#urdupoetry #urdu #urdupoetrylovers #poetrylines #pakistan #Adhuraylafz #aestheticwords #viralpoetry #Qamber #Islamabad #اردو #poetrylovers #urdulines #urduwords #lovers #peshawar #lahore #islamic #_urdu__shayri #karachi #rawalpindi #shayri #aesthetic #sadpoetry #urduquotes #urdulovers #sidra #sidrakalhoro #love #sidish #onlyyou #trustme #sidishlove #attraction #loveyou #lovecouple #physical #aestheticlines #اردوشاعری#شعروشاعری #aestheticpoetry

Urdu Ghazal by Shamsul Huda Qaisi AlFaruqui عزل بحرِ الفت کا کوئی کنارہ نہیں جزغمِ عشق کوئی سہارا نہیں سر کہیں خم ہو ہم کو گوا...

غزل دلوں میں جذبۂ نفرت ہے کیا کیا جاۓ زباں پہ دعویِٰ الفت ہے کیا کیا جاۓ ہزار قسم کے الزام سن کے بھی چپ ہیں ہمارا جرم شرافت ہے کیا کیا جا...

ڊاڪٽر ادل سومرو سنڌ جو ٻهڳڻو شاعر ۽ ليکڪ محمد سليمان وساڻ پيار کان جي ڌار آهي شاعري سا به ڪهڙي يار آهي شاعري سنڌ جي موجوده دور جي شاعرن جو جڏهن ذڪر ڪبو ته سکر جي ڊاڪٽر ادل سومرو جو نالو سڀني کان مٿانهون هوندو. ڊاڪٽر ادل سومرو پنهنجي شاعريءَ ۾ احساسن، امنگن، جذبن، سونهن ۽ سُريت کي سهڻي انداز سان پيش ڪيو آهي. ڊاڪٽر ادل سومري جو اصلي نالو عبدالڪريم سومرو آهي ۽ سندس جنم سکر ۾ محمد صالح سومرو جي گهر ۱۵ آگسٽ ۱۹۵۵ع تي ٿيو. شروعاتي تعليم سکر مان ۽ پوءِ ميٽرڪ ۽ بي اي به اتان ئي ڪئي. ايم اي اقتصاديات ۾ سنڌ يونيورسٽيء مان ۱۹۷۷ع ۾ فرسٽ ڪلاس سان پاس ڪرڻ سان گڏ سنڌ يونيورسٽيء مان ئي ۱۹۷۹ع ۾ سنڌي ۾ فرسٽ ڪلاس فرسٽ پوزيشن سان ايم اي به پاس ڪيائون. ۱۹۹۹ع ۾ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور مان سنڌي ادب ۾ پي ايڇ ڊي جي ڊگري حاصل ڪيائون. ڊاڪٽر ادل سومرو پنهنجي لکڻ جي شروعات ماءُ بنا ٻار نالي نظم لکي ڪئي، جيڪو ۱۹۶۹ع ۾ روزانه هلال پاڪستان ۾ ڇپيو. وقت سان گڏ سندس شاعريء ۾ نکار اچڻ لڳو جنهن جو هڪ سبب سندس هم عمر ساٿي اياز گُل سان گڏ سکر ۾ ٿيندڙ سنڌي ادبي سنگت جي ادبي گڏجاڻين ۽ ڪچهرين ۾ اچڻ وڃڻ سبب پيدا ٿيو. جتي شيخ اياز، رشيد ڀٽي، فتاح ملڪ ۽ تنوير عباسي جهڙن عظيم شاعرن ۽ لئڪن کان سکڻ جو موقعو حاصل ٿين. ڊاڪٽر ادل سومرو ٻارن لاءِ شاعري ۽ ڪهاڻين جا ڪتاب لکي سنڌي ادب ۾ ٻاراڻي ادب جي کوٽ جي پورائي ڪرڻ جهڙو اهم ڪم پڻ ڪيو آهي. ادل سومرو سنڌي شاعريءَ ۾ غزل، هائيڪي، نظم، بيت، گيت ۽ وائي جو پختو شاعر ٿي اڀريو آهي ۽ سندس هاڪ سنڌ ۽ هند ۾ هر هنڌ آهي. ادل سومرو شاعريء سان گڏ ڪهاڻيون، مقالا، مضمون ۽ ريڊيو لاء اسڪرپٽ پڻ لکيا آهن. انکانسواٰءِ هن ڪيترائي ڪتاب مرتب ڪرڻ سان گڏ شاعريءَ کي ٻين ٻولين ۾ ترجمو پڻ ڪيو آهي. ڊاڪٽر ادل سومرو سنڌيءَ سان گڏ اردوءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي آهي. سندس شاعري سنڌ جي اهم فنڪارن ريڊيو ۽ ٽي وي سان گڏ اسٽيج تي ڳائي خوب داد حاصل ڪيو آهي. ريڊيو ۽ ٽي وي تي سندس 200 کان مٿي گيت، وايون ۽ غزل رڪارڊ ٿي چڪا آهن. ڊاڪٽر ادل سومرو ۱۹۸۱ع ۾ ليڪچرار مقرر ٿيو ۽ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور جي سنڌي شعبي ۾ ايسوسيئيٽ پروفيسر طور پنهنجون ذميواريون سنڀالي سنڌي ادب جي شاگردن لاءِ هڪ رهنما طور ڪم ڪري رٽائرمينٽ ورتي آهي. سندس ادبي ڪمن ۾ ڇپيل ۽ اڻ ڇپيل ڪتابن ۾ هيٺيان ڪتاب شامل آهن: وليون وڻ ڦلارئا (شاعري)، سمنڊ جاڳي ٿو (شاعري)، وساري نه ڇڏجو (شاعري)، اسين مسافر پيار جا (نثر)، روز ٽڙن رابيل (ٻارن لاءِ شاعري)، چنڊ پشم گولو (ٻارن لاءِ شاعري)، آچر جا احوال (ٻارن لاءِ ڪهاڻيون)، پتلين جو تماشو (ٻارن لاءِ شاعري)، جيتن جي ڪانفرنس (ٻارن لاءِ ڪهاڻيون)، نئين دؤر جا نوان سبق (ٻارن لاءِ ڪالم)، مٽيءَ جا رانديڪا (ٻارن لاءِ ڪهاڻيون) ڇپيل آهن. انهن کانسواء سندس ترتيب ڏنل ڪتابن ۾ سنڌالاجي ۽ ساميءَ جا مٽ (سگا مرڪز) مرتب، سنگت ڪهاڻي نمبر (مرتب)، سنگت شاعري نمبر (مرتب)، سنگت ڪارڪردگي نمبر (مرتب)، رنگ برنگي ڦوڪڻا (ٻارن لاءِ شاعري) سنڌالاجي ڄامشورو (مرتب)، ٻارن لاءِ چونڊ ڪهاڻيون - اڪيڊمي آف ليٽرز اسلام آباد (مرتب)، ٻارن لاءِ گيت (سگا روشن تارا اسڪول لاءِ) (مرتب)، سرمست (خيرپور) مرتب، نيروليءَ جو خواب (مضمون ۽ خاڪا)، ڏات جي ڏيهه مان (فنڪارن جا تعارفي خاڪا)، انقلاب، اسٽين گن ۽ ڪتو (ڪهاڻيون)، سنڌي ادبي سنگت، تاريخ ۽ ڪردار (ڊاڪٽريٽ جو مقالو) شامل آهن. ڊاڪٽر ادل سومرو هڪ شاعر ۽ اديب هجڻ سان گڏ نفيس انسان پڻ آهي. سندس بي بها خوبين مان هڪ خاصيت سندس مرڪي ملڻ ۽ هر ننڍي يا وڏي کي عزت ۽ مان ڏيڻ ، ملنساري سان گڏ حوصلا افزائي ڪرڻ واري به آهي. ادل سومرو کي سندس مڃتا عيوض اڻ ڳڻيا ادبي ۽ مڃتا اوارڊ مليا آهن. کيس 2011 ۾ سندس ادبي مڃتا عيوض حڪومت پاڪستان پاران صدارتي اوارڊ براءِ حسن ڪارڪردگي سان پڻ نوازيو ويو. ادل سومرو جو گهڻو وقت سنڌي ادبي سنگت ۽ ادبي ميڙاڪن ۾ گذريو آهي. ان کانسواءِ هو سماجي ڪم ۾ به اڳڀرو رهيو آهي. سنڌي ادبي سنگت سکر جو جنرل سيڪريٽري، سنڌي ادبي سنگت جو مرڪزي اطلاعات سيڪريٽري، سنڌي ادبي سنگت جو مرڪزي سڪريٽري جنرل، سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن سکر جو نائب صدررهڻ سان گڏ مختلف ادبي، علمي ۽ سماجي ادارن ۽ تنطيمن جو اعزازي ۽ صلاحڪاري بورڊ جو ميمبر رهندو اچي. اڄ ڪلهه روزاني عوامي آواز ۾ بيت لکي رهيو آهي. سنڌ جي هن ڏاهي ڏات ڌڻيءَ لاءِ دعا آهي ته زندگيء جو نئون سال شال سندس زندگيءَ ۾ خوشين جا خزانا ۽ نئين بهارن جا پيغام آڻي. ادل سومرو سنڌ جو آدرش وادي ڪردار رحمت الله پيرزادو ادل سومرو، محمد صالح سومري جي گهر ۾ ۱۵ آگسٽ ۱۹۵۵ع تي سکر ۾ ڄائو. سندس نالو عبدالڪريم رکيو ويو. ادل سومري ۱۹۷۳ع ڌاري، سنڌ يونيورسٽيءَ مان اقتصادياتEconomics  ۾ ايم اي ڪئي ۽ ۱۹۷۹ع ڌاري سنڌي لٽريچر ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ فرسٽ ڪلاس پوزيشن گولڊ ميڊل ماسٽرس جي ڊگري حاصل ڪئي. ادل سومري، ۱۹۹۹ع ڌاري شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور مان، سنڌي ادب ۾ ڊاڪٽريٽ جي ڊگري حاصل ڪئي. ادل سومري جي ادبي اوسر ترقي پسند تحريڪن مان ٿي. هو سنڌي ادب سنگت ۽ سنڌ گريجوايٽس ايسوسيئيشن کان ويندي ڪيترين ئي قومي ۽ بين الاقوامي تنظيمن سان سلهاڙيل رهيو آهي. سنڌي ادب ۾، ادل سومرو هڪ خوبصورت شاعر طور سڃاتو وڃي ٿو. ادل سومرو ذاتي طرح شيخ اياز، ڊاڪٽر تنوير عباسي ۽ تاج جويي جي ويجهو رهڻ ڪري ۽ انهن جي صحبت ۾ ادب جي سنجيدگيءَ کي سمجهي چڪو آهي. سندس ادبي پرورش ۾ انهن سينئر شاعرن جو وڏو حصو آهي. سندس ڏات، هر وقت سندس ذات تي حاوي رهي آهي. ذاتي طرح، ادل سومري ۾ مون اهو محسوس ڪيو آهي ته هو هڪ ئي وقت ليڊر ۽ ورڪر واريون ٻئي خصوصيتون رکي ٿو. جيڪا شيءِ ٻڌائي ٿي ته هو ادب کي نظرياتي طرح به Own  ڪري ٿو. ادل سومري جي شاعري وائيءَ کان شروع ٿئي ٿي. هن شروعات ۾ تمام خوبصورت وايون، بيت ۽ دوها (يعني ڪلاسيڪل صنفون) لکيا. ان بعد خوبصورت غزل، گيت ۽ نثري نظم لکيائين. سندس منفرد اسلوب، کيس پنهنجي همعصر شاعرن کان الڳ ڪري بيهاري ٿو. موجودهه سنڌي شاعريءَ ۾ جيئن ته غزل سڀ کان وڌيڪ مقبول صنف ٿي اڀريو آهي، جنهن ۾ سنڌي شاعرن قابل داد تجربا پڻ ڪيا آهن، ادل سومري جو غزل سندس خوبصورت سڃاڻپ آهي. هو غزل جو ڪامياب شاعر آهي. هن وٽ پنهنجو ڍنگ (Diction) آهي. ادل واحد شاعر آهي جنهن وٽ شهرن توڙي ڳوٺن جي زندگيءَ جو درد ساڳيءَ شدت سان نظر اچي ٿو. هو سادي ٻوليءَ ۾ شديد کان شديد احساس بيان ڪرڻ جو ڏانءُ رکي ٿو. هو هر صنف جي نزاڪتن سان گڏ پنهنجي مقصد جي ڳالهه چئي وڃي ٿو. هو وائيءَ ۾ ڪرفيو ۽ بم ڌماڪن جو ذڪر ڪري ڄاڻي ٿو. ”طبقاتي سماج ۾ دلبر ٿيو پٿر“ سندس اهي خيال، شديد ڪرب مان گذريل محسوس ٿين ٿا. طبقن واري ٽڪساٽ ۾، محبوب ڪيئن پٿر ٿئي ٿو؛ ان سماجي رويي کي شعر ۾ اظهارڻ ادل جي فن جو معراج آهي. ادل جو شاعراڻو پيچرو اهو آهي. هو رومانوي ڪيفيتن جو مصور شاعر آهي. مگر حالتن جي ڀڃ ڊاهه ۽ غير يقينيءَ جي صورتحال ۽ سنڌ جي احساس ڪمتريءَ وارو سڄو پس-منظر ادل جي اصل تخيل کي گرد آلود ڪندو رهيو آهي. (جيڪو تقريبًا سندس دور جي هر تخليق ڪار جو الميو آهي). ادل سومرو، سنڌي ٻوليءَ جو خوبصورت رومانوي شاعر آهي. پر هو جلندڙ روم کي ڏسي، نيرو جي بنسري وڄائڻ بجاءِ، پنهنجي رومانوي انداز ۾ احتجاج ڪري، پنهنجي دور جي سچن لکارين ۾ ڳاٽ اوچو ڪري، هلندي نظر اچي ٿو. هاڻ ادل ڀلي وڏين ۽ شاندار نوڪرين تي ويٺل هجي. (جن جو هو حقدار به آهي) هن پنهنجو پاند آزاد ۽ بي داغ رکيو آهي. هو ڊرائنگ روم سوسائٽيءَ جو حصو ناهي بڻيو. ادل اڄ به اورچ، جاکوڙي ۽ محنتي آهي. هو سنڌ جو آدرش وادي ڪردار آهي. ادل سومرو سِنڌُ جي اَدلَ جا ۶۸ سال فرهاد جيلاني هيءَ پوري دنيا توڙي سموري سنڌُ عظيم ڏاهن، اعليٰ خيالن جي علمبردارن سان ڀري پئي آهي هر ڪنهن پنهنجي نشست پنهنجي سوچ ۽ خيالن جي اڏام سان محفوظ ڪئي آهي ايئن ئي سنڌ جا شاعِر پنهنجي اعليٰ خيالن سان سنڌي ادب جي واڳ کي مضبوطيءَ سان جهلي سنڌي ادب جي نگهباني ڪري رهيا آهن، جن جو مقصد مقبوليت نه پر اڀرندڙ ذهنن جي آبياري ڪرڻ آهي. انهن منجهه ادل سومري جو نالو به اچي وڃي ٿو جنهن پنهنجي زندگيءَ جو گهڻو حصو ادب کي ڏنو آهي. ۱۵ آگسٽ ۱۹۵۵جي ڏهاڙي تي ادب جي دنيا ۾ هڪ مکڙي کلي پئي جيڪا اڄ هڪ وڏو گلشن بڻجي ڪري انيڪ مکڙين کي ڇانورا بخشي رهي آهي. ادل سومرو سنڌ  جو اهو شاعر آهي جنهن هميشه کان ئي شاعريءَ تي ڀرپور نموني ڪم ڪيو آهي،  پنهنجي ادبي زندگيءَ ۾ ۱۰ کان مٿي ڪتاب الڳ مضمونن تي سنڌي ادب جي جهوليءَ کي عطا ڪيا آهن جيڪي تقريبن سڀ ئي مقبول بڻيا آهن جن منجهه “اسين مسافر پيار جا”، “سمنڊ جاڳي ٿو”، “وساري نه ڇڏجو” ۽ ٻيا ڪتاب شامل آهن .انهيءَ کان علاوه هُو ٻارڙن جي شاعر جو اعزاز به ماڻي چڪو آهي،ادل ٻارن لاءِ ۱۵ کان مٿي ڪتاب لکيا آهن جن ۾ “مٽيءَ جا رانديڪا”، “آچر جا احوال”، “پوپٽ جهڙا گيت” ۽ ٻيا ڪتاب گهڻا مقبول آهن. سنڌ جي هن سرموڙ شاعر ڪٿي انقلابي بڻجي ته ڪٿي محبت جو سفير بڻجي پنهنجا خيال پنهنجين لکڻين ۾ آندا آهن، سڀڪو سمجهي ڪين ٿو، قصو هيءُ قديم، رهيو عشق عظيم، آهي هر ڪنهن دور ۾. ادل جي شخصيت نهٺائي، سان ٽمٽار آهي، هو هڪ ئي ملاقات ۾ ماڻهوءَ کي پنهجو شائق بڻايو ڇڏي. سچ ته معاشري ۾ اهو ئي اديب جو ڪردار هجڻ گهرجي جو هڪ ئي ملاقات منجهه هو ملندڙ کي پنهنجو زر خريد بڻائي ڇڏي. سنڌ جي ادل سالن کان هر هڪ ڏينهن تي هر هڪ موضوع کي چوسٽي ۾ بند ڪري پنهنجا خيال لوڪ تائين پهچايا آهن. ادل سومري  پنهنجا ۶۸ سال سنڌ کي ارپيا جڏهن ته هن پنهنجي زندگيءَ۾ انيڪ ڏکاين کي منهن ڏئي ڪري پاڻ کي ادبي ميدان ۾ برقرار رکيو ۽ انيڪ اعزاز پنهنجي نانءُ ڪيا جن ۾ ثقافت کاتي پاران مليل بيسٽ بڪ ايوارڊ، تمغه امتياز، سچل سرمست بيسٽ پوئٽ ايوارڊ، ڪاروانِ ادب ايوارڊ ۽ ٻيا ڪيترائي ايوارڊ حاصل ڪيا. ادل سومرو جنهن جو قلمي نالو عبدالڪريم سومرو آهي خيرپور جي سرزمين سان سلهاڙيل رهي انيڪ ادبي خدمتون سرانجام ڏنيون، هن وقت پاڻ شاهه لطيف يونيورسٽي جي پروفيسر طور ڪم ڪري چڪو آهي جتان هن سنڌي ادب ۾ پي ايڇ ڊيءَ جي ڊگري حاصل ڪئي. پنهنجي بيچلرس ۽ ماسٽرس جي ڊگري سنڌ ورسٽيءَ مان حاصل ڪري ادبي دنيا ۾ اڃا وڏو نالو ڪمايائين جڏهن ته هن کي مقبوليت حاصل ڪرڻ جو ڪو به  فڪر نه هوندو هيو.ادل سائينءَ ڪڏهن ڪڏهن ويڳاڻو هوندي به پاڻ کي ڪڏهن اڪيلو محسوس نه ڪيو آهي جيئن هن پاڻ ئي چيو آهي ته؛ دوست سڀ مصروف آهن سومرا، اڄ پنهنجو پاڻ سان ڪچهري ٿي وڃي. ادل سومري پنهنجي زندگيءَ ۾ غزل، هائيڪو، ٽيڙو، چوسٽا، بيت، گيت ۽ ٻين صنفن تي گهڻو ڪم ڪيو جڏهن ته اڄ ادل جي شاعري پڙهي ۽ مختلف سرن ۾ ڳائي وڃي ٿي جيڪا دنيا جي تقريبن ۳۶ ئي موضوعن تي(امر جليل چواڻي) لکيل آهي ادل سومري جو هڪ ٽيڙو آهي ته؛ شاهه سچل سامي، پياري ڀري پرڀات جا، آهن پيامي. سندس شاعريءَ ۾ ترنم، تجنيس حرفي، تجنيس زائد ۽ ٻيا موجود عنصو ملن ٿا جيئن مٿين ٽيڙوءَ ۾ “پيار ڀري پرڀات” تجنيس جو پورائو ڪري ٿي. هر انسان جي ادبي دنيا ۾ پنهنجي جڳهه هوندي آهي جيئن پنهنجي سوچن ۽ خيالن جي اڏار سان انسان پنهنجي جڳهه جوڙي وٺندو آهي جيڪا هن کي آسمان جي وسعتن تائين رسائيندي آهي. ادل جهڙا املهه موتي دنيا ۾ گهٽ ئي ملن ٿا جن جو قدر جوهريءَ جيان هڪ اديب ئي ڪري سگهي ٿو. ڀٽائيءَ جي هيٺ بيان ڪيل شعر جهڙو ادل سومرو پنهنجي ادبي سڀاءَ ذريعي قوم جي نوجوانن ۽ معاشري جي ٻين سڀني فردن جي آبياري ڪندو رهندو مائرون سي مرڪن، جنين جنگ نپايا، ٻين ويچارين، ڄڻيندي ڄمار ويئي. نامياري شاعر ادل سومري سان ڳالهه ٻولهه انٽرويو: سارنگ منير سومرو س... سڀ کان پهريان اوهان پنهنجي تعليمي ۽ پيشيوراڻي سفر بابت ڪجهه ٻڌائيندا؟ ادل سومرو .. ادا منھنجو نالو عبدالڪريم سومرو ولد محمد صالح سومرو، ادب ۾ منھنجي سڃاڻپ ادل سومري جي نالي سان آھي، منھنجو جنم سکر ۾ اجرڪ  ڇريندڙ ھنرمند خاندان ۾ ۱۵ اگسٽ ۱۹۵۳ تي ٿيو، منھنجو والد محمد صالح سومرو ۽ ڏاڏو ٺارو سومرو اجرڪ جي فن جا مشھور ڪاريگر ھئا، منھنجي پرائمري کان ماسٽر تائين تعليم سکر ۾ ئي ٿي، پڙھائي دوران پرائمري استاد به رھيس، بعد ۾ پلاننگ اينڊ ڊيولپمنٽ ڊپارٽمنٽ ۾ ايڪانامڪ انويسٽيگيٽر، مختلف ڪاليجن ۾ ليڪچرار ۽ آخر ۾ سنڌي شعبي شاھ عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور مان پروفيسر چيئرمين جي حيثيت سان ۲۰۱۳ع ۾ رٽائر ٿيس. س ... اوھان جو ادب سان لڳاء ڪيئن ۽ ڪڏھن ٿيو ادل سومرو ..اسڪول ۾ اٺين درجي ۾ پڙھائئ دوران عظيم استاد سائين ممتاز علي مغل جن جي ھدايت تي مير معصوم شاھ لائبرري  ويندو ھيس، جتي مطالعي جو شوق پيدا ٿيو ۽ اتساھ جا نوان دروازا کليا، ڪتابن جي دنيا سان تعارف ٿيو، لوڪ ڪھاڻين جا ست جلد اتي پڙھيا، ادب ۾ پھريون ليکڪ امر جليل ھو جنھن جون ڪھاڻيون اتي پڙھيون ۽ ان بيحد متاثر ڪيو، ائين کڻي چئجي ته مون لاءِ، ادب جو دروازو سائين امر جليل کوليو، پڙھڻ سان گڏ مون ۾ لکڻ جو جذبو به انھيءَ دوران پيدا ٿيو ۽ مون زندگي جو پھريون نظم به ان دور ۾ تخليق ڪيو، جنھن جو عنوان ھو ماء بنا ٻار جو نظم جيڪو ھلال پاڪستان اخبار ۾ ڇپيو ھو. اھو نظم مون ماءُ بابت لکيو ھو، جيڪا ويھن سالن جي عمر ۾ گذاري وئي ،جڏھن ته منھنجي عمر ان وقت صرف ڇھه مھينا ھئي، منھنجي پرورش  منھنجي ڏاڏي مريم ڪئي ھئي، اڳتي ھلي گلن جھڙا ٻارڙا ۽ سنڌي ادبي سنگت جو پليٽ فارم مليو جتي ادبي آبياري ٿي، اتي شيخ اياز، رشيد ڀٽي، تنوير عباسي، فتاح ملڪ، ڪامريڊ آزاد ۽ ٻين جي رھنمائي حاصل ٿي ۽ ائين ادبي سلسلو وڌندو ويو. س .. ننڍپڻ جو ڪو يادگار واقعو ادل سومرو:  پرائمري ٽئين درجي ۾ اسان جو استاد ھوندو ھو سائين عبدالرزاق مڱريو، جيڪو اسڪول ۾ سڀ کان پھريان  نماز واري ڪاپي چيڪ ڪندو ھو ، جنھن ۾ ھر نماز جي سامھون، پيش امام  جي صحي ٿيل  ھوندي  ھئي، مان فجر جي نماز نه پڙھي سگھندو ھوس، جنھن ڪري روز صبح جو مار کائيندو ھوس، مار کان بچڻ لاءِ مون ھڪ اٽڪل سوچي جو فجر واري خاني ۾ مان پاڻ  پيش امام جي ڪوڙي صحيح ڪري ڇڏيندو ھوس، اھا ڳولي سوچي مان اڄ به مرڪي پوندو آھيان، ان تي اسان جي وڏڙن  کي سوچڻ کپي. س: ھن وقت تائين  ڪيتري شاعري ڪري چڪا آھيو ادل سومرو..ادا ھي ته پيار جو پنڌ آھي جنھن ۾ وکون ناھن ڳڻبيون، بس اھو اطمينان آھي ته مان پنھنجي تخليقي سفر ۾ ڪٿي ساھي پٽي رڪيو ناھيان، مسلسل لکندو ۽ ڇپجندو رھيو آھيان جنھنڪري پڙھندڙ سان منھنجو تعلق قائم رھندو آيو آھي س: اوهان شاعر نه هجو ها ته ...؟ ادل سومرو ... ته وري به شاعر ھجان ھا ڇو ته ڏات جي اھا فيڪلٽي ڪنھن نه ڪنھن روپ ۾ ظاھر ٿئي ھا س: شاعري ۾ ڪنھن کان متاثر آھيو ادل سومرو .. شاھ عبداللطيف ڀٽائي ۽ شيخ اياز س .. پسند جو غزل يا شاعري جنھن کي اوھان، ھميشه ياد ڪندا آھيو؟ ادل سومرو .. ھونئن ته ھر تخليقڪار کي پنھنجي سڀني تخليقن سان پيار ھوندو آھي، انھن مان چونڊ ڪرڻ مشڪل ھوندو آھي منھنجي پسند،جون منھنجون ڪيئي تخليقون آھن. نظمن ۾ نيروليءَ جو خواب، ٻارن جي وارڊ ۾ لائيٽ آف، ڪئمپ، ڪرفيو ۽ چنڊ غزلن ۾ تنھبجي گھر جي ڀرسان آھيان ڄڻ  مندر جي  ڀرسان  آھيان سونھن جا اجرن  پکين ۾ ٽي رھي شاعرن جي سا دلين  ۾ ٿي  رھي دوستيءَ کي روشنيءَ سمجھي، اسان ڪلھه  وياسين راھ ۾  رلجي  اسان س .. ڪيسٽي عام پسند، واري شاعري معاشري ۾ ڪھڙي ڪلچر کي ھٿي ڏئي ٿي؟ ادل سومرو: ائين ته سٺي ۽ معياري شاعري به ڪيسٽن ۾ آئي آھي پر گھڻو رجحان غير ادبي ۽ سطحي شاعري وارن ڪلامن جو رھيو آھي، اھڙي شاعري جي عمر گھٽ ٿئي ٿي، ان شاعري جو ڪو وڏو ڪارج نٿو ھجي، سماجي اعتبار کان  ان وسيلي تماشبيني ڪلچر کي ھٿي ملي ٿي ۽ اخلاقي لحاظ کان ھڪ بگاڙ پيدا ٿئي ٿو سوال: اوهان جي پسند جو شاعر شيخ اياز آهي انهيءَ جي شاعريءَ کي ڪئين ٿا ڏسو؟ ادل سومرو: شيخ اياز جي شاعري ھر دور جي شاعري آھي، جيئن جيئن وقت گذرندو ويندو ھن جي تخليق جا نوان رخ  ظاھر ٿيندا ويندا، اياز جي ذڪر کانسواءِ سنڌي شاعري نامڪمل آھي، اسان جن نام نھاد نقادن اياز جي تخليقن سان انصاف نه ڪيو، شخصي حوالا ڏيئي ھن جي دل آزاري ڪئي وئي، ھن جي ڪردار ڪشي ڪئي وئي. سوال: سنڌي ٻولي جو آئيندو اوهان ڪئين ٿا ڏسو..؟ ادل سومرو: سنڌي ٻولي جو آئيندو محفوظ آھي پر ان لاء خطرا موجود آھن، ٻاھر کان  وڌيڪ اندر جا خطرا آھن، اسان جن ڪيترن گھرن جا ٻار سنڌي لکي ۽ پڙھي نٿا سگھن  جيڪو مستقبل جو وڏو خطرو آھي ان لاءِ اسان ذميوار آھيون، اسان کي وري وچن ورجائڻو پوندو، سنڌي لکو پڙھو ۽ ڳالھائيو. ادل سومرو صاحب نامياري شاعر سان ڪيل منھنجي ڳالھ ٻولھ ڳالھ ٻولھ: امر اقبال اوهان جي ننڍپڻ ۽ ان وقت جي ماحولَ جي باري ۾ ڄاڻڻ چاهينداسي، جنهن اوهان جي شخصيت جي تعمير ڪئي... مُختصر اهو، ته منھنجو جنم سکر ۾ ٿيو. ننڍپڻ، پرائمري، سيڪنڊري ۽ ڪاليج سطح تائين تعليم سکر ۾ ئي ٿي. سنڌيءَ ۾ ماسٽرس ڪئي، فرسٽ پوزيشن سان، ايڪانامڪس ۾ ٿرڊ پوزيشن سان، پوءِ وري سنڌي ادب ۾ پي ايڇ ڊي ڪئي... سکر علمي، ادبي ۽ تاريخي پس منظر رکندڙ شھر آهي، اديبن ۽ عالمن جو شھر آهي. تعليم جي حوالي سان تعلق هن ئي شھر سان رهيو. خانداني پسمنظر اهو آهي، ته منھنجي خاندان ۾ ڪجهه پڙهيل لکيل ماڻھو هيا، ڪجهه استاد هيا. منھنجو والد صاحب محمد صالح سومرو، منھنجو ڏاڏو ٺارو خان سومرو اجرڪ جي صفت سان لاڳاپيل هئا. منھنجي والد صاحب انھيءَ ئي هنر کي پنھنجي زندگيءَ جا پنجاهه سال ارپيا. مان وري تعليم جي پاسي ڏي، تدريس جي نوڪريءَ ۾ آيس. اجرڪ سازيءَ جي هنر سان ايڏي وابستگي نه رهي. ڄاڻَ رَهي... ننڍپڻ ۾ لئبريرين ۾ وڃڻ ٿيندو هيو. سکر جي معصوم شاهه لئبريري، اتساهَه جو هڪ وڏو مرڪز هئي. اٺين درجي کان وٺي اُتي وڃڻ شروع ڪيو. لوڪ ڪھاڻين جا جُلد پڙهيا... ان کانپوءِ وري امرجليل جي افسانن ڏي لاڙو ٿيو... لئبريريءَ ۾ عملي ادبي ماحول مليو. ان کان علاوه ”گلن جھڙا ٻارڙا“ تنظيم هئي، ان سان وابستگي رهي. اسڪولَ ۾ سرگرميون ٿينديون هيون... تقريري مُقابلا، مضمون نگاريءَ جا مقابلا، شاعري... ”گلن جھڙا ٻارڙا“ جيڪو رسالو آيو، ان ۾ به لکڻ شروع ڪيوسي. اهو جيڪو شروعاتي دؤر هُيو، ان ۾ هڪ بھتر ماحول مليو. سنڌي ادبي سنگت وري ان کانپوءِ ٿي اچي، جڏهن ڪاليج جي دؤر ۾ پھتاسي.... اتي وري شيخ اياز، تنوير عباسي، رشيد ڀٽي، فتاح ملڪ... اِهي ماڻھو هُيا، جن وري سنڌي ادبي سنگت ۾ هڪڙو بھتر ماحول ڏنو... اجرڪ سازي اوهان جي وڏڙن جو هنر آهي. اجرڪ اوهان جي شاعريءَ ۾ به هڪ ڀرپور استعاري طور نظر ٿو اچي... جڏهن کان شعوري عُمر ۾ پير رکيو، اجرڪ جا ئي رنگ نظر آيا. هنرمند، پورهيت، پنھنجي پورهئي سان سچا، هر وقت ڪم ۾ مصروف نظر ايندا هيا... ڪڏهن ٺاري سُومري، ڇُري ڪجهه اجرڪَ اها ڏياري پَڪَ، ته سنڌ ثقافت جيئندي اجرڪ پائي اوچتو، سامھون جو آئي لطيف جي وائي، مون کي لڳي هُوبَھو اوهان جي ڪتاب ”نيروليءَ جو خُواب“ جو نالو ئي اجرڪ جي رنگن سان لاڳاپيل آهي... نيرولي منھنجو والد صاحب هيو. منھنجي اڳ واري ڪتابَ ”سمنڊ جاڳي ٿو“ ۾ اُهو نظم ”نيروليءَ جو خوابُ“ شامل آهي.... منھنجو پيءُ نيرولي آهي ان جو ٺاهيل ڪوئي اجرڪ شايد اوهان جي گهر به هجي... انھيءَ جون علامتي معنائون به ٿي سگهن ٿيون. ائين به ٿي سگهي ٿو نيروليءَ  جو خُوابُ، يعني انھيءَ نيروليءَ جو پُٽ، هڪ تخليقڪار بڻجي ويو آهي... ستر واري ڏهاڪي ۾ شاعريءَ جي جهانَ ۾ داخلا کانپوءِ، اوهان پنهنجي انفراديت ڪيئن حاصل ڪئي؟ شعوري ڪوشش هُئي يا فطِري طرح... اصل ۾ ڇا هي ته هِڪُ تخليقڪارُ پاڻ اِهو سڀ ڪجهه نه ٿو ٻُڌائي سگهي. مان ته چوندو آهيان ته شاعر کي آزاد ڇڏي ڏيو ته هُو ڪھڙي به گهاڙيٽي ۾ لکي... باقي وٽس فڪري اڏام ڪيتري آهي، سادگي ڪيتري آهي، گھرائي ڪيتري آهي... اهي شيون مُشاهدي سان پيدا ٿينديون، تجربي سان پيدا ٿينديون. هاڻي اهي شيون وري ٻاهريون ماڻھو، جيڪو پڙهندڙ آ، يا نقاد آ، اهو ٻُڌائي سگهندو. جيئن توهان راءِ ڏني... مان پنھنجي باري ۾ نه ٿو چئي سگهان، ته منھنجي شاعري ڪٿي پھتي آهي... بھرحال هِڪڙي ڪوشش ٿئي ٿي ته اهڙي شيءِ تخليق ڪجي، جيڪا پڙهندڙ پڙهي محسوس ڪري ته هُو پھريون دفعو پڙهي رهيو آهي. اڪثر ائين محسوس ٿيندو آهي ته تخليق ٿيل شاعري اڳ به پڙهيل آهي. شَيون مِلائي، Re-Cycling ڪري، ٻي جو خيال کَڻي شعر ٺاهڻ جو ڪم به ٿئي ٿو. ڪوشش اها هجڻ گهرجي ته جيڪو خيالُ آهي، ڪھڙو به آهي، سادو آهي، پَر پنھنجو هجي... ڪٿان ورتل نه هجي. باقي هِڪَ تسلسل ۾ همعصر شاعريءَ جا هڪٻئي تي اثر به ٿين ٿا. پر پوءِ به ڪوشش ڪجي ته پنھنجي لھجي جي الڳ سڃاڻپ ٿئي. مان گهٽ ۾ گهٽ ان حوالي سان مطمئن آهيان ته مون مسلسل لکيو آهي، ڪڏهن به وٿي ناهي آئي، پڙهندڙن ۽ منھنجي وچ ۾ به .... هر دؤر ۾ توهان جي شاعريءَ جو آواز نئون بنو ۽ تازو توانو رهيو آهي... هر ڏهن سالن کانپوءِ پڙهندڙ بدلجي ٿو وڃي. ڏهه سالَ جيڪڏهن توهان گم ٿي ويئو، ڪتابن مان، رسالن مان، ته پڙهندڙ توهان کي ڪو نه سڃاڻيندو. پوءِ وري انھن سان نئون تعارف ٿيڻو پوندو. منھنجو پڙهندڙ سان تعارف هِڪَ ٻارَ کان وٺي رهيو آهي. هاڻي اهڙا دوست به ملندا آهن، جيڪي چوندا آهن ته، سائين! اسان توهان جي ٻارن لاءِ لکيل شاعري پڙهندا هياسي... اهي وڏا ٿي ويا آهن، وڏن لاءِ لکيل شاعري پڙهڻ ٿا، پر چوندا آهن ته اسان توهان جي ڪتابَ جي ڪري، پڙهڻ طرف آياسي... پڙهڻ جي عادت هيٺين عُمر کان پئي ٿي... اوهان هر صنف تي لکيو آهي. وايون اوهان جون تمام گهڻو مقبول ٿيون. غزل اوهان جو ”اسان کي او سهڻا! وساري نه ڇڏجو“... اها ڪجهه Popular Poetry آهي، جيڪا عوامي سطح تي مقبول ٿئي ٿي. اهو منھنجو غزل ٻارهين درجي ۾ لکيل آهي، معنيٰ شروعاتي دؤر جي شاعري آهي. اها جڏهن آواز جي روپ ۾ آئي  ته گهڻو مقبول ٿي. شاعر جڏهن ڪو شعر لکي ٿو ته اُهي هِڪڙا سادا لفظ آهن.... پَر جڏهن توهان ڳائڻ جي ڳالھه ٿا ڪيو ته انھيءَ ۾ ٽي Faculties اچي ٿيون وڃن. هِڪڙو موسيقار، ڪمپوزر، هِڪڙو شاعرُ ۽ هِڪڙو راڳي... اهي ٽئي شيون جڏهن گڏجن ٿيون، ته اها شيءِ وڌيڪ اثر انداز ٿئي ٿي. ماڻھن تائين پھچي ٿي. انھن ماڻھن تائين پھچي ٿي، جيڪي ڪتابَ تائين نه ٿا پھچن... ته اهو هڪ مظبوط وسيلو آهي Communication جو..... سڀني صنفن تي اوهان لکيو آهي. ڪهڙي هِڪَ صنف آهي، جنهن تي لکندي اوهان کي وڌيڪ مزو ٿو اچي؟! اصل ۾ تخليقڪار پنھنجي ڳالھه ڪرڻ چاهيندو آهي. صنفون هڪڙا Frame آهن. ڪڏهن ڪڏهن ڇا ٿيندو آهي، ته هڪڙو وڏو خيال آهي، هِڪڙو ئي Thought آهي، اهو ڀرپور انداز ۾ غزل ۾ نه ٿو ڏئي سگهجي. غزل ۾ Verity هوندي آهي. جيڪڏهن اَٺَ شعر آهن ته اٺ ئي الڳ انداز جا آهن.  الڳ الڳ ننڍا ننڍا خيال اچن ته اهي هِڪَ غزل ۾ ڏئي سگهجن ٿا، پر جي هڪڙو ئي خيال آهي، مرڪزي خيال هڪڙو آهي، ته ان لاءِ نظم ئي مددگار ٿي سگهي ٿو. جيڪا ڳالھه ڪرڻ چاهيو ٿا، ان ۾ ڀرپور نموني ڪري سگهو ٿا. منھنجي شاعريءَ ۾ غزل، آزاد نظم، نثري نظم، بيتَ ۽ وايون گهڻيون آهن. اهي چار پنج صنفون... روزاني بنياد تي به ته اوهان بيتَ ۽ چؤسٽا لکڻ جو تجربو ڪيو... اهو هِڪُ تجربو هيو. ان ۾ به مون ڪوشش ڪئي ته تخليقي انداز هجي.