Öyle ferah bir yerdeyim ki! Öyle ferah! Açık mavi halılar ayaklarımın altında, gözlerim pencerelerden içeri hücum eden mis gibi beyazlığın nûrunda. Kucağımda yine minik defterim -içinde Ayasofya ha…
The nicest place on the internet is here for you: inspiration, community, creativity, art, passion, and a heaping scoop of weirdness await you. Join for free.
Şener Gürel Cami-1996-Görele-Giresun-Uğur Gümüş Fotoğrafları
Anadolu yakasındaki hanedan saraylarından günümüze ulaşmayı başaran tek yapı Beylerbeyi, süslemeleri ve iç dekorasyonuyla hayranlık uyandırıyor. Saray, incelikli ahşap işleri, simetrik merdivenleri, kalemişi detayları ve bezeme unsurlarıyla paha biçilmez bir kültür mirası🏛️
“Sevdiğimiz kubbeler Pertevniyal Vâlide Sultan Camii”
Kubbeler Türk Osmanlı ve Bizans kültürünün önemli yapılarından biridir. Bunun en büyük nedenlerinden biri kubbenin bulunduğu ortamı daha ferah ve geniş göstermesidir. Kubbe çadırlarla da ferah ve konforlu bir etkinlik alanı oluşturmanız mümkündür. Kataloğumuzun tamamında ve Kubbeli çadır kiralama ürünümüzde de Türkiye’nin her yerinde hiç bir ücret olmadan kurulum eğitimli personel tarafından yapılmaktadır.
Osmanlı Devleti’nin kuruluş ve imparatorluğa yöneliş yıllarının ünlü kentlerinden İznik, Bursa, Edirne ve İstanbul’da karşımıza çıkan cami ve mescitlerin ilk örnekleri, diğer Anadolu Beylikleri’nin benzer amaçlı yapılarıyla yakın ilişki içindedir. İznik’te 1334 tarihli Hacı Özbek Camisi, önünde son cemaat yeri bulunan, tek kubbeli yalın bir yapıdır. O dönemde kubbeler Bizans geleneğinde olduğu gibi kiremitle örtülmüştür. Duvar konstrüksiyonu da taş-tuğla almaşıklığı ile yerel Bizans duvar tekniğini sürdürür. Bu tarihi bilinen ilk mescitten başlayarak Anadolu'da Selçuklu çağı tipolojileri ile yerel inşaat tekniklerinin Osmanlı mimarisinin fizyonomisini oluşturan bir İslami biçim-yerel yapı tekniği bireşimi olduğunu söyleyebiliriz. Sözen Osmanlı Mimarisi Yapım yılı bilinen bu en eski Osmanlı yapısının ardından gene İznik’de karşımıza çıkan Yeşil Cami, tek kubbeli sınırlı mekânı genişletmek isteğinin ağır bastığını gösteren bir örnektir. 1378-1391 yılları arasında Candarlı Halil Paşa’nın mimar Hacı Musa’ya yaptırdığı cami, ayrıca sırlı tuğla ve çinilerden oluşan minaresiyle geçmişle ilişki kurmaktadır. Dönemin atılım istekleriyle, çözüm bekleyen sorunlarını benliğinde saklayan Yeşil Cami gibi tek kubbeli erken dönem örneklerinin bir bölümünde, kubbe sınırlarının büyütülmesi çabaları dikkati çekmektedir. Bu cami iki değişik kökenli öğenin birleştirilmesiyle oluşmuş özgün bir plana sahiptir. Osmanlı mimarisinde tek benzer planlı yapı Yıldırım'ın Mudurnu Camisi'dir. Bu karakteriyle Erken Osmanlı mimarisinin oluşmasındaki kültür ortamının seçmeciliğini ve belki de heyecanını sergileyen önemli bir yapıdır. Kurucusunun Çandarlı sülalesinin de kurucusu ve sultan ailesi dışında ilk “veziriazam” olması mimarlık tarihimizde simgesel konumunu daha da pekiştirir. Cami harimi Selçuklu çağı Konya mescitlerinin bazılarında rastlanan kubbeli odaya eklenen bir giriş sofası ile Selçuklu kaynaklı bir mescit şemasıdır. Sözen Erken Osmanlı cami ve mescitleri içinde eski köklü denemelerin sürdürülmesi yolunda anıtsal ölçülere vardırılan örneklerle de karşılaşılmaktadır. 1399 tarihli, yirmi kubbesiyle Bursa Ulu Camisi, çok ayaklı camiler konusunda verilebilecek en belirgin örnektir. Osmanlı topraklarında uzun süre uygulanmış bu tip yapılar, değişik boyutlar içinde denenmiştir. Bursa Ulu Camisi örneğinde dikkati çeken bir nokta, mihrap ekseni üzerinde şadırvanlı, üstünde açıklığı bulunan bir bölümün yer alışıdır. Selçuklu yapılarında da gözlediğimiz bu durum, Osmanlılar’ın bu tip yapılarında değişik görünüşlerde tekrarlanmıştır. Genellikle bütün bu yapılarda örtü kubbeye dönüşmüş, büyük bir tutkuyla sürekli kullanılmıştır. İstanbul’da 16. yüzyılda Mimar Sinan tarafından bile kullanılmış olması bunu göstermektedir. Bursa Ulucami 3D Zaviyeli Camiler Erken Osmanlı dinsel yapıları içinde değişik amaçları içeren bir yapı tipi uzun yıllar kullanılmış, bir bakıma Osmanlı kuruluş ve gelişme döneminin simgesi niteliğine bürünmüştür. “Zaviyeli Camiler” olarak adlandırılan bu yapıların örnekleri bütün Osmanlı topraklarında değişik yoğunlukta uygulanmıştır. Kendi içinde sınırlı da olsa belirli bir değişikliği getiren bu yapılar, aynı zamanda Osmanlı toplum yapısının 14. ve 15. yüzyıldaki durumu konusunda da ilginç kesit vermektedir. Bu yüzyılda tarikatların toplum yapısında oynadıkları rol gözönüne alınınca, bu tür yapıların hangi gereksinmenin sonucu ortaya çıktığını açıklamak kolaylaşmaktadır. Dinsel görevi yerine getiren caminin yanı sıra oturulacak ve içinde yaşanacak mekânları da içeren bu yapılar, Osmanlı sultanlarının siyasal amaçlarına da uygun bir biçimlenmeye konu olmuşlardır. 12. ve 13. yüzyılın medrese ve zaviyelerinin planlama anlayışı bu yapılarda etkilerini sürdürmüş, zamanla yeni boyutlar kazanmıştır. Kaynak gene Anadolu’da değişik amaçlı yapılarda karşılaştığımız avlulu, dört eyvanlı şemadır. Bunun yoğun biçimde kullanılışını, daha önce sözünü ettiğimiz medrese ve zaviyelerde görüyoruz. Osmanlı yerleşme merkezlerinde yoğun bir biçimde karşımıza çıkan bu tipin örnekleri arasında: Bursa Hüdavendigar, Iznik Nilüfer Hatun, Yenişehir Postinpuş Baba, İznik Yakub Çelebi, Geyve Imaret, Eski Bilecek Imareti, Edirne 1. Bayezid, Bursa Ebu Ishak, Balıkesir Bayezid, Bursa Bayezid, Bursa Timurtaş, Amasya Bayezid Paşa, Bursa Orhan Gazi, Bursa Yeşil Imaret, Edirne Gazi Mihal, Bursa Muradiye, Amasya Yörgüç Paşa, Edirne Muradiye, Tire Yeşil Imaret, Karacabey Imareti, Istanbul Mahmud Paşa, Istanbul Murad Paşa, Istanbul Rum£ Mehmed Paşa, Afyon - Imaret, Inegöl Ishak Paşa, Tokat Hatuniye, Trabzon Büyük Imaret, Afyon-Sincanlı Sina Paşa belirtilmeye değer mimari eserlerdir. Saydığımız bu örnekler içinde ilginç görünüş sahip, geçmişle köklü bağlarını birçok noktada koruyan erken tarihli bir örnek, 1365/1366 yıllarında yapımına başlanan Bursa’daki Hüdavendigâr İmareti’dir. Sultan I. Murat’ın bu yapısı, kentin dışında Çekirge’de çevreye egemen bir noktadadır. Alt kat cami, üst kat medrese olarak düzenlenmiştir. Alt katın planı, kapalı dört eyvanlı medrese şemasına güçlü şekilde bağlanmakta, kaynak konusunda sağlam görünüşler taşımaktadır. Üst kat ise bütünüyle medrese olarak tasarlanmıştır. Yapının revaklı ön cephesi bu tip örnekler içinde olduğu kadar, cephe mimarisinin gelişimi açısından da özgün bir deneme olarak kabul edilmektedir. Yıldırım Bayezid’in geniş kapsamlı bir külliye olarak yaptırdığı Bursa’daki Yıldırım Külliyesi’nin camisi, zaviyeli camilerin kendi içindeki gelişimi konusunda bir adımdır. Artık yapıda cami kısmı ağırlık kazanmakta, örtü sistemi kubbeye dönüşmekte, ayrıntılarına kadar özenli bir işçilik dikkati çekmektedir. Anıtsal görünüşlü son cemaat yeri bu yapının en karakteristik yapılarından birisidir. Bu tip yapıların en zengin örneklerinden birisi gene Bursa’da karşımıza çıkmaktadır. Çelebi Sultan Mehmed’in yaptırdığı 1419 tarihli Yeşil Cami, plan olarak değişik amaçlara uygun biçimlendiğini açıkça göstermekte, ayrıca bir bakıma döneminin mimari ve bezeme ilişkilerini göstermektedir. Mimar Hacı Ivaz Paşa’nın bu-yapısında sultana ait özel bir daire, ocaklı tabhane odaları, ortada havuzlu kısma açılan kubbelerle örtülü mekânlar bulunmaktadır. Artık beşik tonozların biçimlendirdiği eyvanlar yerlerini değişik boyutlarda kubbelere bırakmakta, bu durum gittikçe güçlenerek gelişmektedir. Bu yapıda karşılaştığımız bezeme örnekleri, Selçuklu dönemi özelliklerinin uğradığı değişmeleri ve doğudan gelen yeni etkileri göstermesi bakımından ilginçtir. Uzun yıllar varlığını belirli değişmeler içinde sürdüren Zaviyeli/Ters T tipi camilerin yanı sıra, Osmanlı mimarisinde yeni gelişmelere yol açan başka denemelere de tanık olunmaktadır. “Merkezi Kubbeli Camiler” denilen bu tipin erken örneklerinden birisi Edirne’de karşımıza çıkan Üç Şerefeli Cami’dir. Sultan 2.Murad tarafından 1438-1447 yılları arasında yaptırılan bu cami, daha sonraki cami gelişmesinde bir örnek niteliğine bürünmüştür. Şerefeli Cami’nin belirgin özelliklerinden birisi, ana mekânın büyük kubbesinin ikisi bağımsız olmak üzere altı ayak üzerine oturtulmasıdır. 