Mimarlar Derneği 1927 Cinnah 19'daki yeni merkezinde
Image 4 of 24 from gallery of Sisli Halide Edip Adivar Mosque and Social Complex Winning Proposal / Kolektif Mimarlar. upper ground floor plan
35m2
Image 29 of 31 from gallery of Emergency Shelter / Carter Williamson Architects. Elevation
Image 4 of 6 from gallery of 8th China Flower Expo Information Center / Lab Architecture Studio. Courtesy of Lab Architecture Studio
3d mimari görselleştirme, animasyon, 3d modelleme, endüstriyel tasarım, mimari tasarım, grafik tasarım hizmetleri ANTALYA
Kolektif Mimarlar tarafından önerilen otobüs terminali projesi.
Konak Belediyesi, Mimarlar Odası İzmir Şubesi ile sağlıklı kentleşme ve yapılaşmayı desteklemek için önemli bir protokole imza attı.
Kuzguncuk'ta ahşap ikiz evler. Aklıma "Bakarsan bağ, bakmazsan dağ olur." atasözü geldi, mimarlar Nevzat Sayın ve @dilarasezgin 'in 2015 yılından bu restorasyon çalışmasını görünce. Soldaki ikiz de fena değil tabii ki ama sağdaki bir başka güzel olmuş. :)
Cumhuriyet sonrası Ankara'daki imar hareketleri mimarlık tarihimizin önemli bir evresini oluşturur. Bu başlıkta bir çok değerli çalışma yapılmıştır. Okuma Atlası'nın yaklaşımı içinde büyük resmi göstermek niyetiyle bu sayfayı oluşturdum. "Bir Başkentin Oluşumu" sayfası sayesinde gerek plan, gerek yapı stokunun görüntülerine ulaşmış oldum. Henüz savaştan çıkmış bir ulusun, her şeyi yeniden yapılandırırken, mekanı da bütüncül bir anlayışla tasarlama azmi dikkate değer. B.Berksan 1.Dünya Savaşından sonra yeni Türk Devleti bir bağımsızlık savaşıyla kendini kabul ettirmiş; iç sorunlara da Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki çalkantıları atlattıktan sonra yönelebilmiştir. Türk toplumu bir yandan iç sorunlara çözüm ararken, öte yandan mimarlık alanında da ülkede büyük etkinliklerinin gerçekleşmesinin zorunluluğuyla karşı karşıya kalmıştır. Bu etkinliklerinin başında Ankara'nın imar edilmesi ve yeni Cumhuriyet’in örgütlenme gereksinmelerini karşılayabilecek yönetim yapılarının üretilmesi gelmiştir. Hastaneler, okullar, fabrikalar ve bayındırlıkla ilgili başka yapım etkinliklerin en kısa zamanda gerçekleştirilmesi söz konusu olmuştur. Ancak 1.Ulusal Mimarlık akımının beraberinde getirdiği klasik Türk mimarlık öğeleriyle geleneksel yapım yöntemlerini kullanarak yeni mimarlık işlevlerini gerçekleştirme olanağı bulunamamıştır. Daha çok simgesel nitelikteki bu akım, ulusal birliğin ve bağımsızlığın sağlanmasından sonra, özellikle Ankara'nın imar etkinliklerinin başlaması ve Türkiye’ye gelen yabancı mimarların etkisiyle yerini Akılcı-İşlevci Mimarlık akımına bırakmıştır. 1927den sonra Cumhuriyet dönemi mimarlığı. Türk toplumunun yapısında Batı anlamında gelişen değişikliklerin ışığı altında yeni bir görünüm kazanmıştır. Genellikle. Alman ve Avusturyalı olan bu yabancı mimarlar, hem eğitim kurumlarının temel eğitim yöntemlerini saptamışlar hem de meslek alanındaki etkinlikleriyle Yeni-Klasikçi davranışları yıkarak Türkiye'de daha çağdaş, daha köklü mimarlık atılımlarının gelişmesini sağlamaya çalışmışlardır. Ankara, Alman kent plancı Jansen tarafından hazırlanan plan ve yönetmeliklere göre geliştirilirken. 1927de Avusturyalı mimar Holzmeister’in yeni yönetimin gereksindiği yapılan planladığı ve bunları uygulama alanına soktuğu görülür. Holzmeister aynı zamanda Bayındırlık Bakanlığı'nda danışmanlık ve öğretim kurumlarında hocalık görevlerini de üstlenmiştir. .... 1920'lerin sonundan 1940'lara değin süregelen dönemde. mimarlık etkinlikleri Atatürk devrimlerine koşut gelişmiştir. Genelde. simgesel gereksinmelerden başka sorunları da mimarlık etkinlikten içine alan Cumhuriyet dönemi mimarlığının çağdaş Batı mimarlık düşüncesiyle karşılıklı etkileşimini sağlayan bu dönem. Türk mimarlarının Batıyı bilinçli olarak değerlendirmelerine olanak sağlamıştır. Batı'da Bauhaus etkisiyle yaygınlaşan, yalınlık, ekonomiklik, akılcılık ve işleve uygunluk gibi ilkeler. Türkiye'de 1930'lardan sonra geçerli olmaya başlamış, kent plancılığının ve mimarlığın bir bütün içinde düşünülmesi gerçeği gene bu dönemde ağırlık kazanmıştır. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi Modern akımın başlangıcı olarak alınabilecek 1927 yılı erken Cumhuriyet mimarlığı için bir dönüm noktası sayılabilir. Bu yıl yabancılara (bu arada mimarlara) Türkiye'de çalışma imkânı tanıyan Teşvik-i Sanayi yasası çıkarılmış, Ankara master planı için bir yarışma açılmıştır. Aynı yıl Ernst Egli ve Clemens Hozmeister Türkiye'ye gelmişlerdir. Milli mimarlığın önemli temsilcisi Kemalettin Bey'in bu yıl içinde vefatı, zaten gözden düşmeğe yüz tutmuş olan milli mimarlık döneminin de sonunun geldiğinin bir işareti gibidir. Türkiye' de modern mimari en etkili ve hararetli yıllarını 1929-34 yıllan arasında yaşamıştır. Bu yıllar Atatürk'ün Onuncu Yıl Nutku'nda belirttiği gibi "az zamanda çok işlerin başarıldığı" döneme denk düşmektedir. Yani o yılların dinamizmi ve ruhu mimarlığa da yansımıştır. Cumhuriyet ideolojisi topyekûn modernleşmeyi hedeflemiştir. Çağdaş batı uygarlığına ulaşma kent ve köy planlamasından mimariye, asri yaşam biçiminin gerektirdiği bina iç donanımından giyime, müzikten resme kadar, kısaca bir kültür kalkınmasını gerçekleştirmek için her alanda öngörülmüştür. Modern bir başkent olarak hiç yoktan var edilecek Ankara'nın Cumhuriyet'in çağdaşlık simgesi olarak diğer kentlere örnek oluşturması düşüncesi bu projenin önemli bir aşamasıdır. Şehirlere çağdaş uygarlığın getirilmesi için planlı gelişme öngörülmüş, yeni yasal düzenlemelerle kentlerin sağlıklı, temiz ve güzel yaşam mekanları olması hedeflenmiştir. "Köylü Milletin Efendisidir" sloganından hareketle köye medeniyet götürmek amacıyla ideal (örnek) köy projeleri düşünülmüş, 1933'te 69 köy tasarlanmıştır. Resim alanında çağdaşlaşma yolunda önemli bir gelişme, 1932-46 yılları arasında etkinlik gösteren ve ülkeye soyut batı resim sanatını tanıtan D grubu ressamlarının çalışmalarıdır. Müzik öğretmeni yetiştirmek üzere kurulan Musiki Muallim Mektebi'ne 1935 yılında Paul Hindemith'in davet edilmesi rastlantısal değil bu projenin bir parçasıdır. 1936 yılında Ankara Devlet Konservatuarı'na çevrilen okulda müzik, tiyatro, opera ve bale eğitiminde batı sanatı esas alınmıştır. Mimarlık alanında çağdaşlaşma Osmanlı mimarlığından elemanları tekrar eden, dolayısıyla yeni Cumhuriyet'in ideolojisine ters düşen, hakkında yerici çok yazının basında çıktığı milli mimari üslubunun bırakılarak, batı dünyasında mimarlığı 1922-32 yılları arasında ortak bir anlatıma götüren uluslararası üslubun hem uygulamada hem eğitimde benimsenmesi şeklinde kendini göstermiştir. Uluslararası üslup önce yabancı mimarlar tarafından ülkede uygulanmaya konmuş, sonra yerli mimarlar arasında da kabul görmüştür. 1930’lar Türk Mimarisinde Erken Modernizm, İnci Aslanoğlu. Cumhuriyet'in Mekanları/Zamanlan/İnsanları, Sempozyum Bildirileri. Ankara Şehri 1924 Haritası I.Ulusal Mimarlık Dönemi Kamu Yapıları Ankara Yeni Bir Şehir'in Kuruluşu Bir Şehir Kurmak
Michelozzo Di Bartolommeo (1396-1472) Floransa’da Rönesans’ın gelişmesine Filippo Brunelleachi’den sonra en çok katkıda bulunmuş İtalyan mimar ve heykelci. Bronz dökümcüsü olmak isteğiyle ünlü heykelci Lorenzo Ghiberti’nin atölyesinde çıraklık etti. 1420’den sonra Floransa’daki Or San Michale Kilisesi için yapılacak olan Aziz Matta yontusu üstünde ustasıyla birlikte çalıştı. Ortaklaşa tasarladıkları en önemli ürün ise Prato Katedrali vaaz kürsüsü (1428) oldu. Michelozzo 1433’te, o sıradaki işvereni Cosimo de’ Medici’yi izleyerek Venedik’e gitti; orada S.Giorgio Maggiore Kilisesi’nin kütüphanesinin yapımında çalıştı. Mimarlık alanındaki ilk ciddi yapıtlarını ise ertesi yıl Floransa’ya döndükten sonra verdi. Bu dönemde yaptığı dinsel yapılar (örn. Sta. Croce’deki Novitiate ve Medici şapelleri, 1445). açıkça Brunelleschi’nin etkilerini taşıyor, Michelozzo’ya Brunelleschi’nin izleyicisi gözüyle bakılıyordu. 1446’da Brunelleschi ölünce, onun tasarladığı Floransa Katedrali kubbesinin uygulanmasını denetlemekle görevlendirildi. Michelozzo Floransa’da yaptığı saraylarla Brunelleschi’nin düşüncelerini daha da ileri götürmüş olduğu için, ondan bile önemli sayılabilir. Dörtgen planlı ve üç katlı bu yapıların ortasında bir iç avlu bulunuyordu. Dışarıda her kat birbirinden yatay bir silmeyle ayrılıyor, ayrıca her kat, taşların değişik bir dokuda işlenmesiyle vurgulanıyordu. Bu özellikler en açık biçimde Michelozzo’nun Floransa’da Cosimo de’ Medici için yaptığı sarayda (1444-59; bugün Medici-Ricardi Sarayı) görülür. Bu yapı erken Rönesans dönemi mimarlığının en iyi örneklerinden biri sayılır. 15. yüzyılın ikinci yansında bu kente özgü bir üslup arayan Floransalı mimarlar, Brunelleschi’nin yaratıp Michelozzo’nun geliştirdiği yapı geleneğini sürdürdüler. 16. yüz yıl sanatçıları “Michelozzo’ya dönüş”ten o kadar çok söz ettiler ki onun adı neredeyse Floransa kentinin görünümüyle özdeşleşti. A.B.
1.Dünya Savaşından sonra yeni Türk Devleti bir bağımsızlık savaşıyla kendini kabul ettirmiş; iç sorunlara da Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki çalkantıları atlattıktan sonra yönelebilmiştir. Türk toplumu bir yandan iç sorunlara çözüm ararken, öte yandan mimarlık alanında da ülkede büyük etkinliklerinin gerçekleşmesinin zorunluluğuyla karşı karşıya kalmıştır. Bu etkinliklerinin başında Ankara'nın imar edilmesi ve yeni Cumhuriyet’in örgütlenme gereksinmelerini karşılayabilecek yönetim yapılarının üretilmesi gelmiştir. I.Ulusal Mimarlık akımının en ünlü mimarları Vedat Tek ve Kemaleddin Bey’dir. Onlardan başka, 1882 de kurulan Sanayi-i Nefise Mektebi’nden is.GSA. b.MSÜ) mezun genç mimarlar da bu akımın savunucusu olmuşlardır. Hastaneler, okullar, fabrikalar ve bayındırlıkla ilgili başka yapım etkinliklerin en kısa zamanda gerçekleştirilmesi söz konusu olmuştur. Ancak 1.Ulusal Mimarlık akımının beraberinde getirdiği klasik Türk mimarlık öğeleriyle geleneksel yapım yöntemlerini kullanarak yeni mimarlık işlevlerini gerçekleştirme olanağı bulunamamıştır. Daha çok simgesel nitelikteki bu akım, ulusal birliğin ve bağımsızlığın sağlanmasından sonra, özellikle Ankara'nın imar etkinliklerinin başlaması ve Türkiye’ye gelen yabancı mimarların etkisiyle yerini Akılcı-İşlevci Mimarlık akımına bırakmıştır. Bir yandan özellikle Batı’daki siyasal gelişmeler, öte yandan yetişen genç Türk mimarları tarafından mimarlık yapıtlarında bölgesel öğelerin bulunması gereğinin savunulması, bu dönemi izleyen ve 1940 50 arasında gelişen II. Ulusal Mimarlık akımının düşüncelerini gene bu Akılcı-İşlevci Mimarlık akımı içinde hazırlamıştır. Yeni Türk Yeni-Klasikçiliği olarak da adlandırılan 1940-50 döneminde ayrıca yabancı mimarlarla çetin bir mücadele veren genç Türk mimarları duygusal davranarak bu anlamdaki Batı kopyacı lığına ulusçuluk anlayışı içinde tepki göstermişlerdir. Ulusal bir mimarlık akımı ve bu akımın kuramsal olarak geliştirilmesi için gene bu dönemde çaba harcanmış ve özellikle S.H.Eldem’in İstanbul GSA'daki çalışmaları II.Ulusal Mimarlık’ın ortaya çıkışında büyük oranda etkili olmuştur. New York Sergisi’nde ki Türk Pavyonunun biçimlendirilmesine temel olan mimarlık tutumuyla. Cumhuriyet'in kuruluşundan 1937'ye değin gelişen mimarı davranış arasındaki fark oldukça büyüktür. S.H.Eldem’in. "mimarı üslubun dışarıdan ithal edilemeyeceği, her memleketin kendine öz mimarisi olduğu, yapı malzemesinin yerli olması gerektiği". "yapı tarzının veril olması için bu tarzın yerli ihtiyaçlara, yerli işçi ve insanlara, yerli malzeme ve toprak şeraitine uygun olması gerektiği" gibi düşünceleri ya da "Gene bunların gerçekleşmesi için gerekli manevi şartların vücut bulması biraz da rejim meselesidir. Bunlar daha ziyade kuvvetli rejimler ve millet tarafından tatbik edilebilir. Bu takdirde hükümetlerin oynayabileceği rol çok büyüktür. İtalya'da yeni rejim kurulduğu zamandan beri her şubeye olduğu gibi mimariye de yeni idealler, formüller, doktrinler verilmiştir. Mimarlar kendilerine verilen direktif ve çerçeve dahilinde araştırmalar yaptıktan sonra bugüne mahsus karakteristik ve yerli bir mimari üslup yaratabilmişlerdir. Almanya'ya gelince, orada da yeni rejim mimariyi büsbütün yeni bir yola sevk etmiştir. O zamana kadar mevcut olan enternasyonel üslup terkedilmiştir. Bugün Almanya’da bütün sanatlar, mimarı de dahil olmak üzere aynı ideali, aynı lisan ile realize etmektedirler" gibi sözleri, Cumhuriyet döneminde yeni eklektik bir akımın yayılmasına yol açmıştır. Ülke dışındaki II.Dünya Savaşı gibi siyasal gelişmeler, ayrıca ülkede yabancı mimarlara gösterilen tepkiler ve ulusçuluk propagandasının ağır basması II.Ulusal Mimarlıkın dogmasına neden olmuştur. Ancak mimarlık alanındaki bu ulusal akım. I.Ulusal Mimarlık'tan farklılık göstermiştir. I.Ulusal Mimarlık akımının Osmanlı İmparatorluğu döneminde ortaya çıkması ve simgesel bir niteliği bulunması nedeniyle yeni üretilen yapıların biçimlenişinde salt anıtsal Osmanlı-Türk mimarlık ögelerinin temel alındığı görülür. Buna karşılık II.Ulusal Mimarlık’ta bu anlamdaki bir ulusçuluğun kaynağı Türk sivil mimarlığı olmuştur. Özellikle Türk sivil mimarlığı üzerindeki inceleme ve araştırmalara önem verilmiş; elde edilen bulguların, semiyolojik öğelerin bu dönem yapılarının hem iç organizasyonlarında hem de cephe biçimlenişlerinde kullanılmasına çalışılmıştır. Ayrıca bazı kuramcılara göre, “yerli mimarlık" düşüncesi, yerli yapı ve yapı malzemesi endüstrilerinin geliştirilerek dışa bağımlılıktan kurtarılması gerekliliği düşüncesini de birlikte getirmiştir. Gene bu dönemde mimarlık eğitimindeki gelişmeler dikkat çekicidir. 1942'de İstanbul Yıldız Teknik Okulunda (b.YTÜ) bir mimarlık bölümünün açılması ve 1946 da ITÜ'de Mimarlık Fakültesi nin kurulması ülkede mimarlık alanındaki etkinlikleri büyük oranda etkilemiştir. Alman mimar Bonatz'ın. Avusturyalı mimar Holzmeister’in ve gene Alman Oelsner'in ITÜ Mimarlık Fakültesi nde öğretim görevliliğine getirilmeleri 1940-50 arasına rastlar, özellikle II.Ulusal Mimarlık’ın kaynaklandığı düşüncelerin büyük oranda Bonatz tarafından da benimsenmiş olması, bu dönemde bölgesel ve anıtsal mimarlık koşullarının araştırılmasını hızlandırmıştır. Gene İTÜ Mimarlık Fakültesi'nin kurulmasında gelişmesinde ve örgütlenmesinde büyük çabaları bulunan Emin Onat'ın. genç mimarların yetişmesinde de büyük katkısı olmuştur. Dönemin başında kendini eklektik davranışlardan uzak tutan Onat, sonraları. ykş.1949'a değin dönemin genel çizgisinin etkisi altında kalmıştır. 1940-50 arası aynı zamanda Türkiye'de konut alanında çalışmaların yoğunluk kazandığı bir dönemdir. 1946’da Türkiye Emlâk ve Kredi Bankası'nın kurulması, aynı yıl çıkan Memur Konutları Yönetmeliği vc 1948'de de çıkan Bina Yapımını özendirme Yasası gibi örgütler ve yasalar konut sorununun devletçe ele alınması çabalarının kanıtlarıdır. Ankara'da Bonatz tarafından 1945’te planlanan Saraçoğlu Memur Evleri ve yapımı 1952’ye değin süren. Kemal Ahmet Aru vc Rebii Gorbon’un ortaklaşa planladıkları 1.Levent Konut Yerleşmesi Türkiye’de toplu konut alanındaki gelişmelerin başında gelir. Öte yandan dönem içinde bitirilemeyen, ancak yapımına başlanılan Anıtkabir (E.Onat. Orhan Arda) bu dönemin anıtsal mimarlığına örnek verilebilecek en ilginç yapıdır. Anıtkabir'le ilgili uluslararası yarışma 1942'de sonuçlanmış, yapımına 1944 te başlanmış ve 1953 te tamamlanmıştır. Bedri Uçar'ın Ankara Devlet Demiryolları Genel Müdürlüğü (1941). E.Onat ve S.H.Eldem’in ortaklaşa tasarladıkları İÜ Fen ve Edebiyat Fakültesi (1944). Feridun Kip, İsmail Utkular ve Doğan Erginbaş'ın ortak ürünleri olan Çanakkale Zafer ve Meçhul Asker Anıtı (1944). Sedat Hakkı Eldem'in İstanbul Taşlık'taki Şark Kahvesi de (1947-48) dönemin ilginç yapıları arasındadır. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi
Eski Yunan Sanatı M.Ö.XII -M.Ö.VIII. yüzyıllar arasında "Yunan Ortaçağı" olarak adlandırılabilecek bir kargaşa dönemi yaşandı. M.Ö. 1150'ye doğru Mykenai yağmalandı ve Dorlar’ın istilası sırasında boyunduruk altına girdi. Orta Yunanistan (Aiolisliler ve İonialılar) ve Peloponnesos (Akalar) halkları, istilacılardan kaçarak, adalara ve Anadolu kıyılarına yerleştiler. Daha sonra Dorlar da bunları izledi. Böylece Anadolu kıyılarında Aiolis, İonia ve Dorîs kuruldu. Yunan halkı, istilalardan sonra, Akalarla Dorlar’ın karışmasından ortaya çıktı. Ağırbaşlılıktan taşkınlığa Geometrik dönemin anıtsallık duygusunun ve anlatım kesinliğinin yerini doğu etkisinde kalan dönemin imgeler cümbüşü alır. Geometrik olarak nitelenen üslubun etkisi altında, kırmızımtırak ya da siyah renkli yalın süslemen bazı motifler grimsi ya da bej renkteki fonda giderek belirginleştiler. Karanlık çağların sonunda Yunan dünyasında gerçek bir sanat rönesansı yaşanır: geometrik üslup özellikle pişmiş toprak kapların süslemesinde yer almada, kil ve bronz eserlerde de görülür. Halka kulplu üçayaklı kazanlar dönemin anlayışını özetler. Vazolarda elle çizilmiş Mykenai motiflerinden pergelle çizilmiş geometrik motiflere geçişi simgeleyen örneklere rastlanır. X. yy in ağırbaşlılığından sonra, IX. ve VIII. yy’larda işlenmiş kompozisyonlara geçilir. VIII. yy aynı zamanda insan ve hayvan motiflerinin de süslemelere büyük ölçüde girdiği dönemdir. Mezarların üstüne yerleştirilen amforalar ve iki kulplu kazanlar üzerinde büyük cenaze sahneleri yer alır. Ancak M.Ö. 750 de en parlak noktasına ulaşan bu üslup, motiflerin aşırı tekrarı yüzünden çabuk yozlaşacak ve yerini daha doğal çizgili, canlı figürlere ve Doğu kaynaklı imgelere bırakacaktır. Sanatçılar tarafından durmadan yorumlanan bu doğu etkisi, bütün bir VII. yy’ a damgasını vurmuştur. Ticari ilişki ve alışverişler sayesinde seramik süslemeleri değişiklik geçirir ve her atölye kendine özgü bir Doğu esintisi yaratır. Siyah figürü icat eden Korinthos bitki motifleriyle, süslemeleriyle, frizleri ve yürüyüş halindeki hayvan sürüleriyle ünlüdür. Atina yeni çığırlar açarak anıtlara ve anlatıdaki canlılığa ağırlık verir. Bazı kaynaklarda sözü edilen ağaç heykelciliği ortadan kalkmıştır. Daidalos üslubunun ağır bastığı küçük çapta bir heykel sanatının ürünü olan kireç taşından yapılmış heykeller uyumlu orantılarıyla insan şeklini canlandırırken, Mısır özelliklerinden de etkilenmiştir (yüz üçgenini çevreleyen yele gibi saçlar. Taştan veya tunçtan yapılan erkek tipi, arkaik kuros’un doğuşunu haber verir. Böylece geometrik çağın, kurallara sıkı sıkıya bağlı ağırbaşlılığının yerini Doğu etkisinden gelen taşkınlık alır. Arkaik heykel sanatı iki akıma ayrılıyordu: Tahtadan ya da taştan yapılmış, ksoanon diye adlandırılan ilk dinsel heykeller (bütün heykel sanatının kaynaklandığı bu yapıtların yaratıcısının Girit'in ünlü labirentini yapan efsanevi mimar Daidalos olduğuna inanılır); Anadolu kıyılarında ve adalardaki yerleşim merkezlerinde yaygın olan (Sisam Herası, Louvre) Doğu plastik anlayışı etkisindeki heykeller. İnsan figürünün öne çıkışı. Deneme döneminden sonra, verimli bir arkaizm VII. yy'ınsonunda iyice yayılmaya başlar ve Med savaşlarına kadar sürer. « Sömürgeleştirme » süreciyle büyük ölçüde genişlemiş olan bu dünyaya bağlı bütün siteler her alanda kendini gösteren yaratıcı bir etkinlik içine girer: mimarî, taş ve tunç heykelciliği, seramik, kuyumculuk. Yasa koyucuların bilgeliği ile tiranların cüretinin sırayla topluma egemen olduğu, şiirin, felsefenin ve bilimin yeşermeye başladığı bir ortamda sanatsal üretim hızla çoğalır ve siteler her şeyin daha iyisini, daha güzelini yaratmak için birbiriyle yarışa girer. Yunanlılar temelde birliklerinin bilincinde olmakla birlikte (büyük panhellenik tapınaklar bunun açık bir göstergesidir), yaratıcı merkezlerdeki okul ve atölyeler bölgesel bir kökenin veya niteliklerin izlerini sürdürmekten de geri kalmaz. Bunlar, ister estetik ister teknik açıdan örnek aldığı modeli daima aşmak istemiştir. Bu tutkuyu heykellerin kaidelerinde veya vazoların yüzeyinde yer alan imzaların gururunda da okumak mümkündür. Yunan sanatı anonimliğe pek açık değildir. İ.Ö.VII. yy. sonlarındaki yoğun araştırma etkinlikleri ve güçlü yaratıcılık, geometrik çağın birliğini yıktı. Öte yandan, ticaret ilişkilerinin yaygınlaşmasıyla, Yunanistan'da bezeme sanatının uygulanabileceği çok çeşitli eşyalar da yaygınlaşmıştı: Gümüş eşya, takılar, fayanslar, kuyumculuk işleri el sanatlarında önemli gelişmelere yol açtı. Kuros ve kore tipleri varlıklarını korudular ve her iki üsluptan da etkilendiler. Alçak kabartmalar Dor üslubundaki tapmakların alınlıklarını, İon üslubundaki tapınakların da frizlerini süsledi. VI. yy'ın başında mimarî, özellikle sütun başlıklarında ortaya çıkan iki büyük « düzen »e ayrılır: ağırbaşlı ve sade olan Dor üslubu ve süslemelerin ağır bastığı ve gittikçe arttığı İon üslubu. İlkine daha çok Yunan ülkesinin orta bölgesinde, Peloponisos'ta ve Yunan ülkesinin batısında rastlanır. Diğeri doğu bölgesinde gelişmiştir. Uyum arayışı kendini orantı ilişkilerinde ve gitgide incelen optik düzeltmelerde gösterir. İç mekân yapının eksenindeki sütun sıralarının çiftleşmesiyle bir genişlik ve ferahlık kazanır ve heykel daha heybetli bir görünüm alır. Önceleri Doğu kökenli ejder motiflerinin istilasına uğrayan heykel süslemelerinde, insana ayrılan yer gitgide genişler. Din ve tanrıların insan biçiminde tasviri, insan şeklinin bu önlenemez yükselişini destekleyen etmenlerdir. Heykel sanatının başlıca figürleri kuros denilen ayakta ve çıplak erkek ile koredenilen dökümlü kumaşlara bürünmüş genç kadındır. Devasa boyutların moda olduğu bir dönemin ardından boylar yavaş yavaş doğal ölçülerine indirilmiştir. Bütün yöresel üsluplarda (İonia,Naksos, Faros ve Atina) bu heykellerin örneklerine rastlanır. Akropolis'te gün ışığına çıkarılan şaheserlerin de gösterdiği gibi, arkaik dönemin sonunda bu heykeller en ön planda yer almıştır. Seramik dalında, siyah figürü icat eden Korinthos'un üstünlüğü bir süre devam ettikten sonra, MÖ 550'den itibaren Eksekias gibi dâhi çömlekçiler sayesinde Atina ön plana geçer. M.Ö. 530'a doğru Atinalılar ressama çok daha çeşitli olanaklar tanıyan kırmızı figürü bulmuşlardır: MÖ VI. yy'ınsonlarında yaşamış olan Euphronios destan tonundaki büyük mitolojik sahneleriyle bu tarzın en parlak örneklerini verirken, diğerleri günlük yaşamı yansıtmakla yetinmişlerdir. Sonraki yüzyılın ilk yirmi yılı Pers tehdidi altında geçmiş ve sanatta kesin bir değişime sahne olmuştur. Bu yıllar klasikçiliğin doğuşunu müjdeler. Klasikçiliğin zirvesi: bir kuşağın ideali Genç erkek, atlet veya kadın heykellerinin hepsi de kendi dünyalarında dengenin ve ahengin izlerini taşır. İki kere Yunan ülkesine saldıran Pers orduları Hellenizme korkulu yıllar yaşattı. Ama Marathon ve Salamis savaşlarından zaferle çıkan Yunanlılar, özellikle Atina sayesinde, değerlerine de sahip çıktılar ve bunları daha da perçinlediler. Mimaride Olympia’daki Zeus Tapınağı, sade ve güçlü yapısıyla, arkaizm sonrasının arayışlarını sürdürmekten ileri gitmez. Ama Heykelcilik kesin bir değişime uğrar. M.Ö. 480 den 450 ye kadar süren “ciddi” ve “sert” üslup doğar. Kuros, kusursuz yakışıklıkta bir delikanlıya veya bir atlete dönüşür. Eski kuralların zorlayıcı etkisinden kurtulan, işlenmesi daha kolay olan tuncun kullanılmasından yararlanan heykelciler, heykellerinde kalçaları ortaya çıkarmasını, heykellerinin gerçek hareketi yansıtmasını öğrenirler. Arkaik üslubun tebessümü, yerini ciddi ve ağırbaşlı bir ifadeye bırakır. Atina’daki atölyelerden çıkan seramiklerin miktarı bol, ama kalitesi düşüktür. Konuların çoğu artık psikolojik bir içerikle de yüklüdür: Olympia Tapınağı’nın iki alınlığı buna iyi bir örnektir. Görünümlerde gerçekçilik eğilimi kendini hissettirir. M.Ö 450 yıllarına doğru, klasikçilik bu gelişmeyi geçici, olarak kesintiye uğratır. Eserlerin çoğu bu dönemde ideal güzelliğin damgasını taşır ve her alanda yaratılan eserlerin tümünde bu model ağır basar. Düşünceye bir duruluk ve akıl egemen olur. Atina’ya gelen Argos’lu bronzcu Polykleyitos’un yarattığı atlet dinamik denge ve biçimlerdeki uyum anatomik gerçeklere tıpatıp uyar. Ama bu kusursuz vücutlar; bu soylu ve sakin çehreler kişilikten yoksun ve bize ait olmayan bir dünyada yaşar gibidir. Bunlar insanın tanrı olduğu ideal güzellik evreninin varlıklarıdır. Atina da Perikles’in egemenliğine ve Phidias’ın yaratıcılık yıllarına rastlayan dönemin simge anıtı, Akropolis’te Athena adına yükseltilen Parthenon’dur. Bu tapınak, bütün saçakları, frizleri, kabartmalarıyla ve Phidias’ın Athena Parthenos diye bilinen fildişi ve altın heykeliyle 15 yılda tamamlanmıştır (M.Ö. 447-432). Süslemelerinde geleneksel temalarla yeni konuları, ideal güzellikle o dönemin Atina’sına ait özellikleri birleştiren Parthenon, eski Yunan klasikçiliğinin temsil ettiği değerlerin bir toplamıdır. Yüzyılın son otuz yılında Peloponez savaşları durumu değiştirir. Atina’da İon üslubunun yayılması bu değişikliği simgeler. Yüzlere hüznün gölgesi düşer. Abartıya kaçacak kadar ince ince işlenen şeffaf dökümlü elbiseler, kadın bedeninin biçimini ortaya çıkarır. IV. yy’ın başında heykel alanında daha ağırbaşlı bir gerçekçilik kendini gösterir. Konular değişmiş, daha insancıl bir duyarlılığın etkisinde kalmıştır. İnsanlara gittikçe daha çok yaklaşan tanrılar artık daha yumuşak, daha duyarlı olmuştur. Kadını ilk defa soyan Praksiteles’in bedenleri. Skopas’ın tutkuyla yanıp tutuşan kaygılı çehreleri her ne kadar klasik formların çizgilerini yansıtmayı ve bir ölçüde dindarlık belirtilerini korumayı sürdürse de yeni bir mesajla yüklüdür. Mimarlar da tapınakların dışında tiyatro gibi binalar yaparken artık insanı düşünmektedir. Seramik sanatı gerilerken büyük resim sanatı gelişir: edebi kaynaklarda (Büyük Plinius, Pausanias ve Samsatlı Lukianos) Parrhasios, Zeuksis ve Nikias gibi isimler sık sık geçer. Bunların insan duygularını ifadesi, renk ve perspektif denemeleri bu geçiş yüzyılındaki araştırmalarda önemli bir yer tutar. T.L.