بيت ۽ وائي اسان جون مظبوط ڪلاسيڪل صنفون آهن. انھن کي شيخ اياز به recognize ڪيو آهي. امداد حسيني صاحب به تازو ڪنھن انٽرويوءَ ۾ چيو ته اِهي اسان جون ڪلاسيڪل صنفون آهن، اسان کي انھن کي جيارڻ کپي. بيتَ لکڻ جا جڏهن تجربا ٿيا، ته ان ۾ ڪافي شاعر دوستن ٻولي ساڳي رکي، لطيفَ واري سچَلَ واري... يا وري موضوعَ ساڳيا رکيئون... ها بلڪل.... پَر منھنجو اهو خيال هو ته ڀلي صنف ساڳي هجي، پَر اها جديد دؤر سان اهم آهنگ هجي. ٻولي اڄ جي هجي. جيڪڏهن بيتَ ۾ زوريءَ تجنيسِ حرفي هڻبي ته مزو نه ٿيندو. اها مصنوعي لڳندي. اَڄُ جي دؤر جي هئڻ گهرجي. مان اِهي تجربا ڪيا ۽ اخبار لاءِ اِهو نئون تجربو هيو. اخبار ۾ روزانو بيت اڳ ڪڏهن به ڪو نه آيو هو. مان چار پنج سالَ ”عوامي آواز“ ۾ روزانو بيت لکيا. ان کانپوءِ ”ڪاوش“ ۾ چؤسٽا لکيم ۽ انھن ۾ به اها ڪوشش ڪيم ته همعصر موضوعن ۽ حالتن جي عڪاسي ته هجڻ کپي، پَر تخليق اهڙي هجي جو اڄ کان ڏهه سالَ پوءِ به ماڻھو پڙهن ته انھن کي ان دؤر جي لڳي... وکر سو وهاءِ، جو پئي پراڻو نه ٿئي... جي.... مطلب اهو آهي ته جيڪڏهن سياسي حالتن تي ڪو چؤسٽو لکجي، ته انھيءَ ۾ سياستدانن جا نالا نه لکجن.... مان چوندو آهيان ته، جي ائين آهي، ته پوءِ خبر ۽ شاعريءَ ۾ ڪھڙو فرق ٿيو؟ هِڪڙي خبر کڻي ان کي چئن سِٽن ۾ تبديل ڪندئو ته اها ته خبر ئي رهندي. تخليق ته نه ٿيندي نه.... ڳالھه ضرور ڪيو، پَر انھيءَ ۾ Creativity هجڻ گهرجي. ڪو استعارو، ڪا تشيبهه، جيڪا ان شيءِ کي ابديت ڏئي. اهي شاعريءَ جا Tools آهن. لطيف سائينءَ جي شاعري ڏسو. ان ۾ ايڏيون جديد تشبيھون ملن ٿيون.... جديد مان مُراد اڳ ۾ استعمال ٿيل ناهن، پنھنجي دؤر جون نيون ۽ جديد تشبيھون آهن. اهي شيون اڄ به پڙهئون ٿا ته تازيون ٿيون لڳن. مون اها ئي ڪوشش ڪئي ته، ائين نه ٿئي ته اُنھن چؤسٽن جي عمر به هِڪَ يا ٻن ڏينھن جي هجي... وايُن ۾ اَوهان سنڌ جي صنعتي سماجَ جا عڪسَ جام کڻي آيئو... هوٽل، هُلَ، هشام دونھان دونھان زندگي لارين پويان ڊوڙندي شھر ۾ ٿي وئي شام دونھان دونھان زندگي اوهان جي وائيءَ ۾ وراڻيءَ جو بند سان جَڙاءُ به منفرد هوندو آهي... بس، هِڪَ ڪوشش هوندي آهي... شيخ ايازَ سان اوهان  جو وڏو ساٿُ رهيو. انهيءَ ساٿَ کي ڪيئن ياد ڪندؤ؟! اصل ۾ ڇاهي ته شيخ اياز صاحب گهڻو مصروف رهندو هيو. هن جو Profession ئي اهڙو هُيو... وڪالت. ان کي گهڻو وقت ڏيڻو پوندو هيس ۽ خاص ڪري هُو ڪرمنل ڪيس گهڻا کڻندو هيو، جنھن لاءِ کيس گهڻو مطالعو ڪرڻو پوندو هيو. هُنَ جي زندگي هِڪڙي ٽائيم ٽيبل مطابق گذرندي هئي. ٽائيم ٽيبل ۾ جيڪڏهن دوستو وسڪيءَ کي وقت ڏنل آهي يا خليل جبران کي وقت ڏنل آهي، يا ڪنھن به شاعِرَ کي... ته اهو وقت هُنَ ڪنھن دوستَ کي نه ڏنو. اهو وقت هن ڪتابَ کي ڏنو. اها هن جي هِڪڙي وڏي Commitment  هوندي هئي.  ملندو ڪو نه هيو ماڻھن سان. جي ڪو ويجهو دوست به آيو ته ان سان دروازي تي ملي موڪلائبو.... اسان کي وري لالچ هوندي هئي دل ۾، ته هيڏي وڏي شخصيت آ، انھيءَ سان ملجي. ادبي سنگت جي گڏجاڻين ۾ به شيخ صاحب ايندو هيو ته مختصر ايندو هيو. مون کي ياد آ ته ادبي سنگت جي گڏجاڻيءَ ۾ شيخ صاحب منھنجي وائيءَ جي Correction ڪئي هئي. اها ڪاپي اڃان مون وٽ محفوظ آهي. سو، دل ۾ اها خواهش هوندي هئي ته سائينءَ سان ڪچھري ڪجي. هڪ دفعو هُن ڳالھه ڪئي ته هُنَ جو تخليقي ڪم ايڏو وڌي ويو آ، جو هُو اُنَ کي فيئر نه ٿو ڪري سگهي. ائين به چوندو هُيو ته، مان ڪو ماڻھو پگهارَ تي رکي سگهان ٿو، پَر ڪو اهڙو ماڻھو هجي، جيڪو منھنجي ڳالھه کي سمجهي به.... ته پوءِ مون پاڻ ئي کيس آڇَ ڪئي ته، سائين! مون وٽ وقت آهي، صُبح جو پڙهائيندو آهيان، ان کانپوءِ وقت هوندو آهي.... خواهش اِها ئي هئي ته ساڻس ويجهو ٿجي. هُو علم جو ڀنڊار هيو، هُنَ وٽ ايتريون ڳالھيون هونديون هُيون... رات جو گهمندا هئاسي، روز پُراڻي سکر جي گهٽين ۾.... اتي ڪچھريون ڪندو هُيو، دلِ سان..... جڏهن ماڻھو گڏ رهي ٿو، ته پوءِ تڪلف ختم ٿي ٿا وڃن، پوءِ دل جو ڳالھيون، ٻيون ڳالھيون، سَڀُ سامھون اچي ٿيون وڃن... گهڻو پِرايوسي اياز صاحب مان... اياز صاحب مهاڳ به لکيو اوهان جي ڪتابَ جو... جي ها ”سمنڊ جاڳي ٿو“ جو.... هِڪ دفعي جنوريءَ جو مھينو هيو. سيءَ ۾ سگري ٻارينداهياسي. بجلي بند ٿي وئي، ڳاڙهي رنگ جي سگري پئي ٻَري..... ان وقت اياز صاحب مون کي چيو ته، مان جڏهن هليو وڃان ته هي يادگيريون لکجانءِ.... مرڻ کانپوءِ، انھن متعلق ماڻھو ڪُوڙَ بَدُوڙَ به لکن ٿا. مثال هينئر مان لکان ته شيخ اياز سان ويٺو هُيس، مون کي هيئن چيئين يا هونئن چيئين.... شاهد ته ڪوئي ڪونھي، هُو پاڻ به ڪونھي.... مون چيو، سائين! مان، توهان جي جيئري ئي لکندس.... ۽ پوءِ يادگيرين جي حوالي سان چار، پنجَ مضمون مون سائينءَ جي جيئري ئي لکيا. هُنَ پاڻَ پڙهيا. ”پرنس ڪامپليڪس ۾ رهندڙ بادشاهه“ يا ٻيا... شيخ اياز صاحب ته پنهنجي هِڪَ ڏيڍ سٽي ۾ اوهان سان مخاطب به ٿيو آهي... اهو ڇا ٿيندو هُيو ته، جيئن ڪراچيءَ اچجي ٿو ته ڪڏهن ايترا ڪم ڪاريون ٿين ٿا، جو ڪنھن دوستَ سان ملي نه ٿو سگهي ماڻهو. ڪنھن سان مليو، نه مليو.... پوءِ وري ڪو دوست چوندو هيو اياز صاحب کي، ته، سائين! ادل سومرو آيو هو ڪراچيءَ، توهان سان نه مليو ڇا؟!.... ته چوندو هو، نه يار! مون سان نه مليو.... پوءِ دوست ٻڌايو ته چيائين، آهي ته سُڃن اديبن جي جماعت سنڌي ادبي سنگت جو سيڪريٽري جنرل، پاڻ کي اقوامِ متحده جو سيڪريٽري جنرل ٿو سمجهي ڇا؟ (کلندي)... ته پوءِ لکيائين.... ڇـا ڳــالـــھه ادل آهـــــــي؟ سکر ته ٿڌيرو آ، يا مند بدل آهي؟ مطلب، اهڙي ڪا ڳالھه ٿي وئي آ ڇا، جو تنھنجو روَيو تبديل ٿي ويو آهي؟!... شابس آ اياز صاحب کي، جو شعر ۾ ياد ڪيائين.... وقت جي عظيم شاعِرَ جي سٽن ۾ اوهان جو ذڪر يقينن اوهان لاءِ به خوشيءَ جو سبب بڻيو هوندو... ها، بلڪل.... تخليقي ۽ تحقيقي ڪَمَ سان گڏ هِڪَ ايڊيٽر يا مرتب جي حيثيت سان به اوهان جو گھڻو ڪم آهي... ائين ته مون ويھه پنجويھه ڪتابَ Compile ڪيا آهن، پَر جيڪي ٻَه اينٿالاجيون مُون ترتيب ڏنيون، انھن ۾ مون گهڻي محنت ڪئي. انھن ۾ ضرورت هئي اڃان به ڪم جي... ڇاڪاڻ ته ۱۹۴۷ع کان وٺي ۲۰۰۸ع تائين، سنڌي ڪھاڻيءَ جو چونڊ هُئي.... هزارين صفحن تي ڦھليل ڪھاڻين هُيون، پوءِ به مون ساڍا پنج، ڇھه سؤ صفحن ۾ انھن جي چونڊ ڪئي. شاعريءَ ۾ به ايترو لڳ ڀڳ... انھيءَ ڪم مان گهڻو مطمئن رهيس ته هڪڙو چڱو ڪم آهي ۽ انھيءَ ڪَمَ مان Research Scholars کي تمام گهڻي مدد ملي سگهي ٿي. هِڪَ دؤر جي حوالي سان شاعريءَ جا Trends ڪھڙا رهيا؟! شاعرن ڇا پئي لکيو؟.... ته اهي اينٿالاجيون مددگار ثابت ٿي سگهن ٿيون... سنڌي ادبي سنگت جي اڳواڻ جي حيثيت ۾ به اوهان اهڙو ڪم ڪيو... ها، ”شاعري نمبر“ آندو، ”ڪھاڻي نمبر“، ”ڪارڪردگي نمبر“... اوهان پاڻ به ته شروعاتي دؤر ۾ ڪهاڻيون لکيون؟ جيڪا شروعاتي زندگي هوندي آ نه، ته ان ۾ ماڻھو سڃاڻپ جا حوالا ڳوليندو آ. مان انھن ڪھاڻين مان مطمئن ناهيان. هڪڙي ڪوشش هئي، Inspiration هئي.... ٺيڪ هيون ڪھاڻيون، پَر پوءِ مون محسوس ڪيو ته منھنجي اندر ۾ جيڪو شاعر آ، اهو پنھنجي ڳالھه وڌيڪ بھتر انداز سان ڪري سگهي ٿو. انھيءَ ڪري سوچيم ته هروڀرو All Rounder ٿيڻ جي ضرورت ناهي. گهڻا دوست چوندا هيا ته ڊراما لکي ڏي.... هاڻي ڊرامو منھنجو شعبو ئي ناهي.... لکي ته ويندس، مسئلو ناهي، پَر اهو منھنجو شعبو ناهي. منھنجي جيڪا شاعر واري سڃاڻپ آهي، اها ئي رهي ته بھتر آ.... ريڊيو خيرپور لاءِ توهان جو گهڻو ڪم رهيو آهي... ادبي پروگرامَ جي ميزباني، اداريا... ها اهي اداريا به لکيا ۽ ”ڏات جي ڏيھه ۾“ هڪڙو سلسلو هيو، جنھن لاءِ اديبن ۽ راڳين جا پروفائيل لکيا. اهي اسڪرپٽ به محنت سان لکيا. شيخ اياز، تنوير عباسي، شمشير الحيدري، قمر شھباز، امداد حسيني، مخدوم طالب الموليٰ... وڏيون وڏيون شخصيتون... انھن تي لکيم... اهي اسڪرپٽ به محفوظ ٿيڻ گھرجن... ها، اُهي چڱا هِن، ڪتابُ ڇپجي سگهجي ٿو. ان سان گڏ هڪ سلسلو هوندو هُيو، ”هڪ شاعِرُ، هڪ فنڪار“... ان ۾ عابده پروين، زرينه بلوچ، محمد جمن، استاد منظور علي خان، مائي ڀاڳيءَ ۽ ٻين تي به اسڪرپٽ لکيل آهن منھنجا.... تنوير عباسي صاحب جي ڪَمَ ۽ شخصيت جي حوالي سان اوهان اردوءَ ۾ به ڪتاب لکيو... ”پاڪستاني ادب ڪي معمار“.... هڪڙو سلسلو آهي، پاڪستان اڪيڊمي آف ليٽرس جو، جنھن ۾ مختلف ٻولين جي اديبن، شاعرن، عالمن جو سوانحي تعارف اردوءَ ۾ ڪتابن جي صورت ۾ ڪرايو ويندو آهي، ته جيئن ٻين ٻولين وارن کي، خبر پوي ته انھن ماڻھن جو ڪم ۽ حيثيت ڇا آهي..... نالا ته ٻڌن ٿا سڀ، پر انھن جي پوري زندگيءَ جي باري ۾، ڪَمَ جي باري ۾ خبر پوي ٿي. اهو سٺو ڪم آهي. مون به ڪوشش ڪئي... سٺو ڪم ٿي ويو. اهو به اطمينان ٿيو ته پنھنجي محسن لاءِ، استاد لاءِ، مون پنھنجي حصي جو ننڍڙو ڪم ڪيو. تنوير صاحب جي وفات کان پوءِ ئي اهو ڪتاب ڇپيو هو..... نئين شاعري جيڪا ٿي رهي آهي، شاعرن جا هجوم ڏسون ٿا، ان شاعريءَ جي معيارَ متعلق ڇا چوندؤ؟! گهڻا سُٺا شاعِرَ به آهن. نوجوانَ Creative آهن، تخليقڪار آهن، پر انھيءَ ۾ وري هِڪڙي شئي ٿئي ٿي ته.... هڪ ته تنقيد پاڻ وٽ آهي ڪونه، سٺا نقاد ڪونھن، يا ته تمام گهڻي تعريف ٿئي ٿي، يا ته وري ڪوئي ڪنھن تي ناراض آهي ته ان تي Personal ٿي لکي ٿو. Personal شيون تنقيد جي زمري ۾ ناهن اينديون.... يا وري ڪا سطحي راءِ ڏئي ڇڏڻ. مثال، ڪڏهن ڪڏهن ائين پڙهندو آهيان ته، ادا! هي ڪتابُ آهي، انھيءَ ۾ ٻَه غزل سٺا آهن، باقي سڀ ڀرتي آ.... اها راءِ سطحي آ. جڏهن ڪنھن به فنپاري تي اوهان راءِ ٿا ڏيو ته، ان ۾ Justification هُجي. دليلن جي بنياد تي هجي. شاعري ٿئي پئي. تمام سٺا شاعر به آهن. نئين ٽھيءَ جي جيڪا شاعري آهي، اها اڳتي وڌندڙ آهي، پَر ان ۾ وري ڪافي اهڙيون شيون به آهن... (کلندي)مطلب ”شوقيه فنڪار“ به آهن..... توهان ڪنھن کي روڪي نه ٿا سگهو. هي هڪڙو آزاد ماحول آ. جنھن کي به وڻي ڪتابُ لکي. ائين به ٿئي ٿو ته هِڪڙو شاعر آهي، جنھن کي لکندي اڃان سال به مس ٿيو آ، پنھنجو ڪتاب ڇپرائي ٿو ڇڏي. اها ان جي هڪڙي خواهش آ. باقي اسان ڪنھن کي روڪي نه ٿا سگهئون. باقي جيڪو Real Poet آهي، ان جي شاعري Surrive ڪندي. اهو هلندو. باقي ڪجهه شيون اهڙيون آهن، جيڪي عارضي طور تي هونديون آهن. ماڻھو ايندا، وري هليا ويندا. هڪڙا مسافر ايندا، ٻيا ويندا.... ڊگهو سفر اهي مسافر ڪندا، جن وٽ Base هوندو، جن جو تخليقي بنياد مضبوط هوندو. شعور جي وسعت، احساس کي سمجهڻ ۽ مشاهدو.... اهي سڀ شيون جيڪڏهن ڪنھن مسافر وٽ آهن، ته اهو هلندو گهڻو.... باقي ٻيا رستي ۾ ئي ٿڪجي پوندا. ها، انھن کي Encourage ڪرڻ گهرجي. عام طور تي اها شڪايت ٿيندي آ ته Generation Gaps آهن، پَر منھنجي خيالَ ۾ اهڙي ڳالهه به ڪانھي... سنڌي ادبي سنگت جي موضوع تي پي ايڇ ڊي ڪرڻ جو تجربو ڪيئن رهيو؟ اصل ۾ تحقيقي ڪم به تمام گهڻو محنت طلب ڪم هوندو آهي. هِڪڙو Creative ماڻھو وڌيڪ بھتر تحقيق ڪري سگهي ٿو. منھنجو اهو Opinion هوندو آ. مان پنھنجي سڃاڻپ وري صرف هڪڙي چاهيندو آهيان، منھنجي شاعري.... ڊاڪٽر تنوير عباسي صاحب سان منھنجي محبت هُئي هِڪَ شاعِرَ جي حيثيت ۾.... ۽ مون جڏهن شاهه عبداللطيف يونيورسٽيءَ ۾ نوڪري اختيار ڪئي ته مون کي احساس ٿيو ته مون کي تحقيقي ڪم ڪرڻ گهرجي. ان زماني ۾ پروموشن جي لاءِ پي ايڇ ڊيءَ جي پابندي نه هئي، جيئن اڄڪلھه آهي. ان زماني ۾ مون پي ايڇ ڊيءَ لاءِ موضوع چونڊيو ”سنڌ جي مزاحمتي شاعريءَ جو تنقيدي جائزو“ ۽ ان جو خاڪو ٺاهي تنوير صاحب وٽ ويس. هاڻي پي ايڇ ڊيءَ کانسواءِ ڪو به رهنما نه ٿو ٿي سگهي، پَر ان وقت ڪو به عالِمُ رهنما ٿي پئي سگهيو. غلام مصطفيٰ قاسمي صاحب، پير حسام الدين راشدي صاحب، تنوير عباسي صاحب.... اِهي سَڀُ پي ايڇ ڊي نه هيا. مون کي تمام گهڻي خوشي ٿي ته تنوير عباسيءَ جھڙو وڏو قابل ماڻھو مون کي رهنما مليو. سائينءَ مون کي صلاح ڏني ته، هي جيڪو موضوع آهي، مزاحمتي شاعري.... يا وري علامتي شاعري.... انھيءَ تي ڪوئي به پي ايڇ ڊي ڪري سگهي ٿو، پر ”ادبي سنگت“ اهڙو موضوع آهي، جنھن تي ٻيو ڪوئي، انھيءَ انداز سان نه ڪري سگهندو.... منھنجي ادبي سنگت سان Involvement به هُئي ۽ ۱۹۹۲ع ۾ مون جڏهن انھيءَ موضوع لاءِ رجسٽريشن ڪرائي ته ان وقت تقريبن سَڀُ، سنگت جا اڳوڻا سيڪريٽري جنرل به زندهه هيا. سنڌي ادبي سنگت جا اڳواڻ، مھندار، جيئن شيخ اياز صاحب، اياز قادري صاحب، تنوير عباسي صاحب، رشيد ڀٽي صاحب، تاج بلوچ صاحب.... اهي سڀ وڏيون شخصيتون زندهه هُيون.... انهن جي سينن ۾ جيڪا تاريخَ سمايل هُئي، اُها به اوهان جي پهچ ۾ هئي... جي بلڪل.... اهو ئي... تنوير عباسي صاحب چيو ته اَڄُ جيڪو ڪجهه تون لکندين، اهو سَچُ هوندو. سُڀاڻي لکڻ وارا ڌُڪا به هڻندا. سنڌي ادبي سنگت تي جيڪو تحقيقي ڪم هُيو، اهو هِڪ لحاظ کان مختلف به هيو. مثال، جيڪڏهن اڄ مان شيخ اياز جي شاعريءَ تي پي ايڇ ڊي ڪرڻ ٿو چاهيان، ته سڄو مواد دستياب آهي. هڪڙي الماڙي ڀري پئي آهي، جنھن ۾ شيخ اياز جا سَڀُ ڪتابَ موجود آهن. سنڌي ادبي سنگت اهڙو موضوع هُيو، جنھن متعلق ڪتابن ۾ ڪو مواد ئي ڪو نه هيو. اسان وٽ ادبي سنگت ۾ روايت اها رهي آهي ته رڪارڊ رکڻ جو رواج ڪونھي. مثال، ڪنھن شاخ جو نئون سيڪريٽري اچي ٿو ته انھيءَ کي رڪارڊ منتقل نه ٿيندو. پنَن تي ڪاروائي لکي وئي، اخبار ۾ ڇپجي وئي، بس.... مون گهڻو مواد اخبارن مان حاصل ڪيو. ۵۶-۱۹۵۵ع جون اخبارون سنڌالاجيءَ مان ڳوليم.... اوهان ادبي سنگت جي ڪردار کي ننڍي کنڊ ۾ ترقي پسند تحريڪَ جي ڪردار سان جوڙيو آهي... هيءَ سنڌي ادب ۽ ٻوليءَ جي تحريڪ آهي. ننڍي کنڊ ۾ جيڪا ترقي پسند تحريڪ شروع ٿي، اُن جا سنڌي ادب تي ڪھڙا اثر پيا، اِها سموري تاريخ موجود آهي، هِنَ مقالي ۾. سنڌي ٻوليءَ جي لاءِ سنڌي اديبن سنڌي ادبي سنگت جي پليٽ فارم تان جيڪا جدوجھد ڪئي، اهو هڪ الڳ باب آهي. اها هِڪ الڳ تاريخ آهي. چوڏنھن بابَ آهن ڪُل... انھيءَ ۾ سڀ شيون آهن. ادبي سنگت جا اختلاف، مزاحمت.... تقريبن سڀ موضوع آهن ۽ اها پنجاهه سالن جي تاريخ آهي. ۱۹۴۷ع کان ۱۹۹۷ع تائين.... ادبي سنگت کانسواءِ مختلف ادارن جي سربراهَه جي حيثيت سان اوهان جو گھڻو ڪَمُ آهي ۽ اوهان کي ايوارڊ به گھڻا مليا آهن... توهان ذڪر ڪيو مختلف ادارن جو.... اصل ۾ عُھدن ۽ رُتبن جي ايتري اهميت ناهي هوندي. اصل اهميت Commitment  جي هوندي آهي. ماڻهو جتي به آهي، سچائيءَ ۽ ايمانداريءَ سان ڪَمُ ڪري. باقي.... هي سَندُون، ميڊل، تعريفون دِل! تنھنجي لئه هڪ دوکو آ جو راهِه وفا ۾ آهِه مليو سو گهاءُ به ڄڻ ڪو تمغو آ ڏَهَه ماڻهو، ڪَمَ جي حوالي سان محبت ڪن ٿا، ته انھيءَ کان وڌيڪ ڪو ايوارڊ ڪونھي ڪو. توهان سان دلي طرح ڪو محبت ڪري، صرف هِڪَ شاعِرَ جي حيثيت ۾، هڪ ليکڪ جي حيثيت ۾، ته ان کان وڌيڪ ڪو ايوارڊ آهي ئي ڪو نه.... سنڌ جي ٻارن جي لاءِ به اوهان جو نظم توڙي نثر ۾ گھڻو ڪم آهي... ننڍپڻ جو، جيئن مون ذڪر ڪيو ته ”گلن جھڙا ٻارڙا“ تنظيم هئي. غفران عاقلاڻي، خدا بخش ابڙو، اياز گل، نصير مرزا، اخلاق انصاري، نياز پنھور.... ۽ ٻيا دوست، انھيءَ تنظيم ۾ هوندا هيا. اتان هِڪُ اتساهه مليو. رسالو نڪرندو هيو ”گلن جھڙا ٻارڙا“، جنھن ۾ ٻارن جي لاءِ شاعري لکي سي. لکندا رهندا هياسي. سال ۱۹۷۷ع ۾ منھنجو پھريون ڪتابُ آيو ٻارن لاءِ ”روز ٽڙن رابيل“.... اهو توهان ڏسندؤ ته انھيءَ ۾ جيڪا ڪئليگرافي آهي، اها به مان پاڻ ڪئي. اسڪيچ به مان پاڻ ٺاهيا. ٽائيٽل به پاڻ ٺاهيو. وليم بليڪ جي ڪتابَ “Songs of Innocent” مان مون کي اها Inspiration ملي. معصوم شاهه لئبريريءَ ۾ مون اهو ڪتابُ پڙهيو. جنھن ۾ هُنَ ڪئليگرافي، اسڪيچ، ٽائيٽل سڀ شيون پاڻ ڪيون آهن... سو منھنجي انھيءَ تجربي کي گهڻو پسند ڪيو ويو. ان کانپوءِ ڪهڙا ڪتابَ آيا اوهان جا، ٻارن لاءِ؟! ”چنڊ پشم گولو“، ”پتلين جو تماشو“، ”پوپٽ جھڙا گيت“، ”مٽيءَ جا رانديڪا“.... هِڪ تسلسل رَهيو شاعريءَ ۾. نثر ۾ به ڪتاب آيا ٻارن لاءِ ”آچر جا احوال“، ”جيتن جي ڪانفرنس“، ”نئين دؤر جا نوان سبق“.... اها سَڀُ هِڪڙي ڪوشش هئي پنھنجي طرف کان، ڇاڪاڻ ته ٻارن جو ادب وڏي اهميت رکي ٿو، انھيءَ حساب سان ته ٻارن ۾ Reading Habit انھيءَ عمر ۾ پيدا ٿئي ٿي. ٻاراڻي وهيءَ ۾ جيڪي دوست ڪتابن طرف آيا ته سڄي زندگي ڪتابن سان ئي رهيا. اِها منھنجي انفرادي ڪوشش هئي. ٿيڻ ائين گهرجي ته انھيءَ سلسلي ۾ اجتماعي ڪوششون ٿيڻ گهرجن. اسان وٽ انفرادي سطح تي ٿورو ٿورو سڀني Contribute ڪيو آهي. خوشيءَ جي ڳالھه آهي ته اسان وٽ ٻارن جو ادب متعارف ٿيو ۽ گهڻو هليو. هتي پي ٽي ويءَ تي منھنجا ٻارن لاءِ لکيل تقريبن سڀ گيت رڪارڊ ٿيل آهن. وڏن فنڪارن جي آواز ۾.... استاد محمد يوسف، منظور سخيراڻي، سرمد سنڌي..... بادل! ٿورو بيھُه برن ۾ واريءَ تي وسڪار ڪري وڃ! خوش ٿرين جا ٻارَ ڪري وڃ! اهو سرمد سنڌيءَ جي آواز ۾ رڪارڊ ٿيل آهي.... اوهان اڄ به ٻارن لاءِ لکو پيا، اها اوهان جي شخصيت جي سُٺائي ئي آهي... منھنجو هِڪُ اڻ ڇپيل شعري مَجموعو ”اکرن جا رنگ“ اچي رهيو آهي، جنھن ۾ سنڌي الفابيت جي ٻاونجاهه اکرن سان، موضوع جي حساب سان ٻاونجاهه نظم آهن... ڏسو نه، ٻولين جي لاءِ خطرا به موجود هوندا آهن، ٻوليون ترقي به ڪنديون آهن، ته زوال پذير به ٿينديون آهن. پنھنجي ٻوليءَ کي بچائڻ لاءِ تعليم ئي سڀ کان وڏو ذريعو آهي. هڪ تعليم ۽ ٻيو تخليقي ادب... هاڻي اسان وٽ اهڙي صورتحال ٿي وئي آهي، جو اسان جو ٻار ڳالھائي ته سنڌي ٿو، پر سنڌي لکي پڙهي نه ٿو سگهي. اهو هڪ وڏو الميو آ. ان لاءِ ضروري آهي ته اسان پنھنجي ٻار کي پنھنجي سنڌي ٻوليءَ ڏانھن راغب ڪيون. والدين جي حيثيت ۾ اسان انھيءَ سلسلي ۾ وقت نه ٿا ڏيون. استاد به اهو ڪردار ادا نه ٿا ڪن. دل چوي ٿي ته اوهان کان اوهان جي شاعري ٻُڌجي... مسافر! ننڊ جو ڀاڪر نھوڙي نينھن کي ويندو اڄوڪي ڏينھن کي ويندو ڪڏهن هن جاڳ ڏي هلجي ڀلي جي ماڳ جو رستو ڏٺل ناهي، ته پوءِ ڇا هي؟! اڄاتل ڀاڳ ڏي ڀُلجي چون ڇا ٿا هي پرماري؟ انھن کي ڇو ڀلا ٻُڌجي؟! وطن جي عاشقيءَ ۾ پرَ پَڪو ويساهُه ئي رکجي لڦون پيرن جون ڇو ڳڻجن؟ مٽيءَ جي درد کي ڳڻجي وساري سڀني چھرن کي ڪڏهن هن سنڌ کي ڏسجي ڪٿي ڪو ٻارُ جي روئي سندس معصوم ڳوڙهن کي وڃي پاٻوهه مان اگهجي رسالو شاهَه جو کولي ڪڏهن ڪو بيتُ ئي پڙهجي وطن لئه ڇا ڪيو آهي؟ ڪڏهن هي پاڻ کان پُڇجي مسافر! ننڊ جو ڀاڪر نھوڙي نينھن کي ويندو اڄوڪي ڏينھن کي ويندو واهه سائين واهه... اوهان جي اردو نظمن جو ڪتابُ ”مين اپنا وقت بيچتا هون“ به آيو آهي... انهيءَ ۾ ڪهڙا موضوع آهن؟ موضوعَ اهي ئي ساڳيا آهن زندگيءَ سان لاڳاپيل. داخلي ڪيفيتون به آهن.... انھن کان ماڻھو پري نه ٿو ٿي سگهي. آس پاس جون معروضي حالتون، ڌرتي، ماڻھو، ماڻھن جا مسئلا، ڏک، سک، خوشيون، انتظار، وڇوڙا، اهي سَڀُ شاعريءَ جون ڪيفيتون آهن. موضوع ساڳيا ئي هوندا آهن، پر هر شاعر جو وري پنھنجو ڏانءُ آ. ساڳي موضوع کي توهان ڪيئن ٿا بيان ڪري سگهو؟ توهان وٽ ڪيترو آرٽ آهي، ان ڳالهه کي بيان ڪرڻ جو؟ اهو آرٽ ضروري آهي، انھيءَ تخليق ۾. مان ڪوشش ڪئي آهي ته انھن اردو نظمن ۾ به ائين ئي هجي... ادل سائين! ڳالهيون گهڻيون آهن، پَر وقت اسان کي وڌيڪ اجازت نه ٿو ڏئي. اوهان جي تمام گھڻي مهرباني جو اسان کي قيمتي وقت ڏِنُوَ... توهان جي مھرباني جو منھنجي لاءِ تمام سُھڻا لَفظَ چيَوَ.... توهان جي محبت آهي اها.... توهان عزت ڏني...   (ڏھاڙي ڪاوش حيدرآباد جي ’ڪاوش دنيا‘ ۾ ٻن قسطن منجھ ۳۰ مئي ۲۰۲۱ع تائين ڇپيل) ادل سومرو ابراھيم کرل درياءَ پار سھڻيءَ جو ميھر ھو جنھن لاءِ ھوءَ جھنگ جو پنڌ ڪري دلو ڪڇ تي رکي سرن ٻوڙن، ڪنڊاون پيچرن کي لتاڙي جڏھن ڪناري پھچندي ھئي تہ سندس من ۾ رڳو محبوب ھوندو ھو وچ واريون تڪليفون ھوءَ لکائيندي ئي ڪونہ ھئي، درياءَ جي دھشت کيس ڌڪي پوئتي نہ ڪري سگھندي ھئي، ڪُنن جا ڪڙڪاٽ، سيسرن جا سرٻاٽ ۽ سرڙاٽ کيس سسيءَ جو سانگ ڪرڻ ڏانھن ڪڏھن بہ متوجھ نہ ڪري سگھندا ھئا، ھن جو عشق پاڻيءَ تي ترندو وڃي ميھر سان ملندو ھو. ائين عشق ڪنھن بہ رڪاوٽ، تڪليف، اڻانگي رستي، خوفناڪ ۽دھشت زد علامت، ڏيک، کي حواسن تي حاوي ٿيڻ نہ ڏيندو ھو ائين ڪنھن طرفان مليل پيار، عزت، ھمت افزائي، اتساھ بہ حوصلو ڏيندو رھي ٿو تہ اسان کي او سھڻا وساري نہ ڇڏجو ڏئي پيار دل مان ڌڪاري نہ ڇڏجو درياءَ جي ھن پار رھندڙ ھڪ شخص جڏھن پنھنجي پيار جا پر پکيڙي اسان مٿان ڇانورو ڪري بيھي ٿو تہ اسين اس ۾ سڙي ڪٿي ٿا سگھون، سندس وڌندڙ ھٿ جڏھن اسان جي ڪلھي تي پوي ٿو تہ دنيا جا بار ھلڪا ٿي وڃن ٿا. ھو جڏھن آڱر سڌي ڪري رستو ٻڌائي ٿو تہ منزل نظرن کان ڏور نہ ٿي رھي، چيچ پڪڙي وٺي ھلي ٿو تہ اسان جا قدم لڙکڙائن ڪونہ ٿا. سمنڊ کي جاڳائيندڙ اھو شخص، جڏھن لفظن کي ڪوڏ، سپيون بڻائي شعرن جو روپ ڏئي ٿو تہ اھڙيون مالھائون جڙن ٿيون جن کي پائڻ جون سڌون ھرڪو ڪري ٿو، سندس ساٿ جي مالھا رنگا رنگ آھي، ھن ڪڏھن بہ ڪنھن کي گھٽ ڪرڻ نہ چاھيو آھي نہ ئي پاڻ ممبر تي چڙھي واعظ ڪيا آھن ۽ نہ ئي پنھنجو قد وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي آھي، ورنہ ھن دنيا۾ ڍينڍڙن جي فوج ۾ ڪمي ڪانھي جيڪي شھرتن جو ڍول ڳڄيءَ ۾ وجھي بادشاھي ھوڪا ڏيڻ ۾ مشھور ٿي پيا آھن، ۽ غلاميءَ جي سنگھر کي بہ مالھا سمجھي رھيا آھن. ھن بيت لکيا آھن، وايون چيون آھن جيڪي ديس جا نقشا چٽا پيش ڪن ٿيون، ھن خوشامدي قصيدا ڪونہ لکيا آھن ۽ نہ ئي مير، پير جي ساراھ جا ڍڪ ڀريا آھن جو ڪنھن مھل موقعي تي ڪاڪڙي کي آڱر ھڻي الٽي ڪرڻي پوي. ھو چوڏھين جي چنڊ جيان ھميشه چٽو ٿي بيھندو آھي، دل ۾ ڳالھ رکندو ڪونھي چئي ڏيندو آھي پوءِ ڀلي درياءُ وھي وڃي. غلطي تسليم ڪيو، اعتراف ڪيو، ساڳئي جو ساڳيو، ور وڪڙ ٿيڻ ڪونہ ڄاڻي، لڪي وار نہ ڪري نہ ئي سانڊي واريون ڦوڪون ڏئي، کيس باھ ٻارڻ ڪونہ اچي دکندڙ ٻنڍيءَ تي پاڻي ھاري ڇڏي، ڀل دونھون سندس اکين مان پاڻي وھائي وجھي پر اف نہ ڪبي. ھٿ جو سخي، دوستن اڳيان کيسو ٻاھر ڪڍي ابتو ڪري ڇڏبو پر ٻن آڱرن سان ڇڪي، ڳڻي ڪاغذ جا ٽڪرا ٻاھر ڪونہ ڪڍندو نہ ئي کين ڌڪو ڏئي تري تائين پھچائيندو، سندس ھت جون تريون سڌيون رھنديون. ھن ڪڏھن بہ ٻٽونءَ جي زپ کي پڪڙ سان بند نہ ڪيو آھي جو وقت اچڻ تي نہ کلي. ۱۵ آگسٽ سندس جنم ڏينھن آھي، سکر جھڙي سخت شھر ۾ دل جو ڪونئرو ھي ماڻھو ادل سومرو آھي، جنھن جي شخصيت جا کوڙ پاسا آھن، خدا ڪري ھو وڌئون وڌ ھجي، ڪوسو واءُ نہ لڳيس، اسان جي مٿان سندس شفقت وارو ھٿ رھي، کيس جنم ڏينھن جون مبارڪون ھجن.   (ابراھيم کرل جي فيسبڪ ٽائيم وال تان ۱۵ آگسٽ ۲۰۲۲ع تي کنيل)   ادل سومرو الفت حسين سکر جي سُڃاڻپ منهنجي ادبي دوست سائين ادل سومري کي ڪير نه سُڃاڻي، جنهن پنهنجي زندگي شاعريءَ ادب ۽آرٽ سان گڏ گذاري آھي. يونيورسٽيءَ ۾ پڙھڻ دوران سائين ادل سومري مون کي همت ۽ حوصلي جا سبق پڙھايا۔ ڏکين وقتن ۽ حالتن مان نڪرڻ جو رستو ڏسي منهنجي رهنمائي ڪئي. زماني جا حقيقي رنگ سُڃاڻڻ جو هنر ڏنو سندس ڪچهريءَ جا منفرد انداز وڻندڙ آهن. هڪ دفعي منهنجي بابا سائين (تاج جويي) جي طبيعت ٺيڪ نه هجڻ ڪري، سائين ادل سومرو بابا سائين سان ملڻ ۽ سندس طبيعت پُڇڻ بابا سائين جي گهر حيدرآباد آيا هئا۔ بابا سائين مون کي به فون ڪري گهرايو. سائين ادل سومري اتي بابا سان ايترا ڀوڳ چرچا ڪيا جو بابا کان پنهنجو بخار ئي وسري وي ۽ هو پنهنجا ٽهڪ روڪي نه سگهيو. سائين سان ڪافي ڪچھريون ۽ پروگرامن ۾ ملاقاتون ٿيون آهن ۽ انهن ڪچهرين ۾ اسان کان پنهنجا ڏک وسري ويندا آھن. بابا سائين تاج جويو اڪثر اُها ڳالھ چوندو رهندو آهي ته ادل سومري سان منهنجي جيتري هجت آهي ايتري ڪنهن سان اهي۔ يا ادل به مون سان هجت ڪندو آهي ڀوڳ ڪندو آهي خوش رهندو آهي گھمندو وتندو آهي۔ زندگي خوش ٿي گذاري ٿو. چوندو آھي؛ ”ادل سان منهنجي دوستي ستر پنجھتر کان وٺي رهي آهي پر هن دوستيء ۾ ڪڏهن به دوکو ناهي ڪيو. “ مان هتي آغا سليم جا اُهي لفظ لکڻ چاهينديس جيڪي سائين ادل سومري جي ڪتاب سمنڊ جاڳي ٿو جي بيڪ ٽائيٽل تي لکيل آھن. ”ادل سومري جي شاعريءَ جھڙي، شاعري ڪرڻ جي حسرت اٿم. “ (آغا سليم) هڪ ڏينهن بابا ڪچهري ڪرڻ وقت مون کي چيو هي ڪتاب پڙهي ڏس۔ سائين ادل سومري جو اهو ڪتاب وساري نه ڇڏجو. مون ٻه دفعا پڙهيو آهي. ان ڪتاب جي باري ۾ آئون سائين لڇمڻ ڪومل جا هي لفظ ضرور لکڻ چاهيندس جيڪي منهنجي دل جي ترجماني ڪن ٿا. ”تنهنجي شاعريءَ جو مجموعو "وساري نه ڇڏجو" ٻه ڀيرا پڙهيو اٿم. “ هڪ ڀيري ٻوليءَ جي لئي جو لطف وٺڻ لاءِ، ٻيو ڀيرو سوچ جو سلسلو جوڙڻ لاء اڄ سائين ادل سومري جو جنم ڏينهن آھي سائين کي جنم ڏينهن جون ڪروڙين دلي واڌايون هجن. . . !! بي وفائيءَ هو مون کي ٻوڙي ڇڏيو تار مان تنهنجي بچايو پيار هو. (ادل سومرو)   (الفت حسين جي فيسبڪ ٽائيم وال تان ۱۵ آگسٽ ۲۰۲۲ع تان رکيل/ کنيل)   ادل سومرو دادا سنڌي ادل سومرو جيڪو هر سنڌي ٻار ۽ ٻڍي، جوان ۽ جهوني جو ادل آهي. هن صاحب، جنهن خلوص ۽ جذبي سان، سنڌي ٻاراڻي ادب جي خدمت ڪئي آهي، سا ڪڏهن به وساري نه ٿي سگهجي. نظم ۽ سندس ٽي ڪتاب ۽ نثر ۾ ” نئون نصاب “ پنهنجي انفراديت ۽ افاديت جي لحاظ کان، سنڌي ادب ۾ جداگانه حيثيت رکي ٿو. (۸۷ – ۱ – ۲۸) ادل جو لاڙو ٻاراڻي ادب ڏانهن گهڻو آهي. گل ڦل ۾ سندس نئون نصاب هلندڙ آهي. ڏاڍو رقت انگيز ۽ اثرائتو آهي. طنز ۽ مزاح سان گڏ ننڍن لاءِ نصيحت آميز به آهي. ٽوپي، جتي، تاج، جهوپڙي وغيره پڙهي مونکي ابن انشاءَ جو ڪالم ۽ ڪرسي ياد اچي ويا. جيڪڏهن کيس مان سنڌي ٻاراڻي ادب جو ابن انشاءَ سڏان ته غلط نه ٿيندو. ابن انشاءَ جو انداز تحرير به اهڙو آهي. ٻار جو ذهن ۽ دل ڪنئرو ۽ نرم هوندو آهي. هي ٻار اڳتي هلي سٺا شهري بنجن، پنهنجن حقن حاصل ڪرڻ سان منجهن فرض ادائي جو شعور جاڳي. پنهنجي لاءِ جيئڻ سان گڏ ٻين لاءِ جيئڻ سکن ته ان لاءِ ادل جو هي نصاب ڪارگر اڃا شروعات آهي، پر سلو اهو جو انگورو ڀلو، وانگر هي سلسلو مون کي ڏاڍو وڻي ٿو. تازو هن مهيني مون جهوپڙي پڙهيو. هي بيوس وري جهوپڙي آيه، جنهن چيو هو ته ” الا جهريءَ م شال غريبن جي جهوپڙي“. پر هن جهوپڙي تي ادل پنهنجن پوءِ پراون بلڊوز گهمايا. غريب ۽ مسڪين مارن جي مٿي لڪائڻ جي جاءِ به کسي وڃي ويئي. اسان جو معاشرو جاگيردارانه آهي ۽ اڄ جي ٻار کي اهڙي سکيا ڏيڻي آهي. جيئن هو سرمائيدارانه نظام کان نفرت ڪري. جيستائين اسان هن استحصالي ۽ پرماريت واري نظام کي کوکلو نه ڪنداسين تيستائين اسان هن استحصالي مان نڪري پنهنجي نئين نسل لاءِ صحتمند معاشرو قائم نه ڪري سگهندا سين. ادل جي نصاب جو تاڃي پيٽو اهو آهي. ڀ ڀت، ج جتي ۾ هن طرف اشارو ڏنل آهي. بهر حال مان هن تي ضرور لکندس. ( ۱۹۷۷ع )