24 m. çapındaki bu kubbenin yanlarla ilişkisi yeterince güçlü değildir. Bu durum yan mekânların, özellikle örtü sisteminin bütünüyle çözülmemesinden doğmaktadır. Yanlarda yer alan iki küçük kubbe bir yana bırakılırsa, ikisi bağımsız altı ayağa dayanan merkezi kubbe, daha sonraki gelişmeler için denenmesi gereken olanakları açıklıkla göstermektedir. Kuşkusuz bu önemli atılım ilk kez bütünüyle bu yapıda belirlenmemiştir. Daha önce değindiğimiz Silvan Ulu Camisi ile Manisa Ulu Camisi bu gelişmenin ilk adımlarıdır. Bu yapılar arasındaki bağlantı yalnız ana mekân biçimlenmesi açısından değildir. Üç Şerefeli Cami’de avlunun biçimlenmesi de dikkat çekicidir. Burada ilk kez bir Osmanlı yapısında revaklı iç avluyla karşılaşılmaktadır. Ayrıca avlunun köşelerine yerleştirilen dört minare ile yapı arasında organik bir bağ kurulmaya çalışılmıştır. Kısaca Erken Osmanlı yapıları, Üç Şerefeli denemesinde yeni bir özümlemeye uğramış ve bu yapı tüm Osmanlı mimarisi için bir dönüm noktası olmuştur. Edirne'nin Türk mimarlık tarihine katkısında Üçşerefeli'nin özel bir yeri vardır. II. Murad'ın bu ulucamisinin incelenmesinden önce Osmanlılar için yeni olan bu cami tipolojisinin ortaya çıkışı konusunun irdelenmesi gerekir. Üçşerefeli, planı geleneksel İslam cami planının gelişerek, en sonunda tek kubbeli orta mekân geleneği ile birleşmesinin ifadesidir. Başka İslam ülkelerinde olmayan bu transformasyonun bütün aşamalarını Türkiye'de izleyebiliyoruz. (…) Üçşerefeli'nin ilk avlulu Osmanlı camisi olması, avlu kullanımının kaynağının Batı Anadolu olduğunu ve oradan da Güneydoğu'ya ve Suriye İslam geleneğine bağlandığını göstermektedir. O zamana kadar hiçbir Osmanlı camisinde görülmemiş olan avlunun yapılabilmesi için sultanın onayını almak gerekirdi. Fakat buradaki uygulama şekli ile bir sultan tarafından tasarlanması olanaksız olan bu revaklı avlunun burada adı geçen Muslihiddin adlı bir mimarın tasarımı olduğu söylenmiştir. Muslihiddin'in Güneydoğu Anadolu ya da Suriye kökenli olması gerekir. Dolaylı da olsa, burada yine Memlûk kültür bölgesi ile Batı Anadolu beylikleri ve Osmanlılar'ın ilişkilerini gösteren bir olgu söz konusu olabilir. Sözen Osmanlı dinsel mimarisinin 15. yüzyılda ulaştığı bu düzey, İstanbul’un alınması ve Doğu-Batı dünyası arasında büyük bir imparatorluğun oluşmasıyla yeni özümlemeleri beraberinde getirmiştir. İmparatorluğun mimarları ve diğer sanatçıları Osmanlı topraklarında ortak yanları güçlü bir mimariyi egemen kılmaya başlamışlardır. Bu konuda Osmanlı sarayı, bilinçli olarak “Hassa Mimarları” eliyle mimari eylemlere biçim vermiştir. Ancak-güçlü bir merkezi sistemin varlığına karşın - bazı bölgelerde köklü gelenekler bir oranda yaşama olanağı bulmuş, bu durum uzun yıllar sürmüştür. İstanbul’un alınması ve başkent olmasının hemen ardından kentte yoğun bir mimari çalışmanın egemen olduğunu anlıyoruz. İlk camiler daha çok zaviyeli cami örneğine uygun ele alınmışsa da, geçen zaman içindeki değişmeler sonucu, yapıların cami özelliği daha ağır basmıştır. İstanbul’daki zaviyeli camiler içinde 1463 tarihli Mahmud Paşa Camisi, 1465-1471 yılları arasında yapılan Murad Paşa Camisi, 1471 tarihli Rumi Mehmed Paşa Camisi, 1500 yılı dolaylarında yapıldığı sanılan Atik Ali Paşa Camisi küçük yeniliklerle karşımıza çıkmaktadır. Bu yıllardaki en büyük uygulama olan geniş kapsamlı tasarlanmış Fatih Külliyesi, birçok özellikler içermekte, aynı zamanda sürekli tartışmalara konu olmaktadır. Ağırlık merkezi caminin çevresinde, medrese, tabhane, darüşşifa, türbe ve kervansaray gibi yapılardan oluşan bu külliyenin, bir bölümü yıkılmış olmakla birlikte büyük bir bölümü ayaktadır. Osmanlı toplumunun Fatih dönemindeki örgütlenmesinin ulaştığı düzeyi açıklıkla yansıtan, düzenli bir kuruluş örneği veren bu külliyenin 1463-1470 yılları arasında tamamlanan, 18. yüzyılda yıkılan ve yeniden başka bir şema içinde tamamlanan camisi, ortada bir kubbe, mihrap önünde ona bağlanan bir yarım kubbe, yanlarda üç kubbeden oluşmaktaydı. Fatih Camisi’nin bir önemi de, daha sonraki gelişmeleri açıklamak yönünden olmaktadır. Fatih Camii, ne yazık ki, bize aslının ne olduğu hakkında yeterli fikir vermiyor. Çünkü cami 1766 depreminde yıkıldı ve Fatih`in camii olduğu için çok kısa sürede onarılarak 1871`de şimdiki biçimini aldı. Onarım emrini veren Sultan III. Mustafa, yapan da zamanın ünlü mimari Mehmet Tahir Ağa`dır. Mehmet Ağa Şehzade`den beri büyük camilere uygulana klasik plana uyarak, büyük kubbeyi dört yarım kubbeyle çevirdi. Böylece, Osmanlı mimarisinin gelişim çizgisinde çok önemli bir gedik ortaya çıkıyor. Fetihten sonra yapılmış ilk anıtsal binanın nasıl olduğunu tam olarak tasavvur edemiyoruz. Gene de, eski kayıtlardan, genel bir fikir ediniyoruz. Çemberlitaş`taki Atik Ali Paşa Camii gibi mihrap tarafında tek bir yarım kubbesi, iki yandaki galerilerin üzerinde üçer küçük kubbe olduğu anlaşılıyor. Ayrıca, bina dışarıdan oldukça büyük payanda duvarlarıyla desteklenmiş. Bazı Anadolu şehirlerinde daha eski modelleri olan Atik Ali Paşa daha sonraki Osmanlı mimarisinin kaynağı olmamıştır. Bu bakımdan, bu planın devasa ölçekte bir tekrarı olan Fatih Camii de, Bayezid Camii kadar doğurgan olmamıştır, diyebiliriz. İstanbul Gezi Rehberi / Murat Belge / Tarih Vakfı Yurt Yayınları http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=5914 İstanbul’da 2.Bayezid’in mimar Yakup Şah bin Sultan Şah’a 1501-1506 yılları arasında yaptırdığı İstanbul Bayezid Külliyesi’nin camisi, Fatih Camisi örneğinin bir devamı, anıtsal Osmanlı camilerinin başlangıcı niteliğinde karşımıza çıkmaktadır. Bayezid Camisi’nde ortada bir kubbe, güney-kuzey yönünde buna bağlanan yarım kubbeler, yanlarda dört küçük kubbeden oluşan ana mekâna, ayrıca iki yönde beşer kubbeli tabhane mekânlarının katıldığını görüyoruz. 1522 tarihinde tamamlanan Istanbul’daki Yavuz Sultan Selim Camisi’nde de tek kubbeli ana mekâna doğu-batı yönünde kubbeli tabhane bölümünün eklendiği görülmektedir. Benzer biçimde Edirne’- de 1484-1488 tarihleri arasında yapılan ünlü Edirne Bayezid Külliyesi’nin tek kubbeli camisinde de bu tür görünüşler taşıyan bölümler daha önce denenmiştir. Bu gelişmelerin yanı sıra ortada sütun ya da ayaklara oturan bir kubbe, yanlarda beşik tonoz ya da yarım kubbeler, köşelerde küçük tonoz ya da kubbelerin yer aldığı bir şemaya uygun cami örnekleri de Mimar Sinan ve Klasik Osmanlı mimarisine kadar ağır ağır gelişerek gelmiştir. Mimar Sinan ve onu izleyen mimarlar elinde merkezi yapı denemeleri arasında önemli bir gelişmeyi beraberinde getiren bu tip yapıların erken örnekleri arasında Çemişgezek Yelmaniye Camisi (1397-1406), Hacı Hamza’da Sinan Paşa Camisi (1506), daha önce değindiğimiz Elbistan Ulu Camisi (15. yüzyıl sonu 16. yüzyıl başı), Diyarbakır’da Fatih Paşa Camisi (1522), Kargı’nın Oğul Köyü’nde Oğuz Camisi (16. yüzyılın ilk çeyreği) sayılabilir. Aralarında ayrılıklar bulunmasına karşın merkezi yapı denemelerinde bize ipucu veren bu yapılar bir yandan yeni gelişmelere olanak tanımış, diğer cami şemalarında olduğu gibi, ağır ve sürekli bir gelişmenin varlığını ortaya koymuştur. Bu yapılar içinde Diyarbakır Fatih Paşa Camisi örneğinde olduğu gibi, yanlarda tabhane niteliğinde mekânların bulunuşu, toplum yapısındaki yeni gereksinmelerin mimariye nasıl yansıdığını, Osmanlı mimarisi konusunda yapılacak daha ayrıntılı araştırmalar ortaya koyabilecektir. Anadolu Türk Mimarisi, Prof.Dr. Metin Sözen, Dr.Zeki Sönmez, Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi, Görsel Yayınları.