Gotik mimarlık Fransa’da XII.yy.ın ortasında sanatta yaratıcılık işlevi manastırlardan katedrallere geçti. Büyük bir gelişme içindeki kentler zenginleşti: burjuvaların, zanaatçıların ve tacirlerin ibadet etmek, sivil ve dini toplantılar yapmak için geniş mekânlara ihtiyaçları vardı. Capet hanedanının gücü derebeyliğin parçalanmasıyla ortaya çıkmıştı ve kutsal niteliğini, Tanrı’nın zaferi halinde yansıtacak gösterişli mekâna yönelmişti. Ruhban sınıfı toprakların gelirinden pay almak amacıyla bu hükümdarlar çevresinde toplanıyordu. Özellikle Ile-de-France eyaletinin ovaları Paris’i bir anda Avrupa’nın başkenti yapan bir refaha kavuştu. Çeşit çeşit ve çok sayıda, dev boyutlarda ve devrim yaratacak nitelikte yapı, hummalı bir rekabet içinde birbiri ardından ve birdenbire bu bölge de ortaya çıktı. Bir kent merkezinde apaçık bir hâkimiyet kuracak ve Hıristiyan inancını gösterişli bir şekilde ilan edecek olan bu büyük yapıların, yani katedrallerin çevresinde açılacak kent okullarında yeni bir mantık, tanrısal gizleri sistemli biçimde soyut araçlara göre yorumlamaya çalışan skolâstik akılcılık zafere ulaştırılacaktı. Gotik mimarinin görüntüsündeki mantık, bu düşünme biçiminden çok etkilenmiştir: gotik mimari, tonozların kilit taşından sütunların temeline kadar, öğelerin her birinin yerine ve işlevine göre oluşturduğu bütün içindeki hiyerarşiyle güzelliği kavranabilir kılan aynı üsluba, aynı değerlere ve çözümlenebilir karmaşıklık ilkelerine bağlıdır. Güçlükle gelişen ve Roman üslubunun direnmesi yüzünden uzun süre bu üslupla bir arada yaşayan bu anlayış, XIII. yüzyılın ilk yarısında doruk noktasına erişmiştir. Sanatçılar, kiliselerine kubbe atmayı ve yeni, görkemli bir üslupla heykelleri düzenlemeyi henüz sonuçlandırmamışlardı ki, yeni bir düşünce, yaptıkları kiliseleri daha şimdiden kaba ve eskimiş hale sokmuştu bile. Bu yeni düşünce Kuzey Fransa’da doğan Gotik üsluptu. Önceleri, bu üslup, tümden teknik bir yenilik sayılabilirdi, ama aslında bunun çok daha ötesindeydi. Çapraz kaburgalarla kiliselere kubbe atma yönteminin, Norman mimarlarının düşlediğinden daha tutarlı olarak ve çok daha geniş sonuçlarla geliştirilebileceği ortaya çıktı. Taşların yalnızca araları doldurduğu kaburgaları, alttan desteklemeye payeler yettiğine göre, payeler arasındaki kütlesel duvarların hiç de gereği kalmıyordu. Tüm yapıyı bütünüyle ayakta tutabilecek, bir tür taş iskele çıkılabilirdi. Ne var ki, bunun için ince payeler ve dar kaburgalar gerekiyordu. Geri kalan her şey, yıkılma tehlikesi olmaksızın öylece bırakılabilirdi. Ağır taş duvarlara gereklik yoktu. Tam tersine, geniş pencereler açılabilirdi. Mimarların ülküsü, o zaman, biz bugün nasıl serj yapıyorsak, öyle kilise yapmak oldu. Çelik iskele ya da demir kirişler bulunmadığı için de, bu iskelelerin taştan yapılması gerekiyordu; bu çok dikkatli sayısız hesaplar istiyordu. Hesap doğru çıktığı takdirde. yepyeni bir kilise örneği yapmak olanaklaşıyordu. Yani, dünyanın o ana dek hiç görmediği taştan ve camdan bir yapı. Gotik katedrallerini esinleyen ve XII. yüzyılın ikinci yarısında Kuzey Fransa’da gelişen düşünce işte bu oldu. Doğal olarak, kesişen kaburgalar ilkesi, devrimci Gotik üslup için tek başına yeterli değildi. Mucizeyi gerçekleştirmek için daha başka bir sürü teknik yenilikler gerekiyordu. Örneğin, Roman üslubunun yuvarlak kemerleri, Gotik yapıcıların amaçlarına uygun değildi; çünkü iki paye arasındaki boşluğu yarım daire bir kemerle aşma zorunluluğunun olması yüzünden, girişimi sonuçlandırmak için tek bir yol kalıyordu. Kubbe ise, ne daha aşağı, ne de daha yukarı, hep aynı yük seklikte kalmak zorundaydı. Daha yukarı varmak için, daha sivri bir kemer yapmak gerekiyordu. Yani, bu durumda en iyisi, yuvarlak kemerden vazgeçmek ve iki çember parçasını birbirine yaklaştırmaktı. İşte, size, duruma göre büyük değişebilme olanağı sağlayan, yapının gereklerine göre daha açık veya daha sivri olabilen bir kemer, yani sivri kemer. Ama bir başka noktanın daha dikkate alınması gerekiyordu. Kubbeyi oluşturan ağır taşlar, yalnızca aşağıya değil, bir gergin kemer gibi, yanlara doğru da basınçta bulunurlar. Bu durumda da, sivri kemer, yuvarlak kemere göre bir gelişmeydi ama, payeler henüz bu dış basınca dayanacak güçte değildi. Bu nedenle tüm yapının ayakta kalmasını sağlayacak güçlü kasnaklar gerekiyordu. Yan sahınların tavan örtüsü sorunu, dışardan destek payeleri konulabileceğine göre, pek güç sayılmazdı. Peki ya orta sahın için ne yapılmalıydı? Orta sahına, dışardan, yan sahınların üstünden destek koymak gerekiyordu. Bu yolla da, Gotik tavan örtüsünün yapısını tamamlayan, “tırmanan kemerlerin” kullanımı ortaya çıkıyor . Bir Gotik kilise, taştan bu ince yapılar arasında, çok ince tellerin tuttuğu bir bisiklet tekeri örneği, havada asılıymış gibi gözükür. Her iki durumda da, bütünün sağlamlığını bozmaksızın, en az miktarda gereç kullanımını olanaklı kılan şey, ağırlığın eşit dağıtımıdır. Sanatın Öyküsü, Gombrich Gotik mimarinin doğuşu Gotik mimarinin doğuşu birdenbire olmamıştır; pekçok yaklaşım ve sezgi bu sanatın habercileridir. Citeaux mimarlık reformu Roman sanatını fazlalıklardan arındırmış, sadeleştirmiş, biçimleri işlevlerine indirgemiştir. Yeni üslup çizgilerde sadeliğin ağır basmasını bu reforma borçludur. Buna karşılık Citeaux mimarları da bu akılcı, etkili ve sade modernliği derhal benimseyeceklerdir. Manastır düzeninin aşamalı yapısı bu tarzın Avrupa’nın en uç noktalarına kadar yayılmasını sağlayacaktır. Cluny Manastırı’nın katkısıysa daha çok, geniş hacım arayışında, kırık kemerlere ve ışınlı capellalı yanal bağlantılara olan düşkünlükte kendini gösterir. Doğu’da çok uzun zamandır, Batı’daysa XI. yy’ın sonundan beri, kesişen kamerlerle bir tonoz hafifletilebiliyordu. Gotik mimari, daha da ileri giderek, bunlara verilen destek rolüyle yetinmeyip, kilisenin her yanındaki kemerlerin ağırlığını da bunlara yükler. Yapının dengesi Roman döneminde kütlesel payanda kullanımı, ikincil tonozların kat kat sıralanması ve çoğu zaman tribün kemerlerinin getirdiği dirençle sağlanıyordu. Çatı katları altında gizlenmiş pek çok destek duvar, mesela Laon’da olduğu gibi, bu arayışın son aşaması olacak ve bunun sonunda da çatı kaplamasının üstünde destek kemerler ortaya çıkacaktır. Böylece kendini kuşatan eğik çizgiler ağı içine sıkı sıkıya kenetlenen katedral, düşlerde görülecek yükseklilere ulaşabilecektir. Normandiya’da XI. yüzyılın ikinci yarısında yeni bir cephe formülü uygulamaya konur: daha geniş bir ana kapıyı çevreleyen ve kapılarıyla doğrudan salona açılan iki kule. Gotik mimarlar bu öncü modellerin sunduğu yenilikleri toparlayarak katedralleri geniş kalabalıklara açabilmek, daha havadar bir mekân yaratmak ve daha fazla ışık alabilmek için bir sistem oluştururlar: çapraz tonoz, kırık yay, kavisli kemer, cephe uyumu, yanal uzantılı koroyeri ve ışınlı capellalar. İlk gotik sanat XII. yy’ın ortasına doğru, ilk gotik mimarlık denemeleri Saint-Denis ve Sens’ta gerçekleştirildi. Rahip Suger’nin, Fransa krallarının gömütü olan Saint-Denis Manastır Kilisesi için hazırladığı proje ancak kısmen bilinebilmektedir çünkü yalnızca iki kuleli batı cephesiyle başucu bölümleri uygulanmıştır. Bununla birlikte cephe (1135-1140) sivri kemerli çapraz tonozların sistemli kullanımına rağmen tümüyle roman tarzı mimariye özgü bir kütleselliği korusa da, 1144’te kutsanmış olan ana ibadet mekânı yeni bir mimari düşünceye tanıklık etmektedir. XIII. yy’da yeniden yapıldığında geriye yalnız ışınsal şapelli çift deambulatoryumu kalan bu bölümde duvar, kapı ve pencereler lehine ortadan kalkmaya yüz tutmuş ve seçilen malzemeler taşıyıcıların incelmesine, özellikle de deambulatoryumun iki sahnı arasında yekpare ince sütunların kullanılmasına olanak vermiştir, iddialı ama tamamlanamamış Saint-Denis uygulamasından çok, Sens Katedrali (1130’a doğru-1164) İle de-France’taki ilk gotik sanatın gerçek mimari prototipi gibidir. Büyük kare açıklıklardan oluşan sahın, altı dilimli tonozlarla (bunlar, XIII. yy’da pencerelerin genişletilmesinden önce çok şişkindi) örtülmüştür ve ortadaki sivri kemer, yanda iki tali taşıyıcıya dayanmaktadır. Kare planlı, altı dilimli tonozla, kalın ayak/ince ayak biçiminde almaşık sıralanan taşıyıcılar arasındaki bu ortaklaşmada, sahındaki bir açıklığın yan sahındaki iki açıklığa karşılık gelmesi, erken gotik mimarlığın en önemli özelliklerinden biridir. Kuzey Fransa roman sanatından alınmış ve yan sahın genellikle bir tribünle yükseltilmiş cephe düzeni de dikkat çekicidir. Yeni yapılar da tribünün tek işlevi ana sahın tonozlarını omuzlamak ve böylece her türlü eğilmeyi önlemektir. Bu nedenle, görece küçük olan pencereler duvarların üst bölümlerinde, tonoz örtüsü içinde açılmıştır. Sahın, tribünü yüksek pencerelerden ayıran, dekoratif nitelikte dördüncü bir kata, tirforyuma sahiptir. Dört katlı denilen (büyük kemerler tribün, trifosyum, yüksek pencereler) bu karakteristik cephe düzeni, altı dilimli tonoz ve almaşık sıralanan taşıyıcılarla birlikte, XII. yy’ın ikinci yarısında gerçekleştirilmiş büyük yapılarda hemen hemen bir kural gibi uygulanmıştır. Yapımına 1050’ye doğru başlanan Noyon Katedrali, XIII. yy sonunda tonozları dört dilimli olarak yeniden inşa edilmiş olsa da, bu üslubun en eksiksiz örneğini sunmaktadır. Senlis Katedrali de (1153-1191) XIII. ve özellikle de XVI. yy’lardaki değişikliklerden önce benzer bir görünüme sahiptir. Laon’da (XII. yy ortası-1200) aynı kesitte sütunlar kullanarak taşıyıcıları birörnekleştirme kaygısıyla, altı dilimli tonozlamanın gerektirdiği almaşık düzen, yalnızca, bir tablanın taşıdığı ince sütun çe demetlerinde (3 veya 5) görülmektedir. İlk gotik sanatın büyük katedrallerinin son örneği olan Paris Notre-Dame Katedrali’nde (1163-1200) de ilk tasarlanan cephede, alışılagelmiş triforyum yerine, dekoratif amaçlı sağır gül pencereler dizisi yer almaktaydı. Bu cephenin çapraz sahın yakınındaki bölümleri Viollet-le-Duc tarafından yeniden elden geçirip biçimlendirilmiştir. Normandiya’daki uygulamaların bir devamı olan iki kuleli batı cepheleri sağlam bir yapıya ve birliğe kavuşmuştur. (…) Soissons Katedrali’nin (XII. yy sonu) güney çaprazsahın kolunda da aynı formül daha geç bir tarihte yeniden uygulanmıştır. Laon’daki Notre-Dame Katedrali’nde ise tamamen farklı bir çözüm benim senmiş, çapraz sahnın kuzey ve güney uçları, taçkapılar, gül pencere ve kulelerle tıpkı bir batı cephesi gibi tasarlanmıştır. Aynı formül, daha ustalıklı bir biçimde, tek Taçkapı ve az çıkıntılı basit kulecik lerle Paris Notre-Dame Katedrali’nde de uygulanacaktır. (...) Aynı zamanda taşraya özgü çözümlerin de geliştirilmiş olması dikkat çekicidir. Bunlar içinde en özgün olanı, önce Anjou’da, ardın dan Pcitou’da uygulanan ve Anjou tonozu diye anılan özel bir sivri kemerli çapraz tonoz tipiyle ayırt edilen çözümdür. Çok bombeli olan bu tonoz kubbeden de esinlenmiştir. Angers Katedrali’nin (1149-1153) tek sahnı kare planlı büyük tonozlarla örtülüdür. Olgunluğa doğru ilerleme. Ile de France’ta, dönen kısmın tamamıyla eklemli bir tonozla örtüldüğü Morienval Kilisesi’nde, 1135’ten bu yana, dolaşma alanının ikiye bölünmesiyle mihrap bölümlerinin birbirine giren hacimlerinin açılmasına imkan sağlanan Saint-Martin des-Champs’da (Paris), ve özellikle, rahip Suger’in (1137- 1144) aydınlık ve daha akılcı bir biçim kazandırdığı Saint Denis’de yeni bir mihrap tipi doğdu: tek bir mekan halindeki mihrap alanları çifte dolaşma alanına eklendi; ana sunağın çevresi böylece olağanüstü bir bütünlük kazandı ve büyük vitraylı simgesel pencerelerin ışıltısı tonozların zarif kaburgalarındaki ayrıntıları ortaya çıkardı. Reims’teki Saint-Remi Katedrali’nde, 1162’de, alanların işlevlerine göre dağılımına —dua için koro yeri, ayin alayları için dolaşma alanı, kutsal emanetlere saygı için mihrap bölümü— ve aynı zamanda daha ince sütunların zarif ve mantıklı bir çizgiyle ortaya çıkardığı hacimlerin iç içe girmesine imkân veren bu şema benimsendi. (…) Yapılan kadetrallerin büyük bir çoğunluğunda, tribün, dört kademeli yükseklik ve altı parçalı tonozlar gibi ikinci yapımcı kuşağın belirtisi olan öğeler korunmuştur. 1194 yılında Chartres bu eğilimin en parlak işaretlerini verir: üç kademeli yükselen tribün (geniş kemer triforium, geniş yüksek pencereler), ince hafif tonozlar (dört parçalı), sağlam bir payanda sistemi. Gotik mimarinin doruğu Yapıda dikeyliğin artması, duvarlarda boşluklar, cephe süslemelerinde çoğalma: XIII. yy’ın ilk yarısı bu arayışların doruğa yükseldiği dönemdir. Şantiyelerde, harcanan paralar da dev boyutlardadır. Papa, kral, kent halkı, rahipler sınıfı, dindarlar, kendi olanakları ölçüsünde bu inşaat coşkusuna katılır. Zaman zaman, inşaata ayrılan fonların tükendiği, çalışmaların kesintiye uğradığı olur. Ama inşaat bir yerde dursa da, başka bir yerde devam edecek, yaratıcı atılımı hiçbir güç durduramayacaktır. Mimarlar, açıklama planlar öneren uzmanlar haline gelirler. Villard de Honnecourt’un not defteri (ykl. 1125-1235, Bibliotkeque Nationale, Paris) mimarın şematik rölövelerinin eşi bulunmaz bir örneğidir. Gotik tarzın ikinci kuşak sanatçıları, iyimser bir gözüpeklikle dikkati çekerler. Katedral inşaatının Chartres ile aynı zamanda başladığı Bourges’da, gelecek yüzyılların mimarisini önceleyen bir estetik kendini belli eder; burada kademeli beş ana mekânla girişi sağlayan, hikâyeli süslemelerin yer aldığı beş taç kapı bulunur: bunların dışında ne çapraz sahına, ne tribünlere, ne de ışınlı capellalara yer verilmiştir. Alabildiğine bir yalınlık kazanmış olan iç hacim, sekiz küçük gömme sütundan oluşan bir yarım çemberin ses yükselticisi gibi görev yaptığı dev sütun gövdelerinin uğultulu kalabalığıyla daralmış gibi görünür. İnşaat çalışmalarının kesilmediği Reims, Amiens ve Beauvais gibi şantiyelerde, daha çok Chartres’daki çözümden esinlenilir. Taş blokları küçültme, duvarlarda boşluklar bırakma, giderek daha baş döndürücü yükseklilere erişme yolları aranır; ancak her yapının yalnız kendine özgü bir yanı da vardır. Dikey elemanların hızını hiçbir şeyin kesemediği Amiens’te üçüz kemerler, şık bir şekilde, mızrak uçları ve üç dilimli parçalar ağı oluşturur; bu süsleme yüksek pencerelerde devam eder. Dikeylik, dikey çizgilerin mimariye girişi, süsleme çizgilerinin karmaşıklaşması, klasik anlamda duvarın ortadan kalkışı gibi, maddesellikten arınan bu mimari anlayış, Beauvais’deki aşırılıklara kadar gider. Burada üçüz kemer (triforium) aydınlıktır ve çok yüksek ve görkemli pencerelerle birleşir. Katedral, incecik sütunlar üzerinde duman dev bir cam kafes haline gelir; tonoz 48 m. gibi baş döndürücü bir yüksekliğe yerleştirilir. Ne var ki koro yeri, 1281 ‘de kısmen çökecek ve yapının bütününün statik hesaplarının yeniden gözden geçirilmesi gerekecektir. Saint Louis dönemi daha aklı başında, daha tutarlı başka bir mimari zerafet yaratmasını da bilir; çok sayıda inşaat yeniden ele alınır veya kalınan yerden sürdürülür; Saint-Denis şantiyesi, Jean de Chelles’in yeni bir de ambulatorium tipi tasarlamakla görevlendirildiği Paris Notre Dame’ı şantiyesi, cephe tasarımı sanatının tüm görkemini kazanıp mükemmelliğe erdiği Reims şantiyesi bunlar arasındadır. (…) 1260 yılından sonra, İle-de-France’ta büyük kentlerin çoğu, mimari yenileşme programlarını bitirmiş ve yaratıcılığın merkezi Normandiya, doğu bölgeleri, Bourgonya ve güneye kaymıştır. Paris’e özgü biçimler, bu merkezlerde bölgesel geleneklerle birleşerek belli bir zenginlik kazanmıştır. Daha sonraki evrede 1380 dolaylarında yepyeni bir şiirsellikle ortaya çıkan, alevli gotiktir. Altın çağ gotiği Laon ve Paris katedrallerinde epeydir başlamış olan, taşıyıcıları tekleştirme süreci artık kural haline gelmiştir: bunun sonucunda örtü sistemi basitleşir. Tekil bir örnek olan, Bourges’daki Saint- Etienne Katedrali bir yana bırakılırsa, dikdörtgen plan üzerine dört dilimli tonoz lehine, kare planlı altı dilimli tonozdan vazgeçilmiştir: Pek çok durumda korunan yuvarlak ayak genellikle, çapraz tonozların sivri kemerlerini, ana sahınla yan sahınların pekitme ve askı kemerlerini taşıyan gömme sütunlarla süslenmiştir. Ama temel değişiklik, tribünlerin ortadan kaldırılmasıyla üç kata (büyük kemerler, triforyum, yüksek pencereler) indirilen sahınların görünüşünde ortaya çıkar. Bu önemli değişiklik özel bir payandalama türünün, uçan payandanın kullanımına bağlıdır. Gotik’in altın çağının bu temel yeniliği daha XII. yy başında Durham Katedrali’nde ve ilk dönemlerin bazı yapılarında, kimi zaman daha ilkel payanda duvarı biçiminde başarıyla denenmiştir. Önceleri, tribünlerin çatısı altına gizlenmiş, estetikten yoksun bir koltuk değneği gibi görülen bu payanda (hiçbir litürjik işlevleri bulunmamasına rağmen tribünler bu nedenle bir süre daha korunmuştur’) sonunda, gotik cephelerin doğal bir bileşeni olarak kabul edilecektir. Uçan payandanın bir çözüm olarak bulunması, sivri kemerli çapraz tonoz kullanımının mantıklı bir sonucudur. Gerçekten de, bu tür tonoz özelliği tonozların ağırlığıyla ortaya çıkan yükleri sivri kemerlerin tabanına yöneltmek olduğundan, duvarların ayrılmasını önlemek için, özellikle itme kuvvetlerini güçlü yan taşıyıcılara aktaracak noktasal bir payandalama sisteminin tasarlanması gerekiyordu. Uçan payanda da, ayrıntıda ortaya çıkan küçük farklar bir yana bırakılırsa, bu işleve çok iyi uyan, belirgin bir yapıya sahiptir. Öyle ki, aşağı yukarı çeyrek daire biçiminde olan ve sivri kemerlerin üzengi noktasına uygulanan bir kemer, yan sahnın da üstünden aşarak güçlü kâgir bir duvara dayanmaktadır. Üzerinde, ağırlığıyla bütünün dengesine katkıda bulunan bir ağırlık kulesi yer alan bu payanda duvarı, yan sahınların duvarı içine gömülüdür. En eski uçan payanda örnekleri XIII. yy sonundan kalmadır ve genellikle aynı türün yinelenmesi söz konusudur (Saint-Germain-des-Prés’nin koroyeri, Sens Katedrali). Paris’teki Notre-Dame Katedrali’nin 1200’e doğru tamamlanan ana sahanı ise, daha başlangıçta tribünler üzeride inşa edilmiş görünür uçan payandaların ilk örneğini sunmaktadır. Bu yapım tekniği en gelişmiş biçime XIII. yy.da Chartres Katedrali’nde (1194-1220) ve Reims, Amiens ve Beauvais katedrallerinde (yapımlarına sırasıyla 1211, 1220 ve 1225’te başlanmıştır) ulaşmıştır. Yine de Chartres’da yapımcılar, işlevsel görüntüyü roman üslubunda bir kemer bezemesiyle gizlemeye çalışmışlardır. Uçan payanda, payandalama işleminin yanı sıra, inşaatın yapısında ve görünümünde köklü bir değişikliğe yol açmıştır. Yan sahınlar her türlü destek işlevini yitirdiğinden, payanda noktalarının altındaki pencereler aşağıya doğru büyütülmüştür. Duvar ortadan kalkmaya yüz tutmuş, basit bir iskelete dönüşen kâgir bölümler arasında büyük açıtlar açılmıştır. Camlar bir dizi yüksek, düşey kayıtla pekiştirilmiş tonoz eğrisi içindeki gülpencere de bu kayıtların oluşturduğu desenle bütünleştirilmiştir. Ayrıca planlar değişmiş, çaprazsahın ve koroyeri, Amiens Katedrali’nde toplam alanın üçte ikisine yakınını işgal etmeye başlamıştır. Yapıların doğu kutbunda, kolları uyumlu cephelerle son bulan geniş bir çaprazsahın, yarım daire biçiminde bir apsisi bulunan beş sahınlı derin bir koroyeri, tek ya da çift deambulatoryum ve ışınsal şapeller yer almaktadır. Buna paralel olarak mimarlık ölçüsüzce büyüme eğilimindedir: tonozlar başdöndürücü yüksekliklere ulaşmıştır (Amiens’de 40 m’den çok ve 1284’te kısmi çökme nedeniyle inşaatın yarım kaldığı Beauvais’de 48 m). Yalnız yapımına 1195’te başlanan Bourges Katedrali, altı dilimli tonozları, kalın/ince ayak almaşıklığı, çaprazsahınsız beş sahınlı planı ve çok yüksek, büyük kemerleriyle özgün bir çözüm geliştirmiştir. Gotik mimarinin evrimi Kuzey Fransa’da, XII yy’ın hemen ortasında başlayarak krallık çevresinde doğan ve gelişen gotik üslup, bir sonraki yüzyıl içinde de Avrupa’ya yayılır. Normandiya’yla sıkı bağları bulunan İngiltere, gotik harekete hemen katılır Normandiya’da olduğu gibi, İngiltere’de de Roman estetiğine derin bir bağlılık söz konusudur, bu bağlılık, Durham Katedrali’nin çapraz sahınında, sivri kemerli tonozların çoktandır (XII yy başı) kullanılmasına rağmen, XIII. yy’a kadar sürecektir. İlk örneklerde Fransız gotik anlayışının damgası gözlenirse de, özellikle mimari dekora, süslemelere ağırlik veren ve Kıta Avrupa’sıyla doğrudan hiçbir bağı