مختيار ملڪ هڪ ذهين براڊڪاسٽر جي سروس جي پُڄاڻي خالد زخمي چانڊيو پنهنجي چاچي سان گڏجي خيرپور جي وڏي علم واري پاڙي ۾ بابا جي ادبي دوست مختيار ملڪ جي پُڇا ڪئي سين ته هڪ رستي ويندڙ دروازي تي آڻي بيهاريو. سائينءَ جي موجودگي معلوم ڪرڻ تي خبر پئي پاڻ گهر آهن، تن ڏينهن ۾ اسين بابا جي شهادت پڄاڻان هڪ خطرناڪ قبائلي ويڙهه جو شڪار هئاسين. بابا کان سندس دوستن جي احوال جي خبر پوندي هئي، ڪن سان ملاقاتون به ٿينديون رهيون... بابا دوستن کي پنهنجي “ملڪيت” ڀائيندو هو ۽ پنهنجي دوستن لاءِ ڪنهن خطري کي به منهن ڏيڻ لاءِ هميشه تيار رهندو هو... دوست ۽ ڀائر سندس وڏي وٿ هئا، دوستن سان ناتو به اعليٰ انداز سان نڀايائين ۽ ڀائرن لاءِ پنهنجي سِرَ کي سستو سمجهي قربان ڪري ڇڏيائين. مختيار صاحب سان ملاقات ٿي ته اول ئي ناشتي جو معلوم ڪيائين.. سندس قربائتي انداز منهنجي چاچي غلام قادر کي حيران ڪري ڇڏيو... اسين وڏي اسر جو ڳوٺان نڪتا هئاسين، ان ڪري ناشتي لاءِ سائين مختيار کي منع نه ڪري سگهياسين. جيسيتائين اسين ناشتو ڪريون، تيسين پاڻ ريڊيو پاڪستان خيرپور تي وڃڻ لاءِ تيار ٿيڻ جو چئي ويا... ناشتي پڄاڻان چانهه ورتي سين ۽ ٿوري دير کانپوءِ پاڻ نڪري آيا، ريڊيو تي گڏجي هلڻ جو چيائون. آئون ۽ چاچو ساڻس گڏجي ريڊيو تي پهتاسين ۽ کيس حال احوال کان آگاهه ڪيو... حال احوال وري ڪهڙو! قبائلي جهيڙي سبب زندگي مفلوج بڻيل هئي، هر گهڙي خوف ۽ حراس ۾ ٿي گذريو... خطرن سبب اسين اسڪول، ڪاليج توڙي سرڪاري دفترن ڏانهن وڃي به نه پئي سگهياسين... اهو مشرف واري آمريت جو زمانو هو.. هر ضلعي هيڊڪوارٽر ۾ هڪ فوجي دفتر هوندو هو... اتي اسان جي مخالف مائٽن جون عورتون هر ٻئي ڏينهن اسان جي عزيزن خلاف شڪايتون لڳائي اينديون هيون... اسان حاضر ٿياسين پر گهڻين ڪوڙين شڪايتن سبب بي اثر رهياسين... تن ڏينهنِ ۾ ثناءُالله عباسي شڪارپور ۾ ايس ايس پي هو ۽ مختيار صاحب سندس دوست آهي، اها ڳالهه مون بابا کان ٻُڌي هئي... مختيار صاحبَ، عباسي صاحب کي فون ڪئي ۽ پوءِ وڃي اسان ڪوڙين درخواستن واري معاملي کان پناهه ۾ رهياسين. منهنجي هيءَ ملاقات مختيار صاحب سان پهرين ملاقات هئي... پهرين ملاقات ۾ هُو هڪ ڳُڻائتو، وضعدار، سماج ۽ دوستن سان پيار ڪندڙ شخص محسوس ٿيو... پوءِ سچل ادبي ڪانفرسن ۾ ساڻس ملاقاتون ٿينديون رهيون... لاڙڪاڻي رهڻ دوران سندس ڀائيٽي ڊاڪٽر فرخ ملڪ سان ڪافي ملاقاتون ۽ ڪچهريون ٿيون... فرخ به مختيار صاحب جهڙو ملنسار، ٻاجهارو، پيار ڪندڙ ۽ تخليقي ماڻهو آهي. لاڙڪاڻي ريڊيو تي مختيار صاحب ۲۰۰۸ ۾ آيو ته ساڻس وڌيڪ ويجهڙائي ٿي ۽ هڪ باصلاحيت براڊڪاسٽر کان تمام گهڻو سکڻ لاءِ ميسر ٿيو. ريڊيو لاڙڪاڻي تي ان کان اڳ مانواري محمد علي ٻانڀڻ، محترم ڪوثر ٻرڙي ۽ سائين شوڪت خاصخيليءَ سان ڪم ڪرڻ جو هڪ سٺو تجربو رهيو، هاڻ ته ٽيئي ڄڻا ريڊيو جي سروس مڪمل ڪري چڪا آهن. مختيار صاحب جي دلچسپين سبب ۲۰۰۹ دوران آئون پروگرام شعبي ۾ پروڊيوسر ٿيو هوس ۽ سکڻ لاءِ سندس سڄي براڊڪاسٽنگ ڄمار جو تجربو منهنجي اڳيان هو. سندس موجودگيءَ سبب ريڊيو لاڙڪاڻي جي آڊيو ڪئسيٽن واري لائبرريءَ ڊجيٽل دور ۾ پهريون قدم رکيو، انهن ڏينهن ۾ ڪمپيوٽر تان ڪلام نشر ڪرڻ بدران اڪثر انجيئر دوست ڪئيسيٽن جا ڪي.ٽُو جبل پسند ڪندا هئا... ريڊيو جي آڊيو مٽيريل اسسٽٽ سجاد شاهاڻيءَ ۽ ڊيوٽي آفيسر حاجي حسين کي پيا ڪيسيٽن لاءِ منٿون ڪندا هئا... صاحب کي خبر نه پوي ته اسان ڪيسيٽ تان ڪلام هلايو... واه جو رنگ هجي... نيٺ چڱا ڏينهن گذرڻ بعد ڪمپيوٽر جي اجائي خوف مان نڪتا ۽ ڪمپيوٽر جي دوستي سندن پروفيشنل ڪمن کي آسان بڻايو... ڊجيٽل زماني ۾ به ڪيترائي ماڻهو مينوئل قسم جي زندگي ڪيئن ٿا گذارين سا ڳالهه اڄ به جواب طلب آهي... مختيار ملڪ ريڊيو پاڪستان لاڙڪاڻي تي ٻه ڀيرا اسٽيشن ڊائريڪٽر رهيو... ٻيئي دفعا ايڪسٽرا ٽائيم ڏيندڙ هن تخليقڪار شخص وٽ براڊڪاسنگ جي هر شعبي لاءِ نت نوان خيال رهيا... اديبن، شاعرن، ليکڪن، آفيسرن جي ريڊيو جي پروگرامن ۾ شرڪت لازمي ڪيئن بڻائجي... ٻُڌندڙ اسان جي پروگرامن کي ڪيئن ٻُڌندا... ريڊيو جي پروگرامن وسيلي عام ماڻهن جي مدد ڪيئن ڪجي... موسيقيءَ کي هٿي ڪيئن ڏيارجي... ريڊيو کي عوام جي ويجهو ڪيئن وٺي وڃجي... اهڙن ڪيترن ئي خيالن تي سندس نه صرف ويچار ٻُڌبا هئا پر پاڻ هڪ ڪارڪن وانگر ڪم ڪندي نظر ايندو رهيو... پروگرامن جي شيڊيول تيار ڪرڻ کان پرفارم ڪرڻ تائين پاڻ پهرين صف ۾... اهڙي ڪميٽيڊ انسان کان جنهن سکيو تنهن جي براڊڪاسٽنگ واري زندگيءَ تي مثبت اثر ضرور پوندا... عوام جي معاملن تي نظر رکندي هڪ دفعي اچي پروگرام جي دوستن سان هڪ بحث ڇيڙيو ته عام ماڻهن کي وڌيڪ ڪهڙي تڪليف آهي؟ جنهن ۾ ريڊيو پنهنجو ڪردار ادا ڪري سگهي... نتيجي ۾ پوليس ڱان شڪايتن تي مشمل پروگرام “ريڊيو هيلپ لائن” وجود ۾ آيو... جنهن جي نگرانيءَ جي ذميواري تڏهوڪي ڊي آءِ جي پاڻ تي کنئي... اڄ تائين لاڙڪاڻي ڊويزن جي پنجن ضلعن جا آفيسر هن پروگرام ۾ شامل ٿين ٿا ۽ ماڻهن جون شڪايتون ٻُڌي انهن کي حل ڪرڻ جا جوڳا انتظام به ڪن ٿا. اڄ تائين لاتعداد ماڻهو هن پروگرام مان فائدو حاصل ڪري رهيا آهن. مختيار ملڪ پنهنجي براڊڪاسٽگ واري زندگيءَ ۾ هڪ بهترين ميوزڪ پروڊيوسر ۽ ميزبان رهيو آهي. هن سينگار علي سليم، استاد گلزار علي خان، برڪت علي، غلام علي سنديلي، ممتاز لاشاري، عاشق نظاماڻي، صنم ماروي، حميره چنه، رحمت علي ميرالي، مظهر حسين، حنيف لاشاري، بيدل مسرور، صادق فقير، ثمينه ڪنول، غلام شبير سمون سميت اڻ ڳڻين فنڪارن/ فنڪارائن جي آوازن ۾ معياري شاعري ۽ نين ڌنن تي آڌاريل ڪلامن کي رڪارڊ ڪيو آهي. ريڊيو خيرپور کان پنهنجي براڊڪاسٽنگ واري زندگيءَ جي شروعات ڪندڙ هي مهان ماڻهو اڄ جڏهن ريڊيو پاڪستان ملتان تان رٽائر ٿي رهيو آهي، تڏهن ائين هرگز نه چئبو ته سندس رٽائرمينٽ پڄاڻان براڊڪاسٽنگ جو سج لهي ويندو پر هن اميد پرست انسان جي رٽائرمينٽ جي موقعي تي اهو ضرور چئي سگهجي ٿو ته “ريڊيو کي سندس ڪمي ضرور محسوس ٿيندي ۽ اوهان جن جن ماڻهن جي من ۾ هڪ سٺي براڊڪاسٽر واري چڻنگ ٻاري آهي سان لاٽ مان لاٽ وانگر ٻرندي رهندي...” اڄ ريڊيو پاڪستان هڪ ڪامياب براڊڪاسٽر تي فخر محسوس ڪري ٿو. اوهان جي باقي ڄمار لاءِ انيڪ دعائون، سدا سلامت رهو. مختيار ملڪ سنڌ جو نامور براڊڪاسٽر ۽ شاعر - جنهن جي شاعريءَ ۾ مٽيءَ جي خوشبو آهي حفيظ چانڊيو سنڌي ادب جي تاريخ جڏهن به پڙهبي ته پتو پوندو ته اهي تخليقڪار جيڪي پنهنجي تخليقي پورهئي جون پاڙون ڌرتيءَ ۾ کپائي بني آدم جي امن ۽ اهنسا جو فڪر ڪري سندن ترقي ۽ تعمير ۾ مثبت ڪردار ادا ڪن ٿا ۽ مارن جي ڦٽل مقدر کي سنوارڻ ۾ پنهنجو اهم ڪردار ادا ڪن ٿا سي ماڻهن جي دلين تي راڄُ ڪندا آهن. سنڌي ماڻهن جي دلين ۾ گهر اڏيندڙ خيرپور جو سهڻو شاعر مختيار ملڪ به اهڙن شاعرن مان آهي، جنهن جي هر سٽ مارن جي تعمير ۽ روشن مستقبل لئي مشعلِ راهه آهي. ان پيرائي ۾ جيڪڏهن اسين مختيار ملڪ صاحب جي زندگيءَ تي نظر ڌريندا سي ته هو اسان کي سماج جي سنوت ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي نظر ايندو. هن جي تخليقن ۾ مارن جا مسئلا بيان ٿيل آهن ۽ گڏوگڏ انسانيت جو اعليٰ درس به موجود آهي، هن هميشه سنڌي ماڻهن جي سک ۽ سلامتي لاءِ گيت ۽ وايون لکيون آهن. اهڙا شاعر جيڪي عام کي اجاريندا رهن سي سندن محبوب هوندا آهن. سندن مسلسل تخليقي سلسلي سبب سماج اندر ڦهليل انارڪي جو انت ناممڪن مان ممڪن بڻجندو آهي. اهي شاعر جيڪي ڪنهن سچيتائي واري رندي راهه تي نه ٿا هلن ۽ سندن اعليٰ فڪر کي عملي طور پنهنجي زندگيءَ ۾ نه ٿا اپنائن ته اهڙا تخليقڪار ڪڏهن به ترقيءَ جي منزلن تي پهچڻ کان پري رهجيو وڃن. ائين جيئن هو ڄڻ ته اونداهين ۾ بانبڙا پائي جهالت جي جهنگ ۾ ڀٽڪندي ڀٽڪندي موراڳو مري وڃن ٿا پر زندگي کي ڪا معنيٰ نه ٿا ڏئي وڃن. ڌپ هڻي ويل سماج ۾ جيڪڏهن تخليقڪار پنهنجو آدرشي ڪردار ادا نه ٿو ڪري ته نتيجي ۾ ان سماج مان نه انارڪيءَ جو خاتمو ٿيڻو آهي ۽ نه ئي اتڙي ڪنهن به قسم جي تبديلي جي اچڻ جو ڪو امڪان باقي بچي ٿو. تــون سـُتــو آن پـيـو ، ازل جــي نـِنـڊ ۾، تنهنجي قسمت نه بدلي اي هاري اڃا مون ته ورثي جيان، آهي سانڍي رکي، منهنجي سمجهي نه تو انڪساري اڃا. شاعرن کي جيتوڻيڪ هن معاشري ۾ گهربل مان مرتبو ناهي ملي سگهيو، پر مختيار ملڪ کي سنڌ جي ماڻهن جون کوڙ ساريون محبتون مليون آهن، جن جو هو اڪثر ذڪر پيو ڪندو آهي. سندس تخليقن ۾ حق جي حاصلات جي تاريخي چيخ ۽ پراڏو آهي،جنهن سان ستل ضمير گهري ننڍ مان ڇرڪ ڀري اٿي کڙا ٿي پون ٿا، هو پنهنجي ذات ۾ انمول آهي. سندس ان بي مثال ڪردار معاشري جو سونهون بڻبو، جيڪو فريب، دوکي، دولاب يا ڪوڙ کي ڌڪاري سچائيءَ کي سيني لائي ٿو. سنڌي ادب ۾ بحيثيت براڊڪاسٽر ۽ شاعر جي مختيار ملڪ جو الڳ مقام آهي. جنهن جي تخليقن سماج جي ذهني نشونما ۽ ترقيءَ لاءِ گهڻي قدر ڪارگر ڪردار ادا ڪيو آهي، مختيار ملڪ جا ٻه شعري مجموعا ٽم ٽم ٽانڊاڻا – ۱۹۸۱ع اماس ۾ به سوجهرو شايع ٿيل آهن جنهن ۾ سندس هر شعر مٽيءَ سان محبت جو اعليٰ نمونو آهي. مختيار ملڪ، سنڌ جي دردن تي دکندو رهيو آهي، ان لاءِ سندس شعرن ۾ دانهون ۽ آنهون ئي آهن، سندس اهي آنهون هر با ضمير انسان جي ذهنن ۾ تبديليءَ جي آس اڀارن پيون ۽ اونداهين کي روشنين ۾ تبديل ڪرڻ چاهن ٿيون. هو انفراديت بجاءِ اجتماعيت جو قائل رهيو آهي، ان لاءِ ئي هو پنهنجي شعرن ۾ نسلن جي غُلاميءَ وارن سنگهرن مان کين آزاد ٿيڻ جا نت نوان دڳ ٻڌائي استحصالي قوتن سان اکين ۾ اکيون ملائي قومي استحصالي جو ڪيس پيو وڙهي. شاعر هجڻ جي ناتي سان مختيار مستقبل ۾ ايندڙ قومي نقصانن کي اک ۾ رکندي نوجوان طبقي جي ذهنن تان بي پرواهي ۽ غير ذميواريءَ جو ذنگ لاهڻ چاهي پيو ته جيئن هو قومي آجپي ۾ اهو ڪردار ادا ڪن جيئن مستقبل ۾ قوم کي هڪ مستقل عزت ۽ آجپو ملي سگهي. قيد به ڄاڻون، ڀيد به ڄاڻون، ڏاڍي لئه پر سور ٿياسين وکان ڪيڏو ڏور ٿياسين صحرائن ۾ چور ٿياسين مختيار ملڪ، جديد سنڌي شاعري ۾ عجب احساس آهن، جن ۾ ڏکندڙ ماڻهن جي ڏکن کي پنهنجائي شعريءَ جو موضوع بڻايو اٿائين، هو نهايت حساس قسم ۽ ڏڍاو بئلنسڊ قسم جوماڻهو آهي، جنهن جي زندگي سندس هڪ واحد مثال آهي.هو حساس قسم جو شاندار شاعر آهي، هو ڪڏهن به ڪنهن جي اکين ۾ ڳوڙها ڏسي ناهي سگهندو، هو اهڙن تخليقڪارن کان بنهه پري رهيو آهي، جيڪي احساسن کان الاهي پري هوندا آهن، جيڪي انفراديت جي خول ۾ جيئندا آهن، وٽن ڪنهن جي لاءِ ڪو احساس ئي ناهي هوندو. اهڙن ماڻهن جي احساسن کي جهڙُڪ اڏوهي کائي وئي هجي. ماڻهن جي اهنجن ۽ ايذائن تي منجهس تڙپ ،لڇ پڇ وارو احساس سندس اندر اڌو اڌ ڪندو آهي ته ان وقت ان درد کي هو پنن تي پرٽي، مس جي روپ ۾ پنن تي ڳوڙهن کي ڇاپيندو آهي. هو سقراط ۽ سچل واري راهه جو سچو پانڌيئڙو آهي. مختيار ملڪ، پنهنجي شعري وسيلي نه رڳو جهالت کي روشنين ۾ تبديل ڪرڻ چاهي پيو، پر دقيانوسي ريتن ۽ رسمن جي خاتمي لاءِ پڻ مثبت ڪردار ادا ڪري ٿو. شاعرن جي روشن راهن تي اڪثر ڪري ڀٽڪيل ماڻهن کي سنئين واٽ ملندي رهي آهي، ساڳي ئي طرح آءُ ائين ٿو سمجهان ٿو ته مختيار ملڪ جي شاعري بي پهچ مارن جي لاءِ اتساهه جو سبب آهي، جتي هو جهٽ پل لاءِ آنند محسوس ڪن ٿا ۽ اڳتي هلي ساڳيا مايوس ماڻهو زندگيءَ کي ڪو ڪارج ڏئي وڃن ٿا. مختيار ملڪ، جي شاعري سنڌي قوم جي خوشحاليءَ جو پيغام آهي. سندس شاعري سندن سپنن جو حقيقي روپ آهي، جن جي پيروي کانپوءِ سندن زهر آلوده زندگيءَ ۾ خوشين جو سنسار ساهه کڻڻ لڳندو ۽ سندن زندگيءَ جو معمول به تبديل ٿيڻ لڳندو، ان جو بنيادي سبب ساڳيو آهي ته مختيار صاحب جي ان خدائي فڪر پويان سندس سموري زندگيءَ جو تلخ ترين تجربا ۽ مشاهدا ئي شامل آهن، جن کي هو گهڻو وقت اڳ ۾ ڏسي ۽ محسوس ڪري وٺندو آهي. مختيار ملڪ مزاجن نڊر، اڙٻنگ، ڌرتيءَ جو جهونجهار، دودي جو دوست، دولهه جو همراز شاعر آهي، جنهن جي ڪومل احساسن ۾ وطن جي حب جا منظر پسي سگهجن ٿا. سندس شاعري تشبيهن، استعارن، تمثيلن، علامتن سان ٽمٽار آهي، جنهن ۾ جمالياتي رنگ ڍنگ ۾ سڀ کان الڳ ٿلڳ نظر پيو اچي، اها مختيار جي پنهنجي رياضت آهي، ان حوالي سان نامياري شاعر ارزا پائونڊ لکي ٿو ته “ عڪس هڪ اهڙي لفظي سرشتي جو نانءُ آهي جيڪو جذبات ۽ ذهني واردات جي گڏيل ڪيفيتن کي خاص ۽ مقرر وقت ۾ پيش ڪري، عڪس ڪنهن شعر کي سمجهڻ جو اهم ذريعو آهي، انڪري عڪس تجربن واري شاعري بهتر ۽ خوبصورت شاعري چئي سگهجي ٿي”. مختيار ملڪ، سنڌي ٻوليءَ جو اهو خوبصورت شاعر آهي، جنهن جي قلم جي سگهه اڀ ۾ ٽمڪندڙ انهن ستارن جيڏي آهي، جن جي ٿڌيرڙي روشني جو احساس اونداهيءَ جي خاتمو ڪندو آهي، هن وٽ ڪمال جي اپروچ آهي، سندس شاعري ۾ ڌرتيءَ ۽ آسمانن جا اهڙا راز سمايل آهن، سندس شاعري ڦلواڙيءَ جو هر گل پنهنجي خوشبو سان پڙهندڙن کي پاڻ ڏانهن متوجهه ڪندي نظر پيو اچي، ان کان علاوه سندس شاعري جون پاڙون ٻوليءَ جي پاتال تائين کتل آهن، جنهن جي هڳاءَ من جي سڀني مونجهارن کي مٽائي هڪ اهڙي اميد آڻي اڳيان بيهاري آهي، جنهن سان زهر آلوده زندگيون مرڪڻ لڳن ٿيون. مختيار ملڪ جي شاعريءَ کي پڙهندڙ جڏهن مطالعي هيٺ آڻي ٿو ته سندس شعرن جي حقيقت پرجهڻ بنهه آسان ۽ سندس سمجهاڻي سليس آهي، جيئن پڙهندڙ جي دل ۾ سندس اها ڳالهه گهر ڪري ويهي رهي، ساڳي ئي طرح مختيار ملڪ صاحب جڏهن پنهنجي دردن، پيڙائن، پڇتاون، ڀوڳنائن کي لفظن ۾ سمويو ته ڪائنات جا هڙئي اسرار هن جي آڏو کُلي روشن راهن کي هموار ٿي، هن آڏو دنيا جي رازن تان پردو هٽائي، حقيقتن کان کيس همڪنار ڪن ٿا. شاعري جيڪا عام جي ڳالهه نه ٿي ڪري سا شاعري نه آهي، اها شاعري جنهن ۾ استحصالي قوتن خلاف نفرت نه آهي سا شاعري نه آهي، اها شاعري جنهن ۾ مظلوم جي طرفداري ٿيل نه آهي سا شاعري نه آهي، اها شاعري جنهن ۾ ڌرتي ڌڻين جي وڪالت ٿيل نه آهي سا شاعري نه آهي، شاعري اها هوندي آهي جيڪا سخت دل کي پگهاري ميڻ ڪري سندس اندر بيان ڪري کيس قرار بخشي سگهي. (ڏيھاڙي ڪوشش ۾، ۲۱ ڊسمبر ۲۰۱۹ع تي ڇپيل مضمون) مختيار ملڪ خوبصورت شاعر، نثر نگار ۽ براڊڪاسٽر محمد سليمان وساڻ ريڊيو سان پراڻو لاڳاپو رهيو آهي ۽ جڏهن ڳوٺ ۾ ۱۹۸۸ع تائين بجلي ڪانه هئي ته گهڻو ڪري ريڊيو جا سڀ پروگرام ٻڌندا هئاسين. ۸۰ جي ڏهاڪي ۾ ريڊيو جي پروگرامن جي ترتيب تبديل ٿيڻ سان گڏ ريڊيو ۾ هڪ انقلاب آيو ۽ ايئن ئي خيرپور ريڊيو اسٽيشن جي پروگرامن به وڏو نالو ڪمايو. ان وقت جي پروڊيوسرن شوڪت خاصخيلي، مختيار ملڪ،  نصير سومرو سان گڏ اسحاق انصاري جي ڪمپيئرنگ به تمام گهڻو مقبول ٿي. ان زماني کان مختيار ملڪ جي آواز جا چاهيندڙ بڻجي وياسين. نامياري شاعر ۽ براڊڪاسٽر مختيار ملڪ جو جنم خيرپور ميرس ۾ ۲۱ ڊسمبير ۱۹۵۹ ۾ ٿيو. مئٽرڪ ناز پائلٽ اسڪول مان ۽ انٽرميڊييٽ سپيريئر سائنس ڪاليج خيرپور مان پاس ڪيائون. شاه لطيف يونيورسٽي خيرپور مان آرگينڪ ڪيمسٽري ۾ ماسٽرس ڪرڻ سان گڏ ماس ڪميونيڪيشن ۾ به ماسٽرس ڪيائون. ان کانپوء پاڻ ريڊيو پاڪستان ۽ براڊ ڪاسٽنگ جي شعبي سان لاڳاپيل رهيا. ۸۰ ۽ ۹۰ جي دور ۾ ريڊيو پاڪستان خيرپور جي نشريات کي عروج تي پهچائڻ ۾ شوڪت خاصخيلي، نصير سومرو ۽ مختيار ملڪ پيش پيش رهيا. مختيار ملڪ خوبصورت آواز جو مالڪ هجڻ سان گڏ سٺو مقرر پڻ آهي. هن انيڪ پروگرامن ۾ اسٽيج سيڪريٽري جا فرض نڀايا آهن. ممتاز مرزا جي هوندي ئي هن سچل سرمست جي ميلي ۾ اسٽيج سيڪريٽري وارو ڪم وڏي خوبصورتي سان نڀايو. ايم آر ڊي جي تحريڪ دوران شاگرد سياست ۽ پرنٽ ميڊيا ذريعي جمهوريت جي بحاليءَ لاءِ پاڻ رسالا ڪڍڻ ۽ لکڻ ۾ سرگرم رهيا. اهو ئي سبب هيو جو کين گرفتار ڪري جيل موڪليو ويو ۽ ڪجهه عرصو روپوشي جي زندگي گذاريائون. مختيار ملڪ بهترين شاعر پڻ آهي ۽ سندن شاعري مختلف رسالن ۾ ڇپجندي رهي آهي ان کان سواءِ سندن شاعري جا هيٺيان ڪتاب به ڇپيا: ٽم ٽم ٽانڊاڻا – ۱۹۸۱  مهاڳ محترم محمد ابراهيم جويو صاحب اماس ۾ به سوجهرو – ۲۰۰۱ مهاڳ محترم تنوير عباسي صاحب مختيار ملڪ هڪ تمام سٺو نثر نگار ۽ ڪالم نگار پڻ آهي. پاڻ سنڌي ادبي سنگت جا تمام متحرڪ ميمبر ۽ جنرل سيڪريٽري پڻ رهيا آهن. هڪ ڊگهي عرصي کان ريڊيو پاڪستان لاءِ پنهنجون خدمتون نڀائيندي مختلف اسٽيشنن جهڙوڪ خيرپور، لاڙڪاڻو، ڀٽ شاهه ۾ ريڊيو جا لاجواب پروگرام پيش ڪيا اٿن. هن وقت پاڻ ڊپٽي ڪنٽرولر طور ڪراچي ۾ مقرر آهن. مختيار ملڪ يار ويس ماڻهو آهي ۽ سنڌي ٻوليءَ لاءِ سندس خدمتون قابل تعريف آهن. هو جڏهن به ۽ جتي به ملندو آهي ته وڏي پيار ۽ شفقت سان پيش ايندو آهي. سندس شاعريءَ مان هڪ چونڊ غزل پيش آهي. غزل تو کان ڪيڏو ڏور ٿياسين، صحرائن ۾ چور ٿياسين. ٺهندا ڊهندا رهندا آهيون، يارو! ڄڻ ڪو پور ٿياسين. قيد به ڄاڻون، ڀيد به ڄاڻون، ڏاڍي لئه پر سور ٿياسين. ڳاٽ اسان جا اوچا اوچا، اسان به اڄ منصور ٿياسين. لُٽجون ڀي ٿا، چپ ڀي آهيون، ايڏو اڄ مجبور ٿياسين. مختيار ملڪ ناميارو شاعر ۽ اديب عوامي آواز ڪراچي خيرپور جي سهڻي ڌرتيءَ پنهنجي سيني مان ڪيترين ئي شخصيتن کي جنم ڏنو آهي، جن پنهنجي محنت، سچائي، ڪمٽمينٽ سان هن سماج ۾ وڏو مقام ماڻيو آهي، انهن شخصيتن مان هڪ ناميارو شاعر، ليکڪ، براڊ ڪاسٽر مختيار ملڪ به آهي. شاعر، اديب براڊڪاسٽر مختيار ملڪ جو جنم خيرپور ميرس ۾ ۲۱ ڊسمبير ۱۹۵۹ ۾ ٿيو. مئٽرڪ ناز پائلٽ اسڪول مان ۽ انٽر سپيريئر شائنس ڪاليج خيرپور مان پاس ڪيائين. شاھ لطيف يونيورسٽي خيرپور مان آرگينڪ ڪيمسٽري ۾ ماسٽرس ڪرڻ سان گڏ ايم اي جرنلزم، ايم اي سنڌي ۽ ايل ايل بي تائين تعليم ورتي. ان کانپوءِ پاڻ ريڊيو پاڪستان کي جوائن ڪيائون. جتي مختلف عهدن تي رهيا. اسٽيشن ڊائريڪٽر جي عهدي تان رٽائرمينٽ ورتائون ۽ براڊ ڪاسٽنگ جي دنيا ۾ پاڻ مڃرايائون، ريڊيو تي ڪيترن ئي فنڪارن کي متعارف ڪرائڻ جو اعزاز رکن ٿا، پاڻ سٺا شاعر پڻ آهن ۽ سندن شاعري مختلف رسالن ۽ اخبارن ۾ ڇپجندي رهي آهي. ان سان گڏ سندن شاعري جا هيٺيان ڪتاب به ڇپيا آهن، ٽم ٽم ٽانداڻا- ۱۹۸۱ جنهنجو مهاڳ محترم محمد ابراهيم جويو صاحب لکيو. سندس ٻيو شعري مجموعو اماس ۾ به سوجهرو- ۲۰۰۱ جنهن جو مهاڳ محترم تنوير عباسي صاحب لکيو. مختيار ملڪ سنڌي ادبي سنگت سنڌ جا مرڪزي سيڪريٽري جنرل به رهيا آهن۔ ڪيترن ئي پروگرامن ۽ خاص ڪري سچل سرمست جي عرس جي تقريبن ۾ ميوزڪ واري پروگرام جي اسٽيج سيڪريٽري جا فرائض پڻ سنڀاليندا رهيا آهن۔ سنڌ جي هن سهڻي شاعر مختيار ملڪ جي غزل جون ڪجھ سٽون هيٺ ڏجن ٿيون : تو کان ڪيڏو ڏور ٿياسين، صحرائن ۾ چور ٿياسين. ٺهندا ڊهندا رهندا آهيون، يارو! ڄڻ ڪو پور ٿياسين. قيد به ڄاڻون، ڀيد به ڄاڻون، ڏاڍي لئه پر سور ٿياسين. ڳاٽ اسان جا اوچا اوچا، اسان به اڄ منصور ٿياسين. لُٽجون ڀي ٿا، چپ ڀي آهيون ايڏو اڄ مجبور ٿياسين​. مختيار ملڪ کي ادبي، علمي ۽ پيشيور خدمتن عيوض ڪيترا ئي اوارڊ ۽ شيلڊون مليون آهن. پر کيس بهترين پروڊيوسر، ريڊيو پاڪستان ريجنل ايڪسيلينس اوارڊ ۱۹۹۹ع ۽ ۲۰۰۲ع، سچل سرمست لائف ٽائيم اچيومينٽ اوارڊ ۲۰۱۳ع ۽ ۲۰۱۴ع، ٻارن لاءِ بهترين ليکڪ طور انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي اوارڊ ۱۹۸۰ع ۽ ايم اي سنڌي ادب ۾ بهرين پوزيشن تي وقت جي وزير اعلي هٿان مليل گولڊ ميڊل ذڪر جوڳا آهن. سائين مختيار ملڪ جن جي پياري شخصيت منهنجي لاءِ اتساه بخشيندڙ رهي آهي. مختيار ملڪ ھڪ محبتي، محنتي، ايماندار، سچو ۽ کرو شخص. ھڪ مڃيل ناميارو تخليقڪار. ٻاراڻي ادب جو مانائتو ۽ احترام لائق نالو. شاعري. موسيقي جو پارکو، اسان جو محسن علمي، ادبي، سماجي پروگرامن جي سونهن، ڪمال جو تخليقار رهيو آهي. مختيار ملڪ صاحب جن جي سالگره آهي.   (ڏھاڙي عوامي آوزا ڪراچي ۾، ۲۱ ڊسمبر ۲۰۲۰ع تي ڇپيل)   مختيار ملڪ سچل يادگار ڪميٽي جو سيڪريٽري، کاهوڙي ڪردار ايڊووڪيٽ محمد ايوب لاڙڪ کجين جو ديس خيرپور ميرس ۾ هونءَ ته کوڙ سارن مٺڙن ماڻهن ھن سماج جي بھتريءَ لاءِ پنھنجا پنھنجا عملي ڪردار ادا ڪيا آھن، اھي ڪردار جيڪي تاريخ جي امر باب ۾ لکيا ويندا، ڇو جو تاريخون سٺن، ڪردارن جي سونھن ھونديون آھن، ۽ اُنھن تاريخن جي امر باب منجھان ضلعي خيرپور ميرس جي اھڙي بيباڪ باڪردار ھردل عزيز سماج سڌارڪ، اٻوجھ ماڻھن جي چڱائي لاءِ پاڻ پتوڙيندڙ مخلص شخصيت مختيار ملڪ به ھڪ آهي. ۽ مون کي يقين آهي ته اُن جي محبتن ۽ ڪاوشن کي ڏسي ڪري اسان جو ايندڙ نسل ان کي ائين ياد ڪندو. جيئن عاشق پنهنجي محبوب جي ياد کي ياد ڪري پنھنجي جيئڻ جي راھِ ھموار ڪندو آهي، سائين مختيار ملڪ جي دل ڌرتيءَ جي محبت سان ايئن ڀريل آهي جيئن خيرپور جون اصيل کارڪون مٺاڻ سان ٽٻٽار آهن. اهڙيءَ محبت جو اظهار شاھ صاحب هيئن فرمايو. جاءِ نه سڄو ڏينهن، هينئڙو اوٺي وڳ جيئن، مون پريان سين نيهن، ڇنڻ ڪارڻ نه ڪيو . . ملڪ صاحب جو ادبي دوستن پراڻن يا نون فنڪارن سان الفت جو انداز ايترو ته شفيق رھيو آھي، جو ھر مڪتب فڪه جو پارکو، ملڪ صاحب کي سچل يادگار ڪميٽي جو سيڪريٽري ٿيڻ جي نوٽيفڪيشن تي ايترو ته خوش ٿيو آهي جو اُنھن جي جذبي خوشي کي ڏسي ايئن لڳو جيئن ڪچي جا ماڻھو درياھ ۾ پاڻي اچڻ تي خوش ٿيندا آھن ۽ اُميدون ھونديون اٿن، ته ھيل بھاريون ٿي وينديون. ملڪ صاحب جي سيڪريٽري ٿيڻ سان فنون لطيفه سان لاڳاپيل سڀني سڄڻن ۾ ڄڻ سرھائي، اچي وئي آھي. مختيار ملڪ سان، جيڪڏنهن ڪنهن نه بي نڀايو هجي، پر جڏھن به ملڪ صاحب ۾ ڪم پوندو ھيو ته ھو فورن بنا فرق جي سندن ڪم ايندو هو، جيئن ڪو مذھبي عبادت لاءِ، نه سيءُ ڏسي نه مينهن، اٿي پئي عشق سان. ڪنھن جي چوڻي مطابق ته. . . ڏٺائين ڪين ڏوھ، اھڙي مدد ڪيائين جو، اکين نھاريو عقل ڏي. اھڙي ارڏي اديب حساس طبيعت واري شاعر، محقق سائين مختيار ملڪ کي سچل يادگار ڪاميٽي جي سيڪريٽري مقرر ٿيڻ تي اسين سندس کي دل جي گهراين سان مبارڪ باد پيش ڪريون ٿا ۽ اسين جس ڏيون ٿا، اٿارٽي کي جنھن ھڪ مخلص جاکوڙي باڪردار شخص کي مقرر ڪيو. اھا نھايت خوشيءِ جي ڳالھ آ. سچل سرڪار پنھنجي شعر ۾ فرمائي ٿو ته. ڪڏھن من ماڪوڙي، ڪڏهن ڪيھر شينھن سچل سارو ڏينھن حال ناهي هيڪڙو. . ملڪ مختيار جيڪو ننڍپڻ کان ئي نھايت ذھين ۽ لکڻ پڙھڻ جو بيحد شوق رکندو ھئو اسڪول ۾ ھو شيار شاگردن سان راند روند ڪندي پنھنجي مستقبل کي سنوارڻ لاءِ جاکوڙيندو رھيو. مئٽرڪ پاس ڪرڻ بعد ٻارھين سپيريز سائنس ڪاليج خيرپور مان پاس ڪري شاھ لطيف يونيورسٽي مان ھڪ اھڙي ڊگري حاصل ڪيائين. جنھن ۾ غير حيات شين جو علم ۽ سندن ڪھڙو رول ھوندو آھي ۽ انجو تعلق ڪيئن آهي اُنھيءَ سوچ سندس کي مجبور ڪيو ته حياتيءَ واريَون شيون، ماڻھن جي سوچ ويچار وارو زاويو ڇا آهي. پوءِ کيس جرنلزم علم جو شوق پيدا ٿيو ۽ گڏوگڏ ھڪ بھترين صحافت جي ڊگري حاصل ڪيائين. ملڪ صاحب صدر ايوب جي آمريت، aضياءَ جي مارشلا، لا اينڊ آرڊر جي حالتن کي مدنظر رکندي، جڏھن کين قانون جي ڄاڻ جي ضرورت محسوس ڪئي، ته ترت قانون واري ڊگري حاصل ڪيائين ۽ سندس گھڻ پاسي شخصيت مختلف عملي ميدانن ۾ پاڻ ملھائڻ بعد خصوصي خدمتون ريڊيو پاڪستان حوالي ڪيون، ۽ ملڪ جي مختلف حصن ۾ خدمتون سرانجام ڏنائون. پنھنجي خاندان ۽ اولاد جي تعليم و تربيت ذهني نشونما تي خاص توجھ ڏنو ۽ ملڪ صاحب سرڪاري نوڪريءَ کي خيرباد چئي، پاڻ ادبي دنيا ۾ مختلف ادبي سرگرمين ۾ سراپا عمل رھيا آھن. ۽ پاڻ سنڌي ادبي سنگت جا باعمل عھديدار سيڪريٽري جنرل پڻ رھي چڪا آهن. سندن سيڪريٽري جنرل جي وقت پاڻ ادبي ڪارج احسن نموني سنڀاليو، سنڌي ادبي سنگت کي اوچي پرواز ڏنائون، سنگت تي نازڪ وقت اچي ويو آهي، ملڪ صاحب کي عرض آهي ته، ادبي سنگت کي سلامت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري، ۽ اسين ملڪ مختيار صاحب مان اھا اميد ٿا ڪريون ته حضرت سچل سرمست جي فڪري ۽ الستي ايجاد کي صحيح طرح نڀائڻ ۾ثابت قدم رھندا. . ساٿ ھلندو رھي. . لاٽ ٻرندي رهي. . . . . . . . سندس ئي شعر. زندگيءَ۾ خوش گذارجي، درد دل اندر نه ڌارجي. . . . . سنڌ سلامت. ساٿ، سلامت. . . . . . .   (ڏھاڙي عوامي آواز ڪراچيءَ ۾ ۱۱ اپريل ۲۰۲۲ع تي ڇپيل)   مختيار ملڪ نامياري اديب ۽ براڊڪاسٽر جون خدمتون زين سولنگي خيرپور جي سهڻي ڌرتيءَ پنهنجي سيني مان ڪيترين ئي املهه شخصيتن کي جنم ڏنو آهي، جن پنهنجي محنت، سچائي، ڪمٽمينٽ سان هن سماج ۾ وڏو مقام ماڻيو آهي، انهن شخصيتن مان ناميارو شاعر، ليکڪ ۽ براڊ ڪاسٽر مختيار ملڪ به آهي. مختيار ملڪ جو جنم خيرپور ميرس ۾ ۲۱ ڊسمبير ۱۹۵۹ ۾ ٿيو. مئٽرڪ ناز پائلٽ اسڪول مان ۽ انٽر سپيريئر شائنس ڪاليج خيرپور مان پاس ڪيائين. شاهه لطيف يونيورسٽي خيرپور مان آرگينڪ ڪيمسٽري ۾ ماسٽرس ڪرڻ سان گڏ ايم اي جرنلزم،ايم اي سنڌي ۽ ايل ايل بي تائين تعليم ورتي. ان کانپوءِ پاڻ ريڊيو پاڪستان کي جوائن ڪيائون، جتي مختلف عهدن تي رهيا، اسٽيشن ڊائريڪٽر جي عهدي تان رٽائرمينٽ ورتائون ۽ براڊ ڪاسٽنگ جي دنيا ۾ پاڻ مڃرايائون، ريڊيو تي ڪيترن ئي فنڪارن کي متعارف ڪرائڻ جو اعزاز رکن ٿا. پاڻ بهترين شاعر پڻ آهن ۽ سندن شاعري مختلف رسالن ۽ اخبارن ۾ ڇپجندي رهي آهي. ان سان گڏ سندن شاعري جا هيٺيان ڪتاب به ڇپيا آهن، ٽم ٽم ٽانڊاڻا ۱۹۸۱ع جنهن جو مهاڳ محترم محمد ابراهيم جويو صاحب لکيو. سندس ٻيو شعري مجموعو اماس ۾ به سوجهرو ۲۰۰۱ع جنهن جو مهاڳ محترم تنوير عباسي صاحب لکيو. مختيار ملڪ سنڌي ادبي سنگت سنڌ جا مرڪزي سيڪريٽري جنرل به رهيا آهن۔ ڪيترن ئي پروگرامن ۽ خاص ڪري سچل سرمست جي عرس جي تقريبن ۾ ميوزڪ واري پروگرام جي اسٽيج سيڪريٽري جا فرائض پڻ سنڀاليندا رهيا آهن۔ مختيار ملڪ خيرپور ۾ مختلف علمي ادبي فورمن سان سلهاڙيل آهي. مختيار ملڪ ڊسمبر ۱۹۷۶ع ۾ ٻارن لاءِ هڪ رسالو “جوت” جي نالي سان شايع ڪيو، ان حوالي سان سندن ادب سان گَهِرو تعلق جڙيو. اسڪول ڪاليج جي زماني ۾ اخبار هلال پاڪستان ڪراچي جي سرپرستيءَ ۾ قائم ٿيل تنظيم “گلن جهڙا ٻارڙا سنگت” ان ۾ سرگرم رهيا، سکر ڊويزن جا آرگنائيزر پڻ رهيا، ادب ۾ لکڻ جي شروعات شعر ۽ ڪهاڻيون لکڻ سان ڪيائون. سنڌ ٽيڪسٽ بورڊ جي ڪلاس ڇهين جي ڪتاب ۾ هڪ نظم “پورهئي جو مان” مختيار ملڪ جو ڏنل آهي ۽ جڏهن ته گابا پبليڪيشن جي نصابي ڪتاب سنڌي پنجين ۾ هڪ گيت “ مور” مختيار ملڪ جو شايع ٿيل آهي. مختيار ملڪ کي ادبي، علمي ۽ پيشيور خدمتن عيوض ڪيترائي ايوارڊ ۽ شيلڊون مليون آهن. پر کيس بهترين پروڊيوسر، ريڊيو پاڪستان ريجنل ايڪسيلينس ايوارڊ ۱۹۹۹ع ۽ ۲۰۰۲ع، سچل سرمست لائف ٽائيم اچيومينٽ اوارڊ ۲۰۱۳ع ۽ ۲۰۱۴ع، ٻارن لاءِ بهترين ليکڪ طور انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي اوارڊ ۱۹۸۰ع ۽ ايم اي سنڌي ادب ۾ بهترين پوزيشن تي وقت جي وزير اعلي هٿان مليل گولڊ ميڊل ذڪر لائق آهن. مختيار ملڪ جي ادبي خدمتن جو اعتراف عالمي سطح تي درجا بندي جي اداري “ريڪنگ ڊاٽ ڪام” جي سروي جي مطابق پاڪستان جي ۳۰ مشهور شاعرن جي فهرست ۾ شمار ڪيو ويو آهي. مختيار ملڪ جي ڇپيل ڪتابن کان علاوه اٺ ڪتاب ڇپجڻ جا منتظر آهن جن ۾ قديم ڪلاسيڪي ادب ۾ عظيم صوفي شاعر حضرت شاه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست، سامي ۽ ٻين جو ڪلام ڏنل آهي، مشهور شاعرن شيخ اياز، تنوير عباسي جن تي الڳ الڳ ڪتاب، سنڌ جي معروف افسانا نگار، ڪهاڻيڪار نسيم کرل تي اردو ۾ ڪتاب “ نسيم کرل شخصيت اور فن ” قابل ذڪر آهن.مختيار ملڪ جن سنڌي ادبي بورڊ ۽ انڊومينٽ فنڊ فار آرٽيسٽس جي بورڊ آف گورنرز جو ميمبر قابل تعريف آهن، هن وقت پاڻ سچل يادگار ڪاميٽي جا سيڪريٽري آهن. مختيار ملڪ جن جي پياري شخصيت منهنجي لاءِ اتساه بخشيندڙ رهي آهي، ان جا ڪيترائي پهلو ٿي سگهن ٿا انهن مان هڪ هي به پهلو آهي ته هنن پنهنجي ڀائٽي ڊاڪٽر فرخ ملڪ صاحب، پنهنجي پٽ سنگهار ملڪ صاحب جن جي پرورش تي خاص ڌيان ڏيئي انهن کي سي ايس ايس ڪرائي، انهن نوجوانن به ڪمال جي محنت ڪئي اڄ هو ٻئي نوجوان ايس ايس پي آهن، مختيار سائين انهن نوجوانن کي نوجوانن لاءِ هڪ رول ماڊل بڻايو آهي. مختيار ملڪ ھڪ محبتي، محنتي، ايمانتدار، سچو ۽ کرو شخص، ھڪ مڃيل ناميارو تخليقڪار، ٻاراڻي ادب جو مانائتو ۽ احترام لائق نالو آهي. پاڻ شاعري، موسيقي جو پارکو اسان جو محسن علمي، ادبي، سماجي پروگرامن جي سونهن، ڪمال جو تخليڪار رهيو آهي. مختيار ملڪ هڪ زبردست براڊڪاسٽر جو اعزاز پڻ رکن ٿا، هو مختلف ريڊيو اسٽيشنس تي رهيو، خيرپور ريڊيو اسٽيشن تي وڏو عرصو رهيا، ڪيترن ئي نوجوانن کي ريڊيو ڪمپيئر، انائونسر طور ته متعارف ڪرايو پر اتي رهڻ دوران مختيار ملڪ پنهنجي براڊڪاسٽگ واري زندگيءَ ۾ هڪ بهترين ميوزڪ پروڊيوسر ۽ ميزبان رهيو آهي. هن سينگار علي سليم، استاد گلزار علي خان، برڪت علي، غلام علي سنديلي، ممتاز لاشاري، عاشق نظاماڻي، صنم ماروي، حميره چنه، رحمت علي ميرالي، مظهر حسين، حنيف لاشاري، صادق فقير، ثمينه ڪنول، غلام شبير سمون سميت اڻ ڳڻين فنڪارن/ فنڪارائن جي آوازن ۾ معياري شاعري ۽ نين ڌنن تي آڌاريل ڪلامن کي رڪارڊ ڪيو آهي.مختيار ملڪ صاحب ريڊيو اسٽيشن ملتان تي اسٽيشن ڊائريڪٽر رهڻ دوران هنن جي ويجهڙائي سرائڪي، پنجابي، اردو ٻوليءَ جي شاعرن ۽ فنڪارن سان ٿي جيڪا پڻ ساراهه جوڳي ڳالهه آهي، هنن جي آڏو هو باصلاحيت هڪ برجستو سنڌ جو شاعر، اديب ۽ براڊڪاسٽر ثابت ٿيو، هُنن به هِن سنڌ ڄائي کي لکين عزتون ڏنيو، جڏهن اتان سرڪاري جاب تان رٽائرمينٽ پئي ورتائون ته هن سنڌ جي محبتي انسان کي سوين گلن جا هار پائي، ڪتابن جا تحفا ڏيئي، شالن ۽ اجرڪن جي تحفن ۽ سڪ جا ڀاڪر پائي رخصت ڪندي اهو چيائون ته اوهان جو يعني سنڌ جو اهو محبت ڀريو صوفياڻو رشتو ملتان واسين سان برقرار رهندو.   (ڏھاڙي عوامي آواز ڪراچيءَ ۾ ۲۱ ڊسمبر ۲۰۲۲ع تي ڇپيل)   مختيار ملڪ اڄ سندس جنم ڏينهن آھي شوڪت نوناري هڪ سچو کرو بي لوث انسان جنهن جي نيت تي شڪ نه ٿو ڪري سگهجي. جنهن جي تخليقي صلاحيتن آڏو وڏا وڏا ادبي بت هيچ لڳندا آهن جنهن جي مطالعي جي وسعتن ۽ گهرائيءَ سان چڱو ڀلو نه پڄي سگهي. خالص ٽئلينٽ جو قدر دان جنهن اسان کي اڳتي آندو جنهن مون کي متعارف ڪرايو جنهن مون کي ان وقت ريڊيو ۾ نوڪري ڏني جڏهن يونيورسٽي ۾ پڙھڻ لاءِ پئسو نه هو ان جي برڪتن سان ئي پنهنجي تعليم جاري رکي سگهيس. زندگي جي ڪجھ اوچتن حادثن سانحن هن جي لهجي ۾ ڪڙاڻ ضرور اوتي ڇڏي پر اهو زهر هن اندر مان ڪڏهن نه اوڳاڇيو لهجي ۾ ميٺاج يارن جو يار ۽ دشمنن جو دشمن. مون هن جو ساٿ ڪڏهن نه ڇڏيو هر موڙ تي هن سان گڏ رهيس هميشه هن جو ٻانهن ٻيلي رهيس هن تي ٿيندڙ ھر وار اڳيان هيومن شيلڊ ٿي بيٺس ڪنهن به مرحلي تي هن کي نه ڇڏيم هن جو دشمن منهنجو دشمن اڄ به مختيار سان روح جا پيچ اٽڪيل اڄ به هن سان منهنجي محبت اڄ به هن کي لڳندڙ خنجر اڳيان پهريان منهنجو سينو ڇلني. مون ڪڏهن مختيار مان هٿ نه ڪڍيا هن منهنجي لاءِ ڇا ڇا نه ڪيو هڪ هڪ ڳالھ منهنجي دل تي اڪريل ان ڪري مختيار ۽ مان قلم ۽ مس وانگر لازم ملزوم. ماڻھن کي هن سان همدردي پر منهنجو فخر مختيار. هو پرفيڪشن جو قائل منهنجي ٻوليءَ کي بهتر بڻائڻ وارو منهنجي شخصيت جي ڀڃ گهڙ ڪري تعمير ۽ اڏاوت ڪرڻ وارو اڻ گهڙئي ڪاٺ مان مون کي صورت ڏيڻ وارو مختيار جنهن جي اڄ سالگره المنظر هوٽل ۾ ملهائڻ پٺيان به مک ڪردار منهنجو اڄ ڪيڪ تي به هن جي تصوير ٺھرائي آ. جنهن کي ڏسي هو خوش ٿيندو مان هن جون چڱايون وساري ئي نه ٿو سگهان احسان اتارڻ چاهيان پر اتاري ئي نه ٿو سگهان. ڪلھ به مختيار جي مرڪ چلڪڻي پکراج جهڙي سچي اڄ به هن جي ٽھڪن ۾ تازن سڄر گلابن جهڙو سواد. لو يو پيارا مختيار   (شوڪت نوناري جي فيسبڪ ٽائيم وال تان ۲۳ ڊسمبر ۲۰۲۲ع تي کنيل)

راشد مورائي دل جو شهر غلام حسين خاصخيلي ’مان باغي هان، مان باغي هان‘ سنڌي ٻولي جو ناميارو شاعر راشد مورائي جنهن کي باغي شاعر به سڏيو وڃي ٿو. راشد مورائي جي شاعريءَ ۾ سنڌ وطن سان محبت سان گڏوگڏ سنڌ جي حسن ۽ سنڌ ۾ ماڻهن جي مسئلن تي سندس شاعري ۾ گهڻو ڪجهه ملي ٿو. شاعر قومن جا عظيم هيرو هوندا آهن، انهن عظيم شاعرن ۾ راشد مورائي جو نالو به تاريخ ۾ سونهري لفظن سان هر وقت ياد رکيو ويندو. شاعر راشد مورائي وڏي دليريءَ سان شاعري لکندو رهيو. سندس شاعريءَ جي آواز کي سنڌ جي فنڪارن انهن ماڻهن تائين شاعريءَ کي پهچايو، جتي ڪتابي صورت ۾ شاعريءَ کي اُهي ماڻهو پڙهي نٿا سگهن، جيڪي اڻ پڙهيل آهن. سنڌ جي يڪتاري ۽ چپڙي جي مشهور فنڪار جلال چانڊيو جنهن کي شهر توڙي ٻهراڙي جا ماڻهو ڪنهن دور ۾ وڏي چاهه سان ٻڌندا هئا ۽ موجوده ڪمپيوٽر واري جديد دور ۾ جلال چانڊيو جا ڳايل ڪلام موبائل فون يا ڪمپيوٽر تي ٻڌڻ لاءِ ملن ٿا، پر نوجوان نسل جلال چانڊئي کي گهٽ ٻڌي ٿو. پڙهيل لکيل ماڻهو جلال چانڊيو ڀلي نه ٻڌن پر اڄ به ٻهراڙي ۾ ٻڪريون چاريندڙ ڌنار کان ويندي ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري اڄ به وڏي چاهه ۽ محبت سان جلال چانڊيو جي آواز ۾ سنڌ جي شاعرن جا ڪلام ٻڌن ٿا. راشد مورائي پنهنجي شاعري جلال چانڊئي جي آواز ۾ به رڪارڊ ڪرائي ۽ سندس اُها شاعري جهرجهنگ ۾ ٻڌي وئي. راشد مورائي سان منهنجي ملاقات اُن وقت ٿي جڏهن اڄ کان ۲۰ سال اڳ سنڌي ادبي سنگت سڪرنڊ جو سيڪريٽري چونڊجي آيس ۽ مون راشد مورائي کي هڪ ادبي پروگرام جي دعوت ڏيڻ لاءِ سندس شهر موري پهتس. راشد مورائي سان موري ۾ ملاقات ٿي ۽ کيس ادبي پروگرام جي دعوت ڏنم. راشد مورائي ملڻ ۾ تمام محبت ڪندڙ ۽ پيار ڪرڻ وارو ماڻهو هو. راشد مورائي کان جڏهن مون اهو پڇيو ته آئون پنهنجو هڪ گيت جلال چانڊئي جي آواز ۾ ڳارائڻ چاهيان ٿو، جنهن تي راشد مورائي دير ئي نه ڪئي ۽ پاڻ اهو چيائين ته جلال چانڊيو اُهو ماڻهو آهي جيڪو ڪنهن به شاعر کي واپس ناهي ڪندو. سندس اُهي جملا ٻڌي جلال چانڊئي سان منهنجي ملاقات ٿي ۽ کيس هڪ گيت لکي ڏنم ۽ اُهو گيت جلال چانڊيو ڳايو: ”دلبر دلبر ڪيڏانهن وئين، ڪو نه آئين ڪو نه آئين.“ اهو ڪلام مون جڏهن رڪارڊ ڪرايو ۽ محفلن ۾ جلال چانڊئي ڳايو ته منهنجي ڪافي حوصلا افزائي ٿي وئي. راشد مورائي جو آئون وڏو احسانمند آهيان، جو سندس اهڙي ڏس تي جلال چانڊئي کان ڪلام ڳارائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويس. راشد مورائي پنهنجي ڌرتي سان سچو پيار ڪرڻ وارو املهه ماڻڪ شخص هو. راشد مورائي جنهن جذبي سان دليري سان، بهادري سان شاعري لکندو رهيو. اُن دليريءَ تي سنڌ جا ماڻهو به کيس وڏي محبت ڏين ٿا. راشد مورائي جنهن سنڌ کي شاعريءَ وسيلي گهڻو ڪجهه ڏنو، پر وڏي افسوس سان لکڻو پوي ٿو ته راشد مورائي ڪافي ڏينهن کان ساهه جي تڪليف سبب بيماريءَ جي بستري تي موجود هو. راشد مورائي موري کان نوابشاهه جي پيپلز ميڊيڪل اسپتال ۾ علاج لاءِ داخل هو ۽ اُتي سندس طبيعت وڌيڪ خراب ٿي وئي ۽ سندس پٽ راشد مورائي کي حيدرآباد جي ٿڌين هوائن واري شهر جي اسپتال راجپوتانه کڻائي آيا. حيدرآباد جي ان خانگي اسپتال ۾ راشد مورائي علاج هيٺ رهيو، پر سنڌ جا اُهي ادارا جن جي مٿان اُها ذميواري آهي، ته اُهي شاعرن جي پرگهور لهن، شاعرن جو علاج ڪرائين، انهن راشد مورائي لاءِ ڪجهه به نه ڪيو. زندگي ۽ موت ته خدا جي هٿ ۾ آهي. گهٽ ۾ گهٽ انهن ادارن کي ايترو ضرور ڪرڻ گهرجي ها ته راشد مورائي کي علاج لاءِ حيدرآباد کان ڪراچي جي ڪنهن وڏي اسپتال ۾ منتقل ڪيو وڃي ها ۽ سندس صحيح نموني سان علاج ٿئي ها ته شايد اڃان ڪجهه ڏينهن راشد مورائي جسماني طور اسان وٽ موجود هجي ها. پر هاڻ راشد مورائي جسماني طور اسان کان ايترو پري هليو ويو آهي، جو هاڻ راشد مورائي سان ڪا به ملاقات نه ٿي سگهندي. بس راشد مورائي جون يادون ۽ سندس شاعري اُن وقت تائين موجود رهندي جيستائين هي ڪائنات موجود آهي. راشد مورائي جون هيءَ شاعريءَ جون سٽون اندر ۾ ائين لهي وڃن ٿيون ۽ انهن سٽن کي ڳائڻ يا پڙهڻ سان آسمان تي ڪارن ڪڪرن جي ڪارونڀار سامهون اچي وڃي ٿي. دل جي ويران رڻ تي ڪڪر بانورا ٿورڙو ئي وسين ها ته ڇا ٿي پوي ها. راشد مورائي دل جي ڳالهه ڪرڻ سان گڏوگڏ انهن ڪارونڀار ڪندڙ ڪڪرن کي به مخاطب ٿئي ٿو ۽ ان شاعريءَ جون تشبيحون جيڪڏهن ٿرپارڪر جي اُڃايل ڌرتيءَ سان ٺهڪي اچن ٿيون ته ڪڪر جيڪڏهن ٿر جي وارياسي ڀٽن مٿان وسي پون ها ته ڇا ٿي پوي ها. راشد مورائي بيماريءَ جي حالت ۾ به پنهنجي علاج لاءِ ڪنهن کي به ڪا اپيل نه ڪئي. هو باقاعده دلير شاعر هجڻ سان گڏوگڏ زندگيءَ کي الوداع ڪندڙ دلير ماڻهو هو. بيماريءَ جي حالت ۾ به گهٻرائڻ وارو نه هو، راشد مورائي حيدرآباد جي خانگي اسپتال ۾ بيهوشيءَ جي حالت ۾ آءِ سي يو ۾ داخل هو. آئون جڏهن کيس ڌسڻ ويس ته مون کي لڳو ته راشد مورائي ڪنهن جي به اڳيان جهڪڻ وارو ماڻهو ناهي. راشد مورائي جون اکيون اهو ئي چئي رهيون هيون ته: ”مان باغي هان، مان باغي هان، تون مارڻ چاهين ٿو، مان باغي باغي هان، مون سان ڪئين باغي آهن“ راشد مورائي پنهنجي ضمير ۾ مطمئن هو، راشد مورائي کي سنڌ ۽ سنڌي قومي تي فخر هو. ان کي سنڌي قوم سان تمام گهڻو پيار هو. راشد مورائي نوابشاهه جي اسپتال ۾ بيماريءَ جي بستري تي سندس آخري لفظ به اُهي هئا ته آئون پنهنجي ضمير مان مطمئن آهيان آئون موت سان مرڪندي مرندس. واقعي راشد مورائي جيئن دليريءَ سان شاعريءَ ۾ حقيقت لکي آهي، تيئن حقيقي زندگيءَ ۾ به دلير شخص هو. راشد مورائيءَ جي پروفائيل تي نظر وجهنداسين ته پاڻ ۵ مارچ ۱۹۴۴ع ۾ ڳوٺ جوڻا لوئي تعلقي مورو ۾ پيدا ٿيو. ۱۹۵۷ع ۾ شاعريءَ جي شروعات ڪئي ۽ پاڻ پرائمري ماستر هو. راشد مورائي قومي شاعر طور مشهور ٿيو. سندس ڪيترائي شعر مشهور آهن ”مان ڇا ڪريان“ سندس طويل نظمن جا عنوان آهن. ”مان به هڪڙو ماستر آهيان“ اهڙي طرح راشد مورائي جا ڪتاب ”سنڌڙي جو سوداءُ“، ”ميندي سدا گيت“، ”دل جو شهر“، ”گيت غزل ڪافيون“ ۽ نثر جو هڪ ڪتاب ”جهڙي آيس جيئن“ وڏي مڃتا حاصل ڪئي. راشد مورائي کي زندگيءَ ۾ تمام گهڻا ايوارڊ مليا ۽ سمورن فنڪارن سندس گيتن کي ڀرپور نموني سان ڳايو. راشد مورائي ڪتاب ”دل جو شهر“ عنوان ائين لڳي ٿو ته راشد مورائي دل جو شهر اُهو آهي، جنهن ۾ شاعري جون سٽون هر وقت سنڌ ڌرتي، ماروئڙن جو درد ۽ محبت عشق سمايل هو. خاموش ٿو رهان مگر راشد ڪڏهن ڪڏهن رکيل مورائي هو ڪالهه شام آخري هڏڪي ڏئي، اسان سڀني کان موڪلائي ويو. جيتوڻيڪ سندس موڪلائڻ جو وقت نه هئو. اڃا ته هن پنهنجي گيتن جي ساڀيان واري آزاد ۽ خوشحال سنڌ به نه ڏٺي هئي، جنهن جي آجپي لاءِ هن نه رڳو پنهنجي سڄي شاعري ارپي هئي، پر جنهن جي آجپي لاءِ سموري زندگي عملي طور به وڙهندو رهيو ۽ ان ئي آجپي لاءِ هو چيئن بيمارين ۾ ورتل هوندي به موت سان مهاڏو اٽڪائي وڙهندو رهيو ها! هو ڪالهه موت کان پنهنجي ويڙهه هارائي ويو پر هن آڻ نه مڃي، شايد موت اهڙو ويڙهاڪ آهي جنهن کان ڪو به کٽي نه سگهيو آهي. ائين هو به ان کان کٽي نه سگهيو پر اهڙو ويساهه ضرور ٿئي ٿو ته هن آخري گهڙيءَ تائين آڻ نه مڃي هوندي ۽ آخري گهڙي اهو ضرور سندس چپن تي آيو هوندو ته: مون ٻڌو آ ته اڄ هو پڇڻ ٿو اچي، موت ٽارو ڪرين ها ته ڇا ٿي ٿيئي. موت ٽارو نه ڪيو ۽ ساڻس ويڙهه ۾ هو هارائي ويو، جڏهن ته هن زندگيءَ ۾ پنهنجي اصولن ۽ آدرشن لاءِ ڪا به آڻ نه مڃي، ڪو به ڪمپرمائيز نه ڪيو، پاڻ ۾ ڪا به لچڪ نه آندي، سندس ان سخت گيريءَ کيس ڪيترن موقعن تي اڪيلو به ڪيو هوندو پر هن پنهنجي ٻاهران ڪڍيل اصولن جي لڇمڻ ريکا کي ڪڏهن به پار نه ڪي ڪيو. سنڌ سان سدائين دلي توڻي دماغي طور جڙيل هن شخص جو نالو راشد مورائي هئو. مورو سندس ڪرم ڀومي هئي، جنهن کي هن جنم ڀوميءَ جي مڃتا ڏئي، پاڻ کي مورائي سڏرايو، ۽ موٽ ۾ موري جيڪو هن کي مان بخشو اهو سڄي سنڌ جي محبتن تي ڦهليل آهي. سائين راشد، پنجين مارچ اوڻيهه سئو چوئيتاليهن ۾ سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري تي دادو ۽ موري جي وچ تي چوڻالوءِ نالي ڳوٺ ۾ جنم ورتو، اوڻيهه سئو ستر واري ڏهاڪي جي وڏي ٻوڏ ۾ سنڌو درياهه ان ڳوٺ کي پنهنجي وهڪري ۾ آندو ته سائين راشد مورو اچي وسايو ۽ پوءِ آخري گهڙيءَ تائين مورائي ٿي رهيو، سندس مورائي سڏائڻ پويان جنهن شخص جو عمل آهي اهو سائين ناصر مورائي آهي. سائين راشد، شاعر ابن شاعر هئو، سندس والد صاحب سيد سعيد علي خادم ”پنهنجي دور جو قادر الڪلام شاعر هئو، سندس ٻئي وڏا ڀائر، سيد روشن علي شاهه ”روشن“ ۽ ”معصوم علي شاهه“ ”نماڻو“ پڻ شاعر هئا. ان ڪري ائين چئي سگهجي ٿو ته هو ڄائي ڄم کان شاعر هئو. هن شاعريءَ جي علم جي الف بي پنهنجي والد سائين سعيد علي شاهه خادم کان سکي، انهيءَ وٽان هن شاعريءَ جا ديوان، پڙهيا، شعوري عمر هو هڪ وقت ذوالفقار علي ڀٽيءَ کان متاثر رهيو، اڳتي هلي. جڏهن سندس قومي تحريڪ جي سرواڻ سائين جي ايم سيد جي سن جو پاڻي پيتائين ته سڄي عمر اهو ئي سندس رت سان گڏ گردش ڪندو رهيو، هو اڳتي هلي سنڌ جو باغي شاعر سڏيو ويو، قومي تحريڪ سان عملي طور ڳنڍيل هجڻ سبب شعوري طور ڪڏهن به مايوسيءَ کي ڀرسان اچڻ نه ڏنائين سندس سٿ جي شاعرن ۾ استاد بخاري، ابراهيم منشي، سرويچ سجاولي ۽ محمد خان مجيدي ڳڻي سگهجن ٿا. سنڌ جي قومي تحريڪ سان جڙيل هجڻ ڪري هن سنڌ جي قومي اسٽيج کي جيڪا جلا بخشي اها تاريخ جي صفحن ۾ محفوظ آهي، هن جا شعر قومي تحريڪ کي روشني ڏيندا رهيا. جڏهن هو اسٽيج تي شعر پڙهندو ته هجوم مان آڳ جا الا اٿندي ڏسبا هئا، سندس مشهور نظر مان، مان باغي هان مان باغي هان، جن به اسٽيج تي شعر پڙهندي ڏٺو ۽ ٻڌو هوندو اهو کيس ڪڏهن به وساري نه سگهندو. هو سنڌي ادبي سنگت سان به آخري گهڙي تائين جڙيل رهيو نه رڳو پاڻ جڙيل رهيو، پر کانئُس پوءِ ايندڙ نئين نسل کي هن جيڪو اتساهه ڏنو ۽ جيڪا رهبري ڪئي، اها اسان سڀني لاءِ اڄ به اوتري اهم آهي جيتري تڏهن هئي. هن ادب جي حوالي ۾ شاعريءَ سان گڏ ڪهاڻيون به لکيون مضمون ۽ مقالا به لکيا ته لڳاتار پنهنجي ڊائري به لکندو رهيو، پوين ڏينهن ۾ خبر ناهي ته هو ڊائري لکندو هئو يا نه پر سندس عادتن مان هڪ اهم عادت ڊائري لکڻ به هئي، ڪنهن وقت هو پن جي ٻيڙي ٿيندو هئو پر آخري ڏينهن ۾ هن اها به ڇڏي ڏني هئي. شهيد عبدالرزاق سومري جي شهادت کان پوءِ سندس نالي سان سان ادبي سنگت جوڙيائين جنهن پاران ڪيترائي ڪتاب ڇپيا سائين قاضي نذير صاحب سان گڏجي موري مان ”باک“ نالي پبليڪيشن جاري ڪئي. جنهن جا ڪيترائي پرچا ۽ ڪتاب نڪتا، ائين سائين راشد سنڌي ادب کي جيڪي ڪتاب ڏنا آهن انهن ۾ ۱ سنڌڙيءَ جو سوداءُ (شاعري) ۲ منڊيءَ سندا گيت (شاعري) 3 دل جو شهر (شاعري) ۴ ديوان راشد (شاعري) ۵ درد ۾ دلجوئي (شاعري) ۶ شعلا شعلا واءَ ۾ (شاعري)۷ ڪافيون گيت غزل (شاعري) 8 پاڻيءَ تي پهرو (ڪهاڻيون) ۹ اڳتي تاڻ امنگ جي (مضمون) ۱۰ خط خوشيءَ مان کول (خط) شامل آهن ۽ لڳ ڀڳ ايترائي ڪتاب سندس اڻڇپيل پڻ آهن، جيڪي ڇپجڻ جي اوسيئڙي ۾ آهن. هاڻ فقط ڪتابن کي اوسيئڙو رهندو، ڇاڪاڻ ته انهن جو ليکڪ سڀئي اوسيئڙا ڇڏي، پاڻ آجو ٿي ويو. پر سنڌ سندس گيتن کي ڪڏهن به نه وساري سگهندي. اڳتي هلي جڏهن به سنڌ پنهنجو پراڻو مان مرتبو ماڻيندي، پنهنجو آجپو ماڻيندي، پنهنجو وقار ماڻيندي، ته ان جي ٿيل جدوجهد ۾ جن ماڻهن کي اعليٰ اعزازا سان نوازيو ويندو انهن ۾ سائين راشد مورائيءَ جو نالو فهرست جي پهرين نالن ۾ شامل هوندو. اهڙي پڪ آهي ڇاڪاڻ ته تاريخ ڪنهن سان به ناانصافي نه ڪندي آهي. جيستائين ائين ٿئي تيستائين فقط اهو احساس آهي ۽ جنهن ۾ هڪ ڏوراپو به آهي جيڪو سائين راشد مورائي جي لفظن ۾ آهي. مون ارادو ڪيو هو پڪو مرڻ جو، شوق جاڳي پيو آ وري جيئڻ جو، مون ٻڌو آ اڄ هو پڇڻ ٿو اچي، موت ٽارو ڪرين هان ته ڇا ٿي ٿيئي. دِل جي ويران رڻَ تي ڪَڪر بانورا....! راجا رشيد ڪنڀر/کپرو ۰۵ مارچ ۱۹۴۴ع ۾ سنڌو درياءَ جي کاٻي ڪپ تي قائم پُرڻ پتڻ لڳ ڳوٺ جوڙالو ۾ سعيد علي شاهه ”خادم“ جي گهر ۾ اک کوليندڙ راشد علي شاهه لکي پڙهي نه رڳو هڪ اُستاد ٿي پاڻ مڃرايو پر پاڻ ادبي کيتر ۾ به وڏو نانءُ ڪمايو. مَٿس ڪَلا جي ديوي هميشه مهربان رهي. دل جو شهر، شعلا شعلا واءُ ۾، ديوان راشد، اڳتي تاڻ اُمنگ جي، درد ۾ دل جوئي، خط خوشيءَ مان کول، ڏات جو ڏيهه، راشد جي رهاڻ ۽ پاڻيءَ تي پهرو“ سميت هڪ درجن کن شاعري، نثر، مقالا، انٽرويو ۽ خطن تي مشتمل ڪتاب لکيائين. قومي نظرئي سان سَلهاڙيل هِي ارڏو انسان ڄڻ سنڌ سان محبت جي علامت بڻيل هو، تڏهن ته پُٽڙن جا نالا به سرمد (جيڪو ڪجهه سال اڳ وڇڙي ويو)، شاهه لطيف ۽ جي ايم سيد رکيائين. راشد مورائي هڪ سُٺو اُستاد، بهترين نثر نويس، باغي قومي شاعر، هڏ ڏوکي سماجي اڳواڻ هجڻ سان گڏوگڏ مهمان نواز پڻ هو، سندس اوطاق تي هر وقت مهمانن جي اچ وڃ هوندي هئي. حيدر بخش جتوئيءَ جي هاري تنظيم جي دورن  دوران اسٽيج تي اهڙي نموني  ٿي هن جابرن کي للڪاريو، جو کيس اُن وقت باغي شاعر جو لقب ڏنو ويو. علمي، ادبي گهراڻي سان تعلق رکندڙ راشد جو والد سعيد علي ”خادم“، ڀاءُ روشن علي شاهه، معصوم علي شاهه پڻ شاعري سَرجيندا رهيا پر جيڪا راشد کي شاعريءَ ۾ موٽ ملي، اها سنڌ جي گهٽ شاعرن کي نصيب ٿي هوندي. شمشير الحيدري ۽ تنوير عباسيءَ جي همعصر هن شاعر جي شاعريءَ ۾ مزاحمت ۽ انقلاب سان گڏ پيار، پاٻوهه، ميٺ ۽ محبت پڻ سمايل آهي. ايم آر  ڊي جي تحريڪ ۽ ون يونٽ واري دور ۾ انقلابي شعرن جو هِي سرجهڻار، سنڌي ادبي سنگت جو مرڪزي جوائنٽ سيڪريٽري پڻ رهيو. سندس شاعري ڪيترن ئي ناليوارن راڳين ڳائي ڳائي آهي. مزاحمت جي علامت بڻيل هن شاعر سنڌ جي حقن جي هر تحريڪ ۾ حصو ورتو. ”پرو“ جي حلوي، هادي جي ”ڇولن“، ”غفاري“  جي مٺائيءَ واري شهر موري جي راشد  کي ساهه جي تڪليف سان گڏ سائي، شگر ۽ فالج جو پڻ حملو ٿيو، نوابشاهه جي اسپتال بعد کيس حيدرآباد جي هڪ اسپتال ۾ علاج لاءِ آندو ويو، سندس طبعيت بهتر ٿيڻ بعد وري اوچتو خراب ٿي وئي ۽ کيس آءِ سي يو ۾ داخل ڪيو ويو. لکين سنڌين جي مارچ ڏسڻ بعد جڏهن ڪالهه شهيد مقصود قريشيءَ ۽ شهيد سلمان وڌو جا مڙهه مِٽيءَ ماءُ حوالي ڪيا پئي ويا، ان مهل هن سنڌ جي مزاحمتي شاعر جي ساهه جي تند به ٽُٽي پئي، سندس شاعريءَ ڄڻ چيو پئي ته، مون ڏاڍ جا ڏونگر ڪٽي جا واٽَ آ ٺاهي، اُنَ واٽَ تا گذرين، ته مون کي ياد ڪندو ڪر، جو سبق سچائيءَ جو ڏنو آهه مون راشد، سو سبق جي سمجهين، ته مون کي ياد ڪندو ڪر.  