Selçuklu Sanatı, İslam dönemi Türk sanatında önemli bir aşamayı temsil eder. İran, Maveraünnehir ve Horasan bölgelerine yayılmış olan bu sanat, Abbasi, Sasani ve Karahanlı dönemlerinin sanat ve mimari geleneklerini geliştirerek klasik formlara ulaştırmıştır. Karahanlıların ve Gaznelilerin yaşadığı bölgelerde başlayan gelişme, Selçuklu egemenliği sırasında daha geniş çaplı denemelerle zenginleşmiş ve ortak çizgiler gösteren gerçek bir üslup belirmiştir. İran Selçuklu sanatının asıl önemi Anadolu Selçuklu sanatı için temel kaynak olmasıdır. Özellikle tuğlaların değişik düzenlemeleriyle ulaşılan çok zengin geometrik kompozisyonlar, Anadolu Selçuklu mimarisinde de yaygın olarak uygulanan klasikleşmiş bir biçimdi. Bu uygulamanın günümüze kalabilmiş en güzel örnekleri Gazvin ile Hemedan arasında, Harakan bölgesindeki iki kümbettir. Çıplak tuğla tekniğinin doruğunu temsil eden bu iki yapının özellikleri, köklerini Karahanlı ve Gazneli mimarisinde bulabileceğimiz bir geleneğe dayanır. Özellikle mimarlık ve süsleme sanatlarında Ortaasya ve Horasan gelenekleri, Azerbeycan ve Doğu Anadolu üzerinden Anadoluya kadar uzanmıştır. Selçuklu mimarisinin bütün özelliklerini ve gelişme sürecini yansıtan Mescidi Cumalar, o döneme kadar yapılmış olan camilerde görülmeyen bazı yenilikler taşıyordu. Bunlar, kubbe olgusunun önem kazandığı ve planın kubbeye göre tasarlandığı ilk camilerdi. Selçukluların başarıyla uyguladıkları büyük ölçekli cami, medrese ve kümbet gibi yapı tipleri, dönem için klasik diyebileceğimiz biçimler kazandı. Süsleme sanatları da bu dönemde belirli kurallara ve temellere oturtuldu. Moğol ve Timur istilalarının getirdiği yıkım ve Safevilerin yoğun imar faaliyeti Büyük Selçuklu eserlerini silemeyecekti. Seçilen malzemenin ve uygulanan sağlam tekniğin de bunda büyük rolü olmuştur. T.L. Selçuklular devri sanat ve imar faaliyetini gösteren ve aralarında çoğu şaheser vasfını taşıyan mimari, kitabe, hat, tezhip, süsleme, minyatür, çini, halı ve kilim v.b. san’at eserlerini burada birer birer saymağa imkan yoktur. Kaynaklarımızın ve ayrıca Nasır-i Husrev (ölm. 1061)’den başlayarak son zamanlara kadar yerli, yabancı birçok seyyahların şahadet ettikleri gibi, Diyarbakır’ın Sultan Melikşah devrinden kalma sur bedenlerinde ve diğer Türkmen beyliklerinin eserlerinde bol miktarda tesadüf edilen bozkır sanatı mahsulü hayvan tasvirlerinden başka, Selçuklu hâkimiyeti devrinde Çin sınırlarından Akdeniz’e, Mısır’a ve İstanbul boğazına, Oğuz bozkırlarından ve Kafkaslardan Hind hudutlarına ve Yemen’e kadar uzanan geniş saha üzerinde binlerce saray, cami, mescit, imaret, han, hamam, dar’üş-şifa, medrese, hankah, türbe, kümbet, çeşme, sebil, kervansaray, kale, sur, ribat, mezar sandukası yapılmıştır ki, cepheleri, kapıları, pencere kenarları en güzel ve renkli yazılarla süslenmiş, içleri ince tezyinat ile bezenmiş, bazıları Türk çinileri ile kaplı, kubbe kenarları, minber ve mihrapları, şadırvanları Türk mermer taş işçiliğinin, kapıları ve pencere kapakları Türk kakmacılık ve oymacılığının en güzel örneklerini veren, Selçuklu çağının her hususta üstünlüğü ile paralel vasıftaki bu eserleri yakından tanımak için yalnız Anadolu’yu, hatta yalnız Konya şehrini görmek kafidir kanaatindeyiz. Bu konuda pek çok eser yazılmıştır. Onun için biz burada Selçuklu Türklüğünün sanat dünyasına getirdiği yeniliklerden kısaca bahsetmekle iktifa edeceğiz: İran sahasına geldiklerinde karşılaştıkları yüzlerce yıllık geleneğe sahip mimariye Selçuklular kendi şahsiyetlerinin damgasını vurdukları gibi, yeni yapı şekilleri de meydana getirmişlerdi. XI. yüzyıl sonlarından itibaren her tarafa yayılan ve üç büyük Selçuklu devlet medresesinde, —Bağdad, Nişapur, Tüs Nizamiyelerinde— ilk şeklini alan medrese mimarisi yeni Türk yapı sanatının örnekleri olarak Türk - İslam dünyasında hakim bir mevki almış, İran ve Türkistan’da yeni bir cami yapı şekli olan girintili duvarlarla çevrili büyük avlusu ile medrese camii inşaatı ortaya konmuştur. Bu yapı şekli Irak Suriye ve Mısır’da yayılmıştır. Bugün İsfahan’da kubbesi ile avlusundan bir kısmı halen mevcut Sultan Melikşah’ın Mescid-i Camiinin ana planı İran, Türkistan ve Iraktaki büyük camilerde tatbik edilmiş, böylece Iran cami şeklini Türk mimarisi vermiştir. Esasları itibariyle muazzam otağları andıran tuğla kümbetler de Türklerin İslam dünyasına getirdiği yeni yapı şekillerinden biridir. Kümbetler konik veya çok köşeli çatılı olup, çoğunlukla çini ile kaplı bulunurdu. Üzerlerinde kumaş tezyinatı ihtiva eden bu kümbetler İran’da Selçuklu mimarisinin müstesna eserleridir. Türkler ayrıca kubbeli türbe inşaatında da değişiklik yapmışlar, kubbe külahı üzerine silindir bir tambur vasıtası ile, ikinci bir kubbe oturtmak suretiyle kubbeyi yükselterek, çok uzaklardan görülebilen birer abidevi yapı haline getirmişlerdir (msl. Merv’de Sultan Sencer türbesi) ve bu yapı şekilli kubbeler Mâveraünnehir, Kirman, İran, Suriye ve Mısır’da yayılmıştır ki, msl. Kahire şehrine esas karakterini veren de bu şekildeki yapılar olmuştur. Nihayet eski dört veya çok köşeli kule biçimi minare yerine silindirik, bâzen yivli, yüksek, ince minare şekli de İslam alemine Türk mimarisinin hediyesidir. Türklerin sanat bahsinde de dini taassuba kapılmadıklarını Sultan Tuğrul Beyin Bağdad’da taç giyme ve kılıç kuşanması münasebetiyle bu törenin hâtırası olarak hazırlatılan, hem sanat tarihi, hem de tarih bakımından mühim, altın madalyadaki sultanı ve etrafındakileri gösteren tasvirlerle, bir Selçuklu prensesini gösteren bir stuk baş ve Türk yapıları üzerinde yer alan kuş, boğa, ejderha, çift başlı kartal v.b. kabartmaları ve Anadolu Selçuklu sultanlarının bastırdıkları, üzerinde insan şekilleri bulunan, paralar da ortaya koymaktadır. Bunun gibi, İran’da (Rey’de) saray hayatını tasvir eden “stuk pano” da, Selçuklu devri kabartma heykel sanatının bize kadar gelen nadir örneklerindendir. Ayrıca Selçuklular Yakın-doğudaki Grek - Roma ve Bizans sütununa “demet sütun” denilen yapı şeklini, eski sütun başlıklarına da “istalaktit” ve “baklavalı” diye anılan iki ayrı yapı şeklini ilave etmişler ve bu Türk yapı şekilleri Anadolu’da zengin bir çeşitlilik kazanmış, bilhassa XVI. Yüzyılda Mimar Sinan devrinde büyük gelişme göstermiştir. Eski Islam mimarisindeki “yuvarlak” ve “kırık” kemer yerine Selçuklular “sivri kemer” i getirmişler, bu son tarz da Osmanlılarda daha da çeşitlenmiştir. Camilerde ve diğer yapılarda pencerelerin katlar halinde sıralanması Türk mimari mahsulü olup, başka Islâm ülkelerinde tanınmamıştır. Kubbe inşaatında Selçukluların ortaya koydukları mühim yeniliklerden biri de, ana duvarlardan kubbeye geçişin “üçgen” sahalar ile sağlanmasıdır ki, mimarlık tarihinde “Türk üçgenleri” adı ile anılan bu tarz Osmanlılarda türlü şekiller alarak gelişmiştir. İslam sanatı mihrap inşaatında Türk yapı şekli, bunun dikdörtgen veya beş köşeli olması ve üst kısmın basamaklı bir kemer ile nihayetlenmesidir. Selçuklu üslubunda daha ziyade basık olan bu mihraplar Osmanlı devrinde camilerin azameti ile paralel olarak yükselmiş ve incelmiştir. Minberler bakımından süsleme için yeni sahaların bulunması, çeşitli nakışların meydana konması ve türlü tekniklerin kullanılması hususlarında Türk sanatının yaratma kudreti sonsuz olmuştur. Ortaçağ Türk mimari eserlerinde çeşitli yerlere serpiştirilen âyet ve duaların yazı şekillerinde de Türk zevki kendini göstermiş, bu suretle Selçuklu üslubunda teşekkül eden, “Selçuklu sülüsü” “Selçuklu kufisi” ve “Selçuklu neshi” abidelerin haşmet ve zarafetini arttırmıştır. Burada, eski Uygur - Türk sanatının devamı olarak kitap resmi ve minyatürde birer Selçuklu okulu kurulmuş olduğuna da belirtelim. İbrahim Kafesoğlu, Selçuklu Tarihi, MEB Büyük Selçuklu Mimarlık
Osmanlılar II 16. yüzyılın ortalarına doğru Osmanlı İmparatorluğu artık bulunduğu çağın en büyük imparatorluklarından biri, belki de en büyüğü olma yolundaydı. Siyasal açıdan bu hızlı büyümenin yanı sıra, başta mimari olmak üzere her dalda yeni atılımlar imparatorluğun varlığını yaşatacak niteliklere bürünmeye başlamıştı. Özellikle mimari alanda birbirini izleyen anıtsal nitelikte yapılar gözden geçirildiğinde hemen ilk anda Osmanlı sultanlarının etkinliği ortaya çıkmaktadır. Sultanlar, imparatorluğun büyüklüğüne uygun, onu mimari alanda simgeleştirecek özelliklerle yüklü eserlerin yapımına önayak olmuşlardır. Bu simgesel nitelikteki eserlerle, özellikle camilerle, sultanlar bir yandan Tanrıya bağlılıklarını belirtirken, diğer yandan kendi varlıklarının da duyurulmasına yol açıyorlardı. Birçok yapıda, o yapıyı yaptıran sultanın varlığının yapıyla eşdeşleşmesi boşuna değildir. Sultanların dışında dönemin ileri gelenleri de sultanların yolunu izlediler. Başta dinsel isteklerin simgesi cami olmak üzere, değişik işlevli yapıların, bunlara bağımlı, bağımsız diğer sanatların, bu yüzyılda doruk noktasına ulaşmasına olanak sağladılar. Gerçekten yalnız mimaride değil, çini, maden , cam eşya, hat, tezhip, minyatür vb. sanatlar gözden geçirildiğinde benzer tutumlarla karşılaşılır. Bu, imparatorluğun üst düzeyindeki kişilerin desteğinde ve öncülüğünde gelişse de, imparatorlukta değişik sanat kollarında üretilenler kısa zamanda toplumun malı kılınmaya çalışılmıştır. Konusunu ettiğimiz mimari, bu alanda açık örneklemeye olanak sağlamaktadır. Değişik işlevli yapılara baktığımızda bunların toplumun isteklerine yanıt verecek düzende planlandığı ve uygulandığı görülür. Özellikle büyük külliyelerde caminin çevresinde eğitim, konaklama, sağlıkla ilgili yapıların oluşturulması, bu konuda tanıklık etmektedir. 