olmayan bir gotik sanat anlayışı gelişir. Germen İmparatorluğu’ndaki ilk gotik eser 1220’den sonra ortaya çıkar. Manş ötesinde olduğu gibi, burada da Citeaux tarikatının büyümesi ve genişlemesi, yeni üslubun yayılmasına katkıda bulunmuştur; ancak bu daha çok Fransız kalfalara başvurmanın bir sonucudur XIII yy sonundan itibaren, hal- kilise yapısal sistemi Almanya’da yayılma eğilimindedir. Gotik ilkelerin XIII. yüzyılda Akdeniz ülkelerine girmesinde Fransisken ve Dominiken tarikatlarının büyük payı vardır. Katalonya’da, kenarlarında capellaların toplandığı geniş, tekil sahınların yapımında, onları harekete geçiren şey maddi imkânsızlıklardır. İtalya’daysa gotik etkiler oldukça sınırlı olarak kalmıştır. Ortaçağ’ın sonuna gelindiğinde, genel çizgileriyle daha Avrupalı bir sanat gelişir bu, yerel farklılıkların ötesinde, özellikle süslemelerdeki aşırılıkla kendini belli eden “alevli gotik” üsluptur Üslubun Avrupa’ya yayılması Yeni teknikler daha XII. yy’dan itibaren, önce Kuzey Avrupa’ya, ardından Akdeniz ülkelerine doğru taşınmıştı Bu yayılmada, özellikle XII. yy’ın ikinci yarısında ve XIII. yy’da büyük bir gelişme gösteren Citeaux rahiplerinin ve Dominiken keşişler önemli payı olmuştur. İngiltere Tıpkı Normandiya gibi İngiltere de mimarlığın yenilenmesine katkıda bulunmuştur. Sivri kemerli çapraz tonoz çok erken bir tarihte Durham Katedrali’nde kullanılmış olsa da, İngiliz gotiğinin doğmasında belirleyici olan Fransa’nın katkılarıdır. Canterbury Katedrali’nin 1174’te yanmasından sonra, koroyerini altı dilimli tonozla yeniden inşa eden mimar Guillaume de Sens olmuştur. Ancak Fransız katkısı, yüzyılın sonundan itibaren, roman tarzı İngiliz-Norman geleneğine bağlı özgün formüllerin gelişmesiyle etkisini kaybetmiştir. Fransız sanatından farklı olarak, geniş hacimler ve vurgulanmış yatay düzlemler tercih edilmektedir. Yapımına Il 92’de başlanan Lincoln Katedrali’nde olduğu gibi, batı yönünde güçlü «blok cepheler» gelişmekte, doğu uçta çoğunlukla düz bir başucu bölümü yer almaktadır. En önemli Norman katkı sı sayılan aydınlık kuleleri, genellikle çok taşkın olan çaprazsahınların kesişim yerinde inşa edilmiştir. Planlar basittir ve önceki dönemde de olduğu gibi hacimler yan yana sıralanmaktadır. Salisbury Katedrali (1220-1270), çaprazsahın karesindeki kulesi ve çift çaprazsahnıyla bunun karakteristik bir örneğidir. Bununla birlikte, XIII. yy’dan başlayarak, tonozlara ve pencerelere getirilen önemli yeniliklerin bir bölümü Avrupa kıtasında da benimsenmiş ve uygulanmıştır. Daha 1233’te Lincoln’de dört dilimli sistemden vazgeçilerek bağlama kemerli ve yan kaburgalı tonoz benimsenmiş, böylece tonozlar daha karmaşık bir biçim kazanmıştır. İzleyen yüzyıllarda da sürdürülen bu denemeler, XIV. yy başında Exeter ve Gloucester’da palmiye biçimli tonozlars ulaşmış, Bath Manastır Kilisesi’nde ve özellikle XVI. yy’ın başında Cambridge’deki King’s College’in şapelinde en olgun biçimine kavuşmuştur. Fransa’da olduğu gibi, duvar, camlı yüzeyler lehine azalmakta, pencere kayıtları birbirini dik olarak kestiğinden, üslup «dikey üslup» diye nitelendirilmektedir. Lincoln Katedrali «Piskopos gözü» diye anılan gül penceresinde (1325’edoğru) olduğu gibi, bazı kayıtlar alevleri çağrıştıran dolambaçlı eğriler biçimini almaktadır. XV. yy’da Avrupa’da çok yaygınlaşan bu pencere düzeni, üsluba «alevli Gotik denmesinin nedenidir. Kutsal Roma-Germen İmparatorluğu ve Doğu toprakları Gotik üslubunun doğuya sızması çok farklı bir biçimde olmuştur. XII. yy’ın ortasından itibaren sivri kemer, Ren vadisinde, özellikle Alsace’ta benimsenmiş, ancak roman tarzı estetik henüz canlılığını koruduğundan bu kemer, kare planlı kaburgalı tonozların basit bir taşıyıcısı gibi değerlendirilmiştir. Gotik mimarlık gerçek anlamda ancak XIII. yy’da, Fransa’dan gelen atölyeler aracılığıyla imparatorluk topraklarına ulaşmıştır. Leon Katedrali’nin kuleleri Bamberg ve Naumburg’da taklit etilmiş (1237’ye doğru), katedralinin iç cephe düzeni Limburg’da tekrarlanmıştır. Ayrıca, Picardie ve Champagne atölyelerinin, Trèves’deki Notre-Dame’da (yapımına l235’te başlanmıştır) ve Marburg’daki Sainte- Elisabeth’de(1235- 1283) etkili olduğu kuşkusuzdur. XIII. yy’ın ikinci yarısında ışınlı üslubun etkisi, Metz ve Strasbourg katedrallerinde ve koroyeri (1248-1322) kısmen Amiens’deki bir atölyeye mal edilen Köln Katedrali’nde çok daha belirgindir. Genel imparatorluğun kuzey bölgeleri Fransız geleneğine bağlı kalacak, Kuzey Denizi çevresinde, örneğin Flandre’da tuğla yaygın olarak kullanılacaktır. Aynı zamanda da, hal-kilise denilen ve üç sahnı aşağı yukarı eş yükseklikte olduğundan doğal ışığı ancak yan sahınlardan dolaylı olarak alabilen yeni bir yapı tipi gelişmiştir. XIII. yy’da Westphalia’da doğan bu üslup, Paderborn Katedrali’nde hâlâ açıkça Anjou etkisindedir ve gerçek anlamda XIV. yy’da Soest’teki Wiesenkirche (1376’da kutsanmıştır) gibi yapılarda olgunlaşır. Bu çözüm Almanya’nın güneyinde, özellikle Bavyera’da, Nümberg’deki S. Lorenz ve Landshut’taki St. Martin gibi örneklerde yeniden ele alınacak, ince yüksek ayaklar ve iç içe geçerek dama tahtası oluşturan ince sivri kemerler yapılacaktır. Fransız katkısı, Villard de Honnecourt’un XIII. yy’ın ilk yanıın da Macaristan’a yaptığı gezinin de kanıtladığı gibi, Orta Avrupa’da da aynı ölçüde hissedilmiştir. Batılı mimarlarının müdahalesi, Alba Julia Katedrali’nde (Romanya), Krakov’daki Saint-Stanislas’ta ve özellikle de Prag’daki Svatj Vit’te açıkça kendirıi göstermektedir. Bu son yapımn 1344’te Matthieu d’Arras tarafından başlanan koroyeri, Narbonne Katedrali koroyeri taklit etmektedir. Akdeniz dünyası Sivri kemerli çapraz tonoz daha XII. yy başında Lombardiya’da denenmiş olsa da (Milano’da San Aınbrogio), Gotik mimarlığın ilkeleri İtalya’ya hiç girmemiştir. Uçan payanda yerine, genellikle güçlü payandalar tercih edilir. Bu tercih Assisi’deki San Francesco Kilisesi (1230’a doğru) gibi tek sahınlı yapılarda olduğu gibi, Siena Katedrali (1226’ya doğru-1380), Floransa’daki Santa Matia Novella (1278) ve Venedik’teki San Giovanni e Paolo (XIIl. yy sonu) gibi üç sahınlı yapılarda da görülür. Gerçek payandalamanın olmaması, çoğu kez ahşap gergi kullanımıyla telafi edilir. Ayrıca pek çok kilise de basit bir ahşap çatkı sistemiyle inşa edilmiştir (Floransa’da Santa Groce, 1294). Fransız etkisi, 1221’de başlanan Burgos Katedrali ve l227’de başlanan Toledo Katedrali’yle İspanya’yı da sarmıştır. Bu katedrallerde Bourges etkisi kendini gösterirken, Leon Katedrali (1255’e doğru) Amiens’ten esinlenmiştir. Bununla birlikte Katalonya, 1243’e doğru Barselona’daki Santa Catalina’da ortaya çıkan özgün bir tip geliştirmiştir. Bu tipin ayırt edici özelliği, aralarında kapellaların yer aldığı güçlü payanda duvarlarıyla desteklenmiş, geniş, tek hacimhi neflerdir. 1282'ye doğru Albi Katedrali’nde, sonra da Perpignan Katedrali’nde kullanılan bu sistem, 22m genişliğindeki sahınıyla dikkati çeken Gerona Katedrali’nde en gelişmiş duruma ulaşmıştır. Alevli gotik Geometrik yapıya sahip dikey gotik akımına paralel olarak, XIV. yy’da İngiltere’de alevleri çağrıştıran eğri çizgilere dayanan karmaşık bir süsleme biçimi gelişir. Bunun en eski ve en çarpıcı örneklerine, 1325’e doğru vitrayların ara dolgularında rastlanır; Lincoln Katedrali’nin piskoposun gözü» adıyla anılan gülpenceresi bunlardan biridir. Karmaşık tonozların geliştiği gözlenen bu dönemde alevli gotik» nitelemesi (veya İngiltere’deki adıyla “süslü gotik “), nervürlerin sayısını ve dekoratif özelliklerini azaltma olgusunu da kapsayacaktır. Ancak bu üslup daha çok Kıta Avrupa’sında olağanüstü bir gelişme gösterecektir. Vitraylardaki incelikli desenlerle, nervürlü tonozların dışında, mimari süslemelerdeki artış en dikkat çekici özelliklerdendir: mimari dokudaki eğrilerle karşı eğrilerin kavuşması, zengin bitki motifleriyle bezenmiştir. Germen dünyası, yeni tip süslemeleri kullanmakta belli bir ölçüyü korumuş olsa da, İspanya’da Kastilya kraliçesi İsabella ile Aragonlu Fernando’nun evliliğinin ardından gelen ekonomik refah, iyice işlenmiş, aşırı süslemelerden kaçınmayan bir sanatın doğmasını kolaylaştırır. Valladolid San Pablo Kilisesi cephesinde (1486’dan sonra) açıkça belirgin olan bu aşırı süslü, abartılı dekor anlayışı, doruk noktasına, Quattrocento (XIV. yy) İtalyan Rönesansı’nın etkilerini taşıyan, “platereski” sanatla erişecektir. (Salamanka Üniversitesi cephesi, 1520 dolayları), XV. yy sonunda Portekiz’deki zenginlik döneminin ürünü olan emanueline (el işlemeli) sanat anlayışı da aynı gösterişi, şatafatı sergiler. (…) Pierre ve Martin Chambiges veya Jean de Beauce gibi büyük mimarlar Senlis, Troyes ve Chartres’a birtakım müdahalelerde bulunurlar. Ancak, yeni anlayışa uygun kafes oymak kule külahları dışında, anıtların yapısal özellikleri, az çok XIII. yy’daki gibi kalır, ancak bunlar, cephelerdeki yüzey süsleri ve çok sayıdaki heykelle zenginleştirilir. Bununla birlikte Vendöme Trinini’sinin (1485-1506) batı cephesi, gerçek bir özgünlüğün göstergesidir, çünkü alevli süslemelerin bolluğuyla, bu dekoru sınırlan belirli bir geometrik çerçeveye sokmak zordur. Düzenlemedeki bu keskinlik, bu titizlik, çok köşeli plana göre gerçekleştirilen kapı sundurmasının, merkezden girişi öne çıkardığı Rouen Saint Maclou’sunda daha çok belirgindir. Yapısal açıdan bakıldığındaysa çoğunlukla Normandiya’da, (yapımına 1477’de başlanan Alençon Notre-Dame’ı), ama Paris’te, Champagne’da veya Lorraine’de, pencereleri, büyük boyutlu sırakemerlere doğru geliştirme eğilimi vardır. Bu dönüşüm, kimi zaman silindir biçiminde, kimi zaman nervürlü, silmeli olan desteklerde yükseldiğin kemer uzantıları yönünde artmasına paralel olarak gerçekleşir. Sütun başlıkları giderek küçülüp bir sütun bileziğine dönüşür veya tümüyle ortadan kalkar. Desteklerdeki bu yalınlaşmanın yanı sıra, tonozlarda da bir gelişme gözlenir, ama bu gelişme yıldız figürleri gibi dengeli geometrik figürlere uygun olarak tasarımlanmış sivrikemer silmeleri, yuvarlak taş silmeleri ve köşe kemerleri bileşkesi olarak, İngiltere’dekinden daha ölçülüdür. Alevli sanatın süslemedeki aşırılıklarına karşı, burada, mimari yapıda sütun başlıklarının geçici bir süre ortadan kalkmasını da içine alan bir anlaşma söz konusudur. 1495 ile 1530 arasında tümüyle yeniden inşa edilen Lorraine’deki Saint-Nicolas de-Port Kilisesi, bu eğilimin en mükemmel örneklerinden birini oluşturur. Théma Larousse Alevli gotik Bu üslup, XV. yy boyunca ve XVI. yy’ın ilk çeyreğinde Fransa’da gelişmiştir. İngiltere’deki deneyimleri benimseyerek kullanan üslup, öncelikle adını da borçlu olduğu bezeme yoğunluğuyla ve aynı zamanda da kiliselerin yeni bir dönüşümüyle ayırt edilir. Çoğunlukla triforyum katından vazgeçilmiş ve ana nefler, büyük kemerler ve yüksek pencerelerle iki kata indirilmiştir. Yapılar; İngiliz modeline bağlı kalınarak bağlama kemerli ve yan kaburgalı tonozlarla örtülmektedir ancak mimari yapı dikkat çekecek bir biçimde sadeleştirilmiştir. Yapının ve taşıyıcıların düşey sürekliliğini vurgulamak amacıyla yatay bölümlemeler azaltılmış veya tümüyle ortadan kaldırılmıştır. Sütun başlığına ya hiç yer verilmemekte, ya da bu öğe basit bir bezeme halkasıyla ifade edilmektedir. Üzerinde yivler de açılabilen yuvarlak ayak, çoğu kez birleşik ayağın yerini almaktadır. Pencerelerin deseninde baskın bir öğe olan alevli bezeme, en yüksek gelişme noktasına cepheleri süsleyen heykellerde ulaşmakta, bezeme nervürlerinden oluşan karmaşık bir şebeke genellikle çok yoğun bitki veya hayvan motifleriyle birlikte görülmektedir. İnşaatlar açısından bir canlılık gözlenmesine rağmen, az sayıda önemli yapı tümüyle bu dönemde gerçekleştirilmiştir. Öyle ki, büyük yapıların çoğu XII. ve XIII. yy’larda yapılmaya başlanmış ve alevli gotik estetiği ancak ana yapının bitirme işleriyle sınırlı kalmıştır (Auzerre, Rouen, Toul ve Troyes katedrallerinin cephesi). Bu kısmi inşaatlar kimi zaman Jean de Beauce (Chartres Katedrali’nin kuzey oku) veya Martin ve Pierre de Chambiges (Senlis Katedrali’nin çaprazsahını) gibi büyük mimarların eseridir. Vendöme’daki Trinité (l506’da tamamlanmıştır) ve Rouen’daki Saint-Maclou manastır kiliselerinin cepheleri ve tümüyle 1495-1530 arasında gerçekleştirilen Saint-Nicolaa Kilisesi (Meurthe-et Moaelle’daki Saint-Nicolas-de-Port) iyi korunmuş örneklerdir. Sivil mimari ve konutlar. Gotik dönemde pek çok şato inşa edilmiş, savaş sanatının gelişmesine bağlı olarak bunlar da zaman içinde değişmiş ve gelişmiştir. Manastır ve hastane yapıları Manastır kiliseleri dışında kalan manastır yapıları her ne kadar dinsel dünyaya ait olsalar da, işlevleri bakımından bunlar sivil mimarlığa daha yakındır. Citeaux rahiplerinin manastır kiliseleri XII. yy’ın ortasından itibaren en karakteristik örnekleri sunar. Özellikl Fontenay Manastır Kilisesi’nde (Cbte-d’Or) rahipler meclisi salonu ve keşişler odası, bir dizi sütunla birbirinden ayrılan iki sahna bölünmüş tür. İzleyen yüzyılda genel yapı değişme miş, ama Pierre de Montreuil’e atfedilen Paris Saint-Martin-des Champs yemekhanesinde olduğu gibi mimarlık zarifleşmiştir. Yine de en dikkate değer uygulama, 1203-1228 arasında Mont-Saint-Michel’in kuzey yamacına yapılmış olan, çok katlı, tonozlu, granit yapıdır. Manastırların bezemesi de kiliselerinkine paralel olarak gelişmiş ve iç avluya bakan pencereler, camları olmadığı halde, tıpkı kiliselerin pencereleri gibi kayıtlı olarak yapılmıştır. Hastane mimarlığı da, özellikle hasta koğuşlarında yeni teknikleri hızla benimsemiştir. Angers’deki Saint-Jean Hastanesi (1170- 1180), şişkin tonozları taşıyan ince sütunlarla ayrılmış birçok sahna bölünmüştür. Daha sonraları, Tonnerre (XIII. yy sonu) ve Beaune (1443’te kurulmuştur) hastanelerinde bu bölümlemeden vazgeçilmiş ve salonların ahşap kaplamalı, büyük beşik tonozlar la örtülmesi tercih edilmiştin. Özel konutlar ve sivil yapılar XIII. yy. başlarında) bugüne kadar korunmuş az sayıdaki özel evler (Gluny, Saint-Giles-du Gard) roman estetiğine sadık kalmıştır. Tek tük görülen tonozlu salonlar bir yana bırakılırsa, taşıyıcı yapı ahşaptır. XIII. ve XIV. yy’ların sivil mimarlığı, daha çok sayıda örnek bulunması nedeniyle daha iyi tanınmaktadır. Bu, Garcassonne’un aşağı kenti (1247) ve özellikle de Aziz Louis tarafından 1241’e doğru inşa ettirilen Aigues-Mortes gibi «yeni kentler»in kurulduğu dönemdin Gordes’da veya Provins’de evler, kırık kemerli pencere dizileri ve sivri kemerli çapraz tonoz örtülü mahzenleriyle günümüze ulaşmıştır. Ayrıca, personelin oturduğu hizmet yapılarının gelişmesi büyük kamu yapılarının inşaasına yol açmıştır: Italya’da Siena Belediye Sarayı (1289-1309), Belçika’da Brugge Belediye Sarayı ve büyük hali ve Ypres Belediye Sarayı (1304-1380, 1915’te yıkılmıştır). Askeri mimarlık XIII.yy’dan önce gotik estetiği ve tekniklerini benimsememiş, bunların kullanımı yalnız mahzenlerin ve kimi salonların tonoz örtüleri ve kirık kemerli pencereleriyle sınırlı kalmıştır. Mimari yapının esasını belirleyen, gotik sanatla doğru dan bağlantılı olmayan savunma gerekleridir. Çok erken bir tarihte dizi kolonlu, tonozlu salonları benimsemiş olan piskoposluk saraylarının (Meaux, 1150’ye doğru; Sens, 1240’a doğru) özel durumu bir yana bırakılırsa, bu türün kentlerdeki en dikkate değer uygulamaları XIV. yy’dan kalmadır. En güzel örnek Avignon’da ki Papalık Sarayı’dır. Burada eski bölüm (1335-1342) yine bir ka le gibi ele alınmış, yeni saraysa (1342-1360) aydınlık ve geniş, tonozlu salonianyla görkemli bir konak gibi tasarlanmıştır. Alevli üslup Avrupa sivil sanatında iyi temsil edilmektedir. Taş yapılar dışında pek çok hımış ev, gotik dekorları ahşaba uyarlamış ve cephelerdeki heykelsi süslemeler çoğalmıştır. Ancak elbette bu üslup en çok şatolarda ve zengin konutlarda kendini göstermektedir: Bourges’da Jacques-Gnıur Konağı (1448-1453), Ghkteaudun’de Dunois Şatosu (1460-1511), Paris’te Cluny Konağı. XV. yy’da birçok kamu yapısı da gerçekleştirilmiştir: Louvain Belediye Sarayı (1448-1463), Rouen Adalet Sarayı (1499), Venedik’te Ga’ d’Oro (1430’a doğru) ve deniz cephesi 1404’te, Piazzetta’ya bakan cephesi yüzyılın ilk yarısında tamamlanmış olan Dükalık Sarayı. Son yıllarda yapılan bina arkeolojisi çalışmaları, özel konutların iç dekorunu yeniden oluşturmaya olanak vermektedir. XIII. yy’da geometrik bezemeler ve kesme taş taklidi duvar örgüsüyle bitlikte birkaç bitkisel öğe tercih edilmiş görünmektedir. Dindışı ikonografi, XIV. ve XV. yy’larda yalnız senyör konutlarında gelişmiştir. Avignon’daki Papalık Sarayı’nda kuşların yeraldığı natüralist bir manzara özel dairelerin duvarlarını süslemektedir. XV. yy’dan kalmış kimi örnekler, kahramanlık destanlarından alınmış öykülerin varlığını da doğrulamaktadır (Puy-de Dkme’daki Saint-Floret Şatosu’nda Tristan ve Iseut). Bu dönemde şatolarda resimlerin yerini çoğu kez duvar halıları almış ve bu halılarda genellikle senyörlük yaşamından sahneler canlandırılmıştır. Aristokratik yaşama tanıklık eden bu örneklerin yanı sıra, resimli dindışı elyazmaları, şövalyelik romanları, tarihi eserler (Graudes Ckroniques de Prance) ve antik dönemin edebi eserlerinin kopyaları gerçekleştirilmiştir. Axis
Leon Battista Alberti (1404- 1472) İtalyan hümanist, mimar ve Rönesans sanat kuramının başlıca kurucusu. Kişiliği, yapıtları ve engin bilgisiyle Rönesans’a özgü “evrensel insan”ın tipik örneği sayılır. Çocukluğu ve öğrenimi Alberti’nin yaşamı boyunca geliştirip dile getireceği düşünce ve ahlak eğilimleri, içinde doğduğu toplum ve toplumsal sınıftan kaynaklanır. Floransa’nın varlıklı bir tüccar-bankacı ailesinden geliyordu. Kentin yönetimini elinde tutan Albizzi’ler ailesini Floransa dışına sürgüne gönderdiği için Battista, babası Lorenzo’nun işlerini yürüttüğü Cenova’da dünyaya geldi. Aile kısa bir süre sonra Venedik’e taşındı, baba Lorenzo Battista ile büyük Oğlu Carlo’yu orada yetiştirdi. Battista matematik eğitimini babasından aldı. Bir işadamı olan babasının ona kazandırdığı düşünsel yetiler, Battista’nın düzenli ve akılcı olana tutkuyla bağlanmasına yol açtı; matematik ilkelerinin uygulanmasın dan sonsuz bir haz duymasını sağladı. Alberti diyaloglarından birinde bir konuşmacıya şöyle söyletir: “Hiçbir şey bana matematikteki araştırmalar ve tanıtlamalar kadar zevk vermiyor; hele bunları Battista’nın resim ilkeleriyle (perspektif) ağırlıkların hareketi konusundaki şaşılacak önermelerini matematikten çıkarması gibi yararlı bir uygulamaya dönüştürebiliyorsam...” Matematik Leonardo da Vinci gibi Alberti’yi de görünüşte birbirinden çok ayrı öğrenim ve uygulama alanlarına yöneltti. Aynı anda hem çok değişik sorunları çözebilmesini, hem de doğanın akılcı düzenini ve fiziksel süreçlerini değerlendirebilmesini sağladı. Alberti hümanist bir öğrenim gördü. On on bir yaşlarında Padova’da yatılı bir okula gönderildi. Orada klasik Latinceyi öğrendi. Toskana’da yoksul bir köy noterinin evlilik dışı çocuğu olan Leonardo ise böyle bir olanağı hiç bulamamıştı. Alberti’ye sağlanan bu “yeni öğrenim” daha çok edebiyata dayanıyordu ve Alberti okulu, dilin inceliklerini çok iyi kullanabilen bir üslupçu Latince uzmanı olarak bitirdi. Usta bir klasikçiydi; yirmi yaşındayken, Romalı bir oyun yazarının “yeniden keşfedilmiş” yapıtı olarak ünlenip çok övülen Latince bir komedi yazdı. Bu oyun, Venedik’in ünlü yaymevi Aldus Manutius tarafından 1588’de. Alberti’nin ölümünden çok sonra, hâlâ Latin edebiyatının bir ürünü olarak yayımlanıyordu. Ama Alberti’yi bütün yaşamı boyunca asıl ilgilendiren, klasik yazarların yapıtlarının üslubundan çok, içerikleri oldu. Eski Roma edebiyatı, hümanistlerin çoğunda olduğu gibi Alberti’de de, İtalyan kentlerinde yeni gelişen yaşam biçimine ve kültürel gereksinimlere ışık tutan, uygar, laik ve akılcı bir dünya görüşünün ufuklarını açıyordu. Alberti “eskiler”i kendi kişisel, düşünsel ve duygusal eğilimleri doğrultusunda yorumladı, ama düşüncesinin kavramsal özünü de onlardan aldı. Alberti eğitimini Bologna Üniversitesi’nde, büyük bir olasılıkla da pek sevmediği hukuk alanında tamamladı. Babasının ölümü ve mirasına ailenin kimi bireylerince beklenmedik biçimde el konması, Alberti’nin Bologna’daki yedi yılının üzüntü ve yoksulluk içinde geçmesine neden oldu, ama o her şeye karşın öğrenimini sürdürdü. 