سندس لاڏاڻي جي خبر ٽي وي چينلز تي نشر ٿيڻ  سان ئي سڄي سنڌ سوڳوار ٿي وئي، ”پيرن کي روڪجي، نيڻن کي ڇا ڪجي“ ڄڻ نيڻ اياڻا ٿي ٻوٽجي ويا. سنڌ هڪ وڏي اديب، شاعر ۽ ليکڪ کان محروم ٿي وئي.  موري جي ملڪ ڪالونيءَ کان ويندي کير ٿر کان پارڪر تائين راشد مورائيءَ جي اوچتي لاڏاڻي تي هر ادب دوست انسان جي اک آلي آهي، سنڌ جي هن البيلي مزاحمتي باغيءَ جي موڪلاڻيءَ تي اسين سڀ سوڳوار آهيون، دعا آهي ته، رب پاڪ کيس جنت الفردوس ۾ جڳهه عطا فرمائي ۽ پونئيرن کي صبر ۽ همت عطا فرمائي. مزاحمتي شاعر مررائيءَ جو وڇوڙو مصطفيٰ ملاح سنڌ جي مزاحمتي شاعر، خوددار طبيعت جي مالڪ راشد مورائي، جڏهن ۵ مارچ ۲۰۱۴ع تي پنهنجي ۷۰ هين سالگرهه موري ۾ گهر ڀاتين ۽ دوستن سان ملهائي رهيو هو ته، هن کي ڄڻ الهام ٿي ويو هو ته، هِيءَ سالگرهه هن جي زندگيءَ جي آخري سالگرهه آهي، هر ڪنهن مٽ مائٽ يار دوست سان سالگرهه واري ڏهاڙي تي ڀاڪر پائي ملي رهيو هو ۽ اهو ۵ مارچ وارو پورو ڏينهن هن مٽن مائٽن ۽ يارن دوستن سان مصروف گذاريو. مان سمجهان ٿو ته، اها هن جي سالگرهه جو يادگار ڏهاڙو هو پر سالگرهه جي هڪ هفتي کانپوءِ هِي اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ هن کي نوابشاهه اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو، جتي هن جو ۱۰ ڏينهن علاج هلندو رهيو پر راشد مورائيءَ جو سئوٽ ڪمشنر حيدرآباد سيد جمال مصطفيٰ شاهه راشد مورائيءَ کي حيدرآباد جي اسپتال ۾ داخل ڪرائي اتي علاج ڪرائيندو رهيو، حيدرآباد ۾ صحت جي بهتري ڪونه آئي، گذريل ۵ ڏينهن کان بيهوش پيل هو ۽ آخرڪار هن ڪالهه اسپتال ۾ دم ڌڻيءَ حوالي ڪيو. راشد مورائيءَ سان گذريل ٽن سالن کان ملاقاتون ٿينديون رهيون، هو جڏهن به بيمار رهندو هو ته، ڪڏهن به سندس حڪومت کان سرڪاري خرچ تي علاج ڪرائڻ جو مطالبو ڪونه ڪيو. ٽي سال پهرين هن مونکي اهو ئي چيو هو ته، جيڪڏهن سنڌ سرڪار کي منهنجو ايترو ئي خيال آهي ته، پٽ شاهه لطيف کي نوڪري ڏين ۽ پوءِ ان وقت ڊي جي ثقافت کاتو مونس اياز، راشد مورائيءَ کان ڪاغذ گهرائي ثقافت کاتي جي صوبائي وزير سسئي پليجو ڏانهن موڪليا، جنهن هن جي پٽ جو آرڊر جاري ڪيو....هڪ ڏينهن پهرين جڏهن منهنجي هن سان ملاقات ٿي، ته هن ڪنهن جي به شڪايت نه ڪئي، بلڪ سنڌ ۽ سنڌ واسين بابت ڳالهيون ڪندو رهيو، چيائين ته، سنڌ سدائين سُورن ۾ آهي، سنڌ واسين کي ڪجهه ڪرڻ گهرجي، سنڌ جي سينڌ سدائين سائي رهي، مان سنڌ جي سونهن سندرتا تي گيت لکندو رهان، سنڌو دريا سدائين مست رهي ۽ مان ان جي لهرن ۾ مڌر موسيقيءَ تي جهومندو رهان، هن کان جڏهن سوال ڪيم ته، زندگيءَ کان ڪهڙيون شڪايتون آهن؟ چيائين ته، ڪابه نه پر مون جيڪو به ڪم ڪيو آهي، ضمير مطمئن آهي، جيڪڏهن موت آيو ته ان جي خوشيءَ مان آجيان ڪندس. هاڻ ڪابه ڳڻتي نه آهي. راشد مورائيءَ جي زندگيءَ ۾ ڪيترائي لاها چاڙها آيا پر پاڻ ڪڏهن به زندگيءَ کان شڪايت نه ڪيائين. سندس زندگيءَ ۾ هن کي ٻن وڏن حادثن جهوري ڇڏيو هو، پهريون صدمو سندس نوجوان پٽ سرمد جو دبئي ۾ حادثاتي موت ٿيو، ان صدمي مان اڃا نڪتو ئي مس هو ته، مٿس ۲۰۰۹ع ۾ اڌ رنگ جو حملو ٿيو، جنهن کيس اپاهج ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي پر سندس همت ۽ حوصلي ان کي شڪست ڏني. سنڌ جي ڀلوڙ شاعر راشد  مورائيءَ کي بيماريءَ دوران ثقافت کاتي جي وزير شرميلا فاروقي راشد مورائي جي پٽ شاهه لطيف سان فون تي سندس پِيءَ جي طبعيت پڇا ڪئي، هن کاتي پاران علاج لاءِ ۲ لک روپين جوچيڪ پڻ موڪليو هو. راشد مورائي سنڌ جو واحد شاعر هو، جنهن جي اوطاق تي هر مڪتبه فڪر جي ماڻهن جو ميڙو متل هوندو هو. قومپرستن سان پاڻ گهڻي ويجهڙائپ رکندو ته، اديبن شاعرن سان ته روزانو ڪچهريون معمول بڻيل هونديون هئس. موري شهر مان جيڪڏهن ڪوبه سنڌ جو شاعر اديب گذرندو هو ته، راشد مورائيءَ جي گهر جو پاڻي ضرور پي  پوءِ اڳتي ويندو هو. پاڻ ڪڏهن به زندگيءَ مان مايوس نظر ڪونه آيو. راشد مورائي ۵ مارچ ۱۹۴۴ع تي سنڌو درياهه جي ڪپ ڀرسان ڪچي جي ڳوٺ جوڻالو تعلقو مورو ۾ جنم وٺندڙ راشد مورائيءَ جو اصل نالو سيد راشد علي شاهه آهي، سندس والد جو نالو سعيد علي شاهه آهي، سنڌي ٻولي ۽ شاهه لطيف جو سچو کاهوڙي، ڌرتيءَ سان ٿيندڙ ناانصافين ۽ مٽيءَ سان محبت کيس راشد مورائي بڻائي ڇڏيو، جيڪو پنهنجي شاعريءَ وسيلي سنڌ خلاف اٿندڙ هر ميري اک لاءِ ڪنڊو بڻجي ويو، صوفي منش انسان، طبيعت ۾ خوش اخلاق ننڍي توڙي وڏي سان هڪ جهڙي راشد مورائيءَ جي مزاحمتي شاعريءَ جو مزاج هر محاذ ۽ هر فورم تي ظاهر ٿئي ٿو، سن جي سائين جي ايم سيد سميت تمام قومپرست لڏي سان گهڻي ويجهڙائپ هئڻ سبب سنڌ جي هر ان درد کي هن پنهنجو سمجهيو. راشد مورائي تعليم ۾ بي ايڊ، ايم ايڊ ۽ ۱۹۶۱ع کان پرائمري استاد طور نوڪري ڪيائين ۽ ۲۰۰۴ع ۾ رٽائرڊ ٿيو، هن ۱۹8۲ع ۾ شادي ڪئي، کين ٽن پٽن ۽ ڇهن نياڻين جو اولاد آهي، هن جي ڪلامن جو تعداد 3۰۰ جي لڳ ڀڳ آهي، ۽ ۵۰ کان وڌيڪ هن جي ڪلامن کي فنڪارن ڳايو آهي، سندس ڇپيل لکڻين ۾ کوڙ ساري شاعري، ڪهاڻيون، مضمون ۽ خاڪا وغيره سنڌ جي تقريبن سنڌي رسالن ۽ اخبارن ۾ ڇپجي چڪا آهن. راشد مورائي جي شاعري جو نظريو سجاد ظهير سائين راشد مورائي به وڇڙي ويو سائين راشد مورائي ڊگهي عرصي کان بيمار هيو، پر هو ان ڳالهه تي بيٺو رهيو ته ڪنهن به سرڪاري ڪاموري کي پنهنجي علاج واسطي اپيل ڪانه ڪبي. سندس سياسي نظريو سائين جي ايم سيد جي عدم تشدد واري پاليسي جو اپٽار ڪرڻ هو. سائين راشد سنڌ جي مختلف ٽهين جي نمائندگي ڪندو رهيو. سندس شاعري جو محور امن انسانيت ،جمهوريت ۽ سنڌ جي بقا هئي. هو انهن منجهان خاص ماڻهو هيو جن سائين جي ايم سيد کي ويجهڙائي سان ڏٺو. سائين راشد مورائي جي زندگي ۾ ڪيترا ئي لاها چاڙها ايندارهيا پر هو پنهنجن ارادن تي قائم ۽ دائم رهيو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ پهريون وار سنڌ ٻولي تي ٿيو اڳتي هلي ون يونٽ نالي ۾ ان طوفان جڏهن سنڌ جي وحدتن، تمندن ۽ ٻولين جي تڏا ويڙهه شرو ع ڪئي. سنڌين ان جي خلاف وڏي بغاوت ڪئي. سائين جي ايم سيد، باباءِ سنڌ حيدر بخش جتوئي ۽ سنڌ جو آواز بڻيل شيخ اياز سنڌ جي دورن تي نڪري پيا سنڌ نالو لکڻ تي سڌو جيل هجي ان ويل مورو جي مين پرائمري اسڪول ۾ جيڪو جلسو ٿيو ان ۾ جيڪي بينر لڳل هئا انهن تي ”مورو سنڌ“ واضح طور لکيل هيو حيدر بخش جتوئي هڪ دم چئي ڏنو ته موري وارن ون يونٽ ٽوڙي ڇڏيو آهي. ان دور جي شاگرد ن قاضي نذير سليمان سولنگي ۽ عظيم سنڌي، سڪندر زمان جهڙن کوڙ سارن کي ان ڳالهه جي سڌ ضرور هوندي. سائين راشد به انهي مانڊاڻ ۾ شامل رهيو.شهيد عبدلرزاق سومرو کي جڏهن حيدر آباد جي ٽيڪنيڪل ڪاليج ۾ شهيد ڪيو ويو ته کيس سنڌي ٻولي جو پهريون شهيد قرار ڏنو ويو سموري سنڌ سڏڪي اٿي. شهيد عبدالرزاق جنهن جو جنم ڀومي مورو هو. هو اڄ به موري جي وچ چوڪ تي آرامي آهي سندس نالي  ڪيل چوڪ پڻ ان قومي تحريڪ جي پيڙهه جي پٿر ۾ شمار ٿئي ٿو، راشد مورائي لاءِ عبدالرزاق سومري جي شهادت پڻ هڪ وڏو الميو هو. راشد مورائي ان واٽ کي اڳتي وڌائيندو رهيو. عبدالرزاق سومري جي ياد ۾ هر سال تمام وڏا ميڙاڪا ٿيندا رهيا. راشد وٽ موجودهه دور لاءِ انيڪ سوال هئا. سنڌ جا اهڙا ڪردار ۽ بي مثال شاعر جيڪي خود راشد لاءِ اتساهه جو باعث رهيا انهن ۾، شيخ اياز، شمشير الحيدري محمد خان مجيدي، ابراهيم منشي، ڊاڪٽر تنوير عباسي، استاد بخاري ۽ عبدالحڪيم ارشد سرفهرست هئا ڇاڪاڻ جو انهن جو محور سنڌ هئي .مختلف ڪچهرين دوران هو ان نتيجي تي پهتو هيو جنهن جو اظهار هو ڪندو رهيو ته هن وقت سواءِ نعري بازي جي ڪابه شاعري نه آهي. هن وٽ شاعري جا معيار بين الاقوامي تحريڪن مطابق هئا هوءُ سمجهي پيو ته جيستائين سنڌ ڀوڳي پئي ايستائين انقلابي شاعري ۽ قومي جاڳرتا وارن گيتن جو باب بند نه ٿيڻ گهرجي. هو ڪيترن نوجوانن شاعرن کان متاثر پڻ هيو. اها ئي ڳالهه هئي جو هو اڪثر ڪري انهن مشاعرن ۾ به ضرور ويندو هيو. سائين راشد سنڌ جي مهان ڪوي شيخ اياز کان تمام گهڻو متاثر هيو ايتري تائين جو شيخ اياز جي  جي ”گيت مان ڏوهي هان“ بنياد بڻائي مان باغي هان لکيائين. اسان سائين راشد کي تمام ويجهو کان ڏٺو هو انڪار کي پسند ڪندو هو پر ڪوڙ سان مرڻ گهڙي تائين ويڙهه ڪندو رهيو. سندس گيت سنڌي نوجوانن لاءَ ٿرين جي همرچن وانگي هئا. هن جي شاعري سنڌ جي بغاوت جو ڪيڏارو به هئي ٻئي طرف امن جي جاکوڙ ڪندڙن لاءِ چارٽر آف ڊيمانڊ  پڻ هئي، جنهن جو اظهار ظلم جي خلاف بغاوت جو الم کڻڻ  جي تبليغ هئي. ڪجهه شاعرن جو خيال آهي ته شاعر لاءِ نطريو ڪا به اهميت نٿو رکي پر راشد ان ڳالهه تي سڌو ڳالهه ڪرڻ جو عادي هو. هيءُ  نظرئي کي شاعرن سميت سمورن ماڻهن لاءِ ضروري سمجهندو هيو، شاعر ڀلي ڪنهن پارٽي ۾ ڪم نه ڪري، پر پنهنجي ڌرتي ۽ عوام سان ڪميٽيڊ رهڻ ضروري آهي، جنهن جو اظهار راشد جي شاعري ۾ ملي ٿو، نظرئي کان بغير شاعر راشد لاءِ حيوان واري زندگي گذارڻ برابر هئا سندس منزل عوامي مسئلن کي سمجهڻ هوندو هيو، جنهن جو اظهار شاعريءَ ۾ بيان ڪرڻ لازمي آهي راشد مورائي ان خيال جو هيو، جنهن جو اظهار سندس شاعري ۾ نظر اچي ٿو. سائين راشد جيڪو اسان منجهه هاڻي نه رهيو آهي سندس فڪر عوام کي سجاڳ ڪرڻ هيو، هو عوام کان ڪن لاٽار ڪرڻ وارن کي غدارن جي لسٽ ۾ رکندو هيو. راشد مورائي مرڻ گهڙي تائين انهي اصول تي قائم رهيو. سندس وقت ڏاڍو قيمتي هو، هو اڪثر ميڙاڪن ۾ پنهنجي پوري وقت تي پڄندو هيو ڪابه محفل  وقت تي شروع نه ٿيڻ جي ڪري هو رسي گهر هليو ويندو هو، کيس روڪڻ جي سگهه ڪنهن ۾ به نه هُئي جو، ڪو گستاخي ڪري سائين کي پرچائي سندس اصولن کي ٽوڙڻ جي ناڪام ڪوشش ڪري .اسان کي ڏک ان ڳالهه جو آهي ته تخليق جي ميدان ۾ انهن هيرن جي پورهئي تي ڳالهائڻ وارا نقاد آهن ئي ڪون جيڪي شاعر جي ان علمي سطح تي پهچي تحقيقي فن سان سندس لکڻين کي پرکين تاريخ ضرور عوام دوست نقاد پيدا ڪندي، جيڪي نالي، ذات، ننڍي وڏي جي ڪنهن به فرق کان مٿاهون ٿي پنهجي قلم جو درست استعمال ڪندا. راشد مورائي جنھن کي سنڌ ياد ڪري ٿي گُل مورو ٿيندي چانڊاڻ هن چوڦير ۾، اچ ته نڪري هلون، جلد منهن ڦير ۾. مهراڻ جي ڪپ ڀرسان ڳوٺ جوڻالي ۾ ۵ مارچ ۱۹۴۴ع تي سائين سعيد علي شاهه “خادم” جي گهرڙي ۾ اک کوليندڙ سائين راشد مورائيءَ کان پنهنجي اباڻي جنم ڀوميءَ جي جوڀن وارن ڏينهن ۾ جڏهن به دنيا جي ريتن رسمن بابت ڪو سوال ڪندو هو ته هڪدم کيس جواب ڏيندو هو ته:- آ دنيا جي رسم ڪين ناراض ٿي، هرڪو ڇاڙپ هڻي ٿو پڪل ٻير ۾! سائين راشد، ۱۹۷۴ع ڌاري موري ۾ سنڌي ادبي سنگت جو بنياد وڌو. سائين جي ايم سيد جي فڪري دان سان قومي عشق جي آلاپن کي پنهنجي گيتن نظمن ۽ واين توڙي تحريرن ۾ سمائي سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ٻيجل جو آواز بڻجي گونجندو رهيو. سندس ڪڙڪيدار آواز جي گوجن صدين کان پوءِ به قائم رهندي، هن باغي شاعر جو ايمان، سنڌ ۽ سيد هو، وڃن شال وسري وسارڻ جون ڳالهيون، ڪيون اچ ته الفت اجارڻ جون ڳالهيون، وري دل ۾ آڻي ڌنارن جون ڳالهيون، ڌڪاري ڪڍي ڇڏ، ڌڪارڻ جون ڳالهيون، اوهان وٽ مرڻ ۽ مارڻ جون ڳالهيون، اسان وٽ جيئڻ ۽ جيارڻ جون ڳالهيون، سڏي ڪي سڄڻ سان سڄي رات راشد، ڪبيون سنڌڙيءَ جي سنوارڻ جون ڳالهيون. سنڌ جي سنوارڻ جون ڳالهيون راشد جي روح ۾ سمايل هيون، هن ڌرتيءَ سان عشق ڪيو هو، هي ٻوليءَ جو ٻهڳڻو شاعر هو، هي ته موکيءَ جو متارو هو، هونئن به متارا موت کان ناهن ڊڄندا. راشد جي اڏول ڪردار سندس اٽل ارادن ۽ اصولن کيس تمام وڏو ماڻهو بڻائي ڇڏيو هو. دوستن جو دوست، هيڻن جو همدرد، ڌرتي ماتا جي عشق ۾ سرشآر، هر ماڻهوءَ سان محبتون ونڊڻ وارو انسان هو. سندس موري وارو مهمان خانو قومي ورڪرن ۽ قومي سوچ جو درسگاهه هو، اهڙي ئي تصور ۾ پنهنجي غزل ۾ لکيائين ته: پرين پنهنجي عزت جو خيال رکجو، لکن جي ڪارپت جو خيال رکجو. قومي تحريڪ جي سرواڻ سائين جي ايم سيد جي سن واري سفر هميشهه شامل رهيو سڄي عمر اهوئي فڪر سندس رت ۾ گردش ڪندو رهيو. ڪڏهن مايوسي کي ڀرسان اچڻ ئي نه ڏنائين، سائين راشد شاعر ابن شاعر هو، سندس والد صاحب سيد سعيد علي شاهه ‘خادم’ سندس ٻئي وڏا ڀائر سيد روشن علي شاهه “روشن” ۽ معصوم علي شاهه “نماڻو” پڻ شاعر هئا. هن شاعريءَ جي علم جي الف ب به پنهنجي والد صاحب کان سکي ۽ انهيءَ وٽان ئي شاعريءَ جا ديوان پڙهيا، سنڌ جي قومي تحريڪ سان جڙيل هجڻ ڪري، ون يونٽ، ٻولي تحريڪ، ايم آر ڊي، پاڻي جدوجهد پورهيت تحريڪ يعني ته هر تحريڪ ۾ مان باغي هان. مان باغي هان. چوندو رهيو، ماٺ ڄڻ ته هن اڏول انسان لاءِ مهڻو هجي، هن جيڪو اتساهه بخشيو ۽ جيڪا نوجوانن جي رهبري ڪئي اها اسان سڀني لاءِ اڄ به اوتري اهم آهي، ادب جي حوالي ۾ شاعريءَ سان گڏ ڪهاڻيون، مضمون، مقالا به لکيا. سائين راشد، سنڌي ادب کي جيڪي ڪتاب ڏنا آهن تن ۾ (۱) سنڌڙيءَ جو سوداءُ شاعري (۲) مينديءَ سندا کيت شاعري ٻه ڇاپا (۳) دل جو شهر شاعري ٻه ڇاپا (۴) ديوان راشد شاعري ٻه ڇاپا (۵) درد ۾ دلجوئي شاعري (۶) شعلا شعلا واءُ ۾ شاعري (۷) ڪافيون گيت غزل شاعري (۸) پاڻيءَ تي پهرو (ڪهاڻي) (۹) اڳتي تاڻ امنگ جي مضمون خاڪا (۱۰) خط خوشيءَ مان کول، خط (۱۱) ڏات جي ڏيهه ۾ راشد بابت تاثرات  (۱۲) راشد سان رهاڻ (راشد جا انٽرويو) (۱۳) سڄڻ جي موڪلاڻي شامل آهن. لڳ ڀڳ ايترائي ڪتاب سندس اڻ ڇپيل پڻ آهن. سائين راشد جي واتان هي لفظ گونجندا هئا ته ڌرتي به زندگيءَ جي سچائي مان هڪ آهي. راشد پنهنجو پاڻ کي سنڌ ڌرتيءَ جي ملوڪ ماڻهن لاءِ ارپي ڇڏيو هو. سندس شاعري توڙي ڪردار ۽ اصولن مان ڌرتيءَ سان ڪميٽ مينٽ جي جهلڪ نمايان نظر اچي ٿي. ايتري قدر جو جڏهن ڊاڪٽر ذوالفقار سيال سنڌي ادبي سنگت جي ضلعي رابطه سيڪريٽري تان مون گل مورو ۽ ٻين دوستن کي بنا جواز معطل ڪري جعلي شاخون موري نوشهري ۽ ٻين شهرن ۾ کوليون ته پاڻ احتجاجن استعيفا ڏئي ڇڏي. هن مهان شخص کي نه عهدي نه خوشامد جي ڳڻتي هئي هن جو ايمان سنڌ هئي، جدوجهد ۽ جاکوڙ آزادي ۽ آجپي جو حوصلو ڏيندڙ راشد آخري گهڙين تائين ٻيجل بڻجي ٻوليندو رهيو:- اٿو ته ظلم جي خلاف هاڻي علم کوڙجي، ڪو نئون سماج جوڙجي، ڪو نئون جهان جوڙجي. ڪين چريي کي چور چڱو آ، چوري چاڪ چڪائي وجهندين، هوريان ڏاڍيان لوچيان ويٺو، مستقبل تي سوچيان ويٺو، ڏاڍو آءُ ڏکايل آهيان، دوست گهڻو ڪجهه گهايل آهيان. هي گهڻو گهايل هو، ديس جي دردن ۽ سنڌوءَ جي سڪ هن کي نهوڙي ڇڏيو هو. بيماري واري حالتن، پنهنجي جوان پٽ شاهه عنايت جي جدائي، هن جي جيءَ کي جهوري وڌو هو. اهي درد و سور کڻي ۷۱ سالن جي ڄمار ۾ حيدرآباد جي ٿڌڙين هوائن ۾ ٿڌڙا ٿڌڙا ساهه کڻي، خوشبوءِ واري واءَ گهلڻ جيان هليو ويو. راشد مورائي جي مشهور نظمن ۾ ضمير چهنڊڻيون هيون، مون کي ياد ڪندو ڪر، آءٌ وڏو ڏوهاري آهيان، مان باغي آهيان، مان هڪڙو ماستر آهيان عوام ۾ ڏاڍا مشهور آهن. راشد مورائيءَ ۱۹۶۶ کان ڊائري لکڻ جي شروعات ڪئي جيڪا مسلسل لکندو رهيو. سنڌ جو هي انمول شاعر راشد شهيد عبدالرزاق سومري اڪيڊميءَ جو سيڪريٽري، باک رسالي جو ٻانهه ٻيلي، پ ٽ الف سکر ڊويزن جو چيئرمين، ۽ آئيني ڪميٽي جو ميمبر، سنڌي ادبي سنگ سنڌ جو مرڪزي جوائنٽ سيڪريٽري ۽ موري شاخ جو سيڪريٽري رهيو. راشدي مورائي جي شاعري ريڊيو ٽي وي تان نشر ٿيندي رهي. سرمد سنڌي جي آواز ۾، دل جي ويران رڻ تي ڪڪر بانورا، آ پهچ سگهو دلدار، ۽ مون ڏاڍ جا ڏونگر ڪٽي بيحد مقبول ٿيا. ان کان سواءِ جلال چانڊئي ۽ سنڌ جي هر فنڪار سندس شاعري ڳائي. هن ڪيترن شاعرن ۽ اديبن جي ڪتابن جا مهاڳ ۽ مضمون پڻ لکيا. راشد مورائي کي ماروي اڪيڊمي ايوارڊ، سنڌي ادبي سنگت مرڪز پاران ايوارڊ، شاهه عبداللطيف آرٽ سرڪل پاران ايوارڊ، ۽ سنڌي ادبي سنگت شاخ نوشهروفيروز پاران گوبند مالهي ۲۰۰۶ ۾ ايوارڊ پڻ مليا سنڌ جو هي عوامي قومي ۽ باغي شاعر آهي هن قومي تحريڪ کي پنهنجي عمل ۽ شاعري جي ذريعي وڏي هٿي ڏني استاد بخاري جيان اسٽيج جو راڻو رهيو. جن ۾ سندس ڪيترا ئي قوامي تحريڪي توڙي ادبي شاگرد اڄ به موجود آهن جن ۾ خاڪي جويو ۽ تاج جويو جا نالا نمايان آهن، سائين راشد مورائي جي اڄ ۷۳هين سالگرهه تي کيس سڄي سنڌ عزت ۽ احترام سان ياد ڪري ٿي. راشد مورائي جي ياد ۾! علي ڏنو جروار سنڌ سونهاري صدين کان ڪيترا اديب، شاعر، ڏاها، عالم ۽ فاضل پيدا ڪيا آهن. راشد مورائي به انهن مان هڪ آهي، جنهن جي سڃاڻپ گهڻ رُخي آهي. راشد مورائي هڪ ئي وقت استاد به هو ته وري شاعر ۽ نثر نويس پڻ. ان کانسواءِ سنڌ جي قومپرست سياست سان به سلهاڙيل رهيو. اڄ سندس چوٿين ورسي آهي. ان حوالي سان ڪجهه سٽون پڙهندڙن آڏو پيش ڪجن ٿيون. راشد مورائي سنڌ جي انهن آڱرين تي ڳڻڻ جيترن شاعرن مان هڪ آهي جيڪي بحر، وزن، رديف ۽ ڪافيي جا ماهر سمجهيا ويندا آهن. تنهن کانسواءِ راشد انهن مزاحمتي شاعرن مان هڪ آهي جن ون يونٽ واري دور کان وٺي پنهنجون تخليقون پيش ڪيون آهن. ون يونٽ هڪ اهڙو دور هو جنهن ۾ سنڌ سميت باقي صوبن جي آزادي کسي انهن کي هڪ ئي لڙي ۾ پويو ويو هو. يعني ملڪ کي ٻن حصن طور رکيو ويو هو. هڪ اولهه پاڪستان ۽ ٻيو اوڀر پاڪستان. جڏهن ته پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ پنجن صوبن واري ايڪي جي حيثيت سان سامهو آيو. جڏهن سنڌ جي آزاد حيثيت ختم ڪئي وئي، تڏهن کان وٺي شيخ اياز، استاد بخاري، محمد خان مجيدي، سرويچ سجاولي، تنوير عباسي، ابراهيم منشي، سيد اڪبر، نبي بخش همدرد، سوز هالائي ۽ ٻين ڪيترن ئي شاعرن مزاحمتي شاعري تخليق ڪرڻ شروع ڪئي. جيڪا سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ڳائجڻ شروع ٿي. هي اهو دور هو جڏهن سنڌ جو نالو وٺڻ ڪاريهر نانگ تي پير رکڻ برابر هو پر ان وقت به سنڌ جي اديبن ۽ شاعرن پاڻ ملهايو. جيلن کي پنهنجي لاءِ نعمت سمجهيائون ۽ صاف اعلان ڪندي چيائون ته “سنڌڙي تنهنجو نانءُ ورتو، ڄڻ ڪاريهر تي پير پيو” ته اهڙي قسم جي شاعري سنڌ جي ٻين شاعرن به بهترين انداز ۾ ڪئي آهي. راشد به انهن مان هڪ آهي، جنهن ان وقت جي سنڌ متعلق ڪجهه سٽون هن ريت تخليق ڪيون آهن. جهڙو نقشو سنڌ جو تهڙي تنهنجي سونهن منهنجي روح ورونهن، ڏسڻ پسڻ ٻنهي کي! ان کانسواءِ سندس هي سٽون به پڙهي ڏسو. هُن لکيو آهي ته هڪڙو نقشو سنڌ جو، ٻيو آهين تون، جنين ڪاڻ مون، جيئڻ لاءِ جاکوڙ ڪئي! ته اهڙي قسم جي شاعري سنڌ جي سڀني سرموڙ شاعرن ان وقت کان وٺي تخليق ڪئي، جيڪا اڄ تائين جاري آهي. ان ۾ اڄ تائين جيڪي به نوان شاعر پيدا ٿيا يا اُڀري رهيا آهن انهن جو به حصو آهي ته وري ۵۵-۱۹۵۴ واري دور ۾ سنڌ جا اديب ۽ شاعر يونيورسٽين ۾ پڙهندا هئا ۽ عملي زندگي ۾ پير پائي رهيا هئا، انهن به سنڌ متعلق شاعري ڪرڻ شروع ڪئي. انهن آخر تائين سنڌ ڌرتي سان پاڻ نڀايو. ان دوران کين ڪيتريون ئي تڪليفون ڏسڻيون پيون. جيلن جون اذيتون ۽ صعوبتون ڀوڳڻيون پيون. ڪيترن کي نوڪرين تان هٿ کڻڻو پيو پر هُنن سنڌ سان عشق ۽ محبت واري تعلق تان ڪنهن به ريت هٿ نه کنيو ۽ اهي پنهنجي ڪِرت ۾ لڳا رهيا. راشد مورائي به انهن ئي ٿورڙن شاعرن مان هڪ آهي جنهن تڪليفون به ڏٺيون، پريشانيون به ڏٺيون پر پوءِ به پنهنجي مقصد سان سچو رهيو ۽ ان کان ڪڏهن به منهن نه موڙيائين. اهو ئي ڪارڻ آهي جو زندگي جي آخري گهڙين ۾ هڪ ٽي وي چئنل کي انٽرويو ڏيندي چيائين ته “هِن دل تي ٻيا ته کوڙ سارا داغ آهن پر ندامت جو داغ ڪونهي ڪو” ته انهي قسم جي ارڏائي ۽ سچائي سان زنده رهڻ فقط راشد جهڙن ئي شخصيتن جو ڪمال آهي. راشد ڪيترن ئي هنڌن تي ڪجهه اهڙيون سِٽون به سرجيون آهن، جيڪي پڙهڻ سان جيءُ جهري پوي. هُن ڌرتي توڙي سونهن سان ڀرپور محبت ڪئي آهي. سندس سڄي شاعري توڙي نثر ان جو اُپٽار آهي. سندس هي سٽون پڙهي ڏسو دليون قبرستان بڻجي ويون ماڻهن جون، شهر- خموشان ۾ هڪ تربت جاڳي ٿي! تنهن کانسواءِ سندس هي سٽون به پڙهڻ جهڙيون آهن ته ڀاڳ وارن جا ٿين ٿا يادگار، زندگي ۽ موت ٻيئي شاندار، راشدا! شل موت ٿئي مانائتو، جِئن حياتي آهه گذري پروقار! سو راشد جهڙن شاعرن جي ڪري ئي اڄ اسان جو سنڌي ادب شاعري ۽ ٻولي شاهڪار ليکي وڃي ٿي. راشد جا اڄ تائين جيڪي ڪتاب ڇپجي چڪا آهن، تن ۾ مينديءَ سندا کيت، دل جو شهر، گيت غزل بيت ۽ دوها وغيره شامل آهن. جڏهن ته سندس نثر به ڇپيو آهي، جنهن ۾ هُن جا خط ۽ ڪجهه خاڪا توڙي مضمون شامل آهن. تنهن کانسواءِ سندس گهڻي مقدار ۾ شاعري توڙي نثر اڻ ڇپيل به موجود آهي. جنهن کي ڇپائڻ جي ضرورت آهي. اڄ سندس چوٿين ورسي ملهائي پئي وڃي. جنهن ۾ سندس شاعري جي هڪ ڪتاب “ڳاڙهي باک ڦٽي” ۽ “سڄڻن جا سنيها” جنهن ۾ راشد مورائي ۽ قادر بخش طالباڻي جا هڪٻئي ڏانهن خط آهن. ان جي مهورت به رکيل آهي. اها تقريب راشد مورائي يادگار ڪاميٽي مورو ۽ سنڌي ادبي سنگت مورو پاران منعقد ڪئي پئي وڃي. هن تقريب ۾ سنڌ جا ڪيترا ئي عالم، ڏاها، اديب، شاعر، سياسي ڪارڪن ۽ مفڪر شرڪت ڪندا. راشد مورائي يقيني طور تي سنڌ جي اهڙن آفاقي شاعرن مان آهي، جن جي شاعري جنهن به وقت پڙهبي، ڳائبي ۽ ٻڌبي آهي ته بلڪل نئين نڪور محسوس ٿيندي آهي. راشد جي شاعري سنڌ جي ڪيترن ئي ناليوارن فنڪارن ڳائي آهي. راشد کي پنهنجن ۽ پراون طرفان جيڪي وقت به وقت گهاءَ ملندا رهيا، تن جو نقشو ڪجهه هِن ريت چٽيو اٿائين. مونکي ماري پوءِ منهنجو غم ڪيائون، چڱو ٿيو ڪو ته سهڻو ڪم ڪيائون، مُئي کانپوءِ اچي راشد! قبر تي مونکي ئي حال جو محرم ڪيائون، چوڻ جو مقصد هي آهي ته راشد مورائي سميت سڀني کي ڪنهن نه ڪنهن اهنج ضرور رسيا آهن. جيڪي اهنج رسائڻ ۾ ڌارين کان وڌيڪ پنهنجن جو وڏو ڪردار رهيو آهي. راشد جي هڪ نظم جون سٽون آهن، دل جي ويران رڻ تي ڪڪر بانورا، ٿورڙو ئي وسين ها ته ڇا پئي ٿيئي. آئون ذاتي طور تي انهيءَ خيال جو آهيان ته اسان جا جيڪي به شاعر آهن انهن جو مقصد ساڳيو آهي پر رڳو لفظن ۾ ڪٿي ڪٿي هڪجهڙائي هوندي آهي ته ڪٿي وري اهي مختلف انداز ۾ تخليق ڪندا آهن. اڄ راشد جي ورسي آهي جنهن حوالي سان آئون سنڌ جي سڀني دوستن کي گذارش ڪندس ته راشد مورائي سميت سنڌ جي سمورن شاعرن جي شاعري ڌيان سان پڙهن ۽ ان ۾ جيڪا جدوجهد جاکوڙ جي راهه ڏسيل آهي ان بابت عملي ثبوت ڏين. سيد راشد مورائي سنڌ جو مزاحمتي شاعر ۽ اديب گل مورو ٿيندي چانڊاڻ هن چوڦير ۾، اچ ته نڪري هلون، جلد منهن ڦير ۾. سائين راشد سان راجپوتانه اسپتال ۾ اڃا صبح جو سوير عيادت ڪري چنڊ جي چانڊاڻ جون ساروڻيون ساري کائنس موڪلائي پنهنجي شهر نوشهروفيروز پهتس ته اوچتو مئسيج آيو ته سائين راشد زندگيءَ جي جنگ هارائي ويو آهي. اهو ٻڌي نيڻن مان نير وهڻ شروع ٿي ويا. اڃان سنڌ مورڙي جي ماڳ ڪراچيءَ ۾ شهيد بشير خان قريشيءَ جي ڀاءُ شهيد مقصود قريشيءَ جي جنازي نماز دوران ڳوڙها ڳاڙي رهي هئي ته مٿان وري راشد جي وڇوڙي سڄيءَ سنڌ کي روئاڙي ڇڏيو هو. مهراڻ جي ڪپ ڀرسان ڳوٺ جوڻالي ۾ ۵ مارچ ۱۹۴۴ع سائين سيد خادم علي شاهه “خادم” جي گهرڙي ۾ اک کوليندڙ سائين راشد مورائيءَ کان پنهنجي اباڻي جنم ڀوميءَ جي ڀڪن ۽ آنڀن پچندڙ  وارن ڏينهن ۾ جڏهن به دنيا جي ريتن رسمن بابت ڪو سوال ڪندو هو ته هڪدم کيس جواب ڏيندو هو ته:- آ دنيا جي رسم ڪين ناراض ٿي، هرڪو ڇاڙپ هڻي ٿو پڪل ٻير ۾! سائين راشد ۱۹۷۴ع ڌاري موري ۾ سنڌي ادبي سنگت جو بنياد وڌو. سائين جي ايم سيد جي فڪري دان