16. yüzyılda Osmanlı toplumunda yalnız dinin isteklerine yanıt verilmemiş, günlük yaşamın bütün gereksinmeleri gerçekçi bir açıdan ele alınmaya çalışılmıştır. Gerçekten mimaride strüktürel ve işlevsel sınırlar içinde kalınmış, bunlara bağlı olarak geliştirilen diğer bezeme sanatlarında da hiçbir abartmaya olanak verilmemiştir. Osmanlı mimar ve ustaları özellikle işlevsel isteklerin üzerinde durmuşlar, Selçuklu ve Beylikler döneminde gözlediğimiz büyük bir titizlikle ortaya konan bezeme işçiliğinden uzak durmuşlar, onu yalınlaştırmışlardır. Bu yalnız mimaride karşılaşılan bir durum değildir. 16. yüzyıl minyatür resmi kısaca gözden geçirilirse, Osmanlı minyatürlerinin ne denli gerçeklere yaslanma eğilimi içinde olduğu açıkça görülür. Bu bir bakıma karşımıza Osmanlı dünya görüşü olarak çıkmakta, gerçekçi tutumu her yerde geçerli kılmaya yönelmektedir. Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’u alması, imparatorluğun yeni boyutlara ulaşmasıyla doğu-batı dünyası bir noktada kesişmiş ve yeni bir imparatorluk bilinci doğmaya başlamıştır. Bu durum kültür ve sanata da yansımış, artık yalnız doğu kaynaklarıyla beslenmekle yetinilmemiştir. Başkentten üretilen her türlü yenilik, imparatorluğun uzanabildiği noktalara dek götürülmeye çalışılmıştır. Böyle merkezi bir sistemin varlığını kanıtlayan, yalnız bugün ayakta olan eserler ve diğer sanat ürünleri değildir. Osmanlı kaynakları araştırıldığında, saray çevresinde Hassa Mimarları Örgütü başta mimarlık olmak üzere hemen hemen bütün sanat kollarının belirli örgütler içine alındığı, buradaki gelişmelerin, imparatorluğun dört bir yanında uygulamaya konulduğu görülmektedir. Bu büyük örgütlenme ve merkezi sistemin içinde, üzerinde duracağımız Klasik Osmanlı Mimarisi ve Mimar Sinan dönemini açıklamak bir anlamda kolaylaşmaktadır. 16. yüzyıl Osmanlı mimarisinin evrensel boyutlara ulaşmasında, yarım yüzyıllık mimari eylemleri yöneterek büyük paya sahibi olan ve Türk halkının gözünde kutsallaşan Mimar Sinan’ın yaşamına ve yetiştiği ortama kısaca göz atalım Böylece Mimar Sinan ile birlikte bir dönemin mimarisi de genel çizgileriyle belirlenmiş olacaktır. Mimar Koca Sinan Sinan’ın yaşamının öğrenilmesinde yararlı olan belgeler arasında çağdaşı Mustafa Saî Çelebi’nin onu ve çalışmalarını konu alan eserleri, bunlara paralel anonim yazmalar, kendi vakfiyesi ve mimarbaşı olduğu dönemin resmi yazışmaları bulunmaktadır. Mustafa Saî’nin eserleri Tezkeret-ül Ebniye ve Tezkeret-ül Bünyan adlarını taşımaktadır. Tezkeret-ül Ebniye’de bilgiler Sinan’ın ağzından verildiği için eserin onun tarafından yazıldığı ileri sürülmüştür. Ancak içerdiği yanlışlar Sinan’ın ölümünden sonra Mustafa Saî’nin yazdığı kanısını uyandırmaktadır. Yazarının adı bilinmeyen ve yine Sinan’ın ağzından yazılmış olan Tuhfet-ül Mimarin’in de Mustafa Saî’nın ya da Asari’nin eseri olabileceği ileri sürülmektedir. Ayrıca bunun müsveddesi olan Risalet-ül Mlinariye ve bir de Adsız Risale elde bulunmaktadır. -Bunlardan elde edilen bilgilere göre Sinan, Yavuz Selim yönetimi sırasında devşirilmiş, devşirmelerin yetiştirilme kurallarına uygun olarak önce taşra hizmetine gönderilmiş, sonra acemioğlanlar ocağına alınmıştır. Daha sonra da Kanuni Süleyman’ın ilk seferine yeniçeri olarak katılıp 1521 yılında Belgrad’a gitmiştir. Devşirme işlemi o çağda 8 ile 20 yaşlar arasındaki Hıristiyan çocuklar içinden yapılmaktaydı. Eğer Sinan, türbesinin yazıtında Mustafa Saî’nin belirttiği gibi hicri 996’da, 100 yaşını aşmış olarak ölmüşse, doğum tarihinin yaklaşık olarak -bundan 100 hicri yıl çıkarılarak elde edilen- h. 886/m. .1492’ye rastlaması gerekir. Buna göre Yavuz Selim’in tahta çıktığı yıl yani 1512’de 20 yaşlarındayken devşirilmiş olması mümkündür. Tuhfet-ul Mimarin Karaman Vilayeti ve diğer Osmanlı kentlerinden devşirilenler arasında devlet kapısına geldiği belirtilmekte, adından Kayserili Sinan diye sözedilmektedir. 1573 ve 1587 tarihli padişah buyruklarında Sinan’ın eskiden Kayseri’nin Ağırnas köyünde oturduğu belirtilmektedir. Ayrıca 1586’ya tarihlendirilen vakfiyesinde, bu köyde bir çeşme yaptırdığı görülmektedir. Yine aynı vakfiyeye göre Kayseri’den bazı yakınlarını ve kardeşini İstanbul’a getirtmiştir. Bütün bu bilgilerden Sinan’ın doğum yerinin Kayseri’nin Ağırnas köyü olduğu anlaşılmaktadır. Sinan, en erken 1512’de devşirilmiş olabileceğine ve yazılı metinlerden 1521’de Belgrad seferine katıldığı anlaşıldığına göre, taşra hizmeti ve acemioğlanlık dönemi en çok 9 yıl sürmüş olabilir. Bu duruma göre, alışılmıştan daha kısa bir sürede yeniçeri ocağına alınmıştır. Nedeni, büyük olasılıkla, Yavuz Selim’in doğu savaşlarındaki kayıplar sonunda ocakta çok yer açılmasıdır. Sinan bundan sonra, 1522 Haziranından 1523 Ocağına kadar süren Rodos seferinde bulunmuştur. 1526’daki Mohaç seferine katılmadan önce atlı sekban, sonra da yayabaşı rütbesine yükselmiş ve 1529’dan önce zemberekçibaşı oluşmuştur. Bu tarihte Viyana ardından 1534 ve 1535 yılları süresince Irak seferlerine katılmış, bu kez de hasekiliğe yükselmiştir Ordunun Irak seferi sırasında Tebriz, Bağdat, Diyarbakır ve Halep’e gittiği, buralarda konakladığı bilinmektedir. Sinan 1537’de Korfu ve Puglia’ya gidip Boğdan seferinde de bulunduktan sonra 1538’de, Acem Ali’den boşalan mimarbaşılığa atanmıştır. Birdenbire yeniçerilikten mimarbaşılığa geçebildiğine göre, Sinan’ın daha önce kendisini bu alanda tanıtmış olduğunu kabul etmek gerekiyor. Belgeler onun, ordunun Van Gölü’nü geçmesi için gemiler yaptığını, Boğdan seferinde Lütfü Paşa tarafından padişaha övücü sözlerle tanıtılmasından sonra Prut Irmağı üstünde, yıkılanın yerine 13 gün içinde yeni bu köprü yaptığını aktarmaktadır. Sinan’ın mimarlık alanında nasıl yetiştiği ya da kendini nasıl yetiştirdiği konusuna birkaç yönden yaklaşılabilir. O çağın yaratıcı öğeleri sınırlı yalın planlı yapıları, benzerlerinin tekrarı yoluyla oluşuyordu. Biçim ve boyutların tekdüzeliği içinde başarı derecesinin ustaların yetenekleri oranında değiştiği, ancak yenilik aranmadığı sürece pek fazla bilgiye gereksinme olmadığı söylenebilir. Bu arada Sinan’ın katıldığı seferlerle Doğu ve Batı’nın değişik kentlerine gitmesi, görgüsünü arttırma olanağı sağlamıştır. Buralardaki örnekleri incelemiş, gördüklerini deneyleriyle birleştirmiş olmalıdır. Bu koşullar içinde Sinan’ın hızlı bir öğrenme döneminden geçtiği, gözlemleri yoluyla sağlam bir oran duygusu edindiği söylenebilir. Zaten öğrenme ve deneme isteğinin, yaşamının sonuna kadar sönmemiş olduğu açıktır. Bu arada Sinan’ın bu birleşim ve yaratıcılık çabasını günlük uğraşı ve dertlerden uzakta sürdürmediğini de belirtmek yerinde olacaktır. Yapılarının tasarımı yanında, bunların gerçekleştirilmesi için gerekli organizasyonu hazırlamak ve yürütmekle de yükümlüydü. Bunun da ötesinde mimarbaşının, bütün bayındırlık işlerini yürüten bir örgütün yöneticisi olduğu söylenebilir. Kuruluş tarihi kesin olmamakla birlikte bu Hassa Mimarlar Ocağı örgütünün üst kademesinde su nazırı, ikinci mimar, kireççibaşı, ambarbaşı ve tamiratbaşı gibi görevlilerin yer aldığı bilinmektedir. Bu duruma göre Sinan kendi sınırlı yaratma sorunlarının dünyasına kapanmış bir kişi olmaktan çak, geniş yapım eylemlerinin baş sorumlusu olarak görülmektedir. Sırasında nitelikli işçilerin bulunması, bunların ücretleri, malzemenin sağlanması ile de ilgilenmek zorunda kalmıştır. Bir yanda yapılarını yaptığı kişilerin ayrıntılara inen isteklerini yanıtlamış, öte yanda gene mimarbaşının sorumluluğuna giren önlemlerle uğraşmıştır. Çağlar boyunca, İstanbul’un baş dertlerinden biri olan yangına karşı, ev bacalarının gerektiği gibi yapan yetenekli ustaların bulunmasıyla ilgilenmiştir. Kentin nüfusunun, kamunun kullandığı yapı sayısının artmasıyla büyüyen su sorunu, onu sürekli biçimde oyalamıştır. http://www.sinanasaygi.com/icerik.asp?ID=22 Sinan’ın yapılarının saptanmasında Mustafa Saî ‘nin tezkereleri ile anonim yazmalardan yararlanılmaktadır. Ancak bu yapıtların listeleri karşılaştırıldığında aralarında farklar olduğu, aynı eserin değişik yazmalarının birbirini tutmadığı görülmektedir. Birinde gösterilen bir yapı, ötekinde geçmemekte, başka bir yerde gösterilmekte ya da başka bir adla verilmektedir. Adsız Risale’de yalnız hamamlar listesi vardır. Bunlardan Sinan’ın yaptığı yapılar hakkında kabaca bir bilgi edinilmekte, güven verici bir kesinlik bulunamamaktadır. Eldeki belgelere göre Sinan’ın yapılarının sayısı 360’ı aşmaktadır. Bunlar camiler, mescitler, türbeler, medreseler, darülkurralar ve mektepler, imaretler, darüşşifalar, su kemerleri, köprüler, kervansaraylar, saraylar, köşkler, mahzenler, hamamlar olarak gruplandırılmaktadır. Hepsi 50 yılı biraz aşan bir süre içinde yapılmıştır. Bunların 280’den fazlası İstanbul’un yakın çevresi ve Trakya’da bulunmaktadır. Ancak aralarında Halep’te, Hicaz’da bulunanlar da vardır. İstanbul ve yakınında bulunan yapıların genellikle Sinan’ın denetimi altında yapıldığı kabul edilebilir. Uzak bölgelerde yapılanların hepsinin başında bulunduğu ise kolayca öne sürülebilecek bir görüş değildir. Zaten aynı yıllarda birkaç yapının birbirinden oldukça uzak yerlerde yapıldığı ve günün ulaşım koşulları göz önüne alınırsa bu olanaksızdır. Örneğin üzerindeki yazıtta bitiş tarihi olarak 1562/1563 yılı verilen Erzurum Lala Mustafa Paşa Camisi’nin yapımının sürmüş olabileceği 1560-1562 arasında Sinan İstanbul’da Rüstem Paşa, Odabaşı, Ferruh Kethüda camilerini, Semiz Ali Paşa’nın Edirne’deki arasta ve kervansarayını, Babaeski’de cami ve medresesini de yaptırıyordu. 1567 dolaylarında Van’da Hüsrev Paşa Camisi’nin yapımı sürdürülürken, Büyükçekmece’de Sultan Süleyman Kervansarayı ve köprüsünü bitirmek için uğraşıyordu. Benzer örnekler çoğaltılabilir. Bu yapıları Sinan’a bağlamak isteyince, İstanbul’da tasarlandıklarım, yerine gönderilen ya da orada bulunan mimar ve ustalar tarafından uygulandıklarım kabul etmek gerekmektedir. http://www.sinanasaygi.org/eserler.asp Adı geçen kaynak eserlerin listelerine -yapım tarihleri göz önüne alındığında- Sinan’a ait olmaları olanak dışı görülen yapılar da alınmıştır. Bunları ya yazarların dikkatsizliklerine bağlamak ya da başka nedenler aramak gerekir. Adı geçen yapılar içinde, yapım tarihlerinin erkenliği yüzünden Sinan’ın tasarlamış olduğuna inanılmayacak olanlar vardır. Bu yapılardan birisi Istanbul Yavuz Sultan Selim Camisi’dir. Tuhfet-ül Mimarin’in giriş yapmadığı açık olarak belirtilmekteyse de, aynı yapıtın liste bölümünde hem caminin, hem de medresenin adı verilmektedir. Caminin Yavuz Selim döneminde yapılmadığı bilinmektedir. Tarihler, yapının temelinin Kanuni Belgrad seferine çıkmadan önce 1521 Mayısında atıldığını, Kanuni Rodos seferinden dönmeden önce, 1522 yılı sonunda bitirilmiş olduğunu aktarmak tadır. 1521’de Sinan henüz Yeniçeri ocağına alınmıştı, bu yapıyı tasarlaması söz konusu olamaz. Ordu, Sinan’ın da katıldığı Belgrad seferinden 1521 yılı Ekim ayında dönmüş, 1522Haziramnda Rodos seferine çıkmıştır. Sürekli tartışmalara konu olan bir başka yapılar topluluğu, Gebze’deki Çoban Mustafa Paşa Külliyesi’dir. Cami ve medresenin kapıları üzerindeki yazıtlar 1523-1524 tarihini taşımaktadır. Tuhfet-ül Mimarin’de külliyenin camisi, imareti, medresesi ve türbesi belirtilmektedir. Tezkeret-ül Ebniye ve Tezkeret-ül Bünyan’da ise yalmz cami, imaret ve medresenin adı geçmekte, türbeye değinilmemektedir. Bilindiği gibi külliyede bu yapıların yanı sıra bir telckeyle bir kervansaray da bulunmaktadır. Yavuz Sultan Selim Camisi’nde de belirttiğimiz gibi Mimar Sinan 1521 Belgrad, 1522 Rodos seferine katıldığına göre cami ve medresenin tasarımında çalışmış olması ihtimali zayıftır. Bu iki yapınm yazıtları 1523/1524 tarihleri taşıdığına göre, geriye türbe ve imaret kalmaktadır. Bu durumda külliyenin tamamlanması belirli bir zaman süreci içinde olmuşsa, bunda Mimar Sinan’ın katkısı bulunabilir. Yalnız tümünün tasarım ve uygulamasım yürüttüğünü tezkerelerin ışığında kabul etmek oldukça güçtür. Mimar Sinan’ın yaşamı ve yoğun uygulamaları konusunda yukarıda yaptığımız açıklamaların ışığında; üzerinde kısaca duracağımız eserlerine Klasik Osmanlı döneminin ürünleri olarak bakacak, belirgin noktaları vurgulayıp fazla ayrıntıya girmeyeceğiz. Başlıbaşına geniş boyutlar içinde incelenecek nitelikler taşıyan külliyelerin özelliklerine, cami ve mescitleri ele alırken değineceğiz. Camiler ve Mescitler. Sinan’a ait camiler içinde verebileceğimiz ilk örneklerden birisi, 1535-1537 yılları arasında yapılmış, tek kubbeli bir cami, medrese, zikir yeri ve hamamdan oluşan Diyarbakır Ali Paşa Külliyesi’dir. Bölgesel malzemenin ve özelliklerin varlığını duyurduğu bu yapıların yanı sıra 1536/1537 yıllarında yapıldığı ileri sürülen Şam’daki Hüsreviye Külliyesi’nin cami yazıtında 1545/1546 tarihi dikkati çekmektedir. Tek kubbeli bu camide renkli taşların kullanılması gene bu bölgeye özgü görünüşlerdir. 1538/1539 yıllarından kalma İstanbul Haseki Külliyesi, cami, medrese, sıbyan mektebi, şifahane ve imaretten oluşmaktadır. Külliye içinde ağırlık merkezi niteliği taşımayan cami, 1612 yılında genişletilmiştir. Sinan’ın atılım yaptığı, anıtsal mimarinin, merkezi yapı denemelerinin ilk büyük örneğini verdiği eser, 1543-1548 yılları arasında tamamlanan Kanuni’nin oğlu Şehzade Mehmed adına yaptırdığı külliyenin camisidir. İstanbul’un görünümüne yeni bir boyut getiren Şehzade Camisi, dört ayağa oturan bir kubbe, bunlara bağlanan yarım kubbeler ve köşelerde küçük kubbelerle daha önceki benzer uygulamalara yenilikler getirmektedir. Burada dış-iç ilişkiler, dört yandan desteklenen büyük kubbe yeni atılımların belirtisidir. İlk kez ağır dış görünüşlerden soyutlanmış bir denemeye de tanık olunmaktadır. Ust yapının hareketliliğiyle alt kütlenin ağır görünümü arasındaki karşıtlık revaklarla hafifletilmiş, uyumlu bir akış sağlanmıştır. Bir bakıma bu yapıyla Osmanlı dini mimarisi belirli bir düzeye ulaşmış, yeni olanaklar sağlamıştır. http://archnet.org/library/images/one-image.jsp?location_id=9820&image_id=137141 Kanuni’nin kızı Mihrimah Sultan’ın 1548 yılında tamamlanan İstanbul Üsküdar’daki Mihrimah Sultan Külliyesi cami, medrese, tabhane, imaret ve sıbyan mektebinden oluşmaktadır. Külliyenin camisi biraz önce değindimiz Şehzade Camisi’nden bir noktada ayrılmakta ve üç yarım kubbeli bir deneme olarak karşımıza çıkmaktadır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=14144 İstanbul’da 1551 tarihli Silivrikapı’da Hadım İbrahim Paşa Camisi, tromplu kubbesi, beş kubbeli son cemaat yeriyle yalın bir yapıdır. 1552 tarihli Gözleve’de Tatar Han Camisi, sınırlı boyutlar içinde İstanbul’daki Eski Fatih Camisi’nin plan şemasını tekrarlamaktadır. Ayrıca bu yapıda beş kubbeli bir son cemaat yeriyle minarelerin yerleştirilmesi dikkat çekicidir. 1553 tarihli cami, medrese, imaret, kervansaray, kütüphane, hamam, bedestenden oluşan, bir bölümü yıkılmış bulunan Tekirdağ Rüstem Paşa Külliyesi’nin camisi, tromplu tek kubbeli bir yapıdır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=14148 1555 tarihli Istanbul Beşiktaş Sinan Paşa Camisi’nde Mimar Sinan, bir bakıma Edirne’de Uç Şerefeli Cami’nin plan şemasını daha küçük boyutlar içinde tekrarlamaktadır. Bu yapıyla Mimar Sinan altı ayaklı camilerin ilk denemesini yapmaktadır. Ancak Uç Şerefeli Cami’nin aksayan yanlarıyla birlikte böyle bir tekrar düşündürücüdür. Ayrıca bu yapıda dikkati çeken nokta, avlunun aynı zamanda medrese olarak düzenlenmesidir. Bu tür bir değerlendirmeyi Mimar Sinan ilk kez burada denemektedir. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=4395 http://archnet.org/library/images/one-image-large.jsp?location_id=4395&image_id=170726 1550-1557 yılları arasında bitirilen, Klasik Osmanlı mimarisinin en önemli denemelerinden biri olan İstanbul Süleymaniye Külliyesi, geniş bir alana yayılan, kentin görünümüne yepyeni boyutlar getiren bir yapıdır. Dönemin ekonomik, sosyal yapısının bir simgesi olan bu külliyenin önemli yanlarından birisi, muhasebe defterlerinin bulunmasıdır. Bu defterlerden külliyenin yapım süreci konusunda çok ayrıntılı bilgiler edinilmektedir. Değişik amaçlı yapıların bir arada, arazinin olanakları içinde biçimlendirildiği Süleymaniye Külliyesi’nin camisinde Mimar Sinan, Şehzade ve diğer yapılarının ardından tekrar İstanbul Bayezid Camisi şemasına dönmektedir. Ortada bir kubbe, iki yönde yarım kubbeler, yanlarda değişik boyutlarda küçük kubbelerden oluşan caminin, geçmiş özümlemeleri de içerdiği görülmektedir. Bu yapıda ayrıca Şehzade Camisi’nden biraz farklı bir dış cephe dikkati çekmektedir. Benzer biçimde anıtsal avlu, organik olarak yapıya bağlanan minareler, her şey bir bütünlük duygusu içinde ele alınmıştır. Dönemin tüm sanatçılarının katkıda bulundukları bu yapıyla Mimar Sinan, ikinci büyük atılımını yapmaktadır. 1554-1558 yılları arasında tamamlanan İstanbul Topkapı Kara Ahmed Paşa Külliyesi’nin camisinde Mimar Sinan, Süleymaniye şemasından farklı, Beşiktaş Sinan Paşa Camisi’nde denediği altı ayaklı sisteme dönmekte, oradaki aksaklıkları çözüme kavuşturmaktadır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=16716 Benzer diğer bir altı ayaklı deneme 1561 yılı dolayında tarihlendirilmesi mümkün İstanbul Fındıklı Molla Çelebi Camisi’dir. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=4387 1561/1562 tarihli İstanbul’da Eminönü’ndeki Rüstem Paşa Külliyesi’nin camisi, fevkant bir yapıdır. Yoğun bir ticaret merkezinde yer alan caminin altında depolar bulunmakta, merdivenlerle camiye çıkılmaktadır. Bu yapıda Sinan, dördü duvarda, dörtü bağımsız olmak üzere sekiz ayaklı bir sisteme, büyük ana kubbeyi oturtmaktadır. Altı ayaklı yapılara göre bu bir aşamadır. Yapının önündeki beş kubbeli bir son cemaat yerinden başka, ikinci bir revak girişi tamamlamaktadır. Türk mimarisinde zengin çinileriyle tanınan bu yapıyla, sekiz ayaklı camilerin Mimar Sinan tarafından altı ayaklı camilerin birlikte denendiği anlaşılmaktadır. Ayrıca bu bölümün başında belirttiğimiz gibi, Osmanlı mimarları işlevsel değerleri hiçbır zaman gözden uzak tutmamışlar, ticaret merkezine uygun bir yapıyla Mimar Sinan bunu ortaya koymuştur. 1563 yılında tamamlanan Konya Karapınar’ daki 2. Selim Külliyesi’nin camisi, tek kubbeli, önünde beş kubbeli son cemaat yeri, tek şerefeli minaresi bulunan bir yapıdır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=14159 Gene aynı yıllarda 1562/1563 tarihinden kalma Erzurum’daki Lala Mustafa Paşa Camisi, ortada dört ayağa dayanan kubbesi, dört yanda dört yarım kubbesi, köşelerde küçük kubbeleriyle Şehzade ve üç yarım kubbeli Mihrimah Sultan Camilerinin plan şemasını tekrarlar. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=14151 1564 tarihli Lüleburgaz Sokollu Mehmed Paşa Külliyesi’nin camisi, tek kubbeli camiler içinde özel bir yer alır. Burada tek kubbeli yapının sınırlarının genişletilmesine tanık olunmaktadır. Caminin doğu ve batı yönünde birer kemerle genişletildiği, ayrıca buralara iki yandaki merdivenlerle çıkılan mahfiller yerleştirildiği görülmektedir. iJışarna aort kenarda yer alan köşe kuleleri yapıyı olduğundan ağır göstermekle beraber plastik bir değer de kazandırmaktadır. Çift sıra yalın son cemaat yeri dışında, avlu revaklarının arkasında medrese odalarının yer alması dikkat çekicidir. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=4377 İstanbul’da Mimar Sinan’ın özgün bir denemesi olarak nitelendirilebilecek cami örneği, Edirnekapı’daki Mihrimah Sultan Camisi’dir. 1562-1565 yılları arasında tamamlanan, cami, medrese, türbe, çarşı ve hamamdan oluşan külliyenin camisinin ana mekanı tek bir kubbeden oluşmaktadır. Ayrıca belirli bir düzeye kadar çıkan yanlardaki üç küçük kubbeli mekânla yapı, içerde genişlemektedir. Büyük tek kubbenin köşelerine ağırlık kuleleri konmuş, kemerlerin içi de çok sayıda pencerelerle şekillendirilmiştir. Yalın bir plan şemasına sahip olmakla beraber, içerde ve dışarda değişik bir görünüşün varlığı sezilmekte, bir bakıma Mimar Sinan’ın yeni bir uygulamasıyla karşılaşılmaktadır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=14158 1561-1565 yılları arasında yapıldığı sanılan Babaeski’deki Semiz Ali Paşa Külliyesi cami, medrese, hamam, kervansaray, dükkanlar ve -kesin olmamakla beraber- kütüphaneler meydana gelmekteydi. Bu yapılar topluluğundan ayakta kalan cami, Kara Ahmed Paşa örneğine yaklaşmakta, ikisi bağımsız, dördü duvarlarda olmak üzere altı ayağın üzerine oturan bir kubbeden oluşmaktadır. Biri tonoz diğer dördü kubbeli, önünde beş açıklıklı revağı bulunan bu örnekle, alt ayaklı yeni bir uygulamayla karşılaşılmaktadır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=14163 1571-1572 yıllarında Istanbul’da Mimar Sinan’ın önemli bu uygulaması Kadırga Sokollu Külliyesi’dir. Mimar Sinan eğimli bir arazide, koşulları değerlendirerek, caminin avlu revakları gerisine medresenin odalarını yerleştirmiş, büyük dershanenin altından cami ve medreseye girişi sağlamıştır Ana eksen üzerindeki bu girişin dışında avluya yanlardan du girme olanağı vardır. Yedi kubbeli son cemaat yerinden sonra varılan caminin ana mekanını örten kubbe, altı ayak üstüne oturmakta, ayrıca yanlarda mahfiller bulunmaktadır. Sinan’ın altı ayaklı camileri içinde geliştirilmiş bir örnek olarak beliren bu yapının bir önemli yanı da, mimariyle bağdaştırılmış dengeli bir çini bezemenin varlığıdır. 16. yüzyıl İznik çinilerinin en güzel örnekleri mihrap duvarının orta bölümünü kaplamaktadır. Sokullu Cami 3D http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=4384 İstanbul Kasımpaşa’da 1573 tarihli Piyale Paşa Camisi ile Mimar Sinan, Erken Osmanlı döneminin önemli kentlerindeki büyük camilerin plan şemasını tekrar uygulama alanına getirmektedir. Mimar Sinan geleneksel şemayı kullanmasa da, kendine özgü görünüşler getirmesini bilmiş, altı kubbeli bu camiyi yanlara tonozlarla genişletmiş, mihrap ekseni üzerine minareyi yerleştirmiş, mihrap duvarı dışında üç yönde galeri ve revaklarla yapıyı değerlendirmiştir. Burada tartışılması gereken bir konu, Piyale Paşa’mn, yapının tasarımını etkileme payıdır. Geçmiş bütün mimari değerleri yeniden özümleme, onlara yeni boyutlar kazandırma kaygılarıyla dolu bir ustanın artık, 16. yüzyılın ikinci yarısında tekrar eski şemalara dönmesini bu etkiye bağlayabiliriz. Payas’taki 2. Selim/Sokullu Mehmed Paşa Külliyesi’nin camisi, diğer yapılar göz önüne alınırsa ağırlık merkezi olma niteliği taşımamaktadır. Bu durum gerçekte Mimar Sinan’ın ana yollar üzerinde yaptığı bütün külliyelerinde de gözlenebilmektedir. Mimar Sinan genellikle yapılarının çoğunda hareket noktasını kullanım amaçlarına göre düzenlediğinden, külliyelerinde yapılar arasında dengeyi bu düşüncelerle kurmaktadır. Konaklama amacı birinci planda olması gereken Payas’taki külliyede, caminin sınırlı değerlendirilmesi doğaldır. Buradaki camide ilk bakışta gelişmiş bir zaviyeli cami tipini anımsatan görünüş egemendir. Ancak ortada bir kubbe, yanlarda çapraz tonozlar, köşelerde küçük kubbelerin yer alması, bir anlamda merkezi yapı denemelerinin küçük bir örneğiyle bizi karşılaştırmaktadır. Burada tek değişen yan, mihrabın iki yanındaki boşluklardır. Bu küçük örnekte bile Mimar Sinan araştırıcı bir kişilikte ortaya çıkmaktadır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=4300 Mimar Sinan’ın dinsel mimari alanda ulaştığı en büyük düzeyi gösteren Edirne Selimiye Camisi, 1569-1575 yılları arasında yapılmıştır. Daha önce İstanbul’da Rüstem Paşa Camisi denediği sekiz ayağa oturan kubbe şemasını, Mimar Sinan bu kez anıtsal ölçülere çıkarmaktadır. Burada büyük sorun kubbe yüklerinin yere iletilmesidir. Kubbenin, dördü duvardan koparılmış sekiz ayağa oturtulmasıyla, yüklerin zemine iletilmesi küçük yapı elemanlarının yardımıyla gerçekleşmektedir. Böylece kubbeyle boyutsal bir düzeyde yarış edecek başka bir yapı elemanı anıtta mevcut değildir. Bir bakıma uzun gelişim, gene uzun aşamalardan geçerek kendini tek kubbede simgelemektedir. Yüklerin gerektiği biçimde dağılmasıyla dış iç ilişkilerin yeterince kurulması olanağı ortaya çıkmaktadır. Bu büyük merkezi kubbeyi dışarıda dört bir taraftan sınırlayan minareler, iç ve dıştaki simetriyi güçlendirmektedir. Ayrıntılarına inildikçe üzerinde durulması mümkün birçok özelliğin belirdiği bu kapıda, her şey anıtsal camide toplandığı için, Mimar Sinan çok sınırlı külliye elemanlarıyla çevresini düzenlemiştir. Bu yapı, bir bakıma işlevsel bir düşünceye dayanarak, kubbenin geometrik biçimi strüktürel eğiliminden merkezi mekân kavramına varılması yolunda, verilecek en somut örnek olarak ortaya çıkmaktadır. Mimar Sinan burada kubbe mimarisini en mantıksal sonucuna ulaştırmıştır. Böyle bir evrimi hiç bir mimarlık üslubunda bulmak mümkün değildir Selimiye gibi, İslam dünyasının yaratabileceği en ilginç ve olgun cami örneğini verdikten sonra Mimar Sinan bu konuyu burada noktalamış, küçüklü büyüklü örneklerde sürekli yeni denemelerini sürdürmüştür. 1576 tarihli Havza Sokollu Mehmed Paşa/Kasım Paşa Külliyesi’nin tek kubbeli camisi ve llgın’daki 1577 tarihli Lala Mustafa Paşa Külliyesi’nde kervansaray ve çarşı yanında sınırlı boyutlarda kalan cami, Mimar Sinan’ın sekiz ayaklı İstanbul Eminönü Rüstem Paşa, Edirne Selimiye örneklerjnin ardından denediği, altta mahzen ve dükkânların bulunduğu, fevkani bir yapı olan 1577 tarihli Azapkapı Sokollu Mehmed Paşa Camisi, 1579 tarihli İzmit Pertev Paşa Külliyesi’nin tek kubbeli camisi, yazıtı bulunmayan 1580 yılı dolaylarına yerleştirilebilecek tek kubbeli camilere yeni boyutlar getiren ilginç bir külliyenin içinde yer alan Eyüp’teki Zal Mahmud Paşa Camisi, mimari- doğa ilişkisini yeterince çözümleyen sınırlı boyutlar içinde düşünülmüş tek kubbeli 1580 tarihinde yapılmış İstanbul Usküdar Şemsi Paşa Külliyesi’nin camisi, İstanbul Bayezid ve Süleymaniye Camileriin plan şeması içinde Mimar Sinan’ın İstanbul Tophane’deki 1580 tarihli Kılıç Ali Paşa Külliyesi’nin camisi, tek kubbeli camiler içinde yeni denemelere bir örnek olarak 1581 yılında altı ayaklı sisteme uygun olarak yapılan İstanbul Toptaşı Atik Valide Camisi, 1585 yılında tamamlanan sekiz ayağa oturan bir kubbeden oluşan İstanbul Fatih’deki Mesih Mehmed Paşa Camisi, 1587-1591 yılları arasına konabilecek Diyarbakır’daki Melek Ahmed Paşa Camisi, Selimiye örneğinden sonra Mimar Sinan’nın geliştirdiği cami örneklerinin belli başlılarıdır. Bunların her birinde sınırlı ölçülerde kalsa da, Mimar Sinan gene de yenilikler denemeyi bilmiştir. Mescitler Cami örneklerinin dışında Mimar Sinan’nı tümü İstanbul’da olmak üzere 52 mescidinin adını biliyoruz. Ancak tarihleri belli ve özelliklerini koruyarak günümüze ulaşan örneklerin sayısı çok azdır. Bu yapılardan biri Karagümrük’de 1530 tarihli Uçbaş Mescidi’dir. 1542 tarihli Eyüp Davud Ağa Mescidi de tarihi belli, özelliklerini koruyan diğer bir yapıdır. Bunların dışında kesin yapım tarihleri bilinmemekle beraber özgün kimliklerini koruyan Silivrikapı’da Tekkeci Ahmed Çelebi Mescidi, Kasımpaşa’da Hasan Çelebi Mescidi, Beyoğlu’nda Menü Kethüda Mescidi ve Büyükçekmece’de Mehmed Paşa Mescidi anılmaya değer yapılardır. Bu arada yalnız minaresi kalmış olan, kendi adına yaptığı Yenibahçe’ deki Mimar Sinan Mescidi de sayılabilir. Anlaşıldığı kadarıyla bu yapılar kare veya dikdörtgen gövdeli, kagir duyarlı, ahşap çatılı yapılardır. Genellikle ahşap direklere oturan girişleri vardır. Mimar Sinan’a bağlanan, onun başında bulunduğu Hassa Mimarlar Örgütü eliyle uygulanan cami ve mescitlerin tümü gözden geçirilirse, yalnız cami konusunda bile sürekli denemelerin varlığı dikkati çekmektedir. Bunların büyük bir bölümü daha önce imparatorluğun değişik yerlerinde denenmiş sınırlı yapılardır. Mimar Sinan tüm bu denenmiş örneklerden kalkarak, çağının mimari sözlüğünü kullanarak, yeni aşamalar yapma olanağını bulmuştur. Camiler konusun da biçimsel de olsa yapılacak bir sınıflandırma bile, ne kadar değişik uygulamanın var olduğunu gösterebilir. Anadolu Türk Mimarisi, Prof.Dr. Metin Sözen, Dr.Zeki Sönmez, Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi, Görsel Yayınları.
Osmanlılar III Osmanlı İmparatorluğu’nun 16. yüzyılda siyasal, ekonomik ve kültürel alanda ulaştığı yüksek düzeye uygun bir mimariyi de beraberinde getirdiği daha önce belirtilmişti. Sağlam bir örgütlenme anlayışı, başta mimari olmak üzere diğer bütün sanatları da içine almış, imparatorluğun her yerinde geçerli olabilecek biçimde merkezde üretilen yenilikler uygulanmaya konmuştur. Böylece başkent Istanbul, sanatın ve mimarinin yönlendirildiği yer olmuştur. Bu durum bir oranda 17. yüzyılda da yaşatılmaya çalışılmıştır. Sinan sonrası, Geç Klasik Çağ olarak adlandırabileceğimiz bu yüzyıl boyunca, mimari alanda yepyeni biçim ve görünüşlere gidilmemiş, 16. yüzyıl gelişmeleri egemenliğini sürdürmüştür. Gene de bir oranda geleneksel konu ve biçimlerin değişik bir eğilim ve görüşle işlenmeye çalışıldığı görülür. Osmanlı İmparatorluğu’nun iç karışıklıklar, savaşlar, ekonomik sıkıntılarla dolu bu döneminde, mimarinin büyük atılımlar yapması, yeni büyük boyutlu yapılara yönelmesi zordu. Bütün bunlara karşın gene de başta Sultan Ahmed Külliyesi olmak üzere imparatorluğun büyüklüğünün anısını yaşatabilecek eserler oluşturulmuştur. Özellikle sürekli siyasal başarısızlıkların egemen olduğu 18. yüzyıla göre, kültür ve sanatta 17. yüzyıl bir oranda kendi kültür bütünlüğünü korumuş, yabancı etkilerin yoğunluğu 18. yüzyıldaki kadar duyulmamıştır. Camiler Gene başta camiler olmak üzere değişik işlevli yapılar kısaca gözden geçirildiğinde, 16. yüzyılın ardından, 17. yüzyıldaki gelişmelerde Mimar Sinan döneminin büyük etkileri sezilir. Bu durum bir bakıma doğaldır. Mimar Sinan’ın çevresinde yetişen mimarlar, onun ardından yeni şemalar geliştirmekten çok, eski yerleşmiş şemalara katkıda bulunmayı uygun bulmuşlardır. Buna karşın büyük programlı uygulamalarda başarılı denemeler daha çok Mimar Sinan’ın Şehzade Camisi’nde ele aldığı dört ayak üzerine oturan bir kubbe, dört yandan bunu saran yarım kubbeler, köşelerde dört küçük kubbeden oluşan merkezi yapı örneğine bağlı kalmıştır. Altı ve sekiz ayağa oturan merkezi yapı gelişmelerinin ardından, bu tür girişimler bir bakıma ilginçtir. Bunun nedeni kesinlikle açıklanamıyor. Ancak Mimar Sinan’ın sonuna kadar geliştiremediği bir şemadan, izleyenlerin yola çıkmaları, bu tür bir girişimde olanak aramaları bir dereceye kadar doğal karşılanabilir. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=6551 İstanbul’da ve 17. yüzyıl boyunca bu yolda üretilmiş en ilginç yapıların başında kuşkusuz geniş kapsamlı Sultan Ahmed Külliyesi’nin camisi gelir. 1617 yılında bitirilen Sedefkar Mehmed Ağa’nın bu yapısı, Şehzade Camisi’nin genel şemasına bağlı olmakla birlikte birçok yönden yenilikler getirmesini bilmiş, cami güney duvarı ve avlu köşelerine yerleştirilen altı minaresiyle bu yolda yepyeni boyutlara ulaşmıştır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=4403 Ayrıntılarına inilince birçok ilginç özelliklerin bulunabileceği bu yapının ardından verilebilecek ikinci örnek İstanbul’da Eminönü’nde 16.yüzyıl sonunda mimarbaşı Davud Ağa tarafından yapılmaya başlanan Yeni Cami’dir. Yapımı uzun süren ve ancak 1664 yılında Hassa mimari Mustafa Ağa tarafından bitirilen bu cami de hünkâr kasrı, türbe, mektep, darülkurra, sebil, çeşme ve çarşı gibi yapılarla bir külliye oluşturuyordu. Sultan Ahmed Camisi’nden temel şema açısından ayrılmayan, ancak yükseltilmiş boyutlarıyla değişiklikler getiren bu camide ilginç bir nokta, Sultan Ahmed Camisi’nde yoğun kullanılan İznik çinilerinin burada artık değişime uğramasının saptanmasıdır. Sultan Ahmed ve Yeni Cami gibi büyük örnekler dışında kalan 17. yüzyıl camileri bazı gruplar altında toplanabilir. Bunlardan bir türün örnekleri daha çok külliyeler içinde yer alan tek kubbeli camilerdir. İstanbul da Üsküdar’da 1640 tarihinde Kösem Sultan tarafından yaptırılan Çinili Cami, yapıyı üç kenarı boyunca çevreleyen, ahşap bir galeri olarak düzenlenen son cemaat yeriyle değişik bir uygulamadır. 17. yüzyılın ikinci yarısında yapılan İstanbul’daki Köprülü Mehmed Paşa Külliyesi, Kara Mustafa Paşa Külliyesi ve Amcazade Hüseyin Paşa Külliyesi’nde sekizgen gövdeli, üstü kubbeyle örtülü olarak düzenlenen mescitler, medrese hücrelerinden koparılarak, belirgin bir kimliğe kavuşturulmuşlardır. Anadolu’da menzil hanlarıyla birlikte yapılan, ya da kent içi külliyeleri içinde yer alan kare gövdeli, tromplu kubbeyle örtülü, önlerinde üç açıklıklı son cemaat yeri bulunan örnekler arasında Ulukışla Öküz Mehmed Paşa Camisi, Vezirköprü Taşkale Camisi, Safranbolu Köprülü Camisi, İncesu ‘Kara Mustafa Paşa Camisi sıralanabilir. Ayrıca avlusu medrese olarak düzenlenen ve geçmiş örnekleri izleyen bir ilginç uygulama ve Elmalı’daki Ömer Paşa Külliyesi’nin camisidir. Bu yüzyıl yapılarına bölgesel özellikleriyle eski plan şemalarını tekrarlayan Mardin’de 1691 tarihli Zairi Camisi, Diyarbakır’da Nasuh Paşa Camisi, Bitlis’te Ayn-el Bant Camisi, Taş Mescit ve Kale Altı Camisi’ni de kaydetmek gerekir. Medreseler ve Eğitim Yapıları 17. yüzyılın eğitim ile ilgili yapılarına kısaca değinmek gerektiğinde, başta medreselere yer vermek daha doğru olur. Bu yapılar 16. Yüzyıl medreselerinde de görüldüğü gibi çoğu kez anıtsal camiyle ortak bir avlu çevresinde ya da büyük bir külliyenin öğesi olarak tasarlanmışlardır. 16. yüzyıl sonlarına doğru, merkezi medrese olan külliyelerin yapımına başlanmış, bu durum 17. yüzyıl boyunca da sürdürülerek, külliye çerçevesi içinde medresenin diğer öğelerle ilişkileri önem kazanmıştır. Mimar Davud Ağa’nın İstanbul Divanyolu üzerinde 1580 yıllarında yaptığı Anber Ağa Medresesi, sebil ve sıbyan mektebinden oluşan şemasıyla, medreseli külliye türüne öncülük etmiş sayılabilir. Gene Mimar Davud Ağa tarafından 1594 yılında yapılan Istanbul Divanyolu’ndaki Koca Sinan Paşa Külliyesi, caminin külliye programından kaldırıldığı bir örnek olarak, medreseli külliye gelişiminde önemli bir aşamaya işaret etmektedir. 16. yüzyılın sonlarından başlamak üzere, medresenin değişik ağırlıklarla ve değişik biçimlerde uygulandığı bu türün örnekleri arasında Istanbul Bayezid’de Hasan Paşa Medresesi, Saraçhanebaşı’nda Gazanfer Ağa Medresesi ile 1606-1610 yılları arasında yapılmış olması mümkün Kuyucu Murad Paşa Külliyesi Medresesi ve Şehzadebaşı’nda 1618 yılı dolaylarına tarihlenen Ekmekçioğlu Külliyesi Medresesi sayılabilir 17. yüzyılın ikinci çeyreğinde Istanbul’da yapılan 1638 tarihli Bayram Paşa Medresesi, olasılıkla Mimar Kasım Ağa’nın eseri olan 1640 tarihli Çinili Medrese, Bayezid’de 1957 yılında ortadan kaldırılan 1641 tarihli Kemankeş Kara Mustafa Paşa Medresesi birer külliyeye bağlı olmakla birlikte, bu örneklerde geçerlik kazanan tek kütle düzeninden vazgeçilmiştir. 17. yüzyılın ikinci yarısında özellikle Köprülü Mehmed Paşa, Fazıl Ahmed Paşa ve Merzifonlu Kara Mustafa Paşa mimari çalışmalara önem vermişlerdir. Bunların İstanbul’daki eserleri arasında değişik biçimlerde oluşturulmuş medreselerin varlığını görüyoruz Bu konuda en önemli örnek Divanyolu’da bulunan 1661 tarihli Köprülü Külliyesi içindeki L düzenli medresedir. Aynı düzen daha sonra yapılan 1681 tarihli Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Medresesi ile Amcazade Hüseyin Paşa Medresesi’nde de sürdürülmüştür. Istanbul dışında, Vezirköprü’deki Fazıl Ahmed Paşa Medresesi’nde ise, eski geleneklere dönülerek, medresenin bir külliyeye bağlı olmadan tasarlandığı dikkati çekmektedir. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın 1670 yılında İncesu’da yaptırdığı geniş kapsamlı Kara Mustafa Paşa Külliyesi içinde yer alan medrese, kara planlı bir dershanenin yanına tek sıra olarak dizilen hücrelerden oluşmaktadır. Bu düzen aynı yıllarda İstanbul’da yapılan uygulamalardan ayrılmaktadır. 17. yüzyıl sıbyan mekteplerini de kısaca ele alırsak, bunların çoğunun bir külliye içinde yer almakla birlikte, diğer konulara bağlı olmadan tasarlandıkları görülmektedir. Örneğin 16. yüzyıl başında yapılan Istanbul Kuyucu Murad Paşa Sıbyan Mektebi, medreseye bitiştirilmişse de, özel girişi, iki katlı düzeniyle sıbyan mekteplerine özgü tasarım özelliklerini sürdürmüş ve medreseden ayrı tutulmuştur. Sultan Ahmed Külliyesi Sıbyan Mektebi de dış avlu duvarına bitişik yerleştirilmiş, yerden yükseltilen tek dershaneli bir yapıdır. Ayrıca gene Istanbul’da Bayram Paşa, Çinili, Yakup Ağa örneklerinde de derslik bölümü yerden yükseltilmiş, yapı başka kütlelerle bitişse de, özel koşulları korunmuştur. 16. yüzyılda bağımsız bir yapı kimliğinde karşımıza çıkmayan kitaplıklar 17 yüzyılda yeni görünüşlere kavuşmuş, kitapların cami ve medreselerin dolaplarında korunması geleneği terk edilmeye başlanmıştır. Böyle bir gereksinimin doğuşuna, kitaba olan ilginin artması da yol açmış olabilir. 17. yüzyılın kitaplık örnekleri arasında Sadrazam Halil Paşa’nın 1618 tarihli Kayseri’nin Tavlusun köyünde yaptığı Halil Paşa Kitaplığı başta olmak üzere, İstanbul Divanyolu üzerinde 1661 tarihli Köprülü Kitaplığı, Mehmed Paşa’nın 1671 yılında doğduğu yer olan Erkilet’te yaptırdığı Mehmed Paşa Kitaplığı sayılabilir. Istanbul’da Fazıl Ahmed Paşa’nın özel kitapları için yapılan Köprülü Kitaplığı bugün de benzer amaçla kullanılmaktadır. Önünde revak, arkasında ise tek hacimden oluşan ana mekan yer almaktadır. Bir Külliye içinde yer alan Amcazade Hüseyin Paşa Kitaplığı, iki katlı düzeniyle bu gelişmenin öncüsü sayılabilir. Medrese dershanesiyle eşdeğerli kütleler olarak tasarlanan Feyzullah Efendi Kitaplığı ile Damat İbrahim Paşa Kitaplığı ise, bu gelişim çizgisinin dışında kalan uygulamalardır . Mezar Anıtları Onyedinci yüzyıla ait eğitim yapılarının ardından mezar anıtlarına da topluca bir göz atıldığında, tek yapı olarak kurulan türbelerin daha çok 16. yüzyılın sonu ile 17. yüzyılın başından kaldığı gözlenmektedir. Daha sonraları genellikle paşa ve vezir külliyeleri içinde yer alan türbeler, mescit, dershane, sebil gibi yapılarla birleştirilmiş, ortak kompozisyonlar içinde ele alınmıştır. Mimar Sinan ve Klasik Osmanlı mimarisinin 16. yüzyıla ait örneklerinde, çoğunlukla vezir ve paşa türbelerinin dört, altı, sekiz kenarlı, sultan türbelerinin ise iç ve dış koridorla zenginleştirilmiş çokgen planlı yapılar olduğu bilinmektedir. Oysa 16. yüzyılın sonuna doğru türbelerdeki iç ve dış kenar sayısı oniki hatta onaltıya kadar çıkarılmıştır. Iç ve dış kenar sayıları değişik olan çokgen planlı türbeler de ayrıca kendi içinde iki gruba ayrılabilir. Dışta sekiz, içte onaltı kenarlı olarak tanımlanabilecek türün, 17. yüzyıl başında gerçekleştirilen tek örneği İstanbul’daki 1603 tarihli İbrahim Paşa Türbesi’dir. Ikinci grupta ise iç kenar sayısı dıştakinin yarısı kadardır ve kenarlar eyvanlarla derinleştirilmiştir. Istanbul’ daki 1600 tarihli 3. Murad Türbesi’ne bitişik Şehzadeler Türbesi’nin planı dışta sekizgen, içte kare bir şema göstermektedir. Siyavuş Paşa Türbesi ile Koca Sinan Paşa Türbesi ise dışta onaltı, içte sekizgendir. Sultan türbelerine gelince, Kanuni Süleyman ve 2. Selim türbelerinde olduğu gibi 17. yüzyılda iç galerili düzeni sürdürenler arasında Ayasofya bahçesindeki 1595 tarihli ve altıgen gövdeli 3. Murad Türbesi ile yine aynı yerdeki sekizgen gövdeli ve 1608 tarihli 3. Mehmed Türbesi özellikle belirtilmesi gereken yapılardır. Ayrıca kendi adıyla anılan külliyenin içindeki 1617 tarihli Sultan Ahmed Türbesi ve Yeni Cami arkasındaki 1682 tarihli Turhan Valide Sultan Türbesi kare gövdeli, önlerinde giriş mekanları bulunan mezar anıtlarıdır. 17. yüzyılın başında plan ve kütle yönünden yalınlaşan vezir ve paşa türbelerinin bir bölümünde ise yapı daha çok sebil, medrese ve benzeri eserlerle beraber tasarlanmıştır. Bu türün ilginç bir örneği Üsküdar’da Aziz Mahmud Hüdai Efendi Camisi yakınında bulunan 1630 tarihli Sadrazam Ham Paşa Türbesi’dir. Tek kubbeli, kare planlı ve revaklı bir girişe sahip olan türbenin alt katına bir sebil yerleştirilmiştir. Istanbul Vezneciler’de 1607-1609 arasına tarihlenen aynı addaki külliyeye dahil Kuyucu Murad Paşa Türbe ile Bayram Paşa Külliyesi’ne dahil 1635 tarihli Bayram Paşa Türbesi de sebil-türbe ilişkisi içinde düşünülmüştür. 17. yüzyılın ikinci yarısından itibaren türbeler genellikle açık olarak düzenlenmişlerdir. Istanbul Divanyolu’nda 1661 tarihli Köprülü Mehmed Paşa Türbesi, Çarşıkapı’daki külliyenin Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Türbesi bu konuda verilebilecek örneklerin başında gelmektedir. Hamamlar Sinan’dan sonraki dönemde yapılan külliyelerin programlarında hamam yapılarına çok fazla rastlanmaz. İstanbul’daki külliyelerden yalnız 1598 tarihli Cerrahpaşa Külliyesi Çifte Hamamı, 1609-1617 yılları arasında yapılan Sultan Ahmed Külliyesi Hamamı, 1640 tarihli Çinili Külliyesi Çifte Hamamı bulunmaktadır. Genellikle daha önceki plan şemalarını kullanan 17. yüzyıl hamamları arasında bugün ortadan kaldırılmış olan Laleli’deki 1660 tarihli Kızlarağası Abbas Ağa Çifte Hamamı, aynı kişi tarafından daha sade olarak yaptırılan ve günümüzde de kullanılan Sirkeci’de Küçük Hamam İstanbul’ daki en tanınmış örnekler olmaktadır. Anadolu bulunan örnekler ise Köprülü Mehmed Paşa’nın eşi tarafından Vezirköprü’de yaptırılan çifte hamam türündeki Ayşe Hanım Hamamı, gene aynı kişi tarafından Vezirköprü’deki Kale Camisiyle beraber yaptırılan Taşkale Hamamı, Merzifon’da Kara Mustafa Paşa tarafından yaptırılan 1676 tarihli Paşa Hamamı burada anımsanabilir. Hanlar ve Kervansaraylar Konaklama amaçlı han ve kervansaraylar konusunda 17. yüzyıldaki genel görüntü dikkate alınırsa ilginç denemelere tanık olunmaktadır. Bu yüzyılda kentlerde ve yollarda yapılan hanlarda kullanım biçimlerinden gelen ayrılıklar sürdürülmekte, ikisinde de anıtsal örneklerle karşılaşılmaktadır. Kent içi hanları arasında 17. yüzyılın ilk çeyreğinde yapılan Kuşadası Öküz Mehmed Paşa Kervansarayı hacı kafilelerinin barınması için yapıldığından, daha çok yolcuların barınacakları mekanlara ağırlık verilmiştir. Yüzyılın ilk yarısının en önemli örneği, Kösem Sultan’ın Istanbul Çakmakçılar’da 1640 yılına doğru yaptırdığı Valide Hanı ile yüzyılın ikinci yarısından gene İstanbul’da Köprülü Fazıl Ahmed Paşa tarafından yaptırılan Vezir Hanı’dır. Anadolu’dan verilebilecek örnekler ise, Kara Mustafa Pasa’nın yaptırdığı Merzifon’daki Taş Han, Tokat’ta 1631 tarihli Voyvoda Hanı ve Safranbolu’da 1640-1648 arasına tarihlenen Cinci Hanı’dır. Kent içindeki bu anıtsal örneklerin yanı sıra, Osmanlılar’ın yollarda yaptırdıkları menzil hanları arasında özel bir yeri olan Sadrazam Öküz Mehmed Paşa’nın müışla’daki Mehmed Paşa Kervansarayı ayrıca cami, çarşı, hamam gibi öğeleri içermektedir. Özellikle 4.Murad’ın doğu seferleri sırasında Anadolu’da yoğun biçimde menzil hanı yapıldığını biliyoruz. Ancak bunların sınırlı bir bölümü günümüze ulaşmıştır. Menzil hanlarının genel yerleşme düzeni kesin ve tek bir tipolojiye bağlı olmayıp, yapının yerleştiği alanın daha önce mevcut bir yerleşme içinde veya yakınında yer almasına, topoğrafik duruma göre farklı özellikler gösterebilmektedir. Günümüze gelebilmiş örneklerden Edirne’deki 1609 tarihli Ekmekçioğlu Ahmed Paşa Kervansarayı, Eski Malatya’da 1637 tarihli Silahdar Mustafa Paşa Kervansarayı, Diyarakır’ ın Lice ilçesi yakınlarındaki Çeper Hanı, Sivas’ın Yıldızeli ilçesindeki 1640 tarihli Yeni Han, Bilecik’te 1660 tarihli Vezirhan, Adana-Halep yolu üzerinde 1661 tarihli Misis Kervansarayı ulusal sınırlarımız içinde kalan yapılardır. DİĞER YAPILAR Han ve kervansarayların yanı sıra konusu edilebilecek bir grup yapı da çarşı ve bedestenlerdir. 17. yüzyılda yapılan ticaret yapıları daha çok yeni kurulan büyük külliyeler içinde ya da gelişen merkezlerde bulunmaktadır. Bu çarşılar genellikle karşılıklı dükkan dizilerinden oluşan, üstü açık veya kapalı sokaklar olarak düzenlenmişlerdir. 16. yüzyıl sonunda Selimiye Külliyesi’ne ek olarak Davud Ağa tarafından yapılan Edirne’dekl Selimiye Arastası, 17. yüzyıl başında Sultan Ahmed Külliyesi’nin bir parçası olarak düzenlenen Sipahi Çarşısı, ilk anda sözü edilebilecekler arasındadır. 17. yüzyıl ortalarında Bayram Paşa tarafından yaptırıldığı ileri sürülen Niğde Bedesteni de üstü örtülü bir sokağın iki yanında yer alan karşılıklı dükkan dizisinden oluşmaktadır. Ayrıca İstanbul’un en ilginç yapılarından olan Yeni Cami Külliyesi’nin bir parçası durumundaki Mısırçarşısı Fazıl Ahmed Paşa’nın yaptırdığı Vezirköprü Bedesten ve Arastası yerleşme düzenleri, ilginç planlarıyla 17. yüzyıldaki ticaret yapılarının başında gelmektedir. Osmanlı yolları üzerinde 17. yüzyıla kadar yapılan köprüler, uzun yıllar görev yaptıklarından köprü yapımı 17. yüzyıl ve sonrasında oldukça azalmış, sınırlı sayıya inmiştir. Yapılanlar arasında anıtsal bir örnek, Ekmekçioğlu Ahmed Paşa’nın Edirne’de Tunca İrmağı üzerinde yaptırmış olduğu Tunca Köprüsü’dür. Sedefkar Mehmed Ağa tarafından 1608-1615 yılları arasında yapılan köprünün bir bölümü sellerin etkisiyle yıkılmış, sonradan bütünlenmiştir. Bu dönemde Istanbul’da yapılan tek köprü Topkapı dışında Davud Paşa Kış1ası yolunda bulunan Genç Osman Köprüsü’dür. 4. Murad zamanında Çoban Ali Kasım Ağa’nın yaptırdığı Babaeski Köprüsü de bezemeli balkon ve yazıt köşküyle önemli bir yapıdır. 17. yüzyıl su yapıları arasında önemli bir yertutan sebiller, biçimleri kadar, sokak dokusu içindeki konum ve birlikte bulundukları yapılarla simgesel ilişkileri açısından da önem kazanmışlardır. Bu gelişmenin öncüleri olarak sayılabilecek İstanbul’da 1594 tarihli Sinan Paşa Sebili ile 1599 tarihli Gazanfer Ağa Sebili’nde alt yapı, sekizgen plan üzerine kurulmuş ve çokgenin köşelerindeki taşıyıcı kolonlar arasına yerleştirilmiş tunç şebekelerin alt bölümleri su verilmeye uygun pencereler olarak düzenlenmiştir. Bu yapıların başlıca bezeme öğeleri tunç şebekeler ve kolonları birleştiren kemerlerin alınlıklarında yer alan taş bezemelerdir. Bunların izleyicileri olarak 17. yüzyıl başından İstanbul Kuyucu Murad Paşa Külliyesi Sebili, 1634 tarihli Bayram Paşa Sebili, 17. yüzyılın ikinci yarısında yapılan Yeni Cami Külliyesi Sebili belirtilebilir. 17. yüzyıldan itibaren güçlü bir gelişme gösteren ve birbirinden ilginç örnekleri yer yer bugün de karşımıza çıkan Osmanlı saray, köşk ve yalılarının 17. yüzyıldan kalanları oldukça sınırlıdır. 17. yüzyılın ikinci yarısında Edirne ve Vezirköprü’de yapılmış iki paşa konağı, harem ve selamlık olarak iki bölümde düzenlenmiştir. Edirne Kale içinde Vezir Konağı olarak anılan yapı, avluya açılan hayat bölümüne bağlanan odalardan oluşmaktadır. Hayat, selamlık bölümün de daha geniş tutularak, cumbalı yükseltilmiş bir bölümle avluya doğru çıkıntı yapmıştır. Vezirköprü’deki Köprülüler Konağı’nda ise harem ve selamlık bölümlerinde eş genişlikte düzenlenen hayat, harem tarafından bir eyvanla genişletilmiştir. Malzeme özellikleri nedeniyle daha kolay korunabilen k köşklerden günümüze ulaşan örneklerin çoğu Topkapı Sarayı içinde bulunmaktadır. 17. yüzyıl başından kalan ilk köşk, Sultan Ahmed ‘in 1608 yılında 3. Murad yatak odasına bitişik olarak yaptırdığı tek kubbeyle örtülü Sultan Ahmed Okuma Odası’dır. Yapı iç düzeni, bezeme ve boyutlarıyla çağın köşk yapıları hakkında fikir vermektedir. Sultan Ahmed’in Beylerbeyi’nde yaptırdığı Istavroz Sarayı ise zamanla yok olmuştur. Osmanlı köşk geleneğine genel olarak bakılacak olursa, gelişimin başlıca iki çizgide yürütüldüğü gözlenir. Birinci türde köşk, bazen bir kenarında yer alan eyvanla genişletilen, dörtgen planlı bir merkezi hacim çevresinde gelişmiştir. Bu genel şemadan türetilmekle birlikte, iç mekân etkisi farklı olan ikinci türde, merkezi hacim kare ya da sekizgen planlıdır ve mekân birden fazla kenarda yer alan eyvanlarla genişletilmiştir. Bugün mevcut olmamakla birlikte 1592 tarihli Yalı Köşkü bu türün bilinen en eski örneğidir. 4. Murad zamanında yapılan l636 tarihli Revan Köşkü ve 1639 tarihli Bağdat Köşkü ile 1643 tarihli Sepetçiler Köşkü’nde uygulama alanı bulan bu köşk tipi, ters T tipi yalı divanhanelerine de öncülük etmiş olmalıdır. Gene bu dönemden kalan yapılar arasında 3. Murad Köşkü’nün yanında yer alan Çifte Kasırlar ve Haremağaları Koğuşu, mimari ve bezeme açısından özellikler gösteren eserlerdir. Anadolu Türk Mimarisi, Prof.Dr. Metin Sözen, Dr.Zeki Sönmez, Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi, Görsel Yayınları.