1428’de kilise hukuku üzerine doktorasını yaptıktan sonra, hukuk mesleğini yürütmektense daha “edebi” bir iş olduğuna inandığı bir görevi yeğledi. 1432’de, hümanistleri destekleyen Roma Papalık Başmahkemesi’nde sekreter oldu. Kilisenin ileri gelenlerinden biri, Alberti’ye aziz ve şehitlerin yaşamöykülerini incelikli “klasik” Latince’yle yeniden yazma görevini verdi. Bundan sonra Alberti’nin geçimini kilise sağladı. Rahipliğe getirildiği için papalıktan aldığı sekreterlik maaşının yanı sıra, Floransa piskoposluğuna bağlı Gangalandi Manastırı’ndan da papazlık maaşı almaya başladı. Birkaç yıl sonra da V. Nicolaus ona Mugello’dakl Borgo San Lorenzo papaz evini bağışladı. Örnek bir yaşam süren Alberti’nin hiç evlenmemesi dışında daha sonraki meslek yaşamında bir din adamı olduğunu akla getirebilecek hiçbir ipucu yok gibidir. İlgilerini ve etkinliklerini tümüyle dünyevi konulara yönelterek bunlardan görkemli bir hümanist ve teknik yazılar dizisi ortaya çıkardı. Felsefe, bilim ve sanata katkıları. 1432’de Roma’da yazmaya başladığı “Della famiglia” (Aile Üzerine) adlı inceleme, Alberti’nin bir etik düşünür ve edebiyat üslupçusu olarak ünlenmesine yol açan birkaç ahlak felsefesi diyalogunun ilkidir. Bu diyalogları, non litteratissimi cittadini (kültürsüz vatandaş) diye adlandırdığı, Latince kültürü olmayan, geniş bir kentli okur kitlesini düşünerek özellikle günlük konuşma dilinde yazmıştı. Daha çok Cicero ve Seneca’dan alınma klasik modellere göre kurgulanmış olan bu yapıtlar. burjuva toplumunun gündelik sorunlarına, eskilerin akla uygun öğütlerini getiriyordu. Bunlar talihle, felaket ve refahla, aile yönetimiyle, dostluk, aile, eğitim ve kamu yükümlülükleriyle ilgiliydi. Eskiyi temel almalarına ve didaktik olmalarına karşın bu diyaloglara tazelik kazandıran şey, 15. yüzyılın rengini ve yaşam biçimini yansıtmalarıdır. Alberti’nin diyaloglarında antik dünyanın etik ülküleri, özellikle modern bir dünya görüşüne, çalışma düşüncesi üzerine kurulu bir ahlak anlayışına güç vermek için kullanılmıştır. Doğru düşünme biçimi olmaktan çıkıp bir eylem sorununa dönüşen erdem, dünyadan el etek çekmekle değil, çalışmakla, emek vermek ve üretmekle oluşur. Gençliğinin toplumsal gerçekliğine de uygun düşen bu çalışarak başarma etiği, Alberti’nin 1434’ten sonra içinde yaşamaya başladığı Kuzey ve Orta İtalya’nın kentli toplumu tarafından hemen benimsendi. Medicilerin yeniden güç kazanmasıyla, ailesi için alınmış sürgün kararı kalkan Alberti. IV. Eugenius’un papalık maiyetiyle birlikte Floransa, Bologna ve Ferrara’ya gitti; yolculuğu sırasında birçok verimli ve yakın ilişki kurdu. Yeni dostlarına adadığı Latince ve İtalyanca yazılarında gene kendine özgü çalışma, uygulama ve verimli etkinlik kav ramları üzerinde duruyordu. Ayrıca arkadaşlarını ve koruyucularını düşündüren teknik ve pratik sorunların çözümüne de eğilmişti. Floransa’da heykelci Donatello ve mimar Brunelleschi ile kurduğu yakın iş birliği onu en büyük başarılarından birine, resimde perspektifi sistemleştirmeye götürdü. 1436’da yazdığı Deha pittura (Resim Üzerine) adlı kitabı ilk kez, üç boyutlu bir görüntünün, iki boyutlu bir levha ya da duvar yüzeyine resmedilmesine ilişkin kurallar getiriyordu. İtalyan resim ve kabartma sanatını doğrudan ve derinden etkileyen kitap, perspektife dayalı Rönesans üslubundaki ferah ve geometrik düzenli, kusursuz mekanın yaratılmasında etkili oldu. Daha sonraları ressam Piero della Francesca ve Leonardo gibi perspektif kuramcıları Alberti’nin çalışmasını iyice geliştirdiler. Ama düzlem geometride Eukleides teoremleri gibi, izdüşümsel perspektifte Alberti’nin ilkeleri de temel taşı olarak kaldı. Alberti’nin kozmograf Paolo Toscanelli ile kurduğu dostluk da bilim ve uygulama açısından aynı derecede önemli olmuştu. Christoforo Colombo’ya ilk yolculuğunda yol gösteren haritayı sağlayan Toscanelli’ydi. Alberti, onunla birlikte coğrafyadan çok astronomi alanında çalışmıştı. Ama o sıralarda bu iki bilim dalının hem birbiriyle, hem de perspektifle çok sıkı ilişkisi vardı. Bu ilişki eski astronom ve coğrafyacı Ptolemaios’un yazılarında yeniden keşfedilen geometrik harita çizim kavramları ve yöntemlerinden kaynaklanıyordu. Alberti’nin bu bilim dalına yaptığı özgün katkı, kendi türünde ilk yapıt olan kısa incelemesidir. Bu incelemede Roma örnek alınarak bir toprak parçasının ölçülüp haritasının çıkarılmasına ilişkin kurallar belirlenir. Çalışmanın, Alberti’nin resim konusundaki önceki yazıları kadar etkili olduğu söylenebilir. Tarihsel bağlantıları kurmak güç olsa bile, 15. yüzyılın sonu ve 16. yüzyılın başlarına ait yerleşim merkezleri ve kırsal alan planlarının çiziminde gözlenen bilimsel kesinliğin temelini, ölçüm ve harita çizimi konusunda Alberti’nin önerdiği yöntemler ve araçlar oluşturmaktadır. Alberti ilk kez 1438’de Ferrara’daki Este sarayına konuk olmuş, Marki Leonello, onu başka bir alana, mimariye yönelmeye özendirerek bir de sipariş vermişti. Alberti’nin klasik mimari biçimleri yeniden canlandırmak için yaptığı bu ilk deneme, tepesinde Leonello’nun babasının at üstünde bir heykeli bulunan ve bugün hâlâ ayakta duran minyatür bir zafer takıdır. Alberti’yi, Roma imparatoru Augustus döneminin ünlü mimar ve mimarlık kuramcısı Vitruvius’un klasik metinlerini yeniden ele almaya özendiren Leonello, onu hem büyük bir hümanist girişime, hem de yeni bir sanat uygulamasına yöneltmiştir. Alberti 1443’te papalık maiyetiyle birlikte Roma’ya döndükten sonra Antik Çağa ilişkin mimarlık ve mühendislik uygulamalarını her zamanki titizliğiyle incelemeye koyuldu. 1447’de V. Nicolaus papa olduğunda, Alberti bu alandaki bilgisini papanın mimarlık danışmanı olacak kadar yetkinleştirmişti. Alberti ile V. Nicolaus’un işbirliği, Rönesans Roması’nın en büyük yapı projelerinden ilkini doğurdu. Yeni yapılardan başka Eski San Pietro Bazilikası’nın ve Vatikan Sarayı’nın restorasyonuna başlandı. Bu arada, Este markisi artık hayatta olmadığı için, Alberti 1452’de Vitruvius üzerine yaptığı uzun incelemelerin sonucu olan büyük kuramsal yapıtını V. Nicolaus’a adadı. 1485’te basılan De re aedificatoria (Mimarlık Üzerine) adlı bu yapıt, Vitruvius’un metinlerinin yeniden yazımı değil, Alberti’ye ‘ Vitruvius” unvanını kazandıran yepyeni bir çalışmaydı. Rönesans mimarlığının İncil’i haline gelen yapıt yalnızca eski çağın mühendislik bilgilerini birleştirip geliştirmekle kalmıyor, klasik sanatın üslup ilkelerini, oran ve uyum üzerine kurulu yetkin bir estetik kurama dayandırıyordu. Alberti yaşamının son yirmi yılında mimari düşüncelerini birçok önemli yapıda uyguladı. Floransa’da tüccar Giovanni Rucellai için inşa edilen Sta. Maria Novella Kilisesi (1456-70) ve Rucellai Sarayı’nın (y. 1445-51) cepheleri kusursuz bir oran ve ölçü anlayışını dile getirir Bu yapılar, 15. yüzyıl Floransa üslubunun öncüsü Brunelleschi’nin sanat anlayışını sürdürür. Öbür bazı yapıları ise, 16. yüzyıl mimarlığına, özellikle de San Pietro’nun ilk mimarı Bramante’nin habercisidir. Rimini’nin yöneticisi Sigismondo Malatesta tarafından yaptırılan Malatesta Mezar Şapeli’nin (1447-50) klasik ağırbaşlılığı ile Mantova’nın hümanist markisi Ludovico Gonzaga için tasarladığı görkemli S.Andrea Kilisesi’ndeki (y. 1470) yeni mekan ve genişlik anlayışı, yüksek Rönesans üslubunun ilk belirtileri sayılabilir. Alberti Rönesans’ın yalnızca en önemli kuramcısı olmakla kalmamış, aynı zamanda ileri gelen uygulamacılarından olmuştur. Alberti 1450-60 arasında yoğun biçimde mimarlıkla uğraştı ve Rönesans Italyası’nın değişik kent ve saraylarını gezdi. Ama Roma ve Floransa hep onun düşünsel anavatanı oldu; çalişmalarında hep bu kentlerden esinlendi. Papalık yönet cumhuriyetçiliği engellediği Roma’da, Alberti teknik ve bilimsel konularla ilgilendi. Papalık Başmahkemesi üyelerini uğraştıran bazı sorunlara bulduğu çözümler özgün iki yapıtını ortaya çıkardı. Bunlardan biri, ilk İtalyanca dilbilgisi kitabıdır. Bu yapıtında Alberti, Toscana dilinin de en az Latince kadar “düzenli” bir dil olduğunu ve dolayısıyla edebiyat dili olarak kullanılabileceğini savunur. Öbür yapıt ise, şifreyazım konusunda öncü bir kitaptır. Bilinen ilk sıklık (frekans) tablosunu ve Alberti’nin buluşu gibi görünen şifre çarkının kullanıldığı çokalfabeli bir kodlama sistemini içerir. Papa II. Paulus’un kısıtlama uygulaması gereği başmahkemedeki görevine 1464’te son verilmiş olmasına karşın, Alberti papalık için büyük önem taşıyan bu çalışmayı papalık sekreteri olan bir arkadaşının ricasını kırmamak için kabul etmişti. Bütün girişimlerinde olduğu gibi burada da özverili kişiliği, pratik yaklaşımı ve ahlak konusundaki inançları düşünsel yeteneklerini “yararlı” bir uğraşa yöneltmesinde rol oynamıştır. Çalışmaları ressamlar, mimarlar, haritacılar, astronomlar, hümanistler, prensler ve papalardan oluşan sanatsever, kültürlü ve soylu çevreler ile kendisinin de ait olduğu burjuva toplumu için yararlıydı. Alberti’nin çok yönlülüğü, Floransa’nın “kent hümanizmi”ne özgü toplumsal anlayışla sıkı sıkıya bağlıdır. Son ve en güzel diyalogunda yer olarak Floransa’yı seçmesi ve bunu, kurallarını koyarak yetkinleştirdiği, kolay anlaşılır Toscana dilinde yazmış olması çok yerindedir. O günlerde Floransa’da cumhuriyetçiliğin artık gölgelenmiş olmasına, Alberti’nin de Lorenzo de’Medici’nin soylu çevresine girmiş bulunmasına karşın, De iciarchia (1468) adlı bu diyalog, kendisinin de ait olduğu bir kuşak önceki burjuva döneminin toplumsal hümanizmini en yetkin bir biçimde ortaya koyar. Alberti’nin gene baş kahraman olması çok uygundur. Bu diyalog öncelikle Floransa hümanizminin ulaştığı kuram ve uygulama birliğini, başarı temeline oturtulan ahlakı ve Alberti’nin bizzat örnek oluşturduğu kamu hizmeti anlayışını yüceltmektedir. De iciarchia’yı ölümünden birkaç yıl önce tamamlayan Alberti, 16. yüzyıl yaşamöyküsü yazan Giorgio Vasari’ye göre “huzur içinde ve mutlu” ölmüştür. Değerlendirme. Erken Rönesans İtalyası’nın kültürel yaşamında hemen her önemli gelişmenin öncüsü Alberti’ydi. Alberti’nin çok yönlü kişiliği, onu yarını yüzyıl sonra izleyen ve bu yönüyle kendisine benzeyen Leonardo’nunki gibi hayranlık uyandırmıştır. Ama Alberti’nin kişiliğini ve başarılarını belirleyen, çok yönlülük kadar bütünlük de olmuştur. Leonardo’nun dehası onu Alberti’den daha ileriye götürmüş ve daha çok konuda, daha derine inmesini sağ lamıştır. Oysa Leonardo’nun bakış açısında “modern”, parçalanmış bir nitelik vardır. Buna karşılık Alberti, düşünce ve yaşamında, ölçü ve uyuma dayak Rönesans ülkülerini yerine oturtan tam bir bütünlüğe ulaşmıştır. Çağının bu başat özlemini tam da toplumsal ve siyasal olayların bu çağı gölgelemeye başladığı sırada kavramış, kuram ile uygulama arasında eşsiz bir denge kurmuş, düşünsel ve sanatsal uğraşlarını bütünleştirmeyi başarmıştır. A.B
Osmanlılar II 16. yüzyılın ortalarına doğru Osmanlı İmparatorluğu artık bulunduğu çağın en büyük imparatorluklarından biri, belki de en büyüğü olma yolundaydı. Siyasal açıdan bu hızlı büyümenin yanı sıra, başta mimari olmak üzere her dalda yeni atılımlar imparatorluğun varlığını yaşatacak niteliklere bürünmeye başlamıştı. Özellikle mimari alanda birbirini izleyen anıtsal nitelikte yapılar gözden geçirildiğinde hemen ilk anda Osmanlı sultanlarının etkinliği ortaya çıkmaktadır. Sultanlar, imparatorluğun büyüklüğüne uygun, onu mimari alanda simgeleştirecek özelliklerle yüklü eserlerin yapımına önayak olmuşlardır. Bu simgesel nitelikteki eserlerle, özellikle camilerle, sultanlar bir yandan Tanrıya bağlılıklarını belirtirken, diğer yandan kendi varlıklarının da duyurulmasına yol açıyorlardı. Birçok yapıda, o yapıyı yaptıran sultanın varlığının yapıyla eşdeşleşmesi boşuna değildir. Sultanların dışında dönemin ileri gelenleri de sultanların yolunu izlediler. Başta dinsel isteklerin simgesi cami olmak üzere, değişik işlevli yapıların, bunlara bağımlı, bağımsız diğer sanatların, bu yüzyılda doruk noktasına ulaşmasına olanak sağladılar. Gerçekten yalnız mimaride değil, çini, maden , cam eşya, hat, tezhip, minyatür vb. sanatlar gözden geçirildiğinde benzer tutumlarla karşılaşılır. Bu, imparatorluğun üst düzeyindeki kişilerin desteğinde ve öncülüğünde gelişse de, imparatorlukta değişik sanat kollarında üretilenler kısa zamanda toplumun malı kılınmaya çalışılmıştır. Konusunu ettiğimiz mimari, bu alanda açık örneklemeye olanak sağlamaktadır. Değişik işlevli yapılara baktığımızda bunların toplumun isteklerine yanıt verecek düzende planlandığı ve uygulandığı görülür. Özellikle büyük külliyelerde caminin çevresinde eğitim, konaklama, sağlıkla ilgili yapıların oluşturulması, bu konuda tanıklık etmektedir. 16. yüzyılda Osmanlı toplumunda yalnız dinin isteklerine yanıt verilmemiş, günlük yaşamın bütün gereksinmeleri gerçekçi bir açıdan ele alınmaya çalışılmıştır. Gerçekten mimaride strüktürel ve işlevsel sınırlar içinde kalınmış, bunlara bağlı olarak geliştirilen diğer bezeme sanatlarında da hiçbir abartmaya olanak verilmemiştir. Osmanlı mimar ve ustaları özellikle işlevsel isteklerin üzerinde durmuşlar, Selçuklu ve Beylikler döneminde gözlediğimiz büyük bir titizlikle ortaya konan bezeme işçiliğinden uzak durmuşlar, onu yalınlaştırmışlardır. Bu yalnız mimaride karşılaşılan bir durum değildir. 16. yüzyıl minyatür resmi kısaca gözden geçirilirse, Osmanlı minyatürlerinin ne denli gerçeklere yaslanma eğilimi içinde olduğu açıkça görülür. Bu bir bakıma karşımıza Osmanlı dünya görüşü olarak çıkmakta, gerçekçi tutumu her yerde geçerli kılmaya yönelmektedir. Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’u alması, imparatorluğun yeni boyutlara ulaşmasıyla doğu-batı dünyası bir noktada kesişmiş ve yeni bir imparatorluk bilinci doğmaya başlamıştır. Bu durum kültür ve sanata da yansımış, artık yalnız doğu kaynaklarıyla beslenmekle yetinilmemiştir. Başkentten üretilen her türlü yenilik, imparatorluğun uzanabildiği noktalara dek götürülmeye çalışılmıştır. Böyle merkezi bir sistemin varlığını kanıtlayan, yalnız bugün ayakta olan eserler ve diğer sanat ürünleri değildir. Osmanlı kaynakları araştırıldığında, saray çevresinde Hassa Mimarları Örgütü başta mimarlık olmak üzere hemen hemen bütün sanat kollarının belirli örgütler içine alındığı, buradaki gelişmelerin, imparatorluğun dört bir yanında uygulamaya konulduğu görülmektedir. Bu büyük örgütlenme ve merkezi sistemin içinde, üzerinde duracağımız Klasik Osmanlı Mimarisi ve Mimar Sinan dönemini açıklamak bir anlamda kolaylaşmaktadır. 16. yüzyıl Osmanlı mimarisinin evrensel boyutlara ulaşmasında, yarım yüzyıllık mimari eylemleri yöneterek büyük paya sahibi olan ve Türk halkının gözünde kutsallaşan Mimar Sinan’ın yaşamına ve yetiştiği ortama kısaca göz atalım Böylece Mimar Sinan ile birlikte bir dönemin mimarisi de genel çizgileriyle belirlenmiş olacaktır. Mimar Koca Sinan Sinan’ın yaşamının öğrenilmesinde yararlı olan belgeler arasında çağdaşı Mustafa Saî Çelebi’nin onu ve çalışmalarını konu alan eserleri, bunlara paralel anonim yazmalar, kendi vakfiyesi ve mimarbaşı olduğu dönemin resmi yazışmaları bulunmaktadır. Mustafa Saî’nin eserleri Tezkeret-ül Ebniye ve Tezkeret-ül Bünyan adlarını taşımaktadır. Tezkeret-ül Ebniye’de bilgiler Sinan’ın ağzından verildiği için eserin onun tarafından yazıldığı ileri sürülmüştür. Ancak içerdiği yanlışlar Sinan’ın ölümünden sonra Mustafa Saî’nin yazdığı kanısını uyandırmaktadır. Yazarının adı bilinmeyen ve yine Sinan’ın ağzından yazılmış olan Tuhfet-ül Mimarin’in de Mustafa Saî’nın ya da Asari’nin eseri olabileceği ileri sürülmektedir. Ayrıca bunun müsveddesi olan Risalet-ül Mlinariye ve bir de Adsız Risale elde bulunmaktadır. -Bunlardan elde edilen bilgilere göre Sinan, Yavuz Selim yönetimi sırasında devşirilmiş, devşirmelerin yetiştirilme kurallarına uygun olarak önce taşra hizmetine gönderilmiş, sonra acemioğlanlar ocağına alınmıştır. Daha sonra da Kanuni Süleyman’ın ilk seferine yeniçeri olarak katılıp 1521 yılında Belgrad’a gitmiştir. Devşirme işlemi o çağda 8 ile 20 yaşlar arasındaki Hıristiyan çocuklar içinden yapılmaktaydı. Eğer Sinan, türbesinin yazıtında Mustafa Saî’nin belirttiği gibi hicri 996’da, 100 yaşını aşmış olarak ölmüşse, doğum tarihinin yaklaşık olarak -bundan 100 hicri yıl çıkarılarak elde edilen- h. 886/m. .1492’ye rastlaması gerekir. Buna göre Yavuz Selim’in tahta çıktığı yıl yani 1512’de 20 yaşlarındayken devşirilmiş olması mümkündür. Tuhfet-ul Mimarin Karaman Vilayeti ve diğer Osmanlı kentlerinden devşirilenler arasında devlet kapısına geldiği belirtilmekte, adından Kayserili Sinan diye sözedilmektedir. 1573 ve 1587 tarihli padişah buyruklarında Sinan’ın eskiden Kayseri’nin Ağırnas köyünde oturduğu belirtilmektedir. Ayrıca 1586’ya tarihlendirilen vakfiyesinde, bu köyde bir çeşme yaptırdığı görülmektedir. Yine aynı vakfiyeye göre Kayseri’den bazı yakınlarını ve kardeşini İstanbul’a getirtmiştir. Bütün bu bilgilerden Sinan’ın doğum yerinin Kayseri’nin Ağırnas köyü olduğu anlaşılmaktadır. Sinan, en erken 1512’de devşirilmiş olabileceğine ve yazılı metinlerden 1521’de Belgrad seferine katıldığı anlaşıldığına göre, taşra hizmeti ve acemioğlanlık dönemi en çok 9 yıl sürmüş olabilir. Bu duruma göre, alışılmıştan daha kısa bir sürede yeniçeri ocağına alınmıştır. Nedeni, büyük olasılıkla, Yavuz Selim’in doğu savaşlarındaki kayıplar sonunda ocakta çok yer açılmasıdır. Sinan bundan sonra, 1522 Haziranından 1523 Ocağına kadar süren Rodos seferinde bulunmuştur. 1526’daki Mohaç seferine katılmadan önce atlı sekban, sonra da yayabaşı rütbesine yükselmiş ve 1529’dan önce zemberekçibaşı oluşmuştur. Bu tarihte Viyana ardından 1534 ve 1535 yılları süresince Irak seferlerine katılmış, bu kez de hasekiliğe yükselmiştir Ordunun Irak seferi sırasında Tebriz, Bağdat, Diyarbakır ve Halep’e gittiği, buralarda konakladığı bilinmektedir. Sinan 1537’de Korfu ve Puglia’ya gidip Boğdan seferinde de bulunduktan sonra 1538’de, Acem Ali’den boşalan mimarbaşılığa atanmıştır. Birdenbire yeniçerilikten mimarbaşılığa geçebildiğine göre, Sinan’ın daha önce kendisini bu alanda tanıtmış olduğunu kabul etmek gerekiyor. Belgeler onun, ordunun Van Gölü’nü geçmesi için gemiler yaptığını, Boğdan seferinde Lütfü Paşa tarafından padişaha övücü sözlerle tanıtılmasından sonra Prut Irmağı üstünde, yıkılanın yerine 13 gün içinde yeni bu köprü yaptığını aktarmaktadır. Sinan’ın mimarlık alanında nasıl yetiştiği ya da kendini nasıl yetiştirdiği konusuna birkaç yönden yaklaşılabilir. O çağın yaratıcı öğeleri sınırlı yalın planlı yapıları, benzerlerinin tekrarı yoluyla oluşuyordu. Biçim ve boyutların tekdüzeliği içinde başarı derecesinin ustaların yetenekleri oranında değiştiği, ancak yenilik aranmadığı sürece pek fazla bilgiye gereksinme olmadığı söylenebilir. Bu arada Sinan’ın katıldığı seferlerle Doğu ve Batı’nın değişik kentlerine gitmesi, görgüsünü arttırma olanağı sağlamıştır. Buralardaki örnekleri incelemiş, gördüklerini deneyleriyle birleştirmiş olmalıdır. Bu koşullar içinde Sinan’ın hızlı bir öğrenme döneminden geçtiği, gözlemleri yoluyla sağlam bir oran duygusu edindiği söylenebilir. Zaten öğrenme ve deneme isteğinin, yaşamının sonuna kadar sönmemiş olduğu açıktır. Bu arada Sinan’ın bu birleşim ve yaratıcılık çabasını günlük uğraşı ve dertlerden uzakta sürdürmediğini de belirtmek yerinde olacaktır. Yapılarının tasarımı yanında, bunların gerçekleştirilmesi için gerekli organizasyonu hazırlamak ve yürütmekle de yükümlüydü. Bunun da ötesinde mimarbaşının, bütün bayındırlık işlerini yürüten bir örgütün yöneticisi olduğu söylenebilir. Kuruluş tarihi kesin olmamakla birlikte bu Hassa Mimarlar Ocağı örgütünün üst kademesinde su nazırı, ikinci mimar, kireççibaşı, ambarbaşı ve tamiratbaşı gibi görevlilerin yer aldığı bilinmektedir. Bu duruma göre Sinan kendi sınırlı yaratma sorunlarının dünyasına kapanmış bir kişi olmaktan çak, geniş yapım eylemlerinin baş sorumlusu olarak görülmektedir. Sırasında nitelikli işçilerin bulunması, bunların ücretleri, malzemenin sağlanması ile de ilgilenmek zorunda kalmıştır. Bir yanda yapılarını yaptığı kişilerin ayrıntılara inen isteklerini yanıtlamış, öte yanda gene mimarbaşının sorumluluğuna giren önlemlerle uğraşmıştır. Çağlar boyunca, İstanbul’un baş dertlerinden biri olan yangına karşı, ev bacalarının gerektiği gibi yapan yetenekli ustaların bulunmasıyla ilgilenmiştir. Kentin nüfusunun, kamunun kullandığı yapı sayısının artmasıyla büyüyen su sorunu, onu sürekli biçimde oyalamıştır. http://www.sinanasaygi.com/icerik.asp?ID=22 Sinan’ın yapılarının saptanmasında Mustafa Saî ‘nin tezkereleri ile anonim yazmalardan yararlanılmaktadır. Ancak bu yapıtların listeleri karşılaştırıldığında aralarında farklar olduğu, aynı eserin değişik yazmalarının birbirini tutmadığı görülmektedir. Birinde gösterilen bir yapı, ötekinde geçmemekte, başka bir yerde gösterilmekte ya da başka bir adla verilmektedir. Adsız Risale’de yalnız hamamlar listesi vardır. Bunlardan Sinan’ın yaptığı yapılar hakkında kabaca bir bilgi edinilmekte, güven verici bir kesinlik bulunamamaktadır. Eldeki belgelere göre Sinan’ın yapılarının sayısı 360’ı aşmaktadır. Bunlar camiler, mescitler, türbeler, medreseler, darülkurralar ve mektepler, imaretler, darüşşifalar, su kemerleri, köprüler, kervansaraylar, saraylar, köşkler, mahzenler, hamamlar olarak gruplandırılmaktadır. Hepsi 50 yılı biraz aşan bir süre içinde yapılmıştır. Bunların 280’den fazlası İstanbul’un yakın çevresi ve Trakya’da bulunmaktadır. Ancak aralarında Halep’te, Hicaz’da bulunanlar da vardır. İstanbul ve yakınında bulunan yapıların genellikle Sinan’ın denetimi altında yapıldığı kabul edilebilir. Uzak bölgelerde yapılanların hepsinin başında bulunduğu ise kolayca öne sürülebilecek bir görüş değildir. Zaten aynı yıllarda birkaç yapının birbirinden oldukça uzak yerlerde yapıldığı ve günün ulaşım koşulları göz önüne alınırsa bu olanaksızdır. Örneğin üzerindeki yazıtta bitiş tarihi olarak 1562/1563 yılı verilen Erzurum Lala Mustafa Paşa Camisi’nin yapımının sürmüş olabileceği 1560-1562 arasında Sinan İstanbul’da Rüstem Paşa, Odabaşı, Ferruh Kethüda camilerini, Semiz Ali Paşa’nın Edirne’deki arasta ve kervansarayını, Babaeski’de cami ve medresesini de yaptırıyordu. 1567 dolaylarında Van’da Hüsrev Paşa Camisi’nin yapımı sürdürülürken, Büyükçekmece’de Sultan Süleyman Kervansarayı ve köprüsünü bitirmek için uğraşıyordu. Benzer örnekler çoğaltılabilir. Bu yapıları Sinan’a bağlamak isteyince, İstanbul’da tasarlandıklarım, yerine gönderilen ya da orada bulunan mimar ve ustalar tarafından uygulandıklarım kabul etmek gerekmektedir. http://www.sinanasaygi.org/eserler.asp Adı geçen kaynak eserlerin listelerine -yapım tarihleri göz önüne alındığında- Sinan’a ait olmaları olanak dışı görülen yapılar da alınmıştır. Bunları ya yazarların dikkatsizliklerine bağlamak ya da başka nedenler aramak gerekir. Adı geçen yapılar içinde, yapım tarihlerinin erkenliği yüzünden Sinan’ın tasarlamış olduğuna inanılmayacak olanlar vardır. Bu yapılardan birisi Istanbul Yavuz Sultan Selim Camisi’dir. Tuhfet-ül Mimarin’in giriş yapmadığı açık olarak belirtilmekteyse de, aynı yapıtın liste bölümünde hem caminin, hem de medresenin adı verilmektedir. Caminin Yavuz Selim döneminde yapılmadığı bilinmektedir. Tarihler, yapının temelinin Kanuni Belgrad seferine çıkmadan önce 1521 Mayısında atıldığını, Kanuni Rodos seferinden dönmeden önce, 1522 yılı sonunda bitirilmiş olduğunu aktarmak tadır. 1521’de Sinan henüz Yeniçeri ocağına alınmıştı, bu yapıyı tasarlaması söz konusu olamaz. Ordu, Sinan’ın da katıldığı Belgrad seferinden 1521 yılı Ekim ayında dönmüş, 1522Haziramnda Rodos seferine çıkmıştır. Sürekli tartışmalara konu olan bir başka yapılar topluluğu, Gebze’deki Çoban Mustafa Paşa Külliyesi’dir. Cami ve medresenin kapıları üzerindeki yazıtlar 1523-1524 tarihini taşımaktadır. Tuhfet-ül Mimarin’de külliyenin camisi, imareti, medresesi ve türbesi belirtilmektedir. Tezkeret-ül Ebniye ve Tezkeret-ül Bünyan’da ise yalmz cami, imaret ve medresenin adı geçmekte, türbeye değinilmemektedir. Bilindiği gibi külliyede bu yapıların yanı sıra bir telckeyle bir kervansaray da bulunmaktadır. Yavuz Sultan Selim Camisi’nde de belirttiğimiz gibi Mimar Sinan 1521 Belgrad, 1522 Rodos seferine katıldığına göre cami ve medresenin tasarımında çalışmış olması ihtimali zayıftır. Bu iki yapınm yazıtları 1523/1524 tarihleri taşıdığına göre, geriye türbe ve imaret kalmaktadır. Bu durumda külliyenin tamamlanması belirli bir zaman süreci içinde olmuşsa, bunda Mimar Sinan’ın katkısı bulunabilir. Yalnız tümünün tasarım ve uygulamasım yürüttüğünü tezkerelerin ışığında kabul etmek oldukça güçtür. Mimar Sinan’ın yaşamı ve yoğun uygulamaları konusunda yukarıda yaptığımız açıklamaların ışığında; üzerinde kısaca duracağımız eserlerine Klasik Osmanlı döneminin ürünleri olarak bakacak, belirgin noktaları vurgulayıp fazla ayrıntıya girmeyeceğiz. Başlıbaşına geniş boyutlar içinde incelenecek nitelikler taşıyan külliyelerin özelliklerine, cami ve mescitleri ele alırken değineceğiz. Camiler ve Mescitler. Sinan’a ait camiler içinde verebileceğimiz ilk örneklerden birisi, 1535-1537 yılları arasında yapılmış, tek kubbeli bir cami, medrese, zikir yeri ve hamamdan oluşan Diyarbakır Ali Paşa Külliyesi’dir. Bölgesel malzemenin ve özelliklerin varlığını duyurduğu bu yapıların yanı sıra 1536/1537 yıllarında yapıldığı ileri sürülen Şam’daki Hüsreviye Külliyesi’nin cami yazıtında 1545/1546 tarihi dikkati çekmektedir. Tek kubbeli bu camide renkli taşların kullanılması gene bu bölgeye özgü görünüşlerdir. 1538/1539 yıllarından kalma İstanbul Haseki Külliyesi, cami, medrese, sıbyan mektebi, şifahane ve imaretten oluşmaktadır. Külliye içinde ağırlık merkezi niteliği taşımayan cami, 1612 yılında genişletilmiştir. Sinan’ın atılım yaptığı, anıtsal mimarinin, merkezi yapı denemelerinin ilk büyük örneğini verdiği eser, 1543-1548 yılları arasında tamamlanan Kanuni’nin oğlu Şehzade Mehmed adına yaptırdığı külliyenin camisidir. İstanbul’un görünümüne yeni bir boyut getiren Şehzade Camisi, dört ayağa oturan bir kubbe, bunlara bağlanan yarım kubbeler ve köşelerde küçük kubbelerle daha önceki benzer uygulamalara yenilikler getirmektedir. Burada dış-iç ilişkiler, dört yandan desteklenen büyük kubbe yeni atılımların belirtisidir. İlk kez ağır dış görünüşlerden soyutlanmış bir denemeye de tanık olunmaktadır. Ust yapının hareketliliğiyle alt kütlenin ağır görünümü arasındaki karşıtlık revaklarla hafifletilmiş, uyumlu bir akış sağlanmıştır. Bir bakıma bu yapıyla Osmanlı dini mimarisi belirli bir düzeye ulaşmış, yeni olanaklar sağlamıştır. http://archnet.org/library/images/one-image.jsp?location_id=9820&image_id=137141 Kanuni’nin kızı Mihrimah Sultan’ın 1548 yılında tamamlanan İstanbul Üsküdar’daki Mihrimah Sultan Külliyesi cami, medrese, tabhane, imaret ve sıbyan mektebinden oluşmaktadır. Külliyenin camisi biraz önce değindimiz Şehzade Camisi’nden bir noktada ayrılmakta ve üç yarım kubbeli bir deneme olarak karşımıza çıkmaktadır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=14144 İstanbul’da 1551 tarihli Silivrikapı’da Hadım İbrahim Paşa Camisi, tromplu kubbesi, beş kubbeli son cemaat yeriyle yalın bir yapıdır. 1552 tarihli Gözleve’de Tatar Han Camisi, sınırlı boyutlar içinde İstanbul’daki Eski Fatih Camisi’nin plan şemasını tekrarlamaktadır. Ayrıca bu yapıda beş kubbeli bir son cemaat yeriyle minarelerin yerleştirilmesi dikkat çekicidir. 1553 tarihli cami, medrese, imaret, kervansaray, kütüphane, hamam, bedestenden oluşan, bir bölümü yıkılmış bulunan Tekirdağ Rüstem Paşa Külliyesi’nin camisi, tromplu tek kubbeli bir yapıdır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=14148 1555 tarihli Istanbul Beşiktaş Sinan Paşa Camisi’nde Mimar Sinan, bir bakıma Edirne’de Uç Şerefeli Cami’nin plan şemasını daha küçük boyutlar içinde tekrarlamaktadır. Bu yapıyla Mimar Sinan altı ayaklı camilerin ilk denemesini yapmaktadır. Ancak Uç Şerefeli Cami’nin aksayan yanlarıyla birlikte böyle bir tekrar düşündürücüdür. Ayrıca bu yapıda dikkati çeken nokta, avlunun aynı zamanda medrese olarak düzenlenmesidir. Bu tür bir değerlendirmeyi Mimar Sinan ilk kez burada denemektedir. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=4395 http://archnet.org/library/images/one-image-large.jsp?location_id=4395&image_id=170726 1550-1557 yılları arasında bitirilen, Klasik Osmanlı mimarisinin en önemli denemelerinden biri olan İstanbul Süleymaniye Külliyesi, geniş bir alana yayılan, kentin görünümüne yepyeni boyutlar getiren bir yapıdır. Dönemin ekonomik, sosyal yapısının bir simgesi olan bu külliyenin önemli yanlarından birisi, muhasebe defterlerinin bulunmasıdır. Bu defterlerden külliyenin yapım süreci konusunda çok ayrıntılı bilgiler edinilmektedir. Değişik amaçlı yapıların bir arada, arazinin olanakları içinde biçimlendirildiği Süleymaniye Külliyesi’nin camisinde Mimar Sinan, Şehzade ve diğer yapılarının ardından tekrar İstanbul Bayezid Camisi şemasına dönmektedir. Ortada bir kubbe, iki yönde yarım kubbeler, yanlarda değişik boyutlarda küçük kubbelerden oluşan caminin, geçmiş özümlemeleri de içerdiği görülmektedir. Bu yapıda ayrıca Şehzade Camisi’nden biraz farklı bir dış cephe dikkati çekmektedir. Benzer biçimde anıtsal avlu, organik olarak yapıya bağlanan minareler, her şey bir bütünlük duygusu içinde ele alınmıştır. Dönemin tüm sanatçılarının katkıda bulundukları bu yapıyla Mimar Sinan, ikinci büyük atılımını yapmaktadır. 1554-1558 yılları arasında tamamlanan İstanbul Topkapı Kara Ahmed Paşa Külliyesi’nin camisinde Mimar Sinan, Süleymaniye şemasından farklı, Beşiktaş Sinan Paşa Camisi’nde denediği altı ayaklı sisteme dönmekte, oradaki aksaklıkları çözüme kavuşturmaktadır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=16716 Benzer diğer bir altı ayaklı deneme 1561 yılı dolayında tarihlendirilmesi mümkün İstanbul Fındıklı Molla Çelebi Camisi’dir. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=4387 1561/1562 tarihli İstanbul’da Eminönü’ndeki Rüstem Paşa Külliyesi’nin camisi, fevkant bir yapıdır. Yoğun bir ticaret merkezinde yer alan caminin altında depolar bulunmakta, merdivenlerle camiye çıkılmaktadır. Bu yapıda Sinan, dördü duvarda, dörtü bağımsız olmak üzere sekiz ayaklı bir sisteme, büyük ana kubbeyi oturtmaktadır. Altı ayaklı yapılara göre bu bir aşamadır. Yapının önündeki beş kubbeli bir son cemaat yerinden başka, ikinci bir revak girişi tamamlamaktadır. Türk mimarisinde zengin çinileriyle tanınan bu yapıyla, sekiz ayaklı camilerin Mimar Sinan tarafından altı ayaklı camilerin birlikte denendiği anlaşılmaktadır. Ayrıca bu bölümün başında belirttiğimiz gibi, Osmanlı mimarları işlevsel değerleri hiçbır zaman gözden uzak tutmamışlar, ticaret merkezine uygun bir yapıyla Mimar Sinan bunu ortaya koymuştur. 1563 yılında tamamlanan Konya Karapınar’ daki 2. Selim Külliyesi’nin camisi, tek kubbeli, önünde beş kubbeli son cemaat yeri, tek şerefeli minaresi bulunan bir yapıdır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=14159 Gene aynı yıllarda 1562/1563 tarihinden kalma Erzurum’daki Lala Mustafa Paşa Camisi, ortada dört ayağa dayanan kubbesi, dört yanda dört yarım kubbesi, köşelerde küçük kubbeleriyle Şehzade ve üç yarım kubbeli Mihrimah Sultan Camilerinin plan şemasını tekrarlar. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=14151 1564 tarihli Lüleburgaz Sokollu Mehmed Paşa Külliyesi’nin camisi, tek kubbeli camiler içinde özel bir yer alır. Burada tek kubbeli yapının sınırlarının genişletilmesine tanık olunmaktadır. Caminin doğu ve batı yönünde birer kemerle genişletildiği, ayrıca buralara iki yandaki merdivenlerle çıkılan mahfiller yerleştirildiği görülmektedir. iJışarna aort kenarda yer alan köşe kuleleri yapıyı olduğundan ağır göstermekle beraber plastik bir değer de kazandırmaktadır. Çift sıra yalın son cemaat yeri dışında, avlu revaklarının arkasında medrese odalarının yer alması dikkat çekicidir. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=4377 İstanbul’da Mimar Sinan’ın özgün bir denemesi olarak nitelendirilebilecek cami örneği, Edirnekapı’daki Mihrimah Sultan Camisi’dir. 1562-1565 yılları arasında tamamlanan, cami, medrese, türbe, çarşı ve hamamdan oluşan külliyenin camisinin ana mekanı tek bir kubbeden oluşmaktadır. Ayrıca belirli bir düzeye kadar çıkan yanlardaki üç küçük kubbeli mekânla yapı, içerde genişlemektedir. Büyük tek kubbenin köşelerine ağırlık kuleleri konmuş, kemerlerin içi de çok sayıda pencerelerle şekillendirilmiştir. Yalın bir plan şemasına sahip olmakla beraber, içerde ve dışarda değişik bir görünüşün varlığı sezilmekte, bir bakıma Mimar Sinan’ın yeni bir uygulamasıyla karşılaşılmaktadır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=14158 1561-1565 yılları arasında yapıldığı sanılan Babaeski’deki Semiz Ali Paşa Külliyesi cami, medrese, hamam, kervansaray, dükkanlar ve -kesin olmamakla beraber- kütüphaneler meydana gelmekteydi. Bu yapılar topluluğundan ayakta kalan cami, Kara Ahmed Paşa örneğine yaklaşmakta, ikisi bağımsız, dördü duvarlarda olmak üzere altı ayağın üzerine oturan bir kubbeden oluşmaktadır. Biri tonoz diğer dördü kubbeli, önünde beş açıklıklı revağı bulunan bu örnekle, alt ayaklı yeni bir uygulamayla karşılaşılmaktadır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=14163 1571-1572 yıllarında Istanbul’da Mimar Sinan’ın önemli bu uygulaması Kadırga Sokollu Külliyesi’dir. Mimar Sinan eğimli bir arazide, koşulları değerlendirerek, caminin avlu revakları gerisine medresenin odalarını yerleştirmiş, büyük dershanenin altından cami ve medreseye girişi sağlamıştır Ana eksen üzerindeki bu girişin dışında avluya yanlardan du girme olanağı vardır. Yedi kubbeli son cemaat yerinden sonra varılan caminin ana mekanını örten kubbe, altı ayak üstüne oturmakta, ayrıca yanlarda mahfiller bulunmaktadır. Sinan’ın altı ayaklı camileri içinde geliştirilmiş bir örnek olarak beliren bu yapının bir önemli yanı da, mimariyle bağdaştırılmış dengeli bir çini bezemenin varlığıdır. 16. yüzyıl İznik çinilerinin en güzel örnekleri mihrap duvarının orta bölümünü kaplamaktadır. Sokullu Cami 3D http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=4384 İstanbul Kasımpaşa’da 1573 tarihli Piyale Paşa Camisi ile Mimar Sinan, Erken Osmanlı döneminin önemli kentlerindeki büyük camilerin plan şemasını tekrar uygulama alanına getirmektedir. Mimar Sinan geleneksel şemayı kullanmasa da, kendine özgü görünüşler getirmesini bilmiş, altı kubbeli bu camiyi yanlara tonozlarla genişletmiş, mihrap ekseni üzerine minareyi yerleştirmiş, mihrap duvarı dışında üç yönde galeri ve revaklarla yapıyı değerlendirmiştir. Burada tartışılması gereken bir konu, Piyale Paşa’mn, yapının tasarımını etkileme payıdır. Geçmiş bütün mimari değerleri yeniden özümleme, onlara yeni boyutlar kazandırma kaygılarıyla dolu bir ustanın artık, 16. yüzyılın ikinci yarısında tekrar eski şemalara dönmesini bu etkiye bağlayabiliriz. Payas’taki 2. Selim/Sokullu Mehmed Paşa Külliyesi’nin camisi, diğer yapılar göz önüne alınırsa ağırlık merkezi olma niteliği taşımamaktadır. Bu durum gerçekte Mimar Sinan’ın ana yollar üzerinde yaptığı bütün külliyelerinde de gözlenebilmektedir. Mimar Sinan genellikle yapılarının çoğunda hareket noktasını kullanım amaçlarına göre düzenlediğinden, külliyelerinde yapılar arasında dengeyi bu düşüncelerle kurmaktadır. Konaklama amacı birinci planda olması gereken Payas’taki külliyede, caminin sınırlı değerlendirilmesi doğaldır. Buradaki camide ilk bakışta gelişmiş bir zaviyeli cami tipini anımsatan görünüş egemendir. Ancak ortada bir kubbe, yanlarda çapraz tonozlar, köşelerde küçük kubbelerin yer alması, bir anlamda merkezi yapı denemelerinin küçük bir örneğiyle bizi karşılaştırmaktadır. Burada tek değişen yan, mihrabın iki yanındaki boşluklardır. Bu küçük örnekte bile Mimar Sinan araştırıcı bir kişilikte ortaya çıkmaktadır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=4300 Mimar Sinan’ın dinsel mimari alanda ulaştığı en büyük düzeyi gösteren Edirne Selimiye Camisi, 1569-1575 yılları arasında yapılmıştır. Daha önce İstanbul’da Rüstem Paşa Camisi denediği sekiz ayağa oturan kubbe şemasını, Mimar Sinan bu kez anıtsal ölçülere çıkarmaktadır. Burada büyük sorun kubbe yüklerinin yere iletilmesidir. Kubbenin, dördü duvardan koparılmış sekiz ayağa oturtulmasıyla, yüklerin zemine iletilmesi küçük yapı elemanlarının yardımıyla gerçekleşmektedir. Böylece kubbeyle boyutsal bir düzeyde yarış edecek başka bir yapı elemanı anıtta mevcut değildir. Bir bakıma uzun gelişim, gene uzun aşamalardan geçerek kendini tek kubbede simgelemektedir. Yüklerin gerektiği biçimde dağılmasıyla dış iç ilişkilerin yeterince kurulması olanağı ortaya çıkmaktadır. Bu büyük merkezi kubbeyi dışarıda dört bir taraftan sınırlayan minareler, iç ve dıştaki simetriyi güçlendirmektedir. Ayrıntılarına inildikçe üzerinde durulması mümkün birçok özelliğin belirdiği bu kapıda, her şey anıtsal camide toplandığı için, Mimar Sinan çok sınırlı külliye elemanlarıyla çevresini düzenlemiştir. Bu yapı, bir bakıma işlevsel bir düşünceye dayanarak, kubbenin geometrik biçimi strüktürel eğiliminden merkezi mekân kavramına varılması yolunda, verilecek en somut örnek olarak ortaya çıkmaktadır. Mimar Sinan burada kubbe mimarisini en mantıksal sonucuna ulaştırmıştır. Böyle bir evrimi hiç bir mimarlık üslubunda bulmak mümkün değildir Selimiye gibi, İslam dünyasının yaratabileceği en ilginç ve olgun cami örneğini verdikten sonra Mimar Sinan bu konuyu burada noktalamış, küçüklü büyüklü örneklerde sürekli yeni denemelerini sürdürmüştür. 1576 tarihli Havza Sokollu Mehmed Paşa/Kasım Paşa Külliyesi’nin tek kubbeli camisi ve llgın’daki 1577 tarihli Lala Mustafa Paşa Külliyesi’nde kervansaray ve çarşı yanında sınırlı boyutlarda kalan cami, Mimar Sinan’ın sekiz ayaklı İstanbul Eminönü Rüstem Paşa, Edirne Selimiye örneklerjnin ardından denediği, altta mahzen ve dükkânların bulunduğu, fevkani bir yapı olan 1577 tarihli Azapkapı Sokollu Mehmed Paşa Camisi, 1579 tarihli İzmit Pertev Paşa Külliyesi’nin tek kubbeli camisi, yazıtı bulunmayan 1580 yılı dolaylarına yerleştirilebilecek tek kubbeli camilere yeni boyutlar getiren ilginç bir külliyenin içinde yer alan Eyüp’teki Zal Mahmud Paşa Camisi, mimari- doğa ilişkisini yeterince çözümleyen sınırlı boyutlar içinde düşünülmüş tek kubbeli 1580 tarihinde yapılmış İstanbul Usküdar Şemsi Paşa Külliyesi’nin camisi, İstanbul Bayezid ve Süleymaniye Camileriin plan şeması içinde Mimar Sinan’ın İstanbul Tophane’deki 1580 tarihli Kılıç Ali Paşa Külliyesi’nin camisi, tek kubbeli camiler içinde yeni denemelere bir örnek olarak 1581 yılında altı ayaklı sisteme uygun olarak yapılan İstanbul Toptaşı Atik Valide Camisi, 1585 yılında tamamlanan sekiz ayağa oturan bir kubbeden oluşan İstanbul Fatih’deki Mesih Mehmed Paşa Camisi, 1587-1591 yılları arasına konabilecek Diyarbakır’daki Melek Ahmed Paşa Camisi, Selimiye örneğinden sonra Mimar Sinan’nın geliştirdiği cami örneklerinin belli başlılarıdır. Bunların her birinde sınırlı ölçülerde kalsa da, Mimar Sinan gene de yenilikler denemeyi bilmiştir. Mescitler Cami örneklerinin dışında Mimar Sinan’nı tümü İstanbul’da olmak üzere 52 mescidinin adını biliyoruz. Ancak tarihleri belli ve özelliklerini koruyarak günümüze ulaşan örneklerin sayısı çok azdır. Bu yapılardan biri Karagümrük’de 1530 tarihli Uçbaş Mescidi’dir. 1542 tarihli Eyüp Davud Ağa Mescidi de tarihi belli, özelliklerini koruyan diğer bir yapıdır. Bunların dışında kesin yapım tarihleri bilinmemekle beraber özgün kimliklerini koruyan Silivrikapı’da Tekkeci Ahmed Çelebi Mescidi, Kasımpaşa’da Hasan Çelebi Mescidi, Beyoğlu’nda Menü Kethüda Mescidi ve Büyükçekmece’de Mehmed Paşa Mescidi anılmaya değer yapılardır. Bu arada yalnız minaresi kalmış olan, kendi adına yaptığı Yenibahçe’ deki Mimar Sinan Mescidi de sayılabilir. Anlaşıldığı kadarıyla bu yapılar kare veya dikdörtgen gövdeli, kagir duyarlı, ahşap çatılı yapılardır. Genellikle ahşap direklere oturan girişleri vardır. Mimar Sinan’a bağlanan, onun başında bulunduğu Hassa Mimarlar Örgütü eliyle uygulanan cami ve mescitlerin tümü gözden geçirilirse, yalnız cami konusunda bile sürekli denemelerin varlığı dikkati çekmektedir. Bunların büyük bir bölümü daha önce imparatorluğun değişik yerlerinde denenmiş sınırlı yapılardır. Mimar Sinan tüm bu denenmiş örneklerden kalkarak, çağının mimari sözlüğünü kullanarak, yeni aşamalar yapma olanağını bulmuştur. Camiler konusun da biçimsel de olsa yapılacak bir sınıflandırma bile, ne kadar değişik uygulamanın var olduğunu gösterebilir. Anadolu Türk Mimarisi, Prof.Dr. Metin Sözen, Dr.Zeki Sönmez, Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi, Görsel Yayınları.
Osmanlı Devleti’nin kuruluş ve imparatorluğa yöneliş yıllarının ünlü kentlerinden İznik, Bursa, Edirne ve İstanbul’da karşımıza çıkan cami ve mescitlerin ilk örnekleri, diğer Anadolu Beylikleri’nin benzer amaçlı yapılarıyla yakın ilişki içindedir. İznik’te 1334 tarihli Hacı Özbek Camisi, önünde son cemaat yeri bulunan, tek kubbeli yalın bir yapıdır. O dönemde kubbeler Bizans geleneğinde olduğu gibi kiremitle örtülmüştür. Duvar konstrüksiyonu da taş-tuğla almaşıklığı ile yerel Bizans duvar tekniğini sürdürür. Bu tarihi bilinen ilk mescitten başlayarak Anadolu'da Selçuklu çağı tipolojileri ile yerel inşaat tekniklerinin Osmanlı mimarisinin fizyonomisini oluşturan bir İslami biçim-yerel yapı tekniği bireşimi olduğunu söyleyebiliriz. Sözen Osmanlı Mimarisi Yapım yılı bilinen bu en eski Osmanlı yapısının ardından gene İznik’de karşımıza çıkan Yeşil Cami, tek kubbeli sınırlı mekânı genişletmek isteğinin ağır bastığını gösteren bir örnektir. 1378-1391 yılları arasında Candarlı Halil Paşa’nın mimar Hacı Musa’ya yaptırdığı cami, ayrıca sırlı tuğla ve çinilerden oluşan minaresiyle geçmişle ilişki kurmaktadır. Dönemin atılım istekleriyle, çözüm bekleyen sorunlarını benliğinde saklayan Yeşil Cami gibi tek kubbeli erken dönem örneklerinin bir bölümünde, kubbe sınırlarının büyütülmesi çabaları dikkati çekmektedir. Bu cami iki değişik kökenli öğenin birleştirilmesiyle oluşmuş özgün bir plana sahiptir. Osmanlı mimarisinde tek benzer planlı yapı Yıldırım'ın Mudurnu Camisi'dir. Bu karakteriyle Erken Osmanlı mimarisinin oluşmasındaki kültür ortamının seçmeciliğini ve belki de heyecanını sergileyen önemli bir yapıdır. Kurucusunun Çandarlı sülalesinin de kurucusu ve sultan ailesi dışında ilk “veziriazam” olması mimarlık tarihimizde simgesel konumunu daha da pekiştirir. Cami harimi Selçuklu çağı Konya mescitlerinin bazılarında rastlanan kubbeli odaya eklenen bir giriş sofası ile Selçuklu kaynaklı bir mescit şemasıdır. Sözen Erken Osmanlı cami ve mescitleri içinde eski köklü denemelerin sürdürülmesi yolunda anıtsal ölçülere vardırılan örneklerle de karşılaşılmaktadır. 1399 tarihli, yirmi kubbesiyle Bursa Ulu Camisi, çok ayaklı camiler konusunda verilebilecek en belirgin örnektir. Osmanlı topraklarında uzun süre uygulanmış bu tip yapılar, değişik boyutlar içinde denenmiştir. Bursa Ulu Camisi örneğinde dikkati çeken bir nokta, mihrap ekseni üzerinde şadırvanlı, üstünde açıklığı bulunan bir bölümün yer alışıdır. Selçuklu yapılarında da gözlediğimiz bu durum, Osmanlılar’ın bu tip yapılarında değişik görünüşlerde tekrarlanmıştır. Genellikle bütün bu yapılarda örtü kubbeye dönüşmüş, büyük bir tutkuyla sürekli kullanılmıştır. İstanbul’da 16. yüzyılda Mimar Sinan tarafından bile kullanılmış olması bunu göstermektedir. Bursa Ulucami 3D Zaviyeli Camiler Erken Osmanlı dinsel yapıları içinde değişik amaçları içeren bir yapı tipi uzun yıllar kullanılmış, bir bakıma Osmanlı kuruluş ve gelişme döneminin simgesi niteliğine bürünmüştür. “Zaviyeli Camiler” olarak adlandırılan bu yapıların örnekleri bütün Osmanlı topraklarında değişik yoğunlukta uygulanmıştır. Kendi içinde sınırlı da olsa belirli bir değişikliği getiren bu yapılar, aynı zamanda Osmanlı toplum yapısının 14. ve 15. yüzyıldaki durumu konusunda da ilginç kesit vermektedir. Bu yüzyılda tarikatların toplum yapısında oynadıkları rol gözönüne alınınca, bu tür yapıların hangi gereksinmenin sonucu ortaya çıktığını açıklamak kolaylaşmaktadır. Dinsel görevi yerine getiren caminin yanı sıra oturulacak ve içinde yaşanacak mekânları da içeren bu yapılar, Osmanlı sultanlarının siyasal amaçlarına da uygun bir biçimlenmeye konu olmuşlardır. 12. ve 13. yüzyılın medrese ve zaviyelerinin planlama anlayışı bu yapılarda etkilerini sürdürmüş, zamanla yeni boyutlar kazanmıştır. Kaynak gene Anadolu’da değişik amaçlı yapılarda karşılaştığımız avlulu, dört eyvanlı şemadır. Bunun yoğun biçimde kullanılışını, daha önce sözünü ettiğimiz medrese ve zaviyelerde görüyoruz. Osmanlı yerleşme merkezlerinde yoğun bir biçimde karşımıza çıkan bu tipin örnekleri arasında: Bursa Hüdavendigar, Iznik Nilüfer Hatun, Yenişehir Postinpuş Baba, İznik Yakub Çelebi, Geyve Imaret, Eski Bilecek Imareti, Edirne 1. Bayezid, Bursa Ebu Ishak, Balıkesir Bayezid, Bursa Bayezid, Bursa Timurtaş, Amasya Bayezid Paşa, Bursa Orhan Gazi, Bursa Yeşil Imaret, Edirne Gazi Mihal, Bursa Muradiye, Amasya Yörgüç Paşa, Edirne Muradiye, Tire Yeşil Imaret, Karacabey Imareti, Istanbul Mahmud Paşa, Istanbul Murad Paşa, Istanbul Rum£ Mehmed Paşa, Afyon - Imaret, Inegöl Ishak Paşa, Tokat Hatuniye, Trabzon Büyük Imaret, Afyon-Sincanlı Sina Paşa belirtilmeye değer mimari eserlerdir. Saydığımız bu örnekler içinde ilginç görünüş sahip, geçmişle köklü bağlarını birçok noktada koruyan erken tarihli bir örnek, 1365/1366 yıllarında yapımına başlanan Bursa’daki Hüdavendigâr İmareti’dir. Sultan I. Murat’ın bu yapısı, kentin dışında Çekirge’de çevreye egemen bir noktadadır. Alt kat cami, üst kat medrese olarak düzenlenmiştir. Alt katın planı, kapalı dört eyvanlı medrese şemasına güçlü şekilde bağlanmakta, kaynak konusunda sağlam görünüşler taşımaktadır. Üst kat ise bütünüyle medrese olarak tasarlanmıştır. Yapının revaklı ön cephesi bu tip örnekler içinde olduğu kadar, cephe mimarisinin gelişimi açısından da özgün bir deneme olarak kabul edilmektedir. Yıldırım Bayezid’in geniş kapsamlı bir külliye olarak yaptırdığı Bursa’daki Yıldırım Külliyesi’nin camisi, zaviyeli camilerin kendi içindeki gelişimi konusunda bir adımdır. Artık yapıda cami kısmı ağırlık kazanmakta, örtü sistemi kubbeye dönüşmekte, ayrıntılarına kadar özenli bir işçilik dikkati çekmektedir. Anıtsal görünüşlü son cemaat yeri bu yapının en karakteristik yapılarından birisidir. Bu tip yapıların en zengin örneklerinden birisi gene Bursa’da karşımıza çıkmaktadır. Çelebi Sultan Mehmed’in yaptırdığı 1419 tarihli Yeşil Cami, plan olarak değişik amaçlara uygun biçimlendiğini açıkça göstermekte, ayrıca bir bakıma döneminin mimari ve bezeme ilişkilerini göstermektedir. Mimar Hacı Ivaz Paşa’nın bu-yapısında sultana ait özel bir daire, ocaklı tabhane odaları, ortada havuzlu kısma açılan kubbelerle örtülü mekânlar bulunmaktadır. Artık beşik tonozların biçimlendirdiği eyvanlar yerlerini değişik boyutlarda kubbelere bırakmakta, bu durum gittikçe güçlenerek gelişmektedir. Bu yapıda karşılaştığımız bezeme örnekleri, Selçuklu dönemi özelliklerinin uğradığı değişmeleri ve doğudan gelen yeni etkileri göstermesi bakımından ilginçtir. Uzun yıllar varlığını belirli değişmeler içinde sürdüren Zaviyeli/Ters T tipi camilerin yanı sıra, Osmanlı mimarisinde yeni gelişmelere yol açan başka denemelere de tanık olunmaktadır. “Merkezi Kubbeli Camiler” denilen bu tipin erken örneklerinden birisi Edirne’de karşımıza çıkan Üç Şerefeli Cami’dir. Sultan 2.Murad tarafından 1438-1447 yılları arasında yaptırılan bu cami, daha sonraki cami gelişmesinde bir örnek niteliğine bürünmüştür. Şerefeli Cami’nin belirgin özelliklerinden birisi, ana mekânın büyük kubbesinin ikisi bağımsız olmak üzere altı ayak üzerine oturtulmasıdır. 24 m. çapındaki bu kubbenin yanlarla ilişkisi yeterince güçlü değildir. Bu durum yan mekânların, özellikle örtü sisteminin bütünüyle çözülmemesinden doğmaktadır. Yanlarda yer alan iki küçük kubbe bir yana bırakılırsa, ikisi bağımsız altı ayağa dayanan merkezi kubbe, daha sonraki gelişmeler için denenmesi gereken olanakları açıklıkla göstermektedir. Kuşkusuz bu önemli atılım ilk kez bütünüyle bu yapıda belirlenmemiştir. Daha önce değindiğimiz Silvan Ulu Camisi ile Manisa Ulu Camisi bu gelişmenin ilk adımlarıdır. Bu yapılar arasındaki bağlantı yalnız ana mekân biçimlenmesi açısından değildir. Üç Şerefeli Cami’de avlunun biçimlenmesi de dikkat çekicidir. Burada ilk kez bir Osmanlı yapısında revaklı iç avluyla karşılaşılmaktadır. Ayrıca avlunun köşelerine yerleştirilen dört minare ile yapı arasında organik bir bağ kurulmaya çalışılmıştır. Kısaca Erken Osmanlı yapıları, Üç Şerefeli denemesinde yeni bir özümlemeye uğramış ve bu yapı tüm Osmanlı mimarisi için bir dönüm noktası olmuştur. Edirne'nin Türk mimarlık tarihine katkısında Üçşerefeli'nin özel bir yeri vardır. II. Murad'ın bu ulucamisinin incelenmesinden önce Osmanlılar için yeni olan bu cami tipolojisinin ortaya çıkışı konusunun irdelenmesi gerekir. Üçşerefeli, planı geleneksel İslam cami planının gelişerek, en sonunda tek kubbeli orta mekân geleneği ile birleşmesinin ifadesidir. Başka İslam ülkelerinde olmayan bu transformasyonun bütün aşamalarını Türkiye'de izleyebiliyoruz. (…) Üçşerefeli'nin ilk avlulu Osmanlı camisi olması, avlu kullanımının kaynağının Batı Anadolu olduğunu ve oradan da Güneydoğu'ya ve Suriye İslam geleneğine bağlandığını göstermektedir. O zamana kadar hiçbir Osmanlı camisinde görülmemiş olan avlunun yapılabilmesi için sultanın onayını almak gerekirdi. Fakat buradaki uygulama şekli ile bir sultan tarafından tasarlanması olanaksız olan bu revaklı avlunun burada adı geçen Muslihiddin adlı bir mimarın tasarımı olduğu söylenmiştir. Muslihiddin'in Güneydoğu Anadolu ya da Suriye kökenli olması gerekir. Dolaylı da olsa, burada yine Memlûk kültür bölgesi ile Batı Anadolu beylikleri ve Osmanlılar'ın ilişkilerini gösteren bir olgu söz konusu olabilir. Sözen Osmanlı dinsel mimarisinin 15. yüzyılda ulaştığı bu düzey, İstanbul’un alınması ve Doğu-Batı dünyası arasında büyük bir imparatorluğun oluşmasıyla yeni özümlemeleri beraberinde getirmiştir. İmparatorluğun mimarları ve diğer sanatçıları Osmanlı topraklarında ortak yanları güçlü bir mimariyi egemen kılmaya başlamışlardır. Bu konuda Osmanlı sarayı, bilinçli olarak “Hassa Mimarları” eliyle mimari eylemlere biçim vermiştir. Ancak-güçlü bir merkezi sistemin varlığına karşın - bazı bölgelerde köklü gelenekler bir oranda yaşama olanağı bulmuş, bu durum uzun yıllar sürmüştür. İstanbul’un alınması ve başkent olmasının hemen ardından kentte yoğun bir mimari çalışmanın egemen olduğunu anlıyoruz. İlk camiler daha çok zaviyeli cami örneğine uygun ele alınmışsa da, geçen zaman içindeki değişmeler sonucu, yapıların cami özelliği daha ağır basmıştır. İstanbul’daki zaviyeli camiler içinde 1463 tarihli Mahmud Paşa Camisi, 1465-1471 yılları arasında yapılan Murad Paşa Camisi, 1471 tarihli Rumi Mehmed Paşa Camisi, 1500 yılı dolaylarında yapıldığı sanılan Atik Ali Paşa Camisi küçük yeniliklerle karşımıza çıkmaktadır. Bu yıllardaki en büyük uygulama olan geniş kapsamlı tasarlanmış Fatih Külliyesi, birçok özellikler içermekte, aynı zamanda sürekli tartışmalara konu olmaktadır. Ağırlık merkezi caminin çevresinde, medrese, tabhane, darüşşifa, türbe ve kervansaray gibi yapılardan oluşan bu külliyenin, bir bölümü yıkılmış olmakla birlikte büyük bir bölümü ayaktadır. Osmanlı toplumunun Fatih dönemindeki örgütlenmesinin ulaştığı düzeyi açıklıkla yansıtan, düzenli bir kuruluş örneği veren bu külliyenin 1463-1470 yılları arasında tamamlanan, 18. yüzyılda yıkılan ve yeniden başka bir şema içinde tamamlanan camisi, ortada bir kubbe, mihrap önünde ona bağlanan bir yarım kubbe, yanlarda üç kubbeden oluşmaktaydı. Fatih Camisi’nin bir önemi de, daha sonraki gelişmeleri açıklamak yönünden olmaktadır. Fatih Camii, ne yazık ki, bize aslının ne olduğu hakkında yeterli fikir vermiyor. Çünkü cami 1766 depreminde yıkıldı ve Fatih`in camii olduğu için çok kısa sürede onarılarak 1871`de şimdiki biçimini aldı. Onarım emrini veren Sultan III. Mustafa, yapan da zamanın ünlü mimari Mehmet Tahir Ağa`dır. Mehmet Ağa Şehzade`den beri büyük camilere uygulana klasik plana uyarak, büyük kubbeyi dört yarım kubbeyle çevirdi. Böylece, Osmanlı mimarisinin gelişim çizgisinde çok önemli bir gedik ortaya çıkıyor. Fetihten sonra yapılmış ilk anıtsal binanın nasıl olduğunu tam olarak tasavvur edemiyoruz. Gene de, eski kayıtlardan, genel bir fikir ediniyoruz. Çemberlitaş`taki Atik Ali Paşa Camii gibi mihrap tarafında tek bir yarım kubbesi, iki yandaki galerilerin üzerinde üçer küçük kubbe olduğu anlaşılıyor. Ayrıca, bina dışarıdan oldukça büyük payanda duvarlarıyla desteklenmiş. Bazı Anadolu şehirlerinde daha eski modelleri olan Atik Ali Paşa daha sonraki Osmanlı mimarisinin kaynağı olmamıştır. Bu bakımdan, bu planın devasa ölçekte bir tekrarı olan Fatih Camii de, Bayezid Camii kadar doğurgan olmamıştır, diyebiliriz. İstanbul Gezi Rehberi / Murat Belge / Tarih Vakfı Yurt Yayınları http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=5914 İstanbul’da 2.Bayezid’in mimar Yakup Şah bin Sultan Şah’a 1501-1506 yılları arasında yaptırdığı İstanbul Bayezid Külliyesi’nin camisi, Fatih Camisi örneğinin bir devamı, anıtsal Osmanlı camilerinin başlangıcı niteliğinde karşımıza çıkmaktadır. Bayezid Camisi’nde ortada bir kubbe, güney-kuzey yönünde buna bağlanan yarım kubbeler, yanlarda dört küçük kubbeden oluşan ana mekâna, ayrıca iki yönde beşer kubbeli tabhane mekânlarının katıldığını görüyoruz. 1522 tarihinde tamamlanan Istanbul’daki Yavuz Sultan Selim Camisi’nde de tek kubbeli ana mekâna doğu-batı yönünde kubbeli tabhane bölümünün eklendiği görülmektedir. Benzer biçimde Edirne’- de 1484-1488 tarihleri arasında yapılan ünlü Edirne Bayezid Külliyesi’nin tek kubbeli camisinde de bu tür görünüşler taşıyan bölümler daha önce denenmiştir. Bu gelişmelerin yanı sıra ortada sütun ya da ayaklara oturan bir kubbe, yanlarda beşik tonoz ya da yarım kubbeler, köşelerde küçük tonoz ya da kubbelerin yer aldığı bir şemaya uygun cami örnekleri de Mimar Sinan ve Klasik Osmanlı mimarisine kadar ağır ağır gelişerek gelmiştir. Mimar Sinan ve onu izleyen mimarlar elinde merkezi yapı denemeleri arasında önemli bir gelişmeyi beraberinde getiren bu tip yapıların erken örnekleri arasında Çemişgezek Yelmaniye Camisi (1397-1406), Hacı Hamza’da Sinan Paşa Camisi (1506), daha önce değindiğimiz Elbistan Ulu Camisi (15. yüzyıl sonu 16. yüzyıl başı), Diyarbakır’da Fatih Paşa Camisi (1522), Kargı’nın Oğul Köyü’nde Oğuz Camisi (16. yüzyılın ilk çeyreği) sayılabilir. Aralarında ayrılıklar bulunmasına karşın merkezi yapı denemelerinde bize ipucu veren bu yapılar bir yandan yeni gelişmelere olanak tanımış, diğer cami şemalarında olduğu gibi, ağır ve sürekli bir gelişmenin varlığını ortaya koymuştur. Bu yapılar içinde Diyarbakır Fatih Paşa Camisi örneğinde olduğu gibi, yanlarda tabhane niteliğinde mekânların bulunuşu, toplum yapısındaki yeni gereksinmelerin mimariye nasıl yansıdığını, Osmanlı mimarisi konusunda yapılacak daha ayrıntılı araştırmalar ortaya koyabilecektir. Anadolu Türk Mimarisi, Prof.Dr. Metin Sözen, Dr.Zeki Sönmez, Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi, Görsel Yayınları.
Roma mimarisi, bir röprezantasyon(temsil) ve kudret gösterisinin biçimlendirilişidir. “İmperium Romanum” denen Roma İmparatorluğu, Akdeniz çevresinde, Roma merkez olarak planlanmıştır. Bu planlamada devlet, kültür ve teşkilat gücü önemli rol oynar. Bu yüzden, Roma sanatı, politik güçle birlikte, sınırları içine giren ülkelere planlı olarak yayılmıştır. Roma mimarisi. Roma kültürünü bütün ayrıntıları ile içine alır. Kültür, anıtsal mimariye bağlanınca, devlet kişilerin başarılarına bağlı devletlerden ayrılır. Roma sanatının temeli mimari’de yatar. Heykel alanındaki sanatçıların aksine, mimarlar genellikle Romalı idiler. Bu bakımdan Roma mimarisi, Romalıların görüş ve iradesini tipik bir şekilde biçimlendirir. Roma mimarisinde klasik ve barok üsluplu yapılar, yer yer, ayni zamanlarda görülür. Roma mimarisine Etrüsklerin rustik unsurları geçmiştir. Bu, Romalıların askeri görüşlerine tamamen uygundu. Rustik zevk, Yunanlılarda görülmez. Roma mimarisini, önce birçok ülkelerin sahibi olarak, çeşitli unsurlardan meydana gelmiş yapı tiplerinde görüyoruz. Bunun için Romalılarda, Yunanlılarda olduğu gibi belli bir üslup gelişimi yoktur. Romalı, bütün Akdeniz çevresinden, dolayısıyla Asya, Afrika ve Avrupa ülkelerinden çeşitli mimarlık biçimlerini benimsemiştir. Fakat Romalı, mimari unsurlarını toplamış olmakla beraber, yapısına Roma damgasını da vurmuştur. Örneğin, Batılı bilginlerin iddia ettiği gibi kubbeyi Etrüsklerden almış olsun, Önasya ülkelerinden almış olsun, Romalı bunu kendi kullanabileceği bir yapı biçimine sokmuştur. Bu bakımdan, birçok mimari unsuru yabancı ülkelerden toplanmasına rağmen, bunları kendi dünya görüşünün gereklerine göre biçimlendirdiği gerçektir. Bu unsur toplanmasına paralel olarak Romalı, kendi imparatorluğunun ve imparatorunun haşmetine uyacak biçimi hangi ülkede bulmuşsa oradan almakta tereddüt etmemiştir. Bu yüzden de, kah Yunanın klassisizmasının, kah Asya Helenistik barokunun, kah Mısır unsurlarının bir arada biçimlendikleri görülür. Fakat Roma mimarisinde, genellikle rustik bir kabalığa varan işleme tarzına rastlarız. İşte, Roma yapıları bu nedenlerle sağlam, kaba ve ağır göründüğü gibi çok çeşitlidir de. Esasen bu özellikleri yüzünden Yunanlıdan ayrılır. Adnan Turani Erken imparatorluk dönemine kadar en yaygın yapı malzemesi killi topraktan yapılmış tuğladır. Tuğla konutlar, dini yapıların ve kamu binalarının altyapısında kullanılan ahşap malzemeyle takviye edilirdi. Erken dönemde Romalılar, dolgu, temel ve sur yapımında kendi bölgelerinde buldukları her türlü taşı kullanmıştır. Kireçtaşı genelinde düzensiz ve kaba bir biçimde yontulmuştur (opus siliceum), volkanik taş tüf gibi daha yumuşak kayalarsa bloklar halinde kesilmiştir (opus quadratum). M.Ö. II. yy’da büyük binaların yapımında tüfün yerini daha dayanıklı bir malzeme olan traverten almaya başlamıştır. Cumhuriyet döneminin son yıllarında ve tüm imparatorluk döneminde çeşitli mermer tiplerinin kullanımı her geçen gün biraz daha artmıştır (MÖ. 31-MS. 324) Etrüsk döneminden başlayarak, kiremit ve çeşitli koruyucu öğelerin yapımında pişmiş toprak kullanılmıştır. Pişmiş toprak kullanımı M.Ö. III. yy’da, taştan yapılmış tapınakların yaygınlaşması üzerine geriler. İmparatorluk döneminin başlarında pişmiş topraktan tuğla üretimi başlar, bu tuğlalar sönmüş kireçtaşından elde edilen bir tür çimento (opus ıesıaceum) duvar kaplamasında kullanılır. M.Ö. II. yy’da, geleneksel malzemelerin yerini puzzolane adı verilen volkanik toz içeren alabildiğine dayanıklı bir tür çimento alır. Bunun üzerine yapıların inşası daha süratli ve daha ekonomik bir şekilde gerçekleşmeye başlar, böylece kısa bir süre sonra mimarlıkta büyük bir değişiklik meydana gelir. Çimento artık duvarların veya yapı kafeslerinin içine akıtılabilmekte; aynı zamanda da kubbe vb gibi daha karmaşık yapıların inşasında da kullanılabilmektedir. Genellikle çimento duvar kaplamaları düzenli bir şekilleri olmayan düz taşlarla (opus incertum) ya da belli bir desen oluşturacak biçimde yerleştirilmiş dört köşe taşlarla (M.Ö. I. yy’ın başlarında, opus reticulatum) veya pişmiş tuğla (M.Ö. 30’a doğru) ile kaplanırdı. Bu kaplama katmanları çoğu zaman mermer veya stuko kaplamaya zemin oluşturmaktaydı. M.S.I ve II. yy’larda hamam, ticari yapıların ve sarayların yapımında tonoz ve kubbe gibi karmaşık yapıdaki unsurlar ortaya çıkar. Aynı dönemde çimento tonozların kullanılmaya başlamasıyla birlikte dini yapılar ve bazilikalar gibi geleneksel yapıların tasarlanmasında da yenilikler meydana gelir. Bunun en iyi korunmuş örneği Hadrianus tarafından 118-128 arasında Roma’da yaptırılmış olan Panteon Tapınağı’dır. Tüm tanrılara adanan ve yapımı Antoninus Pius tarafından tamamlatılıp Septimius Severus tarafından restore edilen yapı son derece büyük tekneli kubbesini korumuştur. Çimentodan yapılmış olan 43,30 m çapındaki kubbe (orta yerindeki yuvarlak pencerenin çapı 9 m) yedi nişin süslediği dairesel bir cellayı örtmektedir. Panteon Yunan ve Etrüsk sanatlarının klasik biçimleri farklı amaçlarla halen kullanılmaktaydı. Cumhuriyet döneminin başından sonuna kadar genellikle tapınaklarda uygulanan Toscana düzeni o zaman Yunan Dor düzeninin öğeleriyle bütünleşmeye başlar ve kendine özgü bir Dor düzeni oluşturur. II. yy’dan itibaren, Yunan bu düzeni ve özellikle Korintos düzeni yarımadada yaygın bir şekilde kullanılmaya başlar. Cumhuriyet döneminin sonunda kemerlerin birleşmiş ve üst üste yığılmış saçaklıklarla çerçevelenmesi yaygınlık kazanır, bunun en iyi örneğini Colosseum’un dışında görmek mümkündür. Büyük binaların inşasında harç kullanımının giderek artması, kökeni yapısal bir nitelik taşımakla birlikte daha sonra süslemeye yönelmiş olan Dor, İon ve Korintos düzenlerini aşama aşama geri planda bırakır. Eyaletlerdeyse bölgeye özgü yerli yapı malzeme, teknik ve biçimler belli oranda kendini kabul ettirmiştir. Doğu Akdeniz bölgelerinde Yunan ve Helen mimarisinin belirli yerel kuralları sürdürülmekteyken İmparatorluk Dönemi Roması, anıtsal kaplıcalar, sukemerleri ve bir ölçüde anfitiyatro gibi bazı yapı tiplerini Doğu’ya doğru ihraç etmeyi başarır. http://i283.photobucket.com/albums/kk317/guarshak/colosseum_gonderim.jpg Amphitheatron Kamu binaları. Cumhuriyet döneminin başlarında dini yapılar henüz Etrüsk niteliklerini korumaktadır: geniş saçaklı ve pişmiş topraktan bezemelerle süslü ağır çatılar. Ama, M.Ö. II. yy’da yerel geleneklerle Yunan biçimleri birbirine yaklaşarak daha zarif bir yapı oluşturur. Etrüsk tapınağının podiumu ve derin cephe revakı korunur, ama Yunan oranları ve şekilleriyle donatılır. Genellikle Korintos düzenindeki bu tapınak üslubu İtalya’da ve Batı’da hızla yaygınlık kazanır. Yunan kökenli olduğu sanılan ve daha sonra Hıristiyan bazilikalarına esin kaynağı olan farklı amaçlı toplantılara yönelik dikdörtgen bir yapı olan bazilikanın Roma’da ortaya çıkması M.Ö. II. yy’a rastlar. Genellikle şehrin forumuna kurulan bu yapı, çoğu zaman son derece geniş ve etkileyici merkezi bir salon içerir, bu salonun düz bir tavanı vardır ve etrafı sıra sütunlarla veya çift sıra sütunla çevrilidir. Anıtsal Zafer Takı’nın kökeni M.Ö. 200’de başlar, ama klasik şeklini alması İmparatorluk döneminin ilk zamanlarına rastlar. Geniş yarımayaklarla desteklenmiş tonozlarla kaplı merkezi bir üst bölüm olan attikede altın yaldızlı bronz heykeller yer alır. Bir düzenle bütünleşmiş ya da kısmen bağımsız bir dekor, yarımayakların ve geçitin etrafını çevreler. Orta kemerin yanında ikinci derecede önemli geçitler oluşturan küçük kemerler yer alır. En ünlü zafer takı, Romada bulunan Titus Kemeri’dir. Bu yapı, altından, geçilmek üzere tek kemeri bulunan bir yapıdır. Kapının iki tarafında gömme olarak birer kompozit başlıklı sütun yer alır (M. S. 81). Septimius Severus Zafer Kemeri ise Forum Romanum’dadır. Bir de M. S. 312 de yapılmış olan Konstantin Kemeri vardır. Bu zafer kemerlerinin gelişimi önemlidir. İlki ilk yüzyıl içinde yapılmış zafer taklarının geçit için yalnız bir kemeri vardır. Halbuki sonra yapılanların ortadakinden başka yanlarında da birer tane olmak üzere üç kemeri vardır, ilk yapılan Titus Zafer Takı’nın hemen hiçbir süsü yoktur. Yalnız kemerin iç tarafında iki rölyef yer almıştır. Diğerlerinde ise, cepheler barok bir yüklülük içinde, rölyefler ve heykellerle süslenmiştir. Bu zafer taklarının fasat (cephe) kesitleri, bize iki katlı olarak yapıldıklarını gösterir. Cephenin üstünde saçak kısmını göstermeyen ve adına “attika” denen alçak bir duvar kısmı vardır. Bu duvarın orta yerine konulan bir kitabede, ne için ve kimin tarafından dikildiği belirtilmiştir. Zafer taklarının üzerine ayni zamanda tunçtan dökülmüş bir kuadriga (dört koşumlu araba heykeli) dikmek adeti vardı. Adnan Turani Roma tiyatrosu, Yunan tiyatrosunun tersine, sahneyi, yarım daire şeklindeki orkestrayı ve seyirci koltuklarını aynı yapıda bir araya getirmektedir. Yer seviyesinde inşa edilen bu yapılar bütünü, genellikle ikinci bir geçiş yolu oluşturan subasmanlar üzerine oturmaktadır. Alçak sahne, uyumlu bir biçimde yerleştirilmiş sütunların oluşturduğu zarif bir art düzlem üzerine oturur. Colosseum’da ve araba yarışlarına yönelik Circus Maximus’ta olduğu gibi, oval biçimli anfitiyatroların seyircilere ayrılmış kesiminin altına aynı şekilde subasmanlar yerleştirilmiştir. Roma mimari çeşitlerinden biri de amfiteatrdır ve Roma imparatorları tarafından yapılmıştır. Bunlardan en ünlüsü Roma’daki Kolosseum (Colosseum)dur. Romalıların taşrada yaptıkları en önemli amfiteatr, Veroda’daki Kayzer Diocletian’un yaptırdığıdır. Yunanlılar bilindiği gibi tiyatrolarını yarım çember biçiminde yapıyorlardı. Romalılar ise bunu Elips biçiminde inşa ettiler. Ayrıca Yunanlıların amfiteatrları vadiler içine yerleştirildiklerinden yapı olarak cepheleri yoktu. Halbuki Romalıların amfiteatrları, genellikle dört katlı, yüksek yapılardı. Bu amfi tiyatro tipinin ilk örneği, M.Ö. 80 yılında Pompei’de yapılmıştır. Sonraları, bu çok katlı amfitiyatroların “Roma stili” adını alan taklitleri yapıldı. Roma’daki Colosseum adlı amfiteatrın, dış cephesindeki alt ayaklarında gömme olarak dorik stilinde sütunlar, ikinci katında iyonik, üçüncü katında korent, son katında da plasterler getirilmiştir. Bu düzen hemen hemen bir sistem olarak bütün amfiteatrlarda taklit edilmiştir. Amfitiyatrolara benzemeyen başka tiyatro yapıları da görülür. Ancak Romalılar, tiyatrolarda Yunanlıların yarım çember biçimlerini korudular. Fakat bunu da bir düzene soktular. Ve sahne ortasındaki altar’, kaldırdılar. “Proskenion” denilen sahne yerini de yükselttiler. Orkestranın bulunduğu yere mermer koltuklar koyarak, burasını Romanın itibarlı kişilerine ayırdılar. Adnan Turani Hamamlar Roma M.Ö. 19’dan başlayarak büyük süs havuzları ve çok sayıda kişiyi alabilen yüzme havuzlarıyla bezeli simetrik şekilli büyük imparatorluk hamamlarıyla (Agrippa Kaplıcası) donatılmıştır. Roma’da, Caracalla Kaplıcaları’nın (212-216) kalıntılarını veya Diocletianus Kaplıcaları’nın (yaklaşık 298-305) bugün kilise olarak kullanılan orta salonu gezildiğinde bu yapıların kubbeli salonlarının ne derecede büyük olduğu açıkça görülebilir, 324 yılından kalma bir kayıt Roma’da en azından 952 hamam bulunduğunu göstermektedir. Bu hamamların 3.000 civarında müşteri aldığı biliniyor. Diocletian hamamı, 112.000 m üzerinde bir alanı kaplıyordu. Bu muazzam yapıları ısıtmak için bir çeşit kalorifer teşkilatı yapılmıştı. Sıcak hava kanalları, yapının duvarları içinde ve zemini altında dolaştırılarak bu muazzam oylumlar ısıtılıyordu. Saray ve bazilikaların da ısıtılması ayni şekilde idi. Bu hamamların fonksiyonları, yıkanmadan başka halk hizmetlerini de karşılıyordu. Öyle ki, bunlar, kitaplıklar, sohbet ve konferans salonları gibi ek tesislerle, bir çeşit kültür merkezleri idiler. Adnan Turani Konut mimarisi. M.Ö. yy’da, odaları açık bir orta salonun (atrium) etrafında toplanan basit Etrüsk-İtalik konutu (domus) Yunan biçimlerini benimser ve onlara evin arkasında yer alan bir iç avlunun çevresine basit bir sıra sütun (peristil) ekler. İmparatorluk döneminin başından itibaren merkezi atrium zarif bir hole dönüşür. Bahçedeki peristillerin etrafında büyük yemek salonları ve doğu modellerinden esinlenmiş bölümler yer alır. Zenginler, Pompei’deki Gizemler Villası’nda olduğu gibi kırsal alanlarda villalar, tarım işletmeleri veya sayfiye yerleri yaptırırlar. Bazı villalarda katı bir simetri görülürken, bazıları bir dizi peristil, sıra sütun ve tonozlu gezi yollarıyla, ayrıca da doğayla bütünleşen ikincil yapılarla daha az rasyonel tarzda sıralanırlar. Roma’dan uzakta, Tivoli yakınındaki devasa yapılar bütünü Hadrianus Villası (118-134), bu tür yapıların tipik bir örneğidir. http://classics.uc.edu/~johnson/pliny/villas/house-conspectus.html MS I. yy’ın sonuna doğru, Palatium Tepesi’nin büyük bir bölümünü kaplayan bir imparatorluk sarayı inşa edilir. Hükümdarın bu muhteşem konutu o zamana kadar çimentoyla yapılmış en büyük kubbelere sahiptir. Neron döneminden sonra kubbe altı mimarisine getirilmiş en büyük değişiklikler şehirdeki özel konutlara da uygulanır. II. yy’ın ortalarına doğru Roma ve Ostia şehirleri, harç kullanılarak yapılmış, üstleri kiremit, büyük kiralık evlerin yer aldığı mahallelerle (insulae) donatılmıştır, bunlardan bazıları bugün hâlâ ayaktadır. http://www-personal.umich.edu/~bkh/rome/5-20-3.htm Mezarlar İlk Roma mezarlarından pek az kalıntı günümüze ulaşmıştır; ama Cumhuriyet döneminin son yıllarından kalma sıradan basit duvar oyuklarından görkemli ve karmaşık yapılara kadar uzanan çok sayıda mezara rastlanmaktadır. Bazı mezarlar doğrudan kayaya oyulmuştur ve cepheleri oymalıdır, bazılarıysa bir veya birkaç katlı bağımsız yapılar şeklindedir. Arkaik Etrüsk tümülüsü M.Ö. 1. yy’da keşfedilmiştir, ama silindirik kısım, Hadrianus’un mezarında (bugün Sant’Angelo Şatosu) olduğu gibi yerini bir kuleye bırakma eğilimindedir. Augustus döneminde ortaya çıkan Colombarium adı verilen toplu mezarda ölü küllerinin konulduğu kapların yerleştirilmesine yarayan çok sayıda niş yer almaktadır. İmparatorluk döneminin sonunda kalya’da en yaygın mezar türü çimentodan yapılmış üzeri tuğlalarla kaplı mezar tipidir. Axis Efes Hadrian Tapınağı MS 117-138 tarihleri arasında inşa edilmiştir. Tapınak, İmparator Hadrianus onuruna yapılmıştır.
SANTRAL ISTANBUL MUSEUM OF CONTEMPORARY ARTS & ENERGY MUSEUM DESIGN BY EMRE AROLAT, HAN TUMERTEKIN, MURAT TABANLIOGLU & NEVZAT SAYIN SANTRAL ISTANBUL MUSEUM OF CONTEMPORARY ARTS & ENERGY MUSEUM DESIGN BY EMRE AROLAT, HAN TUMERTEKIN, MURAT TABANLIOGLU & NEVZAT SAYIN Istanbul Bilgi University seeked for the renovation of Silahtaraga Power Plant, a typical modern industrial setting formed between 1910′s and 1950′s, to be transformed into a museum, recreational and educational center. This institution covers a site of 107.000 m², between the rivers Alibeykoy and Kagithane, at the end of Golden Horn that had been the center and main scene of Istanbul for many centuries, that had been discredited and become worn from the end of 19th century to 1990’s and that has started to glare once again with many projects after being rediscovered in last 15 years. At the first phase of the project studies, in order to open up the ways for convincing conservation and renovation approaches, an interpretation base including all accessible layers of the setting was aimed. At the end of those investigations, the results proved that the traces of the preliminary project prepared in 1910′s were kept on but its strict decisions have been loosened through 40 years of construction, formal invasions have been done with pragmatic moves, the engine&boiler buildings and employee apartments accommodated typical features of the industrial era they were built up although they had diverse stylistic qualities and building structures. Those data, that was combined by the spontaneous sense of place that came into being by the time spent at the site and with the deepening of the investigations, entered into the process as valuable clues of the design decisions of renovation and conservation. The main denominator of various fragmets of this quite spread project has been the careful renovation approach that puts into consideration the situation and the subject in hand, and that each specific time appreciates it once again. Among the various buildings that were dealt with in this context, the two large boiler houses, that were demolished years ago and of which only foundation traces existed, were handeled with an interpretation that implied to their new function, in a way of abstraction in the design. The two buildings, that were detached but stood very close to each other to complete the surrounding building mass, were planned in a way proper to the volumetric existence of their older functions, but with a kind of “timeless” approach on surface qualities. The most prevailing factor of the design principles for the museum building was the motivation of being a part of the place without an engagement to a specific time segment, in contrast to habitual attempt of being contemporary, holding just the current architectural specifications and being disintegrated from the historical context it stands. Just like the old buildings, new structures are composed of a dense and heavy inner core and a light, semi-transparent exterior sheathing that covers the core without touching to the possible extend. Instead of the punced state created by the walls and windows on the surfaces of the old buildins, a metal mesh that this time homogenises the sense of the whole building is simply placed on the concrete base. In this sense, it was considered that the buildings should evoke a kind of insignaficance by intervening into the aura of the environment at daytime, but should turn out to be a simple lighthouse with the interior lighting of the museum that makes the metal mesh invisible at night time. The building was designed with an attempt that it should keep its existence by being insistently intraverted, despite the glorious architectural activity that rises in capitalist liberal societies and that changes nearly all buildings into museum objects with its embraced criterions and star architect mechanisms. It was a matter of interest how this Santral Istanbul Museum will be faced with the “Society of Spectacle.” If it will be possible, it is clear that there will be need for at least a few years to comprehend its state. http://www.emrearolat.com/2007/01/04/santralistanbul-museum-contemporary-arts-istanbul-turkey-2007-2/ Santral Istanbul Museum Contemporary Art’s Project information had taken by Emre Arolat Architect’s web page. Some photographs had taken by Archdaily and photographer Thomas Mayer’s web page. SANTRAL ISTANBUL ENERGY MUSEUM The Silahtarağa Power Plant's first two engine rooms, built in 1913 and 1921 respectively, were reinforced and converted into the santralistanbul Museum of Energy, retaining as many original elements as possible. The first step in the power plant’s conversion to Museum of Energy was to halt the corrosion of the turbine generators and other machinery which had set in as a result of disuse since the plant’s decommissioning in 1983. Teams of experts moved in to clean up the machinery and apply a protective anti-corrosion sealant. Thereafter, the number one turbine generator group was restored to its original appearance of 1931. Meanwhile, the number three turbine generator group, which had been dismantled when production stopped at the plant, was preserved exactly as left. In the Museum of Energy's number one and two Engine Rooms, visitors currently have the chance to see the AEG, Brown Boveri, Siemens and Thomson Houston made turbine generator groups. These were the key components of electricity generation at the Silahtarağa Power Plant and reflect the advanced technology of the age. The Control Room, which oversaw the generation of electricity and its transmission to different districts around Istanbul, has been preserved intact, complete with elaborate control devices and equipment. Throughout the long and painstaking preservation process, the exact position of missing or damaged items was marked and surviving items cleaned and sealed against corrosion. The ground floor of the Museum of Energy is given over to the Energy Play Zone, a fun-meets-science space featuring 22 interactive exhibits. It’s here that visitors get to generate electricity themselves, to morph into batteries, make magnetic sculptures, struggle with a stubborn suitcase, touch thousands of volts without thinking twice and dabble in many more scientific experiments. Besides, most of the panels, seminars and talks realized within Santral Istanbul since its foundation, were held at the Cinema/Seminar Room situated on the ground floor of the Museum of Energy. http://www.santralistanbul.org/pages/index/enerji-muzesi/en/ EMRE AROLAT ARCHITECTS EAA - Emre Arolat Architects was founded in May 2004 by Emre Arolat and Gonca Paşolar in Istanbul, as the continuation of Emre Arolat’s architectural practices which he started at his parents’ office, Arolat Architects, as an associate designer in 1987. Since its establishment, EAA has turned out to be one of the largest architectural offices in Turkey with a team of more than 50 people, with the attendance of Sezer Bahtiyar and reintegration of parents Şaziment and Neşet Arolat as partners. The firm continues its practice at the offices in İstanbul and London with projects that range from mixed-use buildings occupying millions of square meters, to a small place of worship counting only five hundred square meters. EAA has taken place in many prestigious and important national and international projects. Cooperation with worldwide known engineering and consultancy firms has extensively been performed, which is being carried out by means of several computer programming of the latest technology. The projects are being developed completely in three dimensional models, from concept design to the details in depth, which is also valid for coordination with engineering systems. Design is pursued till the smallest detail, comprehensively elaborated, solved and drawn. Further than the power of design, the amount and quality of detailing, and supportive supervision in all stages of construction has gained special exclusivity to EAA services among its so-called equivalents in the market. The belief that the exact success of a design may only be enhanced by extensive detailing, in all disciplines, has reached to commitment to a full design package. The group also has a considerable presence in the academic world. The founder Emre Arolat has been active at various schools of architecture with lectures, jury contributions and studio tutorage, such as Berlage Institute at Delft, Pratt Institute at New York, Middle East Technical University at Ankara, CEPT University at Ahmedabad, several institutions in Istanbul like Mimar Sinan Fine Arts Academy, Istanbul Technical University, Yıldız Technical University and Bilgi University where was among the founders of Graduate Program. Apart from himself, group leaders in EAA perform in similar contributions. Architectural significance of the group was supported by many awards, most notably of which are Aga Khan Award, The European Union Prize for Contemporary Architecture - Mies van der Rohe Award, World Architecture Festival Awards and AR Emerging Architecture Award. http://www.emrearolat.com/the-studio/about/ HAN TÜMERTEKİN Han Tümertekin is a practicing architect based in Istanbul and principal of Mimarlar + Han Tümertekin that he established in 1986. Previously, he worked in Paris as an architect. His work include residential, commercial and institutional projects primarily in Turkey, as well as in Netherlands, Japan, United Kingdom, France, China, Mongolia and Kenya. Mr. Tümertekin was trained in architecture at Istanbul Technical University and completed graduate studies in historic preservation at the University of Istanbul. In addition to his built work, he has been teaching architecture since 1992 at several universities, such as; Harvard University Graduate School of Design; Istanbul Technical University; Ecole Polytechnique Fédérale de Lausanne; Ecole Spéciale d'Architecture, Paris; Yıldız Technical University, Istanbul; Uludag University, Bursa; Strasbourg, Ecole d'Architecture. He is among the founders of the graduate programme in architecture at Bilgi University, Istanbul, where he still teaches. Mr. Tümertekin’s work have been widely published in international architectural journals, including Domus, Abitare, AV, Oris, Architecturel Review, L'architecture d'Aujourd'hui, the World Atlas of Contemporary Architecture, the Phaidon Atlas of 21st Century World Architecture etc. A monograph of his work was published by Harvard University Press in 2006. Recipient of several prizes of architecture, Tümertekin was presented a 2004 Aga Khan Award for Architecture for the B2 House. He served on the Aga Khan 2007 Master Jury and he is a member of the awards steering committee. http://mimarlar.com/CA34E1C3C57549D1A92DEFD076009888/han_tumertekin MURAT TABANLIOĞLU After graduating from IEL, he studied architecture at Vienna Technical University. After graduating in 1992 he returned to Istanbul. He founded Tabanlioglu Architects in cooperation with Dr. Hayati Tabanlioglu in Istanbul in 1990. Besides his atelier program at Bilgi University, he lectures at universities and various international platforms and serves as a juror at academic programs and competitions. Murat Tabanlioglu is a Chartered Member of RIBA. http://www.tabanlioglu.com/MT.html TABANLIOĞLU ARCHITECTS Tabanlioglu Architects develop innovative, yet efficient and economically viable design alternatives, considering the uniqueness of the place and the individuality of requirements. The practice focuses on the matters of building in global terms; yet for the achievement of best design quality the architects evaluate the expressions of each country, region and zone, distinctively. Every location offers special conveniences or engenders challenges that require specific solutions. Identifying the impact of the building on the local landscape and present values is as important as the architectural design of the building, in accordance with the needs, as well as new technologies in the changing world. We advocate transparent spaces being an extension of public zones in the urban context, aiming to motivate an interactive, lively social mood; our architectural attitude aspire new social routines towards a more extrovert urban lifestyle. We trust the transitivity and synergy born out of architecture will encourage the environmental transformation. Visionary thinking and innovative approaches need collaboration with other engineering and planning disciplines. We also believe that architects must cooperate in a spirit of global alliance and commit to sustainable patterns of production, to contribute to global progress by means of the man-made environment. http://www.tabanlioglu.com/ABOUT.html NEVZAT SAYIN NSMH Founded by Nevzat Sayın in Kuzguncuk, 1986, with the aim of architectural services. He graduated from Ege University, Faculty of Fine Arts, Architecture Department in 1978. Worked with Cengiz Bektaş for post-academic education through 1980-1984. The firm was restructured in 1992, with a sense of participatory management and execution. This participatory approach, as well as other architectural groups and disciplines in order, inter – Office teams, which forms the basis for an efficient working environment. The core team of 14 architects with a flexible organizational structure but at the same time has a structure that can change scale depending on needs. Up to this day, NMH has created 270 projects, totaling 3.000.000 square meters of indoor and 12.000.000 square meters of outdoor space. Conducted project studios in Bursa Uludağ University and Yıldız Technical University. Founding member of the Postgraduate Architecture Program in Bilgi University. Attended summer schools and juries for various schools of architecture in Turkey. Published essays and interviews on architecture. Participated in exhibitions of both architecture and photography. The projects, Ürgüp – "A Void Below Ground" (1990), Gön Leather Factory 1 (1992), Gön Leather Factory 2 (1996) and Tekirdağ/Saray "The White House On An Empty Land" (1998) were awarded by the Chamber of Architects Aga Han Prize of Architecture Nominee with his restorations and new buildings in Dikili Yahşibey Village twice. The book "Nevzat Sayın-Dreams-Thoughts-Works" was published in 2004. http://www.nsmh.com/hakkimizda.asp?lang=en http://www.yahsiworkshops.com/eng/nevzat-sayin.html
Osmanlılar III Osmanlı İmparatorluğu’nun 16. yüzyılda siyasal, ekonomik ve kültürel alanda ulaştığı yüksek düzeye uygun bir mimariyi de beraberinde getirdiği daha önce belirtilmişti. Sağlam bir örgütlenme anlayışı, başta mimari olmak üzere diğer bütün sanatları da içine almış, imparatorluğun her yerinde geçerli olabilecek biçimde merkezde üretilen yenilikler uygulanmaya konmuştur. Böylece başkent Istanbul, sanatın ve mimarinin yönlendirildiği yer olmuştur. Bu durum bir oranda 17. yüzyılda da yaşatılmaya çalışılmıştır. Sinan sonrası, Geç Klasik Çağ olarak adlandırabileceğimiz bu yüzyıl boyunca, mimari alanda yepyeni biçim ve görünüşlere gidilmemiş, 16. yüzyıl gelişmeleri egemenliğini sürdürmüştür. Gene de bir oranda geleneksel konu ve biçimlerin değişik bir eğilim ve görüşle işlenmeye çalışıldığı görülür. Osmanlı İmparatorluğu’nun iç karışıklıklar, savaşlar, ekonomik sıkıntılarla dolu bu döneminde, mimarinin büyük atılımlar yapması, yeni büyük boyutlu yapılara yönelmesi zordu. Bütün bunlara karşın gene de başta Sultan Ahmed Külliyesi olmak üzere imparatorluğun büyüklüğünün anısını yaşatabilecek eserler oluşturulmuştur. Özellikle sürekli siyasal başarısızlıkların egemen olduğu 18. yüzyıla göre, kültür ve sanatta 17. yüzyıl bir oranda kendi kültür bütünlüğünü korumuş, yabancı etkilerin yoğunluğu 18. yüzyıldaki kadar duyulmamıştır. Camiler Gene başta camiler olmak üzere değişik işlevli yapılar kısaca gözden geçirildiğinde, 16. yüzyılın ardından, 17. yüzyıldaki gelişmelerde Mimar Sinan döneminin büyük etkileri sezilir. Bu durum bir bakıma doğaldır. Mimar Sinan’ın çevresinde yetişen mimarlar, onun ardından yeni şemalar geliştirmekten çok, eski yerleşmiş şemalara katkıda bulunmayı uygun bulmuşlardır. Buna karşın büyük programlı uygulamalarda başarılı denemeler daha çok Mimar Sinan’ın Şehzade Camisi’nde ele aldığı dört ayak üzerine oturan bir kubbe, dört yandan bunu saran yarım kubbeler, köşelerde dört küçük kubbeden oluşan merkezi yapı örneğine bağlı kalmıştır. Altı ve sekiz ayağa oturan merkezi yapı gelişmelerinin ardından, bu tür girişimler bir bakıma ilginçtir. Bunun nedeni kesinlikle açıklanamıyor. Ancak Mimar Sinan’ın sonuna kadar geliştiremediği bir şemadan, izleyenlerin yola çıkmaları, bu tür bir girişimde olanak aramaları bir dereceye kadar doğal karşılanabilir. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=6551 İstanbul’da ve 17. yüzyıl boyunca bu yolda üretilmiş en ilginç yapıların başında kuşkusuz geniş kapsamlı Sultan Ahmed Külliyesi’nin camisi gelir. 1617 yılında bitirilen Sedefkar Mehmed Ağa’nın bu yapısı, Şehzade Camisi’nin genel şemasına bağlı olmakla birlikte birçok yönden yenilikler getirmesini bilmiş, cami güney duvarı ve avlu köşelerine yerleştirilen altı minaresiyle bu yolda yepyeni boyutlara ulaşmıştır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=4403 Ayrıntılarına inilince birçok ilginç özelliklerin bulunabileceği bu yapının ardından verilebilecek ikinci örnek İstanbul’da Eminönü’nde 16.yüzyıl sonunda mimarbaşı Davud Ağa tarafından yapılmaya başlanan Yeni Cami’dir. Yapımı uzun süren ve ancak 1664 yılında Hassa mimari Mustafa Ağa tarafından bitirilen bu cami de hünkâr kasrı, türbe, mektep, darülkurra, sebil, çeşme ve çarşı gibi yapılarla bir külliye oluşturuyordu. Sultan Ahmed Camisi’nden temel şema açısından ayrılmayan, ancak yükseltilmiş boyutlarıyla değişiklikler getiren bu camide ilginç bir nokta, Sultan Ahmed Camisi’nde yoğun kullanılan İznik çinilerinin burada artık değişime uğramasının saptanmasıdır. Sultan Ahmed ve Yeni Cami gibi büyük örnekler dışında kalan 17. yüzyıl camileri bazı gruplar altında toplanabilir. Bunlardan bir türün örnekleri daha çok külliyeler içinde yer alan tek kubbeli camilerdir. İstanbul da Üsküdar’da 1640 tarihinde Kösem Sultan tarafından yaptırılan Çinili Cami, yapıyı üç kenarı boyunca çevreleyen, ahşap bir galeri olarak düzenlenen son cemaat yeriyle değişik bir uygulamadır. 17. yüzyılın ikinci yarısında yapılan İstanbul’daki Köprülü Mehmed Paşa Külliyesi, Kara Mustafa Paşa Külliyesi ve Amcazade Hüseyin Paşa Külliyesi’nde sekizgen gövdeli, üstü kubbeyle örtülü olarak düzenlenen mescitler, medrese hücrelerinden koparılarak, belirgin bir kimliğe kavuşturulmuşlardır. Anadolu’da menzil hanlarıyla birlikte yapılan, ya da kent içi külliyeleri içinde yer alan kare gövdeli, tromplu kubbeyle örtülü, önlerinde üç açıklıklı son cemaat yeri bulunan örnekler arasında Ulukışla Öküz Mehmed Paşa Camisi, Vezirköprü Taşkale Camisi, Safranbolu Köprülü Camisi, İncesu ‘Kara Mustafa Paşa Camisi sıralanabilir. Ayrıca avlusu medrese olarak düzenlenen ve geçmiş örnekleri izleyen bir ilginç uygulama ve Elmalı’daki Ömer Paşa Külliyesi’nin camisidir. Bu yüzyıl yapılarına bölgesel özellikleriyle eski plan şemalarını tekrarlayan Mardin’de 1691 tarihli Zairi Camisi, Diyarbakır’da Nasuh Paşa Camisi, Bitlis’te Ayn-el Bant Camisi, Taş Mescit ve Kale Altı Camisi’ni de kaydetmek gerekir. Medreseler ve Eğitim Yapıları 17. yüzyılın eğitim ile ilgili yapılarına kısaca değinmek gerektiğinde, başta medreselere yer vermek daha doğru olur. Bu yapılar 16. Yüzyıl medreselerinde de görüldüğü gibi çoğu kez anıtsal camiyle ortak bir avlu çevresinde ya da büyük bir külliyenin öğesi olarak tasarlanmışlardır. 16. yüzyıl sonlarına doğru, merkezi medrese olan külliyelerin yapımına başlanmış, bu durum 17. yüzyıl boyunca da sürdürülerek, külliye çerçevesi içinde medresenin diğer öğelerle ilişkileri önem kazanmıştır. Mimar Davud Ağa’nın İstanbul Divanyolu üzerinde 1580 yıllarında yaptığı Anber Ağa Medresesi, sebil ve sıbyan mektebinden oluşan şemasıyla, medreseli külliye türüne öncülük etmiş sayılabilir. Gene Mimar Davud Ağa tarafından 1594 yılında yapılan Istanbul Divanyolu’ndaki Koca Sinan Paşa Külliyesi, caminin külliye programından kaldırıldığı bir örnek olarak, medreseli külliye gelişiminde önemli bir aşamaya işaret etmektedir. 16. yüzyılın sonlarından başlamak üzere, medresenin değişik ağırlıklarla ve değişik biçimlerde uygulandığı bu türün örnekleri arasında Istanbul Bayezid’de Hasan Paşa Medresesi, Saraçhanebaşı’nda Gazanfer Ağa Medresesi ile 1606-1610 yılları arasında yapılmış olması mümkün Kuyucu Murad Paşa Külliyesi Medresesi ve Şehzadebaşı’nda 1618 yılı dolaylarına tarihlenen Ekmekçioğlu Külliyesi Medresesi sayılabilir 17. yüzyılın ikinci çeyreğinde Istanbul’da yapılan 1638 tarihli Bayram Paşa Medresesi, olasılıkla Mimar Kasım Ağa’nın eseri olan 1640 tarihli Çinili Medrese, Bayezid’de 1957 yılında ortadan kaldırılan 1641 tarihli Kemankeş Kara Mustafa Paşa Medresesi birer külliyeye bağlı olmakla birlikte, bu örneklerde geçerlik kazanan tek kütle düzeninden vazgeçilmiştir. 17. yüzyılın ikinci yarısında özellikle Köprülü Mehmed Paşa, Fazıl Ahmed Paşa ve Merzifonlu Kara Mustafa Paşa mimari çalışmalara önem vermişlerdir. Bunların İstanbul’daki eserleri arasında değişik biçimlerde oluşturulmuş medreselerin varlığını görüyoruz Bu konuda en önemli örnek Divanyolu’da bulunan 1661 tarihli Köprülü Külliyesi içindeki L düzenli medresedir. Aynı düzen daha sonra yapılan 1681 tarihli Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Medresesi ile Amcazade Hüseyin Paşa Medresesi’nde de sürdürülmüştür. Istanbul dışında, Vezirköprü’deki Fazıl Ahmed Paşa Medresesi’nde ise, eski geleneklere dönülerek, medresenin bir külliyeye bağlı olmadan tasarlandığı dikkati çekmektedir. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın 1670 yılında İncesu’da yaptırdığı geniş kapsamlı Kara Mustafa Paşa Külliyesi içinde yer alan medrese, kara planlı bir dershanenin yanına tek sıra olarak dizilen hücrelerden oluşmaktadır. Bu düzen aynı yıllarda İstanbul’da yapılan uygulamalardan ayrılmaktadır. 17. yüzyıl sıbyan mekteplerini de kısaca ele alırsak, bunların çoğunun bir külliye içinde yer almakla birlikte, diğer konulara bağlı olmadan tasarlandıkları görülmektedir. Örneğin 16. yüzyıl başında yapılan Istanbul Kuyucu Murad Paşa Sıbyan Mektebi, medreseye bitiştirilmişse de, özel girişi, iki katlı düzeniyle sıbyan mekteplerine özgü tasarım özelliklerini sürdürmüş ve medreseden ayrı tutulmuştur. Sultan Ahmed Külliyesi Sıbyan Mektebi de dış avlu duvarına bitişik yerleştirilmiş, yerden yükseltilen tek dershaneli bir yapıdır. Ayrıca gene Istanbul’da Bayram Paşa, Çinili, Yakup Ağa örneklerinde de derslik bölümü yerden yükseltilmiş, yapı başka kütlelerle bitişse de, özel koşulları korunmuştur. 16. yüzyılda bağımsız bir yapı kimliğinde karşımıza çıkmayan kitaplıklar 17 yüzyılda yeni görünüşlere kavuşmuş, kitapların cami ve medreselerin dolaplarında korunması geleneği terk edilmeye başlanmıştır. Böyle bir gereksinimin doğuşuna, kitaba olan ilginin artması da yol açmış olabilir. 17. yüzyılın kitaplık örnekleri arasında Sadrazam Halil Paşa’nın 1618 tarihli Kayseri’nin Tavlusun köyünde yaptığı Halil Paşa Kitaplığı başta olmak üzere, İstanbul Divanyolu üzerinde 1661 tarihli Köprülü Kitaplığı, Mehmed Paşa’nın 1671 yılında doğduğu yer olan Erkilet’te yaptırdığı Mehmed Paşa Kitaplığı sayılabilir. Istanbul’da Fazıl Ahmed Paşa’nın özel kitapları için yapılan Köprülü Kitaplığı bugün de benzer amaçla kullanılmaktadır. Önünde revak, arkasında ise tek hacimden oluşan ana mekan yer almaktadır. Bir Külliye içinde yer alan Amcazade Hüseyin Paşa Kitaplığı, iki katlı düzeniyle bu gelişmenin öncüsü sayılabilir. Medrese dershanesiyle eşdeğerli kütleler olarak tasarlanan Feyzullah Efendi Kitaplığı ile Damat İbrahim Paşa Kitaplığı ise, bu gelişim çizgisinin dışında kalan uygulamalardır . Mezar Anıtları Onyedinci yüzyıla ait eğitim yapılarının ardından mezar anıtlarına da topluca bir göz atıldığında, tek yapı olarak kurulan türbelerin daha çok 16. yüzyılın sonu ile 17. yüzyılın başından kaldığı gözlenmektedir. Daha sonraları genellikle paşa ve vezir külliyeleri içinde yer alan türbeler, mescit, dershane, sebil gibi yapılarla birleştirilmiş, ortak kompozisyonlar içinde ele alınmıştır. Mimar Sinan ve Klasik Osmanlı mimarisinin 16. yüzyıla ait örneklerinde, çoğunlukla vezir ve paşa türbelerinin dört, altı, sekiz kenarlı, sultan türbelerinin ise iç ve dış koridorla zenginleştirilmiş çokgen planlı yapılar olduğu bilinmektedir. Oysa 16. yüzyılın sonuna doğru türbelerdeki iç ve dış kenar sayısı oniki hatta onaltıya kadar çıkarılmıştır. Iç ve dış kenar sayıları değişik olan çokgen planlı türbeler de ayrıca kendi içinde iki gruba ayrılabilir. Dışta sekiz, içte onaltı kenarlı olarak tanımlanabilecek türün, 17. yüzyıl başında gerçekleştirilen tek örneği İstanbul’daki 1603 tarihli İbrahim Paşa Türbesi’dir. Ikinci grupta ise iç kenar sayısı dıştakinin yarısı kadardır ve kenarlar eyvanlarla derinleştirilmiştir. Istanbul’ daki 1600 tarihli 3. Murad Türbesi’ne bitişik Şehzadeler Türbesi’nin planı dışta sekizgen, içte kare bir şema göstermektedir. Siyavuş Paşa Türbesi ile Koca Sinan Paşa Türbesi ise dışta onaltı, içte sekizgendir. Sultan türbelerine gelince, Kanuni Süleyman ve 2. Selim türbelerinde olduğu gibi 17. yüzyılda iç galerili düzeni sürdürenler arasında Ayasofya bahçesindeki 1595 tarihli ve altıgen gövdeli 3. Murad Türbesi ile yine aynı yerdeki sekizgen gövdeli ve 1608 tarihli 3. Mehmed Türbesi özellikle belirtilmesi gereken yapılardır. Ayrıca kendi adıyla anılan külliyenin içindeki 1617 tarihli Sultan Ahmed Türbesi ve Yeni Cami arkasındaki 1682 tarihli Turhan Valide Sultan Türbesi kare gövdeli, önlerinde giriş mekanları bulunan mezar anıtlarıdır. 17. yüzyılın başında plan ve kütle yönünden yalınlaşan vezir ve paşa türbelerinin bir bölümünde ise yapı daha çok sebil, medrese ve benzeri eserlerle beraber tasarlanmıştır. Bu türün ilginç bir örneği Üsküdar’da Aziz Mahmud Hüdai Efendi Camisi yakınında bulunan 1630 tarihli Sadrazam Ham Paşa Türbesi’dir. Tek kubbeli, kare planlı ve revaklı bir girişe sahip olan türbenin alt katına bir sebil yerleştirilmiştir. Istanbul Vezneciler’de 1607-1609 arasına tarihlenen aynı addaki külliyeye dahil Kuyucu Murad Paşa Türbe ile Bayram Paşa Külliyesi’ne dahil 1635 tarihli Bayram Paşa Türbesi de sebil-türbe ilişkisi içinde düşünülmüştür. 17. yüzyılın ikinci yarısından itibaren türbeler genellikle açık olarak düzenlenmişlerdir. Istanbul Divanyolu’nda 1661 tarihli Köprülü Mehmed Paşa Türbesi, Çarşıkapı’daki külliyenin Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Türbesi bu konuda verilebilecek örneklerin başında gelmektedir. Hamamlar Sinan’dan sonraki dönemde yapılan külliyelerin programlarında hamam yapılarına çok fazla rastlanmaz. İstanbul’daki külliyelerden yalnız 1598 tarihli Cerrahpaşa Külliyesi Çifte Hamamı, 1609-1617 yılları arasında yapılan Sultan Ahmed Külliyesi Hamamı, 1640 tarihli Çinili Külliyesi Çifte Hamamı bulunmaktadır. Genellikle daha önceki plan şemalarını kullanan 17. yüzyıl hamamları arasında bugün ortadan kaldırılmış olan Laleli’deki 1660 tarihli Kızlarağası Abbas Ağa Çifte Hamamı, aynı kişi tarafından daha sade olarak yaptırılan ve günümüzde de kullanılan Sirkeci’de Küçük Hamam İstanbul’ daki en tanınmış örnekler olmaktadır. Anadolu bulunan örnekler ise Köprülü Mehmed Paşa’nın eşi tarafından Vezirköprü’de yaptırılan çifte hamam türündeki Ayşe Hanım Hamamı, gene aynı kişi tarafından Vezirköprü’deki Kale Camisiyle beraber yaptırılan Taşkale Hamamı, Merzifon’da Kara Mustafa Paşa tarafından yaptırılan 1676 tarihli Paşa Hamamı burada anımsanabilir. Hanlar ve Kervansaraylar Konaklama amaçlı han ve kervansaraylar konusunda 17. yüzyıldaki genel görüntü dikkate alınırsa ilginç denemelere tanık olunmaktadır. Bu yüzyılda kentlerde ve yollarda yapılan hanlarda kullanım biçimlerinden gelen ayrılıklar sürdürülmekte, ikisinde de anıtsal örneklerle karşılaşılmaktadır. Kent içi hanları arasında 17. yüzyılın ilk çeyreğinde yapılan Kuşadası Öküz Mehmed Paşa Kervansarayı hacı kafilelerinin barınması için yapıldığından, daha çok yolcuların barınacakları mekanlara ağırlık verilmiştir. Yüzyılın ilk yarısının en önemli örneği, Kösem Sultan’ın Istanbul Çakmakçılar’da 1640 yılına doğru yaptırdığı Valide Hanı ile yüzyılın ikinci yarısından gene İstanbul’da Köprülü Fazıl Ahmed Paşa tarafından yaptırılan Vezir Hanı’dır. Anadolu’dan verilebilecek örnekler ise, Kara Mustafa Pasa’nın yaptırdığı Merzifon’daki Taş Han, Tokat’ta 1631 tarihli Voyvoda Hanı ve Safranbolu’da 1640-1648 arasına tarihlenen Cinci Hanı’dır. Kent içindeki bu anıtsal örneklerin yanı sıra, Osmanlılar’ın yollarda yaptırdıkları menzil hanları arasında özel bir yeri olan Sadrazam Öküz Mehmed Paşa’nın müışla’daki Mehmed Paşa Kervansarayı ayrıca cami, çarşı, hamam gibi öğeleri içermektedir. Özellikle 4.Murad’ın doğu seferleri sırasında Anadolu’da yoğun biçimde menzil hanı yapıldığını biliyoruz. Ancak bunların sınırlı bir bölümü günümüze ulaşmıştır. Menzil hanlarının genel yerleşme düzeni kesin ve tek bir tipolojiye bağlı olmayıp, yapının yerleştiği alanın daha önce mevcut bir yerleşme içinde veya yakınında yer almasına, topoğrafik duruma göre farklı özellikler gösterebilmektedir. Günümüze gelebilmiş örneklerden Edirne’deki 1609 tarihli Ekmekçioğlu Ahmed Paşa Kervansarayı, Eski Malatya’da 1637 tarihli Silahdar Mustafa Paşa Kervansarayı, Diyarakır’ ın Lice ilçesi yakınlarındaki Çeper Hanı, Sivas’ın Yıldızeli ilçesindeki 1640 tarihli Yeni Han, Bilecik’te 1660 tarihli Vezirhan, Adana-Halep yolu üzerinde 1661 tarihli Misis Kervansarayı ulusal sınırlarımız içinde kalan yapılardır. DİĞER YAPILAR Han ve kervansarayların yanı sıra konusu edilebilecek bir grup yapı da çarşı ve bedestenlerdir. 17. yüzyılda yapılan ticaret yapıları daha çok yeni kurulan büyük külliyeler içinde ya da gelişen merkezlerde bulunmaktadır. Bu çarşılar genellikle karşılıklı dükkan dizilerinden oluşan, üstü açık veya kapalı sokaklar olarak düzenlenmişlerdir. 16. yüzyıl sonunda Selimiye Külliyesi’ne ek olarak Davud Ağa tarafından yapılan Edirne’dekl Selimiye Arastası, 17. yüzyıl başında Sultan Ahmed Külliyesi’nin bir parçası olarak düzenlenen Sipahi Çarşısı, ilk anda sözü edilebilecekler arasındadır. 17. yüzyıl ortalarında Bayram Paşa tarafından yaptırıldığı ileri sürülen Niğde Bedesteni de üstü örtülü bir sokağın iki yanında yer alan karşılıklı dükkan dizisinden oluşmaktadır. Ayrıca İstanbul’un en ilginç yapılarından olan Yeni Cami Külliyesi’nin bir parçası durumundaki Mısırçarşısı Fazıl Ahmed Paşa’nın yaptırdığı Vezirköprü Bedesten ve Arastası yerleşme düzenleri, ilginç planlarıyla 17. yüzyıldaki ticaret yapılarının başında gelmektedir. Osmanlı yolları üzerinde 17. yüzyıla kadar yapılan köprüler, uzun yıllar görev yaptıklarından köprü yapımı 17. yüzyıl ve sonrasında oldukça azalmış, sınırlı sayıya inmiştir. Yapılanlar arasında anıtsal bir örnek, Ekmekçioğlu Ahmed Paşa’nın Edirne’de Tunca İrmağı üzerinde yaptırmış olduğu Tunca Köprüsü’dür. Sedefkar Mehmed Ağa tarafından 1608-1615 yılları arasında yapılan köprünün bir bölümü sellerin etkisiyle yıkılmış, sonradan bütünlenmiştir. Bu dönemde Istanbul’da yapılan tek köprü Topkapı dışında Davud Paşa Kış1ası yolunda bulunan Genç Osman Köprüsü’dür. 4. Murad zamanında Çoban Ali Kasım Ağa’nın yaptırdığı Babaeski Köprüsü de bezemeli balkon ve yazıt köşküyle önemli bir yapıdır. 17. yüzyıl su yapıları arasında önemli bir yertutan sebiller, biçimleri kadar, sokak dokusu içindeki konum ve birlikte bulundukları yapılarla simgesel ilişkileri açısından da önem kazanmışlardır. Bu gelişmenin öncüleri olarak sayılabilecek İstanbul’da 1594 tarihli Sinan Paşa Sebili ile 1599 tarihli Gazanfer Ağa Sebili’nde alt yapı, sekizgen plan üzerine kurulmuş ve çokgenin köşelerindeki taşıyıcı kolonlar arasına yerleştirilmiş tunç şebekelerin alt bölümleri su verilmeye uygun pencereler olarak düzenlenmiştir. Bu yapıların başlıca bezeme öğeleri tunç şebekeler ve kolonları birleştiren kemerlerin alınlıklarında yer alan taş bezemelerdir. Bunların izleyicileri olarak 17. yüzyıl başından İstanbul Kuyucu Murad Paşa Külliyesi Sebili, 1634 tarihli Bayram Paşa Sebili, 17. yüzyılın ikinci yarısında yapılan Yeni Cami Külliyesi Sebili belirtilebilir. 17. yüzyıldan itibaren güçlü bir gelişme gösteren ve birbirinden ilginç örnekleri yer yer bugün de karşımıza çıkan Osmanlı saray, köşk ve yalılarının 17. yüzyıldan kalanları oldukça sınırlıdır. 17. yüzyılın ikinci yarısında Edirne ve Vezirköprü’de yapılmış iki paşa konağı, harem ve selamlık olarak iki bölümde düzenlenmiştir. Edirne Kale içinde Vezir Konağı olarak anılan yapı, avluya açılan hayat bölümüne bağlanan odalardan oluşmaktadır. Hayat, selamlık bölümün de daha geniş tutularak, cumbalı yükseltilmiş bir bölümle avluya doğru çıkıntı yapmıştır. Vezirköprü’deki Köprülüler Konağı’nda ise harem ve selamlık bölümlerinde eş genişlikte düzenlenen hayat, harem tarafından bir eyvanla genişletilmiştir. Malzeme özellikleri nedeniyle daha kolay korunabilen k köşklerden günümüze ulaşan örneklerin çoğu Topkapı Sarayı içinde bulunmaktadır. 17. yüzyıl başından kalan ilk köşk, Sultan Ahmed ‘in 1608 yılında 3. Murad yatak odasına bitişik olarak yaptırdığı tek kubbeyle örtülü Sultan Ahmed Okuma Odası’dır. Yapı iç düzeni, bezeme ve boyutlarıyla çağın köşk yapıları hakkında fikir vermektedir. Sultan Ahmed’in Beylerbeyi’nde yaptırdığı Istavroz Sarayı ise zamanla yok olmuştur. Osmanlı köşk geleneğine genel olarak bakılacak olursa, gelişimin başlıca iki çizgide yürütüldüğü gözlenir. Birinci türde köşk, bazen bir kenarında yer alan eyvanla genişletilen, dörtgen planlı bir merkezi hacim çevresinde gelişmiştir. Bu genel şemadan türetilmekle birlikte, iç mekân etkisi farklı olan ikinci türde, merkezi hacim kare ya da sekizgen planlıdır ve mekân birden fazla kenarda yer alan eyvanlarla genişletilmiştir. Bugün mevcut olmamakla birlikte 1592 tarihli Yalı Köşkü bu türün bilinen en eski örneğidir. 4. Murad zamanında yapılan l636 tarihli Revan Köşkü ve 1639 tarihli Bağdat Köşkü ile 1643 tarihli Sepetçiler Köşkü’nde uygulama alanı bulan bu köşk tipi, ters T tipi yalı divanhanelerine de öncülük etmiş olmalıdır. Gene bu dönemden kalan yapılar arasında 3. Murad Köşkü’nün yanında yer alan Çifte Kasırlar ve Haremağaları Koğuşu, mimari ve bezeme açısından özellikler gösteren eserlerdir. Anadolu Türk Mimarisi, Prof.Dr. Metin Sözen, Dr.Zeki Sönmez, Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi, Görsel Yayınları.