سان قومي عشق جي آلاپن کي پنهنجي گيتن نظمن ۽ واين توڙي تحريرن ۾ سمائي سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ٻيجل جو آواز بڻجي گونجيندو رهيو. سندس گونجندڙ آواز جي گونج صدين کان پوءِ به قائم رهندي، هن باغي شاعر جو ايمان، سنڌ ۽ سيد هو، ڪڏهن به هن آزاديءَ جي ڪنڊائين واٽ تي هلڻ کان انڪار نه ڪيو. هن کي پنهنجي اولاد کان وڌيڪ سنڌ جي آزادي ۽ آجپي ۾ ايمان رکندڙ فڪري اولاد جو تمام گهڻو فڪر هوندو هو. اهي ساروڻيون هن پنهنجي شاعريءَ ۾ هيئن بيان ڪيون آهن:- وڃن شال وسري وسارڻ جون ڳالهيون، ڪيون اچ ته الفت اجارڻ جون ڳالهيون، وري دل ۾ آڻي ڌنارن جون ڳالهيون، ڌڪاري ڪڍي ڇڏ، ڌڪارڻ جون ڳالهيون، اوهان وٽ مرڻ ۽ مارڻ جون ڳالهيون، اسان وٽ جيئڻ ۽ جيارڻ جون ڳالهيون، سڏي ڪي سڄڻ سان سڄي رات راشد، ڪبيون سنڌڙيءَ جي سنوارڻ جون ڳالهيون. سنڌ جي سنوارڻ جون ڳالهيون راشد جي روح ۾ سمايل هيون، هن ڌرتيءَ سان عشق ڪيو هو، هي ٻوليءَ جو ٻهڳڻو شاعر هو، هي ته موکيءَ جو متارو هو، هونئن به متارا موت کان ناهن ڊڄندا. راشد جي اڏول ڪردار سندس اٽل ارادن ۽ اصولن کيس تمام وڏو ماڻهو بڻائي ڇڏيو هو. دوستن جو دوست، هيڻن جو همدرد، ڌرتي ماتا جي عشق ۾ سرشآر، هر ماڻهوءَ سان محبتون ونڊڻ وارو انسان هو. سندس موري وارو مهمان خانو قومي ورڪرن ۽ قومي سوچ جو درسگاهه هو، اهڙي ئي تصور ۾ پنهنجي غزل ۾ لکيائين ته: پرين پنهنجي عزت جو خيال رکجو، لکن جي ڪارپت جو خيال رکجو. قومي تحريڪ جي سرواڻ سائين جي ايم سيد جي سن جو روح سندس جسم ۾ سڄي عمر اهوئي سندس رت سان گڏ گردش ڪندو رهيو. ڪڏهن مايوسي کي ڀرسان اچڻ ئي نه ڏنائين، سائين راشد شاعر ابن شاعر هو، سندس والد صاحب سيد خادم علي شاهه ‘خادم’ سندس ٻئي وڏا ڀائر سيد روشن علي شاهه “روشن” ۽ معصوم علي شاهه “نماڻو” پڻ شاعر هئا. هن شاعريءَ جي علم جي الف ب به پنهنجي والد صاحب کان سکي ۽ انهيءَ وٽان ئي شاعريءَ جا ديوان پڙهيا، سنڌ جي قومي تحريڪ سان جڙيل هجڻ ڪري، ون يونٽ، ٻولي تحريڪ، ايم آر ڊي، پاڻي جدوجهد پورهيت تحريڪ يعني ته هر تحريڪ ۾ مان باغي هان. مان باغي هان. چوندو رهيو، ماٺ ڄڻ هن اڏول انسان لاءِ مهڻو هجي، هن جيڪو اتساهه بخشيو ۽ جيڪا هن رهبري ڪئي، اها اسان سڀني لاءِ اڄ به اوتري اهم آهي، ادب جي حوالي ۾ شاعريءَ سان گڏ ڪهاڻيون، مضمون، مقالا به لکيا. سائين راشد سنڌي ادب کي جيڪي ڪتاب ڏنا آهن تن ۾ (۱) سنڌڙيءَ جو سوداءُ، شاعري (۲) مينديءَ سندا گيت شاعري ٻه ڇاپا (۳) دل جو شهر شاعري ٻه ڇاپا (۴) ديوان راشد شاعري ٻه ڇاپا (۵) درد ۾ دلجوئي شاعري (۶) شعلا شعلا واءُ ۾ شاعري (۷) ڪافيون گيت غزل شاعري (۸) پاڻيءَ تي پهرو (ڪهاڻي) (۹) اڳتي تاڻ امنگ جي مضمون خاڪا (۱۰) خط خوشيءَ مان کول، خط (۱۱) ڏات جي ڏيهه ۾ راشد بابت تاثرات ۽ (۱۲) راشد سان رهاڻ (راشد جا انٽرويو) شامل آهن. لڳ ڀڳ ايترائي ڪتاب سندس اڻ ڇپيل پڻ آهن. سائين راشد جي واتان هي لفظ گونجندا هئا ته ڌرتي به زندگيءَ جي سچائي مان هڪ آهي. راشد پنهنجو پاڻ کي سنڌ ڌرتيءَ جي ملوڪ ماڻهن لاءِ ارپي ڇڏيو هو. سندس شاعري توڙي ڪردار ۽ اصولن مان ڌرتيءَ سان ڪمٽمينٽ جي جهلڪ نمايان نظر اچي ٿي. ايتري قدر جو هن مهان شخص کي نه عهدي نه خوشامد جي ڳڻتي هئي هن جو ايمان سنڌ هئي، جدوجهد ۽ جاکوڙ آزادي ۽ آجپي جو حوصلو ڏيندڙ راشد آخري گهڙين تائين ٻيجل بڻجي ٻوليندو رهيو:- اٿو ته ظلم جي خلاف هاڻي علم کوڙجي، ڪو نئون سماج جوڙجي، ڪو نئون جهان جوڙجي. ڪين چريي کي چور چڱو آ، چوري چاڪ چڪائي وجهندين، هوريان ڏاڍيان لوچيان ويٺو، مستقبل تي سوچيان ويٺو، ڏاڍو آءُ ڏکايل آهيان، دوست گهڻو ڪجهه گهايل آهيان. هي گهڻو گهايل هو، ديس جي دردن ۽ سنڌوءَ جي سڪ هن کي نهوڙي ڇڏيو هو. بيماري واري حالتن، پنهنجي جوان پٽ شاهه عنايت جي جدائي، هن جي جيءَ کي وڌيڪ جهوري وڌو هو. اهي درد و سور کڻي ۷۱ سالن جي ڄمار ۾ حيدرآباد جي ٿڌڙين هوائن ۾ ٿڌڙا ٿڌڙا ساهه کڻي، خوشبوءِ واءَ گهلڻ جيان هليو ويو. اڄ هو جسماني طرح هت موجود نه آهي پر لطيف ۽ جي ايم موجود آهن. جن ٻنهي جي اکين ۾ سائين راشد وارو تيج ۽ پاڻي آزاديءَ وارو عشق موجود آهي ۽ رهندو. راشد مورائي سنڌ جو مزاحمتي شاعر ساجده چنه ڪي ماڻهو تاريخ ٿين ٿا ته ڪي وري دانائيءَ جي ڪري مهراڻ جون مالهائون ٿين ٿا. اها مالها جڏهن سمنڊ جي سپنن جيان سدائين سمنڊ ڪناري جرڪندي ۽ مرڪندي رهي ته ڪيڏي نه راحت ايندي هوندي. ايئن ئي ساهتيءَ جو سرموڙ شاعر سائين راشد مورائيءَ جي ٻهڪندڙ آواز ۽ سفيد وارن تي نظر پوندي آهي ته سندس جنم ڀومي جوڻالي ۾ اسريل گيت جهومي پوندا آهن. ساهتي پرڳڻي جي هن مهان قوي راشد مورائيءَ ۵ مارچ ۱۹۴۴ع ۾ مورو ڀرسان سنڌوءَ جي ڪپ تي، ڳوٺ جوڻالي ۾ جنم ورتو. پاڻ شاعر، اديب ۽ نقاد به آهي. اڄ به راشد مورائي ڪيترا ئي گيت سنڌ جا سرجي پيو. هن وقت تائين راشد مورائيءَ جون ڇپيل لکڻيون؛ جنهن ۾ کوڙ ساري شاعري، ڪهاڻيون، مضمون، خاڪا وغيره سنڌ جي سڀني رسالن توڙي اخبارن ۾ اڻ ڳڻيا موجود آهن. 3۰۰ جي لڳ ڀڳ سنڌ جي مختلف فنڪارن سندس گيت، غزل ۽ ڪافيون ڳايون آهن. جڏهن ته ڇپيل ڪتابن ۾ ”سنڌڙيءَ جو سوداءُ“، ”شاعري“، ”مينديءَ سندا کيت“، ”غزلن جو مجموعو“، ”سل جو شهر“ موجود آھن. مختلف صنفن تي ڪيل شاعري؛ ديوان راشد، شعلا شعلا واءَ ۾، اڳتي تاڻ امنگ جي، پاڻيءَ جو پهرو، ڏات جي ڏيهه ۾، راشد جي رهاڻ، انصاف جو گهنڊ، ڳنڍيون منجهه ڳنڍير، سنڌي ادب جي ارتقا، يتيم جذبا، عشق جو آواز، هو جي ٻول ٻريا شامل آهن. جڏهن ته اڃا به سندس ڪيترو ئي تخليقي مواد، اڻ ڇپيل آهي. جنهن ۾؛ خط خوشيءَ مان کول، تعلقي موري جا اديب، سنڌي ادب جي سونهن، جهڙي آيس جيئن، جهڙيون انمول لکڻيون وٽس موجود آهن. راشد مورائي سنڌ جو يگانو شاعر آھي جنهن پرائمري استاد ٿي ڪري علمي، ادبي خدمتون سرانجام ڏنيون آھن. کيس سوين ايوارڊ؛ سنڌي ادبي سنگت، سگا، ڳوٺ سڌار سنگت ۽ ٻين سياسي، سماجي تنظيمن پاران ڏنا ويا آهن. اڄ به سائين راشد، ٽن پٽن ۽ ڇهن نياڻين جو سهارو آهي. کيس نوجوان پٽ، شاه عنايت جي وڇوڙي جهوري ڇڏيو. تنهن جي باوجود مورو ناهي ٿورو ۾، هن مزاحمتي شاعر جي مهمان نوازي ۽ ڌرتيءَ سان عشق ڏسڻ وٽان آهي. ھو اڄ به چوي پيو ته؛ ”مان باغي هان! مان باغي هان!“ راشد مورائي رکيل مورائي سنڌ جو ارڏو شاعر شائين راشد مورائي، ان سنڌوءَ جي کاٻي ڪپ تي ڄائو، جنهن سنڌوءَ ڪپ تي ويهي دنيا جا قديم ترين ويد لکيا ويا. شايد اهو ئي سبب هئو جو سندس شاعري ۾ توڻي طبيعت ۾ آخر تائين سنڌوءَ واري گجگوڙ رهي. هن جو شعر پڙهڻ سنڌوءَ جي گجگوڙ جو احساس ڏياريندو هئو ۽ هن جي طبعيت جيڪا ڪڏهن غضبناڪ هوندي هئي ته ڪڏهن ڪچي جي چيڪي مٽيءَ وانگر نرم ۽ نفيس. پڪ سان سائين راشد آخر تائين پهنجي مزاج ۾ نرمي توڻي سختيءَ سان نڀاءُ ڪندو آيو. سندس مزاج ان آب هوا ۽ جي علامت هئو، جيڪو اڪثر دريائن جي ڪنارن سان رهندڙ ماڻهن جو هوندو آهي. هن جنهن ڳوٺ ۾ جنم ورتو، ان کي جوڻالوءِ چوندا آهن. شاعر ابن شاعر سائين راشد مورائي، جوڻالوءِ ۾ پيدا ٿيو. جنهن گهر ۾ هن جنم ورتو، ان ۾ علم ادب ۽ شاعري اڳ ئي موجود هئي. ڇاڪاڻ ته سندس والد صاحب ۽ ٻه وڏا ڀائر شاعر هئا. جنهن ڪري ننڍپڻ ۾ ئي هن کي شاعريءَ سان پالو پيو. هن ڪيترا عشق ڪيا، اهو ڳجهه اڄ تائين سندس همعصر سلي نه سگهيا آهن. پر سندن سنڌ سان عشق عالم آشڪار آهي. سندس ڳوٺ کي اهو اعزاز حاصل آهي ته اهو شاعرن جو ڳوٺ هئو، جنهن لاءِ سنڌي ٻولي جي، پنهنجو لهجو رکندڙ شاعر مشتاق باگاڻيءَ لکيو هيو ته سج لٿي کانپوءِ، جرڪيو جوڻالوءِ، ميڙا ٿيا مچ تي. اهو جوڻالوءِ جڏهن سنڌوءَ جي تيز وهڪري هيٺ اچي پنهنجي سڃاڻپ وڃائي ويٺو، تڏهن سائين راشد موري لڏي آيو ۽ سدائين لاءِ موري جو ٿي ويو. موري جيڪو کيس مانُ بخشيو، اهو اڄ سنڌ جي هر لکئي پڙهئي جي آڏو آهي ۽ هن جيڪو موري سان پيار ڪيو اهو به اسين سڀ ڄاڻون ٿا. سائين راشد وطن دوست اديبن ۽ شاعرن جي سٿ جو شاعر هئو. جن سنڌ جي آجپي لاءِ سموري عمر جاکوڙيو ۽ ڪڏهن به طمع جي طلب نه ڪئي. شاعري ۾ هو ان قبيلي جو شاعر آهي، جنهن ۾ عبدالڪريم گدائي، استاد بخاري، ابراهيم منشي، محمد خان مجيدي، سرويچ سجاولي ۽ ٻيا شاعر شامل آهن. هي سڀ اهڙا شاعر آهن، جن جي گيتن ۽ نظمن سنڌ جي قومي تحريڪ کي جلا بخشي. هنن جي نظمن سان قومي جلسن جون اسٽيجون گونجي اٿنديون هيون، سندن وڃڻ سان اهي اسٽيجون ٻسيون آهن. سائين راشد هڪ شاعر طور سنڌ جي اهم شاعرن جي قطار ۾ شامل آهي. هن هڪ پاسي قومي تحريڪ جي اسٽيجن کي سونهن بخشي ٻئي پاسي، سنڌي شاعراڻي ادب کي هڪ درجن جي لڳ ڀڳ ڪتاب ڏنا آهن. ساڳئي وقت سنڌي نثر ۾ پڻ سندس اڌ درجن کن ڪتاب موجود آهن، ان ڪري هن جو ادب ۾ به ايترو ئي حصو آهي، جيترو قومي تحريڪ ۾. ادبي تحريڪ جي حوالي ۾ مورو سندس احسامند رهندو، هن جي اوطاق سموري سنڌ جي اديبن شاعرن لاءِ هڪ گهاٽي بڙ وانگر هئي، جنهن جي ٿڌي ڇانو ۾ اتر کان ڏکڻ ايندڙ توڻي ڏکڻ کان اتر ويندڙ عالم، اديب ۽ شاعر اچي ڏينهن گاريندا هئا ۽ علم ادب ۽ شاعري جو واس وٺي، اڃ اجهائيندا هئا. هيءَ اوطاق اسان لاءِ هڪ درسگاهه جو درجو رکندڙ هئي، جتان اسان ڪيترن ئي علم حاصل ڪيو، اهو سماجي علم هجي، سياسي علم هجي يا ادب جو علم ۽ شاعريءَ جو علم هجي سچ پچ ته اڄ موري ۾ اهڙي ٻي ڪا به جڳهه نه آهي، جنهن سان هن درسگاهه جي ڀيٽ ڪري سگهجي، ها ساڻس ڪيئي سهمتيون/ اسهمتيون رهيون پر مورو اهو ڪئين وساريندو ته ان ۾ هڪ راشد مورائي به رهندو هئو، جنهن موري کي واڌو هڪ سڃاڻپ ڏني ۽ شاعراڻي آواز جو پڙاڏو ڏنو، جيڪو سڄي سنڌ ۾ گونجندو رهيو ۽ اڄ به گونجي رهيو آهي، جنهن گونج ئي کيس سنڌ ۾ باغي شاعر جو اعزاز ڏياريو. اڄ به هو باغي شاعر جي نالي سان سنڌ ۾ ڄاتو سڃاتو وڃي ٿو، پر هو هڪ بيحد ئي رومانوي شاعر به آهي، هو جتي نظم جو باڪمال شاعر آهي، اتي عزل جو به بي مثال شاعر آهي ٻي طرح هن سڀني شاعراڻين صنفن تي طبع آزمائي ڪئي آهي، سندس، ڇپيل ڪتاب ۽ انهن کان وڌيڪ سندس اڻ ڇپيل ڪتاب اهڙي شاهدي ڏيندا، جيڪي ڇپجڻ جي اوسيئڙي ۾ آهن، پڪ سان جڏهن اهي ڇپجندا ته سنڌي شاعراڻي ادب جو مرتبو اڃا به وڌندو. ڪتابن جي چپجڻ جو جوڳو بندوبست نه هجڻ سبب ڪي اهم ڪتاب ڇپجڻ کان رهجي وڃن ٿا ۽ ڪيترا ئي غير اهم ڪتاب ڇپجي اها جڳهه ولارين ٿا، جتي اهي هجڻ يا نه هجڻ واري هڪ ئي حالت ۾ موجود هجن ٿا، جيڪي پڙهندڙن لاءِ سڪن ٿا ۽ سائين راشد جي شاعراڻن ڪتابن جو اهو عالم آهي ته اهي ڇپجڻ کان ستت پوءِ پڙهندڙن جي دلين ۽ اکين تائين ته پهچي وڃن ٿا پر مارڪيٽ مان غائب ٿي وڃن ٿا. اهڙو اعزاز سنڌ جي گهٽ شاعرن کي نصيب ٿيو آهي ۽ جن کي پڙهندڙ ن پاران اهڙو مرتبو عطا ڪيو ويو آهي، يقين سان سائين راشد انهن مان هڪ آهي، اڄ سندس ٻي ورسي آهي، جيڪا سموري سنڌ جي الڳ الڳ ڳوٺن ۽ شهرن ۾ ملهائي ويندي ۽ کيس ڀيٽا  ڏني ويندي. کيس ڀيٽا ڏيندي، هيءَ لفظ لکندي هڪ آٿت  محسوس ٿي رهيو آهي ته اسان سڀ جن  ساڻس عمر جو لڳ لڳ وڏو حصو گذاريو آهي، اڄ  کيس پاڻ سان  گڏ محسوس ڪريون ٿا، سندس شاعريءَ توڻي طبعيت جي سڀني سختگيرين توڻي نفاستن سان گڏ ٽهڪن توڻي ڳوڙهن سان گڏ! سنڌ تو راشد جهڙا پٽ ڄڻيا. پڪ سندس شعر جي ڀيٽا تو کي به هجي. سنڌ تو کي عظمتون نيبهه هجن! ڇاڪاڻ ته تو اعليٰ عظمتن کي ڇهندڙ شاعر پٽ ڄڻيا، جن تنهنجي سينڌ ۾ پنهنجي گيتن جا ڪيئي گل سجايا آهن ۽ تنهنجي پوتيءَ جي پاند ۾ ڪيترا ئي نظم ستارن جيان سڃايا آهن، جن جي چمڪ ايستائين رهڻي آهي، جيستائين هيءُ جرڪندڙ جڳ آهي، جيستائين سنڌي ٻولي آهي ۽ جيستائين هن ديس جو هڪ به ٻچو سلامت آهي. راشد مورائي الوداع راشد ڪيون ٿا ساٿ کان مظهر خاصخيلي اڄ ۲۴هين مارچ جو ڏينهن آهي. اڄوڪي ڏينهن تي سنڌ ڌرتي کان ارڏو مزاحمتي باغي شاعر راشد مورائي جسماني طور تي وڇوڙو ڪري ويو هو. شايد ان جي لاءِ هن پنهنجن هيٺين سٽن ۾ چيو هو ته، الوداع راشد ڪيون ٿا ساٿ کان زندگي ان موڙ تي پهچي وئي. شاعري ڏات آهي پر هي ڏات به هر شاعر کي پنهنجي ڏانءَ ۽ ٿانوَ جيتري ملي ٿي. ڪٿي اڏ جيتري اوت، ڪٿي واهڙ وارا وهڪرا ته ڪٿي بنهه مهراڻ جون موجون! مطلب ته وس آهر رس ۽ هستي سارو مستي ڏسجي ٿي ۽ شاعر اهو به آهي جو پنهنجي قوم بلڪه سڄي انسان ذات جي زبان بڻجي امن جو آواز اٿاري، ظلم سان جنگ جوٽي ۽ ان جي ڪري شايد جواهر لال نهرو پنهنجي ڪتاب ۾ لکيو آهي ته قومن جي سڃاڻپ ۽ زندگي شڪست کائيندڙ ۽ فتح ماڻيندڙ سياستدانن جي ڪري برقرار نه رهندي آهي پر اها شاعرن ۽ فنڪارن جي ڪري زندهه رهندي آهي. ٿي سگهي ٿو ته تاريخ ۾ اهو دور اچي جو نهرو کي ڪو سڃاڻي به نه پر ٽيگور ۽ پريمچند ان دور ۾ به زندهه هوندا ۽ ان جي ڪري اسان پنهنجي سنڌ تي جڏهن نظر وجهون ٿا ته مون کي لڳي ٿو ته راشد مورائي انهن شاعرن جي لسٽ ۾ پنهنجو نالو لکرائي ويو آهي، جنهن کي سنڌ ۽ ان جا رهواسي ڪڏهن وساري يا ڀلائي نه ٿا سگهن ۽ ان جي لاءِ راشد مورائي شايد هيٺيون سٽون چئي ويو آهي، ڀاڳ وارن جا ٿين ٿا يادگار زندگي ۽ موت ٻئي شاندار راشد! شل موت ٿئي مانائتو جيئن حياتي آهه گذري پروقار. ۽ شايد ان جي ڪري آخري ڏينهن ۾ جڏهن هن کي ساهه جي تڪليف سبب نوابشاهه جي اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو هو، تڏهن هن جا جذبا بيحد اتم هئا. هن چيو پئي ته مون کي موت آيو ته منهنجو ضمير مطمئن هوندو ۽ مان مرڪندي مرڪندي مرندس ۽ ائين ئي هو خوددار شاعر جي حيثيت سان مرڪندي اسان کان موڪلائي هليو ويو، جيئن سندس مشهور غزل آهي، جيڪو سنڌ جي سمورن سريلن فنڪارن ڳايو آهي. تنهنجي محفل مان اٿي هاڻ هليا وينداسين ڀونئر آهيون وٺي سرهاڻ هليا وينداسين پاڻ وڻجارا گهڙي پل مسافر راشد رڳي ڀرجي وهي مهراڻ هليا وينداسين. راشد جو جنم مورو تعلقي جي ڀرسان سنڌوءَ جي ڪنڌيءَ تي ڳوٺ جوڻالي ۾ سنڌ جي ڪافي جي ڀلوڙ شاعر سيد سعيد علي شاهه خادم جي گهر ۾ ۵ مارچ ۱۹۴۴ع تي ٿيو. شاعري ۾ سندس استاد به سندس والد هو ۽ ان جي ڪري راشد مورائي پنهنجي شروعاتي دور کان آخر تائين حسن انقلاب ۽ مزاحمت پنهنجي تخليق جو موضوع بڻايو. هن جو نظريو آدرش ۽ مسلڪ سڀ ڪجهه سنڌ ڌرتي هئي. هن سنڌ جي حُسن ۽ ان جي خوشحالي ۽ آجپي لاءِ لکيو ۽ قدرت راشد سائين کي جتي شعر چوڻ جي ڏات سان نوزايو هو، اتي ساڳئي وقت کين هڪڙو عجب جهڙو مٺڙو ۽ گرجدار آواز ۽ مشاعري ۾ شاعري پيش ڪرڻ جو زبردست ڏانءُ پڻ ڏئي ڇڏيو هو. سندس اهڙي شاعري ۾ برابر ته ڊائريڪٽ شاعري جو نمونو هوندي هئي پر شاعراڻي ترنم، لفظن جي موسيقيت ۽ سٽ سِٽ ۾ سمايل سنگيت سبب مشاعري مان اٿندي مهل هن جون ڪيتريون ئي سِٽون ڄڻ ذهن ۾ دير تائين پڙاڏو ڪنديون رهنديون هيون ۽ ڪو وقت هو جڏهن قومي مشاعرن جي بي پناهه ڀل ڀلان هوندي هئي، تڏهن اهڙي هر مشاعري ۾ ”سرويچ سجاولي“ محمد خان مجيدي، استاد بخاري ۽ راشد مورائي هزارن جي هجوم ۾ مائيڪ تي اچي جڏهن قومي شاعري پڙهندا هئا ۽ خاص ڪري راشد مورائي جڏهن پنهنجا هي نظم پڙهندو هو ته: جهنگ جهر ۾ روشنيون اڀري پون بر پٽن ۾ زندگيون اسري پون ماڻجن جيئري ئي جڳ ۾ جنتون سنڌ جا ڳوٺ جي سڌري پون. ان وقت ماٺ ڇانئجي ويندي هئي. هي قومي نظريي سان سلهاڙيل ارڏو انسان سنڌ سان محبت جي علامت بڻيل هو. تڏهن ته پنهنجي پٽڙن جا نالا به سرمد جيڪو ڪجهه سال اڳ وڇڙي ويو. شاهه لطيف ۽ جي ايم سيد رکيائين. راشد مورائي هڪ سٺو استاد، بهترين نثر نويس، باغي ۽ قومي شاعر، هڏڏوکي انسان، سماجي اڳواڻ هجڻ سان گڏوگڏ مهمان نواز پڻ هو. سندس اوطاق تي هر وقت مهمانن جي اچ وڃ هوندي هئي. حيدر بخش جتوئيءَ جي سنڌ هاري ڪاميٽي جي دور دوران اسٽيج تي اهڙي نموني هن جابرن کي للڪاريو هو جو کيس ان وقت باغي شاعر جو لقب ڏنو ويو ۽ سائين راشد مورائي ۱۹۷۴ ڌاري موري ۾ سنڌي ادبي سنگت جو بنياد وڌو ۽ ايم آر ڊي جي تحريڪ ۽ ون يونٽ جي دور ۾ انقلابي شاعرن جو هي سرجڻهار سنڌي ادبي سنگت سنڌ جو مرڪزي جوائنٽ سيڪريٽري پڻ رهيو. سندس شاعري ڪيترن ئي سنڌ جي ناليوارن راڳين ڳائي آهي. جڏهن ته سندس شاعري جا ۷ ڪتاب ڇپيل آهن، جن ۾ پهريون سنڌڙيءَ جو سوداءُ ٻيو مينديءَ سندا کيت، ٽيون دل جو شهر، چوٿون شعلا شعلا واءُ ۾، پنجون ديوان راشد، ڇهون ڪافيون گيت غزل، ستون درد ۾ دلجوئي کان سواءِ جڏهن ته نثر ۾ خاڪن جو مجموعو اڳتي تان امنگ جي ڪهاڻين جو، پاڻيءَ تي پهرو خطن جو مجموعو، ’خط خوشيءَ مان کول‘ ڇپيل آهن. سائين راشد مورائي ۱۹۶۲ ۾ پرائمري استاد ٿيو، پنهنجي پوري نوڪري دوران نهايت ئي ايمانداري سان تعليم جي سڌاري ۽ واڌاري لاءِ جاکوڙيندو رهيو. پرائمري استادن جي تنظيم پرائمري ٽيچرس ايسوسيئيشن سان سندس گهري وابستگي رهي، جن شخصيتن پ ٽ الف ۾ روح ڦوڪيو تن چند شخصيتن مان سائين راشد مورائي به هڪ هو. پاڻ ۲۰۰۴ ۾ گورنمينٽ مين پرائمري اسڪول موري مان رٽائرڊ ٿيا ۽ ائين سائين راشد پنهنجي پوري عمر علمي ۽ ادبي خدمت ۾ گذاري ۽ ڪيترين ئي ڪميٽين جو ميمبر رهيو. هي جتي به رهيو دل کولي قومي ڪم ڪيائين. سنڌي ماڻهن جو ويساهه بحال رکيائين. هن جيڪو به ڪم ڪيو، پنهنجي دل جي چوڻ تي ڪيو هو، ڪڏهن به ڪنهن جي ڊڪٽيشن تي نه هليو. اهڙي ريت راشد قومي تحريڪ سان سلهاڙيل رهيو ۽ ڪيترو عرصو جيئي سنڌ محاذ ۾ رهي ڪم ڪيائين. دوستن سان گڏجي ڪيترن ئي ڳوٺاڻين ڪچهرين ۾ حصو ورتائين ۽ سنڌ جي آزادي جو پرچار ڪيائين ۽ هن سنڌ جو وڏو حصو پيرن هيٺان لتاڙي، جهرجهنگ جهاڳي سنڌ جو پيغام عام ماڻهن تائين پهچايو. وقت جو انتهائي پابند ڪيترن ئي ڀلن دوستن کيس پنهنجن پروگرامن جون صدارتون ڏنيون پر وقت تي پروگرام نه ٿيڻ جي ڪري راشد اتان هليو ويندو هو ۽ اڄ جڏهن ۲۴هين مارچ جو ڏينهن آهي ته سائين راشد مورائي جون يادون تري آيون آهن ۽ سندس اهي سٽون ورجائڻ تي دل چوي ٿي ته: مون ٻڌو آ ته اڄ هو پڇڻ ٿو اچي موت ٽارو ڪرين ها ته ڇا ٿي ٿيئي. راشد مورائي سماجي تبديلي جو شاعر اظفر ميمڻ انسان پنهنجي فڪري ارتقا ۾ سماج جي حالتن کي سمجهندو رهيو آهي سندس لقاءَ ڏسندي ان جو جائزو وٺندو رهيو آهي سماجي حالتن جو اثر انسان تي تمام گهرو پيو آهي، سماجي اثر انسان جي فڪري ارتقاتي پڻ گهرو اثر ڇڏيو آهي هر دور م فطري طور غير معمولي ماڻهن جو جنم ٿيوآهي جن سماجي حالتن جو جائزو وٺندي پنهنجي فڪري اڏام جي ذريعي سماج کي بدلائڻ جي ڀرپور ڪوشس ڪئي آهي. سنڌ جي مٽي ۵ مارچ ۱۹۴۴ع ڌاري هڪ اهڙي شخصيت کي جنم ڏنو، جنهن جي شخصيت پنهنجي مزاج ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. ان شخصيت جو ڇٽيءَ جو نالو “راشد مورائي” سجي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، راشد جنهن دور ۾ پيدا ٿيو ته ان کي ورهاڱو نصيب ٿيو سنڌ جو مڊل ڪلاس هتان لڏي وڃي چڪو هو، سندس تربيت هڪ صوفي گهراڻي ۾ ٿئي ٿي، اڳتي هلي سماجي حالتن جو اثر ۽ سياسي پختگيءَ جي ڪري ترقي پسند فڪر جي اثر هيٺ زندگيءَ جي گاڏي کي گهلي ٿو ڇوته ان سڄي دور جي اٿل پٿل جو دور چئجي ٿو ته وڌاءَ نه آهي. غير معمولي ماڻهو سماجي ۽ سياسي حالتن جو گهرو اثر وٺندا آهن، راشد تي ان دور جي حالتن جو اهڙو ته اثر ٿيو جو هو هڪ ترقي پسند ۽ سماجي سجاڳيءَ جو شاعر ٿي سامهون اڀري آيو، ۽ زندگيءَ جي آخري حصي تائين انهي عمل ۾ پيرا رهيو هن جو پڻ سماجي سجاڳي ۽ سماجي حالتن جو جائزو مقصد بنجي ويو، ساڳئي وقت هي محبِ وطن ۽ انسان دوست شاعر جي صورت سامهون آيو. راشد مورائيءَ جنهن دور ۾ سماجي حالتن جي گهيري ۾ رهيو ۽ پنهنجي شعوري ارتقا سان لکندڙ اياز به هو، جنهن جي فڪري پختگيءَ کان انڪار ڪري ئي نه ٿو سگهجي، انهي دور جا ٻيا فڪري ۽ پختا ڪردار استاد بخاري، نياز همايوني، ابراهيم منشي، امداد حسيني، عبدالڪريم ارشد، مير محمد پيرزادو، تنوير عباسي، شمشيرالحيدري ۽ ٻيا کوڙ سارا مضبوط ماڻهو رهيا، جن جي لکڻين ۾ پڻ هڪ وڏو سحر وهيو آهي، فڪري پختگي ۽ سماجي شعور جي ڳوڙهي اڀياس جي ڪري چمڪندڙ  ستارا رهيا آهن، جن جي لکڻين ۾ پڻ سماجي تبديلي طرف حالتن جو جائزو ورتل آهي. اتي راشد مورائي پنهنجي فڪر جون ارتقائي منزلون طي ڪندي، هڪ الڳ جاءِ ٺاهي ٿو. راشد مڃتا جي گهوڙي تي چڙهي جيڪو سير ڪيو آهي اهو گهٽ ماڻهن کي نصيب ٿيندو آهي، راشد انهيءَ دور ۾ پنهنجي حيثيت مڃائيندي اڳتي وڌندڙ رهي ٿو. راشد هارين ۽ پورهتين تي ظلم، جاگيرداري نظام، سنڌي هندن جي لڏپلاڻ،سنڌي ٻولي تحريڪ چوٿين(۴) مارچ جو ڏهاڙو، غربت ، مفلسي، ڏاڍ، جبر ، محڪوم طبقي جي پيڙا، ون يونٽ جو قيام ايم آر ڊي تحريڪ وغيره راشد جي زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو اٿن، راشد حساس دل رکندڙ شخص انهن حالتن جو ڳوڙهو مطالعو ڪندي پنهنجي ترقي پسند فڪر سان جيڪا شاعري ڪئي ان سماج ۾ وڏي اٿل پٿل آڻي ڇڏي، ۽ انهن سڀني ظالم ڪردارن کي سڌو طرح حصو رهيا آهن. راشد مورائي جي فڪري اڏام ۾ سنڌ جي عظيم ماڻهو سائين جي ايم سيد جو به هڪ وڏو حصو رهيو آهي جنهن ساب وابستگي جي ڪري هن جي شخصيت ۾ الڳ رنگ ملي ٿو ۽ ائين تمام گهڻين شخصيتن هن جي شعوري سگهه ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي پوءِ اهي شخصيتون زنده هجن يا انتقال ڪري ويل هجن ڇونه ڇو ته راند انتقال ڪري ويل شخصيتن جي لکڻين جي گهرو مطالعو ڪري پنهنجي سوچ ۽ سمجهه ۾ اضافو پئي ڪيو هو۽ زندگيءَ جي آخري وقت تائين اهو عم جاري رهيو. راشد پنهنجي نجي ڪچهرين ۾ پڻ اهڙي قسم جي گفتگو ڪئي آهي، راشد پنهنجي زباني ٻڌايو ته آءُ سنڌي ادب، سياست، تاريخ جو سٺو مطالعو ڪيو آهي ۽ ڪيان پيو، راشد ٻڌائيندي چيو ته آنءُ اردو ۽ روسي ادب جو پڻ چڱو مطالعو ڪيو آهي. جنهن عمل جي ڪري راشد جي زندگي فڪري پختگيءَ سان ڀرپور رهي. راشد جي زندگيءَ توڙي شاعريءَ جا اهم پاسا مضبوط آهن، جن ۾ هڪ آهي مزاحمت ۽ ٻيو آهي ترقي پسند. سندس شاعريءَ جي گهرائيءَ سان مطالعو ڪجي ٿو ته خبر پوي ٿي ته سندس شاعريءَ ۾ ٻين لاڙن رجحانن ۽ فڪرن سان گڏ گهڻي ۾ گهڻو حصو انهن ٻن پاسن جو آهي. مزاحمت صرف اهانه آهي ته ظلم سهي وڃجي يا لٺ ڏڪو کڻي ويڙهه ڪجي، بلڪه مزاحمت جو هڪ ٻيو رخ اسان صوفين ڏسيو آهي، جيڪو آهي جانوراڻي، يا وحشي جبلت خلاف مزاحمت جو انا، اهنڪار، حسد، ڪينو، لالچ ، دغا، هرس، ساڙ خلاف مزاحمت. اهو فڪر پڻ راشد کي ورثي ۾ مليو، ڇوته سنڌ جي مجموعي شعور جو مطالعو ڪرڻ کان پوءِ اسان کي اها ڳالهه واضع طريقي سان سمجهه ۾ اچي ٿو. راشد هڪ باشعور شاعر هو، جنهن جيڪو به لکيو اهو سوچي سمجهي ۽ مقصد سان ڀرپور لکيو، راشد جي شاعريءَ ۾ سچ ۽ ڪوڙ جي ابدي جنگ ملي ٿي، راشد جي شاعريءَ ۾ نظرياتي پختگي ۽ سگهاري سوچ جي عڪس نظر اچن ٿا، راشد جا نظم هن ڌرتي مان ڦٽي نڪتل گلاب جي خوشبوءَ وانگر ٽڙيل نظر اچن ٿا، سندس شاعريءَ ۾ تخليقي ارتقا سان گڏوگڏ جدوجهد جو درس ملي ٿو. راشد جي شاعريءَ جي هر سٽ وڏي معنيٰ ۽ مفهوم رکڻ سان گڏ اتساهه پڻ ڏئي ٿي. اڄ سندس ٻين ورسي آهي، کيس کي ڪجهه سٽون لکي ڀيٽا پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ڦل منهنجي محنت جو، منهنجي پوئيرکي مليو ته به ٺيڪ ٿيو مون پنهنجي حياتي منجهه ڏٺو، ميوو نه سهي ڪو ٻور سهي ”راشد“ سائين راشد مورائي جڳ ۾ جيئندس ھمت حشمت سان وزير فرهاد سولنگي سائين راشد مورائيءَ جو جنم ۵ مارچ ۱۹۴۴ع ۾ ڳوٺ جوڻالي تعلقه موري ۾ سيد سعيد علي شاھ “خادم” جي گهر ۾ ٿيو. سندس والد صاحب پنهنجي دور جو سٺو شاعر هيو. اهڙي طرح راشد مورائي کي شاعري به سندس وڏڙن کان ورثي ۾ ملي. پاڻ ۱۹۶۱ع ۾ پرائمري استاد ٿيو. پنهنجي پوري سروس دوران نهايت ايمانداري سان تعليم جي سڌاري ۽ واڌاري لاءِ جاکوڙيندو رهيو. راشد مورائي نه صرف شاعر آهي پر خدا تعاليٰ کيس اڻ ڳڻين خوبين سان مالا مال ڪيو آهي. سندس ذهن جي پختگي جو سبب جي ايم سيد جي شخصيت آهي، جنهن کيس پنهنجي پيار ۽ شفقت جي اثر هيٺ، سندس طبيعت تي انتهائي وڏو اثر ڇڏيو آهي. جنهن ڪري پاڻ هن وقت سنڌ ۽ سنڌي ماڻهن جو عاشق به آهي ته محبوب به آهي. سائين راشد مورائي سٺو نقاد، مقرر، سماجي اڳواڻ، تاريخ جو ڄاڻو هئڻ سان گڏو گڏ ڀلو مهمانواز پڻ آهي. مهمانن جو آڌر ڀاءُ ڪرڻ ته ڪو هن کان سکي. سندس اوطاق تي مهمانن جو سدائين ميلو متل هوندو آهي، جنهن ۾ سڄي سنڌ مان ڪهي آيل سندس چاهيندڙن ۾ سندس مداح، فنڪار، شاعر، اديب، قلمڪار، سياسي، سماجي اڳواڻ ۽ قومي ڪارڪن هوندا آهن. جيڪي هن سان ڪچهري ڪري اتساھ وٺندا آهن. اهي سڀ سندس اوطاق تان محبتون ماڻي پنهنجي ماڳن تي روانا ٿيندا آهن. سائين راشد جو پنهنجي اوڙي پاڙي وارن سان ورتاءُ، انتهائي شفقت وارو هوندو آهي. پاڻ سندن غمين ۽ خوشين ۾ هر وقت ڀاڱي ڀائيوار هوندو آهي. سندس چوڻ هوندو آهي ته جيڪڏهن ماڻهن جي خوشين ۾ شرڪت جي سگھه نه ٿا ساري سگهو ته سندن غمين ۾ ضرور شرڪت ڪندا ڪيو. جنهن تي هو پاڻ به انتهائي ذميواريءَ سان عمل ڪندو آهي. هن سڄي سنڌ جا ڳوٺ، واهڻ، وسنديون گهمي ڏٺيون آهن ۽ هن پنهنجي ڏات جي ذريعي سڄي سنڌ ۾ محبتون ماڻيون آهن. پاڻ ڪيترن ئي ڪتابن جو خالق آهي. جنهن ۾ سندس شاعريءَ جا ست ڪتاب پڌرا ٿي چڪا آهن ۽ ان کان علاوه سندس چار ڪتاب نثر جا ڇپجي چڪا آهن ۽ اڻ ڇپيل مواد تقريبًا ڏهاڪو کن ڪتابن کان مٿي آهي. سائين راشد مورائي پنهنجي اندر ۾ هڪ اداري جي حيثيت رکي ٿو. هي اسٽيج جو بادشاھ شاعر آهي. سندس انقلابي شاعري ۽ رومانوي شاعريءَ کي سڄي سنڌ ۾ تمام گهڻي محبت ۽ مقبوليت ملي آهي. سنڌ جا ماڻهو سندس قلمي پورهئي کي قدر جي نگاھ سان ڏسن ٿا. هڪ ڀيري کانئس نجي ڪچهريءَ دوران پڇيم؛ ”سائين اوهان کي سنڌي ماڻهن کان ڪا شڪايت آهي؟“ پاڻ موٽ ۾ چيائين؛ ”سنڌي قوم منهنجي محبوب آهي ۽ مون کي پنهنجي محبوب کان ڪا به شڪايت نه آهي. سنڌي ماڻهن مون کي تمام گهڻي عزت ۽ محبت ڏني آهي. جنهن کي مان قدر جي نگاھ سان ڏسان ٿو.“ سائين راشد مورائي، سڄي عمر تعليم ۽ سنڌي ادب جي واڌاري ۽ ترقي لاءِ پنهنجون خدمتون ڏئي پنهنجي قوم سان ڀرپور پيار جو اظهار ڪيو آهي ۽ پنهنجي صحت جي ضعيفي حالت هوندي به پاڻ هن وقت تائين سنڌ جي مختلف علمي، ادبي، سياسي، سماجي تقريبن ۾ وڃي سنڌي قوم جي ڏکن سکن ۾ ڀاڱي ڀائيوار ٿيندو آهي. سائين راشد مورائي پنهنجي سڄي عمر خود داريءَ سان گذاري آهي. هي ڪڏهن به ڪنهن آمر وٽ ناهي جهڪيو. هن سدائين سنڌ جي آزادي ۽ خوشحاليءَ جا گيت پنهنجي قوم کي ارپيا آهن. دعا آھي ته رب پاڪ کيس سالم صحت سان گڏ وڏي ڄمار عطا فرمائي ته جيئن سنڌي قوم کي اڃا به پنهنجا گيت ارپيندو رهي. راشد مورائي سنڌ جو يگانو شاعر خليل عارف سومرو محبت بخشو ماڻهپو، اُنس ڪيو انسان، هيس اڳي حيوان، عشق بڻايو آدمي. مان پنهنجي مٺڙي ماتا جي ڪهڙي ڳالهه ڪيان. جهڙي آ سونهاري سُهڻي، تهڙا آهن هن جا ماڻهو مٺا ۽ ملوڪ. اصل مکڻ جا چاڻا ۽ موتين جا داڻا. دل جهڙي اهڙي ديس کي هن وقت امن، ايڪي، الفت ۽ اتحاد جي ضرورت آهي هينئر وقت جي تقاضا آهي ته سجاڳ ٿيجي ۽ وطن لاءِ پنهنجو پنهنجو ڪردار ادا ڪجي مورو تعلقي جي جوڻالي ڳوٺ ۾ جنم وٺندڙ سائين راشد مورائي جنهن جون جوتون هاڻي ساري جڳ ۾ ڦهلجي ويون آهن ان ارڏي ۽ انقلابي مرد مجاهد سائين راشد کي سلام طور ٻه اکر ڀيٽا طور پيش ڪيان ٿو، شال قبول پون. سچ چوندا آهن مورو ناهي ٿورو اهو ئي مورو ۽ اتي ڳڻن ۾ سڀني کان ڳورو سائين راشد مورائي سنڌ جو سچو عاشق صحيح معنيٰ ۾ سنڌ جو سورمو آهي. سنڌ جو هي سيد ڀٽ ڌڻي وانگي سنڌ جي سڪار ۽ عالم جي آبادي لاءِ دم دم دعاڳو آهي، سائين راشد مورائي سنڌ جي عظيم روايتن کي نه رڳو قائم رکڻ لاءِ جاکوڙي رهيو آهي بلڪه روشن ضميري جي روشني جهڙين انهن روايتن کي جنم به ڏئي رهيو آهي. عطا محمد ڀنڀري سنڌ امڙي جي ٿڃ ملهائيندي ايوارڊ ٺڪرايو موٽ ۾ مٽي کيس مان ڏنو. مريم  مجيدي ايوارڊ قبول نه ڪيو قوم کيس سلام پيش ڪيو سائين راشد مورائي ۰۶ آڪٽوبر تي پنهنجي رٿيل رهاڻ ملتوي ڪرائي اهڙي عمل سان ديس واسي سرها به ٿيا سُرها به ٿيا. سائين راشد مورائي سان  ۰۶ آڪٽوبر تي ساڃاهه وند سوسائٽي  مورو طرفان رهاڻ هئي جنهن جو ڪارڊ سڄي سنڌ وانگر مون تائين به پهچي چُڪو هيو پر سائين پنهنجي جاءِ تي هڪ اهم گڏجاڻي ڪوٺائي اهو چيو ته (سنڌ هينئر تمام ڏکئي وقت  مان گذري پئي کيس ٻٽي نظام جي صورت ۾ ٻن حصن ۾ ورهائڻ جي ناپاڪ ڪوشش ڪئي پئي وڃي قوم احتجاج ڪندي روڊن تي نڪري آئي آهي ڌرتي جا ڳڀرو شهيد ٿي رهيا آهن سنڌ جي هن سڏڪندڙ صورتحال ۾ مان پنهنجي رهاڻ نه ٿو ڪرائي سگهان منهنجو ضمير ئي گوارا نه ٿو ڪري ته جيجل جنجل ۾ هجي ۽ مان گلن جا هار پائي اجرڪ اوڍي خوشيون ملهايان.) مون سان اها ڳالهه سائين منظور علي شاهه منظور جڏهن فون تي ڪئي ته منهنجي دل ۾ سائين راشد لاءِ احترام ۽ عزت  اڳي کان به اڃان گهڻو وڌي ويو ڇاڪاڻ ته سائين راشد مورائي هن وقت جنهن پير سنيء جي موڙ تي آهي يا سندس بيماري جنهن اسٽيج تي آهي جتي دنيا جو ٻيو ڪوبه ماڻهو هجي ته اهو سوچيندو ته  گهڙي پل جو مهمان آهيان جيترو گهڻو کائي سگهان کاوان. ڏسي سگهان ڏسان، گهمي سگهان گهمان مطلب ته وڌ ۾ وڌ خوشي ۽ مزو ماڻيان پر سائين ان جي ابتڙ پنهنجي رهاڻ ٺڪرائي نه رڳو سنڌ پرستي جو ثبوت ڏنو پر پنهنجي ويڙهيچن سان وفا جو وچن ورجائي ڏيکاريو، سائين راشد توکي سلام آهي. ساهه برابر سنڌڙي آهي سنڌڙي راشد جندڙي آهي. سنڌ کي ساهه کان وڌيڪ مٺو ڀائيندڙ سائين راشد پنهنجي ڌرتي سان Committed آهي ماتا تو کان منهڙو موڙي ڪيئن خوش رهندس آءُ سنڌڙي مان ته سڃاپان ئي ٿو تنهنجي نسبت سان اڄوڪي هن دور جي اڳ ڪٿي گهڻو اڳ ۾ ئي ڪئي هئائين هي دور آ بد اخلاقي جو هي دور ڪميڻو دور آهي سنڌڙي جي سيني تي سائين پيا ٿا سَپ سُرن الاڙي هي شل چپ چُرن اسان سنڌي تصوف ۾ يقين رکون ٿا اسان جون سوچون به صوفياڻيون آهن امن پسند  ۽ محبت جا متوالا به آهيون پر جڏهن ڌارين، ظالمن، غاصبن جا ڏاڍ ڳچي ۾  پئجي وڃن ته وڙهڻ لاءِ پنهنجا جيڪي لوڪ هٿيار آهن تن جو اظهار به ڏسو. نظر سنڌ ڏي جيڪي بدڪن انهن جي اکين جي ڪڍڻ لاءِ اُماڙي ته آهي نه بندوق ڀالا نه ڪي بم نه گولا وڙهڻ لاءِ راشد ڪهاڙي ته آهي منزل ٿيندي ويجهڙي ، جيئن جيئن پنڌ ڪبو، ڪاميابي حاصل ڪري، اوچو ڪنڌ ڪبو، هڻي هنڌ ڪبو، سج اُڀاري سچ جو. الا سنڌ جيئي، جيئي نظارو نور، اڪن جهليون ڦلڙيون، ٻيرن جهليو ٻُور، چشم بد دور، سدا رهي سنڌ کان. هيئنر ته ڄڻ سڄي دنيا جون بد نظرون سنڌ ۾ کپي ويون آهن ۽ ڏائڻ ماڻهو پنهنجون وحشي نگاهون سنڌ مان ڪڍن ئي ڪون ٿا. ڪجهه ڏينهن اڳ سائين راشد سان ڪچهري ۾ ويٺو هيس ڳالهين ئي ڳالهين ۾ کائنس محبت ۽ سيڪس جي فلسفي بابت پڇيم ته سيد بادشاهه جلالي ۾ اچي ويو  چئي ماڻهو پيا ٿا مرن، سنڌ اچي وئي آ سورن ۾ توکي پئي آ محبت ۽ سيڪس جي چڏيو انهي بحث کي جتي هُجو جتي ويهو مائٽن سان، دوستن سان جيڪا ڪچهري ڪيو اها سنڌ بابت هجي سنڌ جي حالتن تي هجي ۽ سنڌ جي سجاڳي لاءِ هجي محبت کانسواءِ جي ويندوء سنڌ کانسواءِ جي نه سگهندوء سندس دڙڪن ۾ به ناصحانه نُڪتا هيا  جيڪي مون هيانءُ سان هنڍائي ڇڏيا سندس شعر دل تي تري آيو ته. نئين نسل جي راشد سائين سرت سنواري وينداسين سائين ته شاعري لاءِ به هيئن چوندو آ ته: گل ۽ بُلبُل جي قصي تي پاڻ ڇو جهُومي اُٿون دانهن جي ڌرتي جي هوندي شعر تي وهوا ڪبي جسم ٿو ولوڙجي، ته ذهن ٿو نچوڙجي، اچو نئون سماج ڪو، نئون جهان جوڙجي سائين راشد مورائي جي شاعري سماجي نا انصافين خلاف جنگ جو اعلان آهي، اچو گڏجي دوستو، ڦيرو ڪو آڻيون، عقل علم عمل کي، هڪٻئي سان واڻيون، ريتون پراڻيون، مٽايون هن ماڳ تان جوکي ۾ وڌم جيء، ڪيم جنگ اُمن لاءِ انياءُ سان اٽڪين ته مونکي ياد ڪندو ڪر سڄي سنڌ کي خبر آهي ته سائين راشد مورائي گهڻي وقت کان مسلسل بيمار رهي ٿو منهنجو جڏهن به موري وڃڻ ٿيندو آهي ته سائين جي مزاج پُرسي لاءِ سندن اوتاري تي پيرين پوڻ ضرور ويندو آهيان ۽ ڏسندو آهيان ته هُو لکڻ يا  پڙهڻ ۾ مصروف هوندو آهي بيماري جي  ان حالت ۾ به سائين وٽ جيتري ڳڻتي مون سنڌ لاءِ ڏٺي آهي اوتري پنهنجي صحت لاءِ به ڪونه اٿس.  هو  ته ههڙي حال ۾ به لکي ٿو ۽ بجل جي لوڊ شيڊنگ جي پرواهه به نه ٿو ڪري چئي ٿو : بجلي وارن جي مرضي آ گهٽ لکجي ڏيئا جلندو رهه ڳچ تائين لکڻو آ ڇڏ ته ڪوئي نئون نظم ٺاهي وٺان قرض ڌرتي ماءُ جو لاهي وٺان مس کُٽي وئي آ، لکيم ريٽي رت سان باک ڦٽي وئي آ تازي هن صورتحال ۾ به  جڏهن سڄي سنڌ  سراپا احتجاج آهي تڏهن به سائين راشد قلم سان ۽ پنهنجي عمل سان ميدان تي لٿل آهي وڏي واڪي للڪاريندو رهي ٿو. پنهنجن تي ڪڏهن وار ڪيون ٿئون نه ڪبو بيواجبي تڪرار ڪيو ٿئون نه ڪبو سنڌ جي ڄڻين سان ڪو ليکو نه اٿئون پر بخش ڪو غدار ڪيو ٿئو ن نه ڪبو ڇاڪاڻ ته سندس هي ويچار به آهن ته: تنهنجو منهنجو ٺاهه، شايد ڪڏهن ڪين  ٿئي مونکي مٺڙي سنڌڙي، توکي مٺو ساهه، ٿيندو ڪيئن نڀاهه، ڪانئر ۽ ڪنڌار جو سائين راشد مورائي لاءِ محبت ۽ عقيدت جو سمنڊ دل ۾ ڇوليون هڻي رهيو آهي ۽ روح جو آواز هي لکڻ تي مجبور ڪري ٿو ته: راشد مورائي، اهڙا ماڻهو سنڌ ۾ هوندا ٿورائي. راشد مورائي جون کريون ڳالهيون مذهبي انتهاپسندي سنڌ جي دل تائين پهچي وئي آهي! انٽرويو: الهه بخش راٺوڙ سوال: ماضيءَ جي جوش ۽ جذبي واري سياسي ۽ ادبي ماحول جي ڀيٽ ۾ هينئر جيڪا صورتحال آهي، ڇا ان ۾ ساڳيو اتساهه ملي ٿو؟ جواب: ماضيءَ جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو فرق آيو آهي، ان دور ۾ جيڪي اتساهيندڙ ڪردار هئا، انهن ۾ محمد خان مجيدي، ابراهيم منشي، ڊاڪٽر تنوير عباسي، شيخ اياز، شمشير الحيدري ۽ استاد بخاري قومي شاعري ڪندا هئا. هينئر اهي اتساهيندڙ ڪردار هن دنيا ۾ نه رهيا آهن، جنهن ڪري ماضيءَ جهڙي شاعري به نه ٿي ٿئي. ٻي ڳالهه ته ڪجهه سرڪاري اديبن قومي شاعريءَ کي نعري بازيءَ جو نالو ڏنو ۽ مخالفت ڪئي. انهن جو موقف هو ته اهو ادب نه آهي، پر نعريبازي آهي. ان جي نتيجي ۾ جيڪي قومي شاعري ڪندا هئا، انهن مان به ڪيترائي مايوس ٿي اها شاعري ڇڏي ويا. منهنجو چوڻ اهو آهي ته جيستائين سنڌ جا مسئلا موجود آهن، تيستائين اها شاعري ڪرڻي آهي، ان کي پوءِ سرڪاري اديب ڪهڙو نالو ڏين ٿا، ان سان ڪو به فرق نه ٿو پوي. جيڪي قومي شاعر يا اديب ان تان هٿ کڻي وڃن ته ان کي ڀاڙيائپ يا بزدلي چئي سگهجي ٿو ۽ اها ڪنهن به صورت ۾ ادبي ديانتداري نه آهي. سوال: اهي ڀاڙيا يا بزدل ڪهڙا سرڪاري اديب هئا، ڪجهه نالا کڻندؤ؟ جواب: انهن جا نالا نه کڻبا، ڇاڪاڻ ته انهن جي وڏي لانڍ آهي، مان توهان کي هڪڙو مثال ڏيان ته ماضي ۾ پ ٽ الف جي هڪڙي هڙتال هئي، سيوهڻ ۾ هڪڙو ڏنڊي وارو مولائي استاد هوندو هو، اهو ڏنڊو لهرائيندي چوندو هو جيڪو به هڙتال ختم ڪندو ان کي منهنجو ڏنڊو سجهي ٿو. ان دوران ويهن استادن جي نمائندن گورنر سان ڳالهه ٻولهه ڪئي ۽ هڙتال ختم ڪئي وئي. پوءِ مولائيءَ کي چيو ويو ته مولائي هڙتال ته ختم ٿي وئي ۽ تنهنجي ڏنڊي کان ڪو به نه ڊنو، ان تي مولائي چوڻ لڳو ڀائو ڏنڊو هڪڙو، ماڻهو ۲۰ آهن، ڪنهن ڪنهن کي ڊيڄاريان. اڄ به بااخلاق ۽ باڪردار اديب تمام گهٽ آهن، بد ڪردار تمام گهڻا آهن، جيڪي ٻوليءَ جا دشمن آهن ۽ اهي ٻوليءَ کي بگاڙي رهيا آهن. اهي رڳو سرڪار جي تعريف ۾ پورا آهن ۽ عوام جي مسئلن کان وانجهيل آهن. اهي اهڙو تاثر ڏين ٿا ڄڻ عوام جا مسئلا هاڻ رهيا ئي ڪو نه آهن ۽ سنڌ جو ماڻهو آزادي ۽ مزي سان زندگيءَ جا مزا ماڻي رهيو آهي، اهڙا ڪردار جتي ڪٿي اوهان ڏسي سگهو ٿا. سوال: مارشل لا جي دور ۾ اديبن ۽ شاعرن ۾ تمام گهڻو جوش ۽ جذبو هوندو هو ۽ شاعر عوام کي متحرڪ ڪرڻ لاءِ انقلابي شاعري ڪندا هئا، هينئر اهڙو ماحول به نه آهي ۽ ڪجهه لبرل ماحول آهي. ان صورتحال ۾ توهان ڪهڙي اميد ڪيو ٿا؟ جواب: لبرل ماحول ۾ ته وڌيڪ آزاديءَ سان لکڻ گهرجي، پوءِ اديب ۽ شاعر ڇو نه ٿا لکن، اصل ۾ هو ذهني طور ڀاڙيا آهن، مثال طور جيڪڏهن ڪنهن ننڍڙي اديب کي سرڪار وڏي ڪرسي ڏئي ڇڏي، ته اهڙو ليکڪ ڇو لکندو، اهڙا اديب ڀلا حڪومت جي ڪردار تي تنقيد ڇو ڪندا؟ جڏهن مارشل لا هئي تڏهن به سهڻي، روح رهاڻ ۽ مهراڻ رسالا شايع ٿيندا هئا، اهي رسالا جيڪي ماڻهو ڪڍندا هئا اهي سمورا ختم ٿي ويا. ان ڪري سنڌي ادب ۾ خال پيدا ٿيو آهي. سوال: ماضيءَ ۾ سرڪار کان ايوارڊ وٺڻ کي عيب سمجهيو ويندو هو ۽ هاڻ به سائين عطا محمد ڀنڀري پ پ حڪومت کان ايوارڊ وٺڻ کان انڪار ڪيو آهي، توهان ان عمل کي ڪيئن ٿا ڏسو؟ جواب: مون سائين عطا محمد ڀنڀري کي فون ڪري ايوارڊ نه وٺڻ تي مبارڪ باد ڏني ۽ کيس چيو ته توهان وڏو ڪم ڪيو آهي، ان موٽ ۾ چيو ته سنڌي سمورا قوم پرست آهن، مون هڪ وڏو نالو کڻي چيو ته اهو به قوم پرست آهي؟ چوڻ لڳو ها آهي. ان تي مون وڏا ٽهڪ ڏنا ته چوڻ لڳو پوءِ توهان چنيسر جو ڪو نه پڙهيو آهي، آخر ۾ اهو به وڙهيو هو. اسان سائين کي جس چيو ته اهو هڪ سٺو قدم هو. اهي ڪردار معاشري ۽ سنڌي سماج لاءِ اتساهيندڙ آهن. اهڙن قدمن سان نوجوانن کي اتساهه ملندو. جيڪڏهن اسان ايوارڊن تي خوش ٿي ويهي رهياسين ته نوجوانن کي ڪو به اتساهه نه ملندو. سوال: توهان اهو ٻڌايو ته سرڪار کان ايوارڊ وٺڻ گهرجن يا نه؟ جواب: وقت وقت جي ڳالهه آهي، جيڪڏهن مون کي اهو ايوارڊ ملي ها ته مان اهو چوان ها ته پهريان ڪامريڊ غلام رسول سهتي جا مطالبا پورا ڪريو، ان کان پوءِ ايوارڊ وٺندس. سائين عطا محمد ڀنڀري به ان ڪري ئي چيو ته سنڌ ڏکن ۾ آهي، پهريان ان جا ڏک، سور ختم ڪيو ان کان پوءِ ايوارڊ وٺندس. سائين عطا محمد ڀنڀرو پهريان اهڙي نوعيت جو ايوارڊ وٺي چڪو آهي، ايوارڊ وٺڻ وقت اهو ڏسڻ گهرجي ته اهو ڪنهن جي هٿان ملي ٿو. ماضي ۾ مون سان شام ملهائي وئي ۽ پڇيو ويو ته توهان ڪنهن جي هٿان ايوارڊ وٺندؤ. پوءِ مون جنهن جو نالو تجويز ڪيو ان جي هٿان ايوارڊ ڏنو ويو. انهي ڪري ڏسڻو اهو هوندو آهي ته وقت ڪهڙو آهي ۽ مسئلا ڪهڙا آهن. ان کان پوءِ اهو فيصلو ڪبو ته اهڙو ايوارڊ وٺجي يا نه. منهنجي خيال ۾ ايوارڊ وٺڻ گهرجن، اسان هن ملڪ ۾ رهون ٿا، اسان جو حصو هر ڳالهه ۾ آهي. انهيءَ ڪري اسان کي به پنهنجو حصو ملڻ گهرجي. سوال: سائين کي اهو ايوارڊ وٺڻ گهربو هو يا نه ؟ جواب: سائين ماضيءَ ۾ جيئن مون چيو ته ايوارڊ وٺي چڪو آهي، هن ايوارڊ نه ورتو، ان تي مان کيس سلام پيش ڪيان ٿو، هيءَ به هڪڙي بهادري آهي، سائينءَ به سٺو قدم کنيو آهي، جيڪڏهن سائين ايوارڊ وٺي ها تڏهن به اسان ان جي مذمت نه ڪيون ها، جمهوري حڪومت آهي ۽ اسان جا به ان تي حق آهن، سائينءَ جيڪا ادب ۽ تاريخ جي خدمت ڪئي آهي، ان جي عيوض ايوارڊ ان جو حق هو. سوال: توهان جنهن ماحول ۾ شاعري ڪئي اهو ڏاڍو گرم هو ۽ توهان جهر جهنگ وڃي ماڻهن کي جاڳائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پنهنجي شاعريءَ جي ذريعي جاڳرتا پيدا ڪئي، ڇا اهڙو ماحول ٻيهر جنم وٺي سگهي ٿو؟ جواب: جيترو اسان تي ڏکيو وقت هو اوترا اسان جا جذبا جوان هئا، هينئر ٿورو گهڻو جمهوري دور آهي، جنهن جي ڪري به اديب آرام ۾ آهن، ڪن کي ته وري سرڪاري نوڪريون مليون آهن، ان ڪري هو آواز اٿارڻ لاءِ تيار نه آهن. جيڪڏهن ڏکيو وقت آيو ته پوءِ ظلم جي خلاف سڀئي اٿي پوندا. سوال: توهان جيڪا شاعري ڪيو ٿا، ان ۾ اتساهه جو ذريعو ڪهڙو آهي؟ جواب: مون ٻڌايو ته ماضيءَ ۾ اسان جا قومي شاعر اتساهه جو وڏو ذريعو هئا، جيڪي هاڻ نه رهيا آهن، مان شروع ۾ شيخ اياز، تنوير عباسيءَ، استاد بخاريءَ ۽ ٻين شاعرن جون سٽون پنهنجي ڊائري ۾ لکندو هئس ۽ مون کي اڄ به انهن جا ايترا گهڻا شعر ياد آهن جيترا پنهنجا به ناهن. اتساهه ڏياريندڙ ماڻهو اسان کان وڇڙي ويا آهن، هينئر منهنجو عقيدو ايترو پختو ٿي ويو آهي، جو جيڪڏهن سڄي سنڌ ۾ سڃ ٿي وڃي، پوءِ به منهنجو عشق قائم هوندو. ان ۾ ڪا به ڦير ڦار نه ايندي. سوال: ڇا شاعرن لاءِ به نظريا ضروري آهن؟ جواب: نظريو، شاعرن سميت سمورن ماڻهن لاءِ ضروري آهي، ڪنهن نظرياتي پارٽي ۾ شاعر ڀلي ڪم نه ڪري، پر پنهنجي ڌرتي ۽ عوام سان ڪميٽيڊ رهڻ ضروري آهي، حيوان واري زندگي گذارڻي ڪانهي، عوام جي مسئلن کي سمجهڻو آهي ۽ اهي شاعريءَ ۾ بيان ڪرڻا آهن. عوام کي سمجهائڻو آهي، عوام جي سجاڳيءَ ۽ ڀلائيءَ وارن معاملن کان ڪن لاٽار ڪرڻي نه آهي. جيڪو عوام سان ويساهه گهاتي ڪري ٿو، اهو غدار آهي. سوال: سنڌ جي موجوده صورتحال کي توهان ڪيئن ٿا ڏسو؟ جواب: اسان کي ڀٽائي دلاسو ڏنو ته : هيٺان به ان، مٿان به ان، گري ڪانو پن، وچان ويندا نڪري. هي اهڙا آسرا آهن، جنهن جي سهاري تي جيئون ٿا پيا، ته من ڪا مستقبل ۾ ڀلائي ٿئي ۽ اها اسان کي نصيب ٿئي، مجموعي طور تي اسين آرام ڪرڻ واري قوم آهيون، امن پسند آهيون ۽ جهيڙي مان ڄاڻون ڪو نه، موهين جي دڙي مان سڀ ته شيون مليون، پر ويڙهه ڪو اوزار نه نڪتو، مطلب ته ماضي بعيد کان وٺي هينئر تائين وڙهي نه سگهيا آهيون. سڪندر اعظم جڏهن سيوهڻ آيو ۽ اتان جي قلعي ۾ ويڙهه ٿي، تيستائين سنڌين تلوار نه ڏٺي هئي، سڪندر جا فوجي قلعي مان ٽپي اندر آيا، سنڌي انهن کي ٻک پيا هڻن ته سڪندر جي سپاهين تلوار لهرائي ۽ کين مارڻ شروع ڪيو. پوءِ کين خبر پئي ته هي تلوار ته خطرناڪ آهي. انگريزن سنڌ جي تاريخ ۾ لکيو آهي ته سنڌين انهن تي گهوٻاٽن سان حملا ڪيا. سنڌ جي زرخيزي ۽ امن پسنديءَ جي ڪري ماضيءَ کان سنڌ تي ڪٽڪ ڪاهيندا آيا، سنڌ کي لتاڙيندا ڦريندا رهيا ۽ اسان هميشه لٽبا رهيا آهيون. هينئر سنڌ ۾ سجاڳي ڪافي گهڻي آهي، ماضيءَ ۾ لاڙ ۾ جنگ ٿيندي هئي ته اتر وارن کي ڪا خبر به نه هوندي هئي، اتر ۾ ڌاريجا رهن ٿا، ان جي لاڙ وارن کي خبر ئي ڪا نه هئي، هينئر سموري سنڌ جو ساڳيو مسئلو آهي، توهان کي سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ڪهاڙيءَ وارو جهنڊو ملندو. نظريو جتي ڪٿي پکڙيل آهي، جڏهن ته امن پسندي اسان جي خون ۾ شامل آهي، ويڙهه جي عمل ۾ گهڻا باشعور نه ٿيا آهيون ۽ نه ئي وري وڙهڻ جي ٽريننگ آهي، پر نظرياتي طور تي پختگي ايندي ٿي رهي ۽ ماضيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻا اڳڀرا آهيون. سوال: توهان وٽ ويڙهه جو تصور ڪهڙو آهي ڇا هٿيار کڻي وڙهجي؟ جواب: نه نه! ضروري نه آهي ته هٿيار سان وڙهجي، ڪجهه هٿيارن سان به وڙهڻو پوندو، ڪلاسيڪي شاعر دادن فقير جون ٻه سٽون آهن ته: نه اوڀارو نه لهوارو، لڙي چؤطرف چوڌارو. ان ڪري وڙهڻو چئني ڪنڊن تي آهي، ان ۾ قلم جي جنگ به شامل آهي، هٿيار جي ويڙهه به شامل آهي ۽ زبان جي جنگ به اچي وڃي ٿي، مطلب ته هوشيار قوم ۽ ماڻهوءَ کي هر وقت نظرياتي طور تيار رهڻو آهي. پوءِ هو ڪٿي قلم استعمال ڪندو، ڪٿي زبان استعمال ڪندو ته ڪٿي ڪٿي هٿ به استعمال ڪرڻا پوندا. رسول ڪريم صلي الله عليه واله وسلم، رحمت اللعالمين هئا، پر احد جي جنگ ۾ ويڙهه دوران هڪ ڪافر ماري وڌائون، جيڪڏهن ائين نه ڪري ها ته اهو کين نقصان پهچائي ها، اهو اسلام لاءِ وڏو خطرو ٿي وڃي ها، تنهن ڪري رحمت اللعالمين به هڪڙي ماڻهوءَ کي ماري وڌو. ان ڪري جيڪڏهن اسان جي سر تي اچي وئي ته پوءِ هٿ به استعمال ڪرڻو پوندو. ڇو ته قلم ۽ زبان جي جنگ وقت تي وڙهڻي آهي. قلم ته تلوار کان به تکو آهي، ان جو زوردار طريقي سان استعمال ٿيڻ گهرجي. قلم کي ته ڪجهه ماڻهو سمجهي سگهن ٿا، پر زبان کي هر ٻهراڙيءَ جو ماڻهو سمجهي سگهي ٿو. سوال: توهان ڪيترين ئي نسلن جا شاهد آهيو ۽ هڪڙي جنريشن کي توهان ذهني طور تيار ڪري ميدان ۾ لاٿو، ان جي باري ۾ توهان جو ڇا خيال آهي؟ جواب: سئو سيڪڙو ته اسان جو ڪو به نسل صحيح نه رهيو آهي، پر اڪثريت چڱي پاسي آهي، اسان نئين نسل مان نااميد نه آهيون، اهو چئون ته جن کي پڙهايوسين اهي سئو سيڪڙو صحيح آهن، سا ڳالهه صحيح نه ٿيندي. هڪڙا وڃي روزگار سان لڳا ۽ کين سڻڀي نوڪري ملي وئي ته اتي خوش ٿيا، انهن کان نظريا وغيره سڀ وسري ويا، اهڙا ماڻهو هينئر به موجود آهن. ٻيا اهي جن سٺين نوڪرين کي لت هنئي ۽ اهي فيلڊ ۾ ڪارڪن ٿي ڪم ڪري رهيا آهن، اهڙا ماڻهو به اسان وٽ آهن. نااميديءَ جي ڪا ڳالهه نه آهي. سنڌ جي ڌرتي زرخيز آهي ۽ اها اسان کي بک مرڻ ڪا نه ڏيندي، اسان جو نئون نسل نوان نوان ٻوٽا پوکيندو ۽ ان مان نوان سلا پيدا ٿيندا. اسان پراميد آهيون. سوال: توهان شروع کان وٺي فيلڊ ۾ هئا ۽ توهان کي خبر آهي ته هر جاءِ تي سياست حاوي هوندي هئي، پوءِ اها شاعري هجي، ادب يا وري زندگيءَ جو ڪو ٻيو شعبو، توهان پنهنجي شاعريءَ ۾ سنڌ جي ڏکن سورن کي وڌيڪ بيان ڪندا هئا، ڇا توهان سمجهو ٿا ته توهان ماضيءَ ۾ جيڪو ڪجهه ڪيو اهو صحيح هو؟ جواب: مان پنهنجي زندگيءَ مان تمام گهڻو مطمئن آهيان، جيڪڏهن منهنجو سمورو پورهيو قوم جي اڳيان اچي ته سنڌ ۾ آڱرين تي ڳڻڻ جيترا ماڻهو هوندا، جن مون جيترو پورهيو ڪيو هوندو. هارين سان گڏ لابارا ڪرڻ، اسٽڊي سرڪل هلائڻ، ماڻهن جي ذهني تربيت ڪرڻ ۽ ٻيا گهڻا ڪم ڪيا تنهن تي مان گهڻو خوش آهيان. مان هينئر به پنهنجي ڳالهه تي قائم آهيان. سائين جي ايم سيد جي شخصيت ئي اهڙي هئي جنهن کان اديب اتساهه حاصل ڪندا هئا، زندگيءَ کان مايوس اديب رات سائين وٽ رهندا هئا ۽ ڪچهري ڪري اتساهه حاصل ڪندا هئا، اهي وري اچي ان اتساهه کي اسان ۾ ورهائيندا هئا. هينئر سائينءَ جي شخصيت به نه آهي جنهن کان اتساهه حاصل ڪجي. هاڻي چڱائيءَ جي چونڊ ڪرڻي پوندي، ۽ جتان ملي اها وٺڻي پوندي. ائين ڪري گهڻي چڱائي گڏ ڪري وٺنداسين. سوال: توهان ماضيءَ ۾ انقلابي ۽ رومانوي شاعري ڪندا هئا، پر هاڻ عمر سان گڏ ڪٿي رومانوي رنگ ته توهان جي شاعريءَ تي حاوي نه ٿيو آهي؟ جواب: نه ائين نه آهي، سڄڻ ۽ ساڻيهه ڪنهن اڻاسيءَ وسري. اهي منهنجي شاعريءَ جا محرڪ آهن. اهي جيئن ئي شروع کان وٺي منهنجي شاعريءَ ۾ هئا هينئر به آهن، پيريءَ ۾ ذاتي عشق گهٽجڻ گهرجي، ماروي جڏهن پنهنجي وطن ۾ هئي ته ان جي ذهن ۾ رڳو کيت جو تصور هو ۽ اهو ئي هن جو محبوب هو. جڏهن عمر جي جيل ۾ پئي ته ان جو عشق وسيع ٿي ويو، هن جي سمورن ماروئن ۽ ٿر جي ڀِٽن، ڇيلن، ٻڪرين مطلب ته هر شئي سان محبت ٿي وئي. تيئن، جيئن عمر گذري ٿي عشق مجازيءَ کان حقيقيءَ ڏي وڌي ٿو. سوال: سنڌ جو جيڪو لبرل ۽ صوفي ازم وارو رنگ هو، توهان سمجهو ٿا ته مذهبي انتهاپسنديءَ ان کي به متاثر ڪيو آهي. جواب: ها بلڪل! مذهبي انتهاپسندي اسان جي ڳوٺن تائين پهچي وئي آهي، جيڪڏهن ائين چئجي ته اها سنڌ جي دل تائين پهتل آهي ته غلط نه هوندو. مذهبي انتهاپسند ان ڪري وڌيا آهن ڇاڪاڻ ته اسان جي ترقي پسند تحريڪ ماٺي ٿي وئي ۽ ان گوڏا کوڙي ڇڏيا. سوال: ماضيءَ جي ترقي پسندن جي پاسيري ٿيڻ جا سنڌ جي معاشري تي ڪهڙا ناڪاري اثر پيا آهن؟ جواب: اسان جي ڪامريڊن ۽ ترقي پسندن کي روس جي ٽٽڻ سان گڏ ڀڄڻ نه گهربو هو ۽ کين پنهنجي موقف تي قائم رهڻ گهرجي ها، اهي انتهاپسنديءَ اڳيان بند ٻڌي بيٺا هئا، جيڪو ٽٽي پيو آهي، اهو ئي سبب آهي جو هاڻ مذهبي انتهاپسند اسان کي جتي ڪٿي ملن ٿا ۽ ان سان سنڌ جي لبرل سوچ به متاثر ٿي رهي آهي. ان ڪري ضروري آهي ته ان سوچ کي ٻيهر اڀارجي ان وقت جڏهن اسان پرڀرا بيٺا هئاسين ته ڪامريڊ يا ڪميونسٽ اڳتي هئا ۽ جڏهن اسان انهن سان ويجهڙائپ ڪئي ۽ ان موقف کي پنهنجو ڪيو ته هو ڀڄي ويا. جنهن ڪري سنڌ کي گهڻو نقصان پهتو آهي، پر اڄ هر سنڌي ماڻهوءَ جي اک ۾ مون کي سنڌ جو نقشو نظر اچي رهيو آهي. راشد مورائي قومي شاعر جي اڄ پنجين ورسي آهي وزير فرهاد سولنگي جڏهن مان ڳوٺ مياڻيءَ کان لڏي اچي موري ۾ رهائش اختيار ڪئي تڏهن منهنجي ڳوٺ جا سنگتي ساٿي، گهر گهٽيون ۽ ڳوٺ جا منظر ڏاڍو ياد اچڻ لڳا. ۽ منهنجي ڳوٺاڻي زندگي جا ساٿي موري اچي مون سان ملي ويندا هئا. انهن ساٿين ۾ مسرور پنائي به مون سان گڏ موري ۾ ملڻ ايندو هيو. هڪ ڀيري سائين مسرور پنائي موري آيو ۽ مون کي ساڻ ڪري سائين راشد مورائي سان منهنجي ملاقات ڪرايائين. هونئن ته سائين راشد مورائي کي مان ننڍپڻ کان ئي سڃاڻندو هيس پر ساڻس ڪڏهن به نويڪلائيءَ ۾ ملاقات ڪرڻ جو موقعو نه مليو هيو، هيءَ ساڻس سان ڪيل پهرئين ملاقات هئي جنهن جو سبب مسرور پنائي هيو. سائين راشد مورائي انهن ڏينهن ۾ جسماني طور گهڻو ڏٻرو هوندو هيو. پر سندس اندر جي ڏات ان کان ابتڙ هئي. گرجدار آواز ۽ خيالن ۾ پهاڙ جيڏي مضبوطي هئي. اهڙي طرح هن جي ڏات به سندس مزاج سان ٽهڪندڙ هئي. هن جي شاعري سنڌ ۽ سنڌي ماڻهن سان والهانه پيار جو اظهار هيو. جيڪا هن وقت تائين پنهنجي عروج تي پهتل آهي. راشد مورائيءَ جو جنم ۵ مارچ ۱۹۴۴ع ۾ ڳوٺ جوڻالي تعلقه موري ۾ سيد سعيد علي شاھ "خادم” جي گهر ۾ ٿيو. سندس والد صاحب پنهنجي دور جو سٺو شاعر هيو. ۽ اهڙي طرح راشد مورائي کي شاعري به سندس وڏڙن کان ورثي ۾ ملي. پاڻ ۱۹۶۱ع ۾ پرائمري استاد ٿيو، ۽ پنهنجي پوري سروس دوران نهايت ايمانداري سان تعليم جي سڌاري ۽ واڌاري لاءِ جاکوڙيندو رهيو. راشد مورائي نه صرف شاعر هو، پر خدا تعاليٰ کيس اڻ ڳڻين خوبين سان مالا مال ڪيو ، سندس ذهن جي پختگي جو سبب جي ايم سيد جي شخصيت هئي جنهن کيس پنهنجي پيار ۽ شفقت جي اثر هيٺ سندس طبيعت تي انتهائي وڏو اثر ڇڏيو جنهن ڪري پاڻ سنڌ ۽ سنڌي ماڻهن جو عاشق به هو ته محبوب به هو. سائين راشد مورائي سٺو نقاد، مقرر، سماجي اڳواڻ، تاريخ جو ڄاڻون هئڻ سان گڏو گڏ ڀلو مهمانواز پڻ هو. مهمانن جو آڌر ڀاءُ ڪرڻ ته ڪو هن کان سکي. سندس اوطاق تي مهمانن جو سدائين ميلو متل هوندو هو جنهن ۾ سڄي سنڌ مان ڪهي آيل سندس چاهيندڙن ۾ سندس مداح، فنڪار، شاعر، اديب، قلمڪار، سياسي، سماجي اڳواڻ ۽ قومي ڪارڪن هوندا هيا.  جيڪي هن سان ڪچهري ڪري اتساھ وٺندا هئا. اهي سڀ سندس اوطاق تان محبتون ماڻي پنهنجي ماڳن تي روانا ٿيندا هئا. سائين راشد جو پنهنجي اوڙي پاڙي وارن سان ورتاءُ انتهائي شفقت وارو هوندو هو، پاڻ سندن غمين خوشين ۾ هر وقت ڀاڱي ڀائيوار هوندو هو سندس چوڻ هوندو هو ته جيڪڏهن ماڻهن جي خوشين ۾ شرڪت جي سگھه نه ٿا ساري سگهو ته سندن غمين ۾ ضرور شرڪت ڪندا ڪيو. جنهن تي هو پاڻ به انتهائي ذميواريءَ سان عمل ڪندو هو. هن سڄي سنڌ جا ڳوٺ، واهڻ، وسنديون گهمي ڏٺيون ۽ هن پنهنجي ڏات جي ذريعي سڄي سنڌ ۾ محبتون ماڻيون. پاڻ ڪيترن ئي ڪتابن جو خالق هيا جنهن ۾ سندس شاعريءَ جا ست ڪتاب پڌرا ٿي چڪا آهن ۽ ان کان علاوه سندس چار ڪتاب نثر جا ڇپجي چڪا آهن ۽ اڻ ڇپيل مواد تقريبا ڏهاڪو کن ڪتابن کان مٿي آهي. سائين راشد مورائي پنهنجي اندر ۾ هڪ اداري جي حيثيت رکندو هو. هي اسٽيج جو بادشاھ گر شاعر. سندس انقلابي شاعري ۽ رومانوي شاعريءِ کي سڄي سنڌ ۾ تمام گهڻي محبت ۽ مقبوليت ملي آهي سنڌ جا ماڻهو سندس قلمي پورهئي کي قدر جي نگاھ سان ڏسن ٿا. هڪ ڀيري سندس کان نجي ڪچهريءَ ۾ پڇيم ته سائين اوهان کي سنڌي ماڻهن کان ڪا شڪايت آهي؟ پاڻ وراڻيائين ته؛ ”سنڌي قوم منهنجي محبوب آهي ۽ مون کي پنهنجي محبوب کان ڪا به شڪايت نه آهي ۽ سنڌي ماڻهن مون کي تمام گهڻي عزت ۽ محبت ڏني آهي جنهن کي مان قدر جي نگاھ سان ڏسان ٿو”. سائين راشد مورائي سڄي عمر تعليم ۽ سنڌي ادب جي واڌاري ۽ ترقي لاءِ پنهنجون خدمتون ڏئي پنهنجي قوم سان ڀرپور پيار جو اظهار ڪيو ۽ پنهنجي صحت جي ضعيفي حالت هوندي به سنڌ جي مختلف علمي، ادبي، سياسي، سماجي تقريبن ۾ وڃي سنڌي قوم جي ڏکن سکن ۾ ڀاڱي ڀائيوار ٿيندو هو. سائين راشد مورائي پنهنجي سڄي عمر خود داريءَ سان گذاري، هي ڪڏهن به ڪنهن آمر وٽ نه  جهڪيو. سدائين سنڌ جي خوشحاليءَ جا گيت پنهنجي قوم کي ارپيا آهن. سنڌ جو هي عظيم ۽ قومي شاعر ڦڦڙن جي عارضي ۾ مبتلا ٿي ويو جنهن ڪري کيس ساھ جي تڪليف وڌندي وئي ۽ پاڻ نوابشاھ جي آءِ سي يو وارڊ ۾ داخل ٿيو. هڪ هفتو علاج کان پوءِ سندس طبعيت ۾ بهتري نه آئي ۽ راجپوتانه اسپتال حيدرآباد ۾ داخل ٿيو، بيماري سان ويڙهاند ۾ چڙهي نه سگهيو ۽ آخر پنهنجو علمي ۽ ادبي سفر سان گڏ زندگي جو سفر به پورو ڪيائين. پاڻ ۲۴ مارچ ۲۰۱۴ع تي پنهنجي قومي ڪارڪنن ۽ سنڌ واسين کان جسماني طور وڇڙي ويو، اڄ سندس ۵ ورسي جي موقعي تي خراج عقيدت پيش ڪيون ٿا. راشد مورائي خاموش ٿو رهان مگر راشد ڪڏهن ڪڏهن. رکيل مورائي هو ۲۴ مارچ ۲۰۲۱ جي شام آخري هڏڪي ڏئي، اسان سڀني کان موڪلائي ويو. جيتوڻيڪ سندس موڪلائڻ جو وقت نه هئو. اڃا ته هن پنهنجي گيتن جي ساڀيان واري آزاد ۽ خوشحال سنڌ به نه ڏٺي هئي، جنهن جي آجپي لاءِ هن نه رڳو پنهنجي سڄي شاعري ارپي هئي، پر جنهن جي آجپي لاءِ سموري زندگي عملي طور به وڙهندو رهيو ۽ ان ئي آجپي لاءِ هو چئن بيمارين ۾ ورتل هوندي به موت سان مهاڏو اٽڪائي وڙهندو رهيو ها! هو موت کان پنهنجي ويڙھ هارائي ويو پر هن آڻ نه مڃي، شايد موت اهڙو ويڙهاڪ آهي جنهن کان ڪو به کٽي نه سگهيو آهي. ائين هو به ان کان کٽي نه سگهيو پر اهڙو ويساھ ضرور ٿئي ٿو ته هن آخري گهڙيءَ تائين آڻ نه مڃي هوندي ۽ آخري گهڙي اهو ضرور سندس چپن تي آيو هوندو ته: مون ٻڌو آ ته اڄ هو پڇڻ ٿو اچي، موت ٽارو ڪرين ها ته ڇا ٿي ٿيئي. موت ٽارو نه ڪيو ۽ ساڻس ويڙھ ۾ هو هارائي ويو، جڏهن ته هن زندگيءَ ۾ پنهنجي اصولن ۽ آدرشن لاءِ ڪا به آڻ نه مڃي، ڪو به ڪمپرمائيز نه ڪيو، پاڻ ۾ ڪا به لچڪ نه آندي، سندس ان سخت گيريءَ کيس ڪيترن موقعن تي اڪيلو به ڪيو هوندو پر هن پنهنجي ٻاهران ڪڍيل اصولن جي لڇمڻ ريکا کي ڪڏهن به پار نه ڪيو. سنڌ سان سدائين دلي توڻي دماغي طور جڙيل هن شخص جو نالو راشد مورائي هئو. مورو سندس ڪرم ڀومي هئي، جنهن کي هن جنم ڀوميءَ جي مڃتا ڏئي، پاڻ کي مورائي سڏرايو، ۽ موٽ ۾ موري جيڪو هن کي مان بخشو اهو سڄي سنڌ جي محبتن تي ڦهليل آهي. سائين راشد، پنجين مارچ اوڻيھ سئو چوئيتاليهن ۾ سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري تي دادو ۽ موري جي وچ تي چوڻالوءِ نالي ڳوٺ ۾ جنم ورتو، اوڻيھ سئو ستر واري ڏهاڪي جي وڏي ٻوڏ ۾ سنڌو درياھ ان ڳوٺ کي پنهنجي وهڪري ۾ آندو ته سائين راشد مورو اچي وسايو ۽ پوءِ آخري گهڙيءَ تائين مورائي ٿي رهيو، سندس مورائي سڏائڻ پويان جنهن شخص جو عمل آهي اهو سائين ناصر مورائي آهي. سائين راشد، شاعر ابن شاعر هئو، سندس والد صاحب سيد سعيد علي خادم “پنهنجي دور جو قادر الڪلام شاعر هئو، سندس ٻئي وڏا ڀائر، سيد روشن علي شاھ “روشن” ۽ معصوم علي شاھ “نماڻو” پڻ شاعر هئا. ان ڪري ائين چئي سگهجي ٿو ته هو ڄائي ڄم کان شاعر هئو. هن شاعريءَ جي علم جي الف بي پنهنجي والد سائين سعيد علي شاھ خادم کان سکي، انهيءَ وٽان هن شاعريءَ جا ديوان، پڙهيا، شعوري عمر هو هڪ وقت ذوالفقار علي ڀٽيءَ کان متاثر رهيو، اڳتي هلي. جڏهن سندس قومي تحريڪ جي سرواڻ سائين جي ايم سيد جي سن جو پاڻي پيتائين ته سڄي عمر اهو ئي سندس رت سان گڏ گردش ڪندو رهيو، هو اڳتي هلي سنڌ جو باغي شاعر سڏيو ويو، قومي تحريڪ سان عملي طور ڳنڍيل هجڻ سبب شعوري طور ڪڏهن به مايوسيءَ کي ڀرسان اچڻ نه ڏنائين سندس سٿ جي شاعرن ۾ استاد بخاري، ابراهيم منشي، سرويچ سجاولي ۽ محمد خان مجيدي ڳڻي سگهجن ٿا. سنڌ جي قومي تحريڪ سان جڙيل هجڻ ڪري هن سنڌ جي قومي اسٽيج کي جيڪا جلا بخشي اها تاريخ جي صفحن ۾ محفوظ آهي، هن جا شعر قومي تحريڪ کي روشني ڏيندا رهيا. جڏهن هو اسٽيج تي شعر پڙهندو ته هجوم مان آڳ جا الا اٿندي ڏسبا هئا، سندس مشهور نظر ۾، “مان باغي هان مان باغي هان، ” جن به اسٽيج تي کيس پڙهندي ڏٺو ۽ ٻڌو هوندو اهو کيس ڪڏهن به وساري نه سگهندو. هو سنڌي ادبي سنگت سان به آخري گهڙيءَ تائين جڙيل رهيو، نه رڳو پاڻ جڙيل رهيو، پر کانئُس پوءِ ايندڙ نئين نسل کي هن جيڪو اتساھ ڏنو ۽ جيڪا رهبري ڪئي، اها اسان سڀني لاءِ اڄ به اوتري اهم آهي جيتري تڏهن هئي. هن ادب جي حوالي ۾ شاعريءَ سان گڏ ڪهاڻيون به لکيون مضمون ۽ مقالا به لکيا ته لڳاتار پنهنجي ڊائري به لکندو رهيو، پوين ڏينهن ۾ خبر ناهي ته هو ڊائري لکندو هئو يا نه پر سندس عادتن مان هڪ اهم عادت ڊائري لکڻ به هئي، ڪنهن وقت هو پن جي ٻيڙي پيئندو هئو پر آخري ڏينهن ۾ هن اها به ڇڏي ڏني هئي. شهيد عبدالرزاق سومري جي شهادت کان پوءِ سندس نالي سان سان ادبي سنگت جوڙيائين جنهن پاران ڪيترا ئي ڪتاب ڇپيا، هن سائين قاضي نذير صاحب سان گڏجي موري مان “باک” نالي پبليڪيشن جاري ڪئي. جنهن جا ڪيترا ئي پرچا ۽ ڪتاب نڪتا، ائين سائين راشد سنڌي ادب کي جيڪي ڪتاب ڏنا آهن انهن ۾ ۱ سنڌڙيءَ جو سوداءُ (شاعري) ۲ منڊيءَ سندا گيت (شاعري) ۳ دل جو شهر (شاعري) ۴ ديوان راشد (شاعري) ۵ درد ۾ دلجوئي (شاعري) ۶ شعلا شعلا واءَ ۾ (شاعري)۷ ڪافيون گيت غزل (شاعري) ۸ پاڻيءَ تي پهرو (ڪهاڻيون) ۹ اڳتي تاڻ امنگ جي (مضمون) ۱۰ خط خوشيءَ مان کول (خط) شامل آهن ۽ لڳ ڀڳ ايترائي ڪتاب سندس اڻڇپيل پڻ آهن، جيڪي ڇپجڻ جي اوسيئڙي ۾ آهن. هاڻ فقط ڪتابن کي اوسيئڙو رهندو، ڇاڪاڻ ته انهن جو ليکڪ سڀئي اوسيئڙا ڇڏي، پاڻ آجو ٿي ويو. پر سنڌ سندس گيتن کي ڪڏهن به نه وساري سگهندي. اڳتي هلي جڏهن به سنڌ پنهنجو پراڻو مان مرتبو ماڻيندي، پنهنجو آجپو ماڻيندي، پنهنجو وقار ماڻيندي، ته ان جي ٿيل جدوجهد ۾ جن ماڻهن کي اعليٰ اعزازا سان نوازيو ويندو، انهن ۾ سائين راشد مورائيءَ جو نالو فهرست جي پهرين نالن ۾ شامل هوندو. اهڙي پڪ آهي ڇاڪاڻ ته تاريخ ڪنهن سان به ناانصافي نه ڪندي آهي. جيستائين ائين ٿئي تيستائين فقط اهو احساس آهي ۽ جنهن ۾ هڪ ڏوراپو به آهي جيڪو سائين راشد مورائي جي لفظن ۾ آهي. مون ارادو ڪيو هو پڪو مرڻ جو، شوق جاڳي پيو آ وري جيئڻ جو، مون ٻڌو آ اڄ هو پڇڻ ٿو اچي، موت ٽارو ڪرين هان ته ڇا ٿي ٿيئي. اڄ سندس ستين ورسي راشدي مورائي يادگار ڪاميتي مورو سنڌي ادبي سنگت موري پاران موري شهر ۾ ملهائي پئي وڃي، جنهن ۾ ڪل سنڌ مشاعرو پڻ رکيو ويو آهي.   (ڏھاڙي عوامي آواز ڪراچي ۾ ۱۳ مارچ ۲۰۲۱ع تي ڇپيل) راشد مورائي سونهن ۽ سنڌيت جو شاعر اسد چنا سنڌ ڌرتيءَ پنهنجي ڪک مان ڪيترن ئي سچن سپوتن کي جنم ڏنو آهي، جن پنهنجي علم، عقل، ڏاهپ، ڏات سان سنڌ جي سينڌ سنواري آهي، اهڙا ڪيترائي علم جا اڪابرسنڌ جي شهرن، واهڻ وستين ۾ پيدا ٿيندا رهيا آهن جن پنهنجي اظهار جي بهترين ڏانو سان سنڌ، سنڌي ٻولي، سنڌي علم و ادب جي آبياري پئي ڪئي آهي. سنڌ ڌرتي جو ساهتي پرڳڻو (ضلعو نوشهرو فيروز) اهڙن مڻيادار ماڻهن، عالمن، ڏاهن شاعرن، اديبن، سنڌيت جي پروانن دانشورن سان مشهور آهي. سائين منهنجا سنڌ ۾ جيڪڏهن اسان مزاحمتي ادب جي ڳالھ ڪنداسين ته اسان کي شاعري ۾ مزاحمتي شاعري جا جزا شاھ لطيف کان پڪا پختا ملن ٿا، اها مزاحمتي شاعري پڙهندڙن جي دلين کي گرمائيندي ۽ اتساهيندي ملندي، خاص ڪري ون يونٽ واري دور ۾ جتي ون يونٽ جي خلاف سياسي جدوجهد پنهنجا جلوا ۽ جوهر ڏيکاري رهي هئي ان سان گڏوگڏ اسان جي اديبن، شاعرن جي مزاحمتي شاعري، ادب جي تخليق پنهنجو شاندار ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ان دور ۾ مزاحمتي شاعري جو تاج شيخ اياز جي مٿي تي سونهين پر ٻيا به ڪيترائي سر موڙ شاعر، اديب پنهنجي ڏات وسيلي سنڌ جي نوجوانن جي دلين کي گرمائي ۽ اتساهي رهيا هئا ۽ انهن شاعرن ۾ سائين راشد شاھ مورائي سڀني کان اڳڀرو، مٿڀرو ڪردار ادا ڪيو. سائين راشد مورائي جي پنهنجي بقول ته (منهنجي نظر ۾ پراڻا يا نوان ليکڪ سڀ برابر آهن، محترم صرف اهو آهي جيڪو سوچي سمجهي ٻوليءَ جي دامن ۾ ڪي چار گل وجهڻ چاهي ٿو يا پنهنجي ادب وسيلي ڀٽڪيل ماروئڙن کي ڪا واٽ ڏيکارڻ چاهي ٿو، باقي جيڪڏهن ڪو به ليکڪ پنهنجي ذاتي جذبن جي عڪاسي لاءِ لکي ٿوته پاڻ ڄاڻي اسان ان بابت ڇو ويهي پنهنجو وقت وڃايون). سائين راشد مورائي ۵ مارچ ۱۹۴۴ع ۾ سنڌو جي ساڄي ڪپ تي جوڻالو نالي ڳوٺ ۾ جنم ورتو ۽ ان کان پوءِ ڪن سببن جي ڪري موري شهر ۾ آباد ٿيو ۽ آخري گهڙي تائين مورائي ٿي رهيو. سائين راشد خانداني اديب، شاعر هو، پيشي جي لحاظ کان هڪ قابل استاد هو پاڻ هڪ منفرد ۽ پر وقار شخصيت جو مالڪ، نطم ۽ ضبط جو قائل، وقت جو پابند هو سائين حسن صوفاڻي جي چواڻي ته سائين راشد ايترو ته وقت جو پابند هوندو هو جو ماڻهو کيس ڏسندي پنهنجي گهڙين جو ٽائيم سيٽ ڪندا هئا. سندس شخصيت ۽ شاعري کي پڙهندي اهو چئي سگهجي ٿو ته سائين راشد مورائي نه رڳو پنهنجي علائقي موري جي هڪ دور جي تاريخ آهي پر هو پوري سنڌ جي مستقبل ۾ لکجندڙ ادبي ۽ علمي تاريخ جو هڪ لاجواب حوالو آهي، سائين راشد مورائي جي ڪتابن ۾ ديوان راشد، سنڌڙي جو سوداءُ، مينديءَ سندا گيت، دل جو شهر، گيت، غزل ۽ ڪافيون، درد ۾ دل جوئي ۽ شعلا شعلا واءُ، ڇپيا ۽ پنهنجي مقبوليت سبب مارڪيٽ مان وڪرو ٿي ويا. سائين راشد مورائي بنيادي طور تي غزل جو شاعر آهي پر سندس تخليق ڪيل نظم به پنهنجو مٽ پاڻ آهن، سائين راشد مورائي شاعري جي هر صنف تي طبع آزمائي ڪئي ۽ ان سان پاڻ ملهايو، پر جنهن کيس شهرت جي بلندين تي پهچايو، اها سندس قومپرستي، سنڌ دوستي واري انقلابي شاعري آهي، سندس شاعري اسٽيج جي هر پروگرام گهڻي پڙهي ويندڙ شاعري آهي، جيڪا نوجوانن جي دلين کي گرمائي ٿي، سندس انهيءَ انقلابي شاعري جي ڪري کيس باغي شاعر جو لقب مليو. ان باغيانه شاعري ۾ سائين راشد مورائي ظالم، تي غاصب تي لعنت ملامت به ڪري ٿو، ته معاشري جي مظلوم ۽ مجبور طبقي کي نجات حاصل ڪرڻ جو درس ۽ گسُ به ڏئي ٿو. عياش لعنتي اڳيان نه لوئجي نه لوڙجي، اٿو ته ظالمن کي باھ ٿي وڪوڙجي، غريب کي جنجهوڙجي ۽ ننڊ کي نهوڙجي، بجو ڪو ٻوٿ ڏاڍ جي تي راشدا گهروڙجي، اچو ڪو نئون سماج ڪو، نئون جهان جوڙجي، سائين راشد مورائي هڪ جيءَ جيارو ماڻهو هو سندس شاعري مان فڪر مان ۽ سندس پر وقار شخصيت مان پڙهندڙ کي شعور، اتساھ، محبت، سڪ، ۽ ڏاهپ جون هٻڪارون اينديون رهنديون. سائين راشد مورائي سنڌ جو سر موڙ شاعر، محبتن جي مٽيءَ مان ڳوهيل شخص هو، سنڌ جو برک ڏ جامي چانديي سائين راشد لاءِ پنهنجي ڪتاب (سندي جوڳيان ذات) ۾ لکي ٿو ته (هو دل جو بادشاھ هو، سنڌ ۽ ان جي سدورن پٽن تان جند جان گهورڻ وارو هو، سندس دل جي اڱڻ جي ڪائنات ايڏي ته ڪشادي هئي جو سنڌ جو هر سيبتو، سچيت ۽ سلڇڻو اتي پکا اڏي ويهڻ ۾ پاڻ کي سڀاڳو سمجهندو. سندس نسل جا ڪيترائي شاعر شاعري ۾ ته قدآور هئا پر وچين ته روزو ڀڳائون) سائين راشد مورائي پاڻ هڪ جاءِ تي ڪنهن تقريب کي خطاب ڪندي شاعرن بابت چيائين ته (شاعر ٻن قسمن جا آهن هڪ اهي جيڪي شاعر ته ڀلا آهن پر ماڻهو ڀلا ڪونه آهن، ٻيا اهي جيڪي شاعر ته جڏا آهن پر ماڻهو ڏاڍا سيبتا آهن.)سندس ئي لفطن کي جيڪڏهن ڀيٽيون ته سائين راشد مورائي جهڙو سيبتو شاعر اوڏوئي فقير منش محبتي ماڻهو، نهٺو ساڳي جاءِ تي ارڏو ۽ قومي غيرت سان ٽمٽار هڪ سگهارو ماڻهو، هڪ بهترين شاعر، قومي ڪارڪن ۽ مثالي استاد هو. سائين راشد مورائي سنڌي ادبي سنگت جي پليٽ فارم تان به پنهنجو ڀرپور ڪردار ادا ڪيو۽ نوجوانن جي ڀرپور رهنمائي ڪئي. سندس گهر جو دروازو سڀني اديبن شاعرن جي آجيان لاءِ کليل هوندو هو. سنڌي ادبي سنگت کي ڪجي سرگرم، هل سکر سومرو اڄ ادل ڳولجي. سائين منهنجا، سائين راشد مورائي جيئن ته پاڻ هڪ سرگرم قومي ڪارڪن هو سندس دل ۾ سنڌي قوم جي ڏکن، دردن اهنجن جي آزارن جا انيڪ انواع هئا، ته سندس شاعري به انهيءَ قومي غيرت جي جذبي سان ڀرپور ۽ اتساهيندڙ آهي سندس شاعري سنڌ سان سچي عشق جو چٽو ثبوت آهي. سندس شاعري ۾ ديس لاءِ ڪجھ ڪرڻ جي درس سان ديس جي دشمن لاءِ ٻارڻ ٻاري ڇڏڻ لاءِ پيغام آهي، سندس هنن شعرن ۾ ڏسو ته ڪيئن نه همٿائي پيو. اي سنڌ مون تو سان قول ڪري ڪجهھ پاڙيو آ، ڪجھ پاڙيندس، مون ديس جي دشمن لاءِ ٻارڻ ڪجھ ٻاريو آ، ڪجھ ٻاريندس. سندس لفظ لفظ ۾ان سنڌيت جو عشق جهرڻن جيان ڇلڪي ٿو ۽ سنڌ سان ڪيل عشق کي انجام تي پهچائڻ جو وچن وڏي واڪي ڪري ٿو. ماتا توکان منهڙو موڙي ڪيئن خوش رهندس آءُ، سنڌڙي مان ته سڃاپان ٿو، تنهجي نسبت ساڻ، سائين راشد مورائي جي عشق جي ابتدا به سنڌ آ، ته انتها به سنڌ آ، سندس هنن سٽن مان سندس ان ازلي عشق کي پروڙي سگهجي ٿو. هڪڙو نقشو سنڌ جو، ٻيو آهين تون، جنين ڪارڻ مون، جيئڻ لاءِ جاکوڙ ڪئي. _ جهڙو نقشو سنڌ جو، تهڙي تنهجي سونهن، منهنجي روح ورونهن ڏسن پسڻ ٻنهي کي. سائين راشد مورائي جو محبوب سنڌ آهي، هو سنڌ جي روشن مستقبل لاءِ پر اميد آهي سندس رڳ رڳ ۾ سنڌ سان اٽوٽ عشق سمايل آهي. سندس شاعري ۾ اسان کي جتي ٻيا انيڪ پهلو ملن ٿا اتي سنڌ جي روشن آئيندي لاءِ لڇندڙ لوري ملي ٿي، هو پنهجي ڌرتي تي ڪو به تاءُ نه ٿو سهي سگهي ۽ ڌرتي لاءِ جاکوڙيندڙ، ان جي سلامت رهڻ جي لاءِ به پر اميد آهي ته جيڪو پنهنجي وطن خاطر مشڪلاتن جو منهن ڏسي ٿو ان جوان کي ڪڏهن به ڪجھ ناهي ٿيڻو اهو هميشه سلامت رهڻو آ، سندس هنن سٽن کي پڙهڻ سان نوجوانن جي دل ۾ هڪ نئون روح ڦوڪجي وڃي ٿو، همٿ ٻيڻي ٿي پوي ٿي. اي سنڌڙي جندڙي سست نه ٿي ڪو توتي تاءُ نه سهڻو آ، جنهن توکي دل سان پوڄيو آ، سو جوان سلامت رهڻو آ، جي ڪوماڻو ڪو گل دستو، خوشبو ٿي ختم پرواھ نه آ، گل تازا آڻي رکبا کڻي، گلدان سلامت آهي اڃا. سندس مشهور نظم (مان باغي هان، مان باغي هان) ۾ سنڌ جي وڏيرڪي نظام کي نندي ٿو، هو انگ اگهاڙن، پيٽ بکايل سانگيئڙن جي ڏکن، سورن، کي جڏهن پنهنجي ڏات جي خوبصورت ڏان سان موتين وانگي پروئي ٿو ته پڙهندڙ جا لڱ ڪانڊارجي وڃن ٿا، سندس هنن سٽن ۾ ڏسو ته ڪيئن نه ظلم، ڏاڍ جي خلاف بغاوت علم کڙو ٿيل آهي. هيءَ ڳاڙهي ماڙي رئيسن جي ۽ سائي جيپ وڏيري جي، مان باغي هان سو باھ ڏئي ٿو ڪريان سڃ لٽيرن جي، هت ٻن ڏينهن کان ٻار بکيا هت توکي تياري نيرن جي، اڄ دنيا ڏسي ڪيئن ٿيندي آ جهڙپ بکايل شينهن جي، مان باغي هان مان باغي هان مان باغي هان مان با غي هان. سائين منهنجا، سائين راشد مورائي جي شاعري جي ٻولي نج سنڌي، عام فهم آهي ٻولي جون اهي سڀ رنگينيون، حسناڪيون اسان کي ملن ٿيون جيڪي هڪ ٻولي جي وڏي عالم وٽ هونديون آهن ۽ وري مٿان انهن جو سهڻو استعمال، ڪيترين جاين تي سنڌي ٻولي جا اصطلاح، پهاڪا اسان کي موزون ۽ وقتائتا استعمال ٿيل ملندا جيئن ته هو پاڻ استاد هو ته هو بهترين طريقي سان انهن سڀني ٻولي جي گڻن کي استعمال ڪرڻ ڄاڻي پيو، هنن شعرن کي ڏسو ته تشبيھ طور استعمال ڪيل اصطلاح ۽ پهاڪا، مروج گفتا ڪيڏي سهڻي نموني استعمال ڪيل آهن. هيئنر ڪل پوي ٿي گهڻي ويهين سئو آ. اڳي عشق جي هئي نه آزار جي سُڌَ. _ لٺين سان پاڻي جدا ڪين ٿيندو، جيئن شال جاني نه، ليڪو وچان ڪُڍ. _ چئون ڪيئن گهنور خان جو کوھ کارو، اگر سچ چوان ها ناراض ٿين ها، ڪٽي کائو ناهيون ڏئي رت سگهون ٿا، نه ٿئي پڪ آزمائي ڏسين ها، سائين منهنجا سنڌ ڌرتي سان عشق، حسن سان چاھ سائين راشد جي زندگي جو سمورو سامان آهن، سندس محبوب سنڌ آهي ۽ حسن جو هو سلامي آهي، سندس شاعري ۾ اهي رنگ نروار آهن. ظلم، ڏاڍ، جبر، نفرت ۽ ان سان گڏوگڏ سنڌ وطن جي خوشحالي جي ڳڻتي سان، حسن پرستي سان، رومانس سان ڀرپور سائين راشد مورائي جي شاعري جدوجهد جو درس ڏئي ٿي، محبت جو درس ڏئي ٿي ۽ انهن مڙني اندر جي ڪيفيتن جي ترجمان شاعري آهي. سائين راشد وٽ سونهن جي پوڄا ۾ حسن کي سجدا ثواب آهن هو سونهن وارن سان ڪچهري کي عبادت سمجهندي حسن تان سر گهوري ڇڏڻ جي ڳالھ ڪري ٿو، سندس هيٺين شعرن ۾ ڏسو ته حسن کي ڪيڏو نه اهم سمجهندي ان جو رتبو ڪيڏو مٿانهون ڪري پيش ڪري ٿو. اي عابد عبادت سندو ڏس نه ڏي، حسن کي ٿو سمجهان مان سجدو ثواب. _ سڄي رات جاڳي عبادت ڪبي، ڪچهري رڳو سونهن بابت ڪبي، راشدا سونهن جي نان تان سر فدا، جي حسن کي کپي ته سر ته گهوري ڏجي. _ ڀرن جا ڀالا دوناليون ديد جون دلبر ڏسو، ڪيئن کنيو ڦرندو وتي همراھ هڪ هٿيار ٻه، _ مون ٻڌو آ ته اڄ هو پڇڻ ٿو اچي، موت ٽارو ڪرين ها ته ڇا ٿي ٿيئي. سائين راشد جي شاعري ۾ اسان کي حسن جي هاڪ، عشق جون مهميزون، فطرت جي رنگن سان گڏوگڏ سماجي مسئلا، سياسي لاها چاڙها به نمايان نظر اچن ٿا، سندس لهجو ڪٿي رعبدار ته ڪٿي انتهائي نفيس، جماليات سان ڀرپور آهي، هو حسن، سونهن جي حضور پنهنجا سڀ تخليقي غزل، گيت هڪ نذراني طور پيش ڪري ٿو. سارا سونهن حضور ۾ راشد، گيت غزل نذرانه آهن، سائين راشد مورائي جي فرزند شاھ لطيف سان ڪچهري دوران هن ٻڌايو ته سائين جي ٻين سڀني سهڻين خصلتن مان هڪ هي به هئي ته هو تمام گهڻ مطالعاتي شخص هو رات جو سمهڻ کان پهريان گهٽ ۾ گهٽ ۷۰، ۷۵ صفحا روزانو ضرور پڙهندو هو. ڀاڳ وارن جا ٿين ٿا يادگار، زندگي ۽ موت ٻئي شاندار، راشدا شل موت ثئي مانائتو، جيئن حياتي آ گذري پروقار، سائين راشد مورائي ڪڏهن به مايوس نه ٿيو، هميشه بهتر مستقبل جي اميد رکي جدوجهد جو درس سندس شاعري ۾ ملي ٿو، نه ئي هن وري ڪنهن حڪومتي ڌر کان پنهنجي بيماري جي علاج لاءِ ڪنهن قسم جي مدد جي گهر ڪئي، ۲۴ مارچ ۲۰۱۴ ع تي بيماري سان جهيڙيندي سائين راشد مورائي هميشه لاءِ موڪلائي ويو، پر سندس شاعري ۾ ڏنل پيغام، درس، سندس پروقار شخصيت هر سنڌ پرست، حسن پرست، جي دل ۾ محفوظ آهي، ۽ جڏهن ڪڏهن به سرمد جي آواز ۾ سندس گيت گوجندو. هو ارادو ڪيو مون پڪو مرڻ جو، شوق جاڳي پيو آ وري جيئڻ جو. ته سائين راشد مورائي اسان کي پنهنجي ويجهو ڀاسندو، هو پنهنجي پڙهندڙن جي دلين ۾، سنڌي ادب افق تي روشن ستاري جيان هميشه جرڪندو رهندو، بقول ڊاڪٽر ام ڪلثوم جي ته (سندس ڪردار وهنوار۽ مڻيادار شاعري، هميشه اسان جي قومي رهبري ڪندي رهندي.) جو سبق سچائي جو ڏنو آ مون راشد، سو سبق جي سمجهين ته مون کي ياد ڪندو ڪر.   (ڏھاڙي عوامي آواز ڪراچيءَ ۾ ۲۴ مارچ ۲۰۲۲ع تي ڇپيل)

سائينداد ساند اسحاق مڱريو مٺيءَ جو اهو شھر، جنھن کي اسان سڃاڻندا هئاسين، سو سٺ سيڪڙو ته تڏهن گذاري ويو هو، جڏهن ڀلي پار تان ڪويل جي ڪوڪ صادق فقير جي لاڏاڻي جي خبر آئي هئي، سائينداد ساند جي موت، مٺيء جي ڪلاسيڪل تعارف جي موت کي اڄ مڪمل ڪيو. هڪ اهڙو شاعر، جنھن جو نه ڪتاب ڇپيو، نه ڪنھن مشاعري ۾ ٻانهون کنجي شعر پڙهندي نظر آيو، نه هن کي پبلڪ رليشننگ ۾ ڪا دلچسپي هئي، نه ڪنھن اخبار۾ هن جو انٽرويو پڙهيوسين، نه ڪنھن رسالي هن جو نمبر ڪڍيو... پر اسان جي نسل جي دل ۾ هن سان ملڻ جي حسرت وڌي وڻ ٿيل هئي. سبب؟ سبب هن جا آهي حسين ۽ رومانس جي مٽيءَ ۾ ڳوهيل دليون ڌڙڪائيندڙ غزل هئا، جيڪي صادق فقير سنڌ جي هر محفل ۾ وڏي پيار سان ڳائيندو هو. “دردن جو داستانو، ڀلا ڪير ٿو ٻڌي” ۽ “دل کي ڌوڏيندڙ هيء گهڙي آهي” ته هرهڪ کي برزبان هوندا هئا. پر اها اسان کي پوء خبر پئي ته فوزيه سومري جو ڳايل هانءَ ۾ هٿ وجهندڙ غزل “ڪنھين هٿ هلايا ته ڳوڙها ڳڙي پيا” ۽ وحيد عليءَ جو غزل “ڳاڙهو جوڙو پاتل هوندو” به سائينداد ساند جو ئي آهي. اياز گل کان پوء هن جي همعصرن ۾ ايتري شھرت ٻئي ڪنھن شاعر جي غزلن کي نه ملي، جيتري سائينداد کي ملي. پر پنھنجيءَ طبيعت جي ٻي پرواهيءَ سبب هن کي ان سان به ڪا گهڻي دلچسپي نه هئي. مٺيء جا اڌ نوجوان هن جا شاگرد هئا، ان ڪري جنھن گھٽيء مان لنگهندو هو، هر ڪو هن کي ‘سائين سائين’ پيو ڪندو هو. سمورو شهر هن جي محبت ۽ احترام ۾ ورتل هو. پر هو محبوبن وانگر بي پرواهه پيو گهمندو هو. بلڪ لوڪ کان لڪندو نظر ايندو هو. هو شرميلي طبيعت رکندڙ، ڪنڊ ۾ جيئڻ وارو ۽ ميڙ کان پري ڀڄندڙ شاعر هو. صادق فقير ۽ سائينداد ساند ئي آهي ٻه ڪردار هئا، جن کي مٺيءَ جي هر گهر جو هر ڀاتي سڃاڻندو هو، ۽ هر گهر هنن جي مهمانيءَ ۾ خوشي محسوس ڪندو هو. جڏهن هن جو پھريون شعري مجموعو “ڳوڙهن ڳالهايو” ڇپيو، ته ڏينھن اندر وڪامي ويو، ۽ پوءِ سالن جا سال اهو مجموعو ٿر ڪتاب گهر تي فوٽو اسٽيٽ ٿي وڪامندو رهيو. مون پنھنجي ڪتاب صدا بي چين آهي جون فوٽو ڪاپيون به اتان ئي ورتيون هيون. سائينداد هڪ گهٽ ڳالهائو، پر گهڻو محسوس ڪندڙ شاعر هو. ماڻهن سان ملڻ کان لنوائڻ ۽ گهٽ ڳالهائڻ سندس شخصيت ۾ هڪ پراسراريت به پيدا ڪري ڇڏي هئي. جڏهن ۲۰۰۱ ۾ منھنجو پهريون شعري مجموعو “صدا بي چين آهي” ڇپيو، ته ان جو مھورت سائينداد ٿر ادبي سنگت پاران مٺيء ۾ ڪرايو هو،جيڪا هنن سنڌي ادبي سنگت جي ضد ۾ ٺاهي هئي. ان ڪتاب جي صدقي اسان جي واقفيت دوستيءَ جي درجي کي پھتي. ان ڪتاب ۾ شامل نظم “ڇا تون ندي آهي” هن کي بيحد وڻندو هو. سائينداد سان پھرين ملاقات صادق ڪرائي، جڏهن مٺيءَ ۾ رائچند راٺوڙ جي پھرين شاندار ورسي ملهائي ٿي وئي. ان رات شديد بارش ۽ گجگوڙ پروگرام درهم برهم ڪري ڇڏيو. صادق ۽ مان پسڻ کان بچڻ لاءِ ڊوڙي وڃي هڪ هوٽل جي ڇاپري هيٺان بيٺاسين، ته جيڪو شخص اڳ ئي اتي موجود هيو، سو سائينداد هيو. اوندهه، وڄ، هوائن ۽ شديد بارش ۾ هن سان ملي دل ۾ بيٺل ملڻ جي حسرت واري وڻ تي بھار چڙهي آئي. سائينداد سان آخري ملاقات مٺيءَ ۾ هڪ پروگرام ۾ شرڪت وقت ٿي، جنھن ۾ هو آيو ته نه هو، پر اسان کي شهر ٻاهران هڪ هوٽل تي زبردستي روڪي هن ماني به کارائي ۽ نصير مرزا سان يونيورسٽيءَ جي ڏينهن جون يادگيريون، