوانيءَ ۾ ايل ايم سي ڄامشوري ۾ ميڊيڪل جو شاگرد هجڻ واري زماني ۾ ڪميونزم فلاسافيءَ واري سياست سان سلهاڙيل رهيو، جنهن کي عام اصطلاح ۾ ”کاٻي ڌر“ چيو ويندو آهي. کاٻي ڌر جي سياست ڪندڙ نوجوانن جي پڙهڻ ۽ پڙهائڻ سان ايترو عشق هوندو هو، جيترو هو انقلاب سان عشق ڪندا هئا. دنيا جي انقلابن کان وٺي، ادب، سماجيات کان ويندي لوڪ ادب ۽ سياسي اٿل پٿل تي گهري نظر رکندڙ نوجوان جن دنيا کي بدلائڻ جا خواب اکين ۾ اُڻي انهن جي ساڀيان لاءِ سموري زندگي جدوجهد ڪندي گذاري. اسان پنهنجي سانڀر ۾ کاٻي ڌر جي سياست ڪندڙن ۾ جيڪي نالا ٻڌا ۽ شخص ڏٺا، انهن ۾ ڪامريد سوڀو گيانچنداڻي، ڪامريڊ حيدربخش جتوئي ۽ ڄام ساقي اهم نالا ۽ حوالا آهن. . ڪميونزم فلاسافي جي اثر هيٺ ڪم ڪندڙ ڪميونسٽ پارٽي جي شاگرد ونگ ”ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن“ جنهن کي مختصر لفظن ۾ ”ڊي ايس ايف“ چيو ويندو هئو، جنهن ۾ ڊاڪٽر خير محمد جوڻو پير جيلانيِءَ سامهون سرگرم رهيو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻي هڪ ڀيري ٻڌايو ته ”من“ اسان ڄامشوري ۾ پڙهائي واري زماني ۾ سياست ڪئي، پر امن ۽ پڙهڻ پڙهائڻ واري سياست جيڪا دليل تي ٻڌل هوندي هئي. ڊاڪٽر خير محمد جوڻي اهو به ٻڌايو هو ته ڄامشوري ۾ جنهن جلسي ۾ نذير عباسي اسٽيج تي ڳالهائيندڙ مقرر حفيظ قريشي جي تفريح دوران اختلاف رکندي کيس ٽوڪيو هو ۽ جلسي ۾ شريڪ، جيئي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن جي دوستن سان منهن ماري ٿي هئي، تڏهن آءُ به ان جلسي ۾ موجود هئس. تڏهن اسان به اسان هئاسين. مون کي به ور ۾ پستول لڪايل هئو پر فائر ڪرڻ جي ڪا به تڪڙ ڪا نه هئي، ڇاڪاڻ جو اسان معاملن کي ڳالهين ذريعي ٿڌو ڪرڻ جو هنر ڄاڻيندا هئاسين. واقعي به ڪميونزم فلاسافي جي اثر هيٺ ٿيندڙ سياست ۾ ڳالهين، دليلن ۽ منطق جي گهڻي اهميت هوندي هئي يا اهو زمانو ئي اهڙو هئو جو شاگرد سياست ۾ سنجيدگيءَ جا طرفدار گهڻا هئا جو گهڻي ڀاڱي سياسي ٽڪراءَ دشمنيءَ ۾ بدلجڻ کان اڳ ئي دوستيءَ ۾ بدلجي ويندا هئا. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو کاٻي ڌر جي سياسي تربيت ”اسٽڊي سرڪلس“ مان رچي راس ٿيندڙ ماٺيڻو نرم مزاج سنيجدو ۽ روايتي ٻهراڙيءَ جو مڙس ماڻهو محسوس ٿيندو هئو. هو توڻي جو ڊاڪٽر ٿيڻ بعد ملڪ کان ٻاهر هڪ ويڙهاڪ ۽ انقلابي پس منظر رکندڙ ملڪ، لبيا ۾ رهيو پر اتي به سنڌ ۽ ساهتي جو روايتي سنڌي ماڻهو ٿي رهيو، جنهن پنهنجي ڪلچر ۽ قومي روايتن جي پاسداري ڪندي پنهنجو سياسي سفر جاري رکيو. ڊاڪٽر صاحب جي چوڻين. پهاڪن جي آڌار تي ڪيل ڪچهرين مان محسوس ٿيندو هئو ته کيس لوڪ ادب/ لوڪ ڏاهپ جو گهڻو اڀياس، تجربو ۽ مشاهدو حاصل رهيو آهي. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو، نهايت ئي برد بار، سنجيدو ۽ احترام ڏيندڙ اهڙو شخص هئو. جنهن سان پنهنجي دل جون ڳالهيون ڪري سگهبيون هيون ۽ موٽ ۾ ٻاجهه شفقت ۽ هڪ نئين اميد ماڻي سگهبي هئي. سندس زندگيءَ جي سفر ۾ ڪيترائي ڏک ڏاکڙا، غم، درد ۽ تڪليفون آيون هونديون پر اسان پنهنجي زماني ۾ کيس سدائين مرڪون ورهائيندي ڏٺو. منهنجو ڪالم ”سو ديس مسافر منهنجو ڙي!“ کيس وڻندو هئو ۽ ساڳيو ئي ڪالم سائين ديدار حسين شاهه کي به وڻندو آهي. جسٽس ديدار حسين شاهه صاحب، منهنجي ڪالم کي پسند ڪرڻ لاءِ وري سائين ڊاڪٽر خير محمد جوڻي سان فون تي اهڙو اظهار ڪندو هئو، ڊاڪٽر صاحب وري مون کي سڏائي وٺندو هئو. چوندو هئو ”من“ سائين ديدار شاهه توسان ڳالهائيندو. سچ پچ ته ڊاڪٽر خير محمد جوڻي صاحب جو ٻاجهه ڀريو روايتي سنڌي پريمي مڙس وارو ڪردار هوندو هئو. ڪراچي جي ادارن ۾ جتي هر ڪوئي ملازم، ”ميڊم“ ۽ ”سر“ چئي هڪ ٻئي کي مخاطب ٿيندو آهي. اتي ڊاڪٽر خير محمد جوڻو پنهنجي اداري ۾ ڪم ڪندڙ ورڪرن کي ادا، ڀاءُ، ”من“، ادي، ڀيڻ، نياڻي ڪري مخاطب ٿيندو هيو. آءُ عوا مي آواز ۾ ۲۰۰۷ ع کان ۲۰۱۲ تائين ڪم ڪيو، گهرو مجبورين سبب آءُ ۴ سال عوامي آواز اداري کان پري رهيس پر ڊاڪٽر خير محمد جوڻي سان جڏهن به فون تي ڳالهه ٻولي ٿيندي هئي، چوندو هئو ته ” من “ ڪراچي اچين ته مون سان ضرور ملي وڃجانءِ. هڪ ڀيرو آءُ ساڻس ڪراچي ۾ عوامي آواز جي آفيس ۾ مليس، مون کي چيائين ”من“ ڪو به مسئلو اٿئي ته مون کي ٻڌاءِ اخبار ۾ ڪم ڪرين ته تنهنجي لاءِ نوڪري موجود آهي پر منهنجي پنهنجي مجبوريءَ مون کي انهن ڏينهن ۾ نوڪري ڪرڻ نه ڏني. جڏهن مارچ ۲۰۱۶ع ۾ آءُ ٻيو ڀيرو عوامي آواز ۾ آيس ته ڊاڪٽر خير محمد جوڻي منهنجي وڏي مدد ڪئي، ۽ منهنجي لاءِ ماحول کي ساز گار بڻايو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو. جديد دور ۾ جديد نظرياتي سياست ڪندڙ ۽ جديد تعليم حاصل ڪندڙ اهڙو سٻاجهه شخص هيو، جو هن پنهنجي مزاج ۾ چالاڪي بدران سدائين قديم روايتن ۽ پنهنيج ڏاهپ کي نروار ڪيو ۽ پنهنجي قديم خانداني روايتن جي پاسداري ڪندي، انسان کي انسان سمجهو، ڊاڪٽر صاحب ڪنهن به ننڍ وڏائي ۽ سماجي طبقاتي فرق کان مٿاهون شخص هئو. جنهن جي سموري سماجي وهنوار ۾ هڪ ذميوار ۽ روشن خيال انسان جي تصوير نمايان نظر ايندي هئي. جڏهن ڊاڪٽر صاحب آفيس پهتو ته گرميءَ جي سختيءَ جي ڳالهه پئي ڪيائين ۽ ڀچڻ لڳو ته ”من“ اوهان کي گرمي محسوس ٿئي ٿي. اوچتو سندس طبعيت خراب ٿي ته ترت ئي کيس جناح اسپتال پهچايو ويو پر ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جي طبيعت ۾ سڌارو نه آيو ۽ اسان کيس اڻ ڏٺي ڏيهه ڏانهن ويندي جي بيوسيءَ مان نهاري رهيا هئاسين. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو شاندار روايتن ۽ سنڌ جي ڪلچر جو ئي ته نمائندو هئو. هڪ روايتي ۽ سنڌي پريي مڙس جو ڪردار ادا ڪندڙ اسان کي زندگيءَ ۾ علم، ادب، عقل، ڏاهپ، سهپ، رواداري، بردباري، سنجيدگي، پيار، محبت، ۽ انسان کي احترام ڏيڻ واريون روايتون قائم ڪري پنهنجي ڏيهه روانو ٿي ويو. جڏهن جڏهن به سنڌ ۾ اهڙين شخصيتن جو ذڪر ايندو، جن پنهنجي سموري ڄمار نيڪي ڪمائيندي گذاري، تڏهن ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جو نالو به ضرور ورتو ويندو. جنهن پنهنجي سماج اندر نيڪيءَ جو ٻج ڇٽيو هو. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو پنهنجي سياسي رفيق ۽ نظرياتي دوست ڊاڪٽر جبار خٽڪ سان گڏ ”عوامي آواز“ ۾ ڀاڱي ڀائيوار ٿيندي. عوام جي آواز کي ايوانن تائين سگهاري نموني پهچائڻ واري جدوجهد ۾ شامل رهيو. عوامي آواز اخبار کي عوامي تحريڪ بڻائڻ ۽ ”عوامي آواز کي عوامي آواز ميڊيا گروپ“ جي شڪل ڏيڻ وارن سمورن مرحلن ۾ ڊاڪٽر خير محمد جوڻي جون صلاحون، وسيلا ۽ صلاحيتون شامل رهيون. ڊاڪٽر خير محمد جوڻو ڪراچي شهر ۾ ٿيندڙ مختلف سياسي، سماجي ۽ ادبي ميڙاڪن ۾ ضرور شريڪ ٿيندو هئو. جڏهن به هو ڏسندو هئو ته مرڪندي چوندو هئو ” من“ ڪهڙا حال آهن؟ ۽ موٽ به خوش ٿيندي، کيس وراڻبو هئو ته سرهائي لڳي پئي آهي. اڄ هن جي وڇوڙي تي جيڪا ارهائي ۽ ڏک محسوس ٿئي ٿو. اهو ايئن آهي، جيئن ڪنهن کان ٻاجهه جو ڇانورو کسيو ويو هجي. (ڏھاڙي عوامي آواز ڪراچيءَ ۾ ۲۲ آگسٽ ۲۰۲۲ع تي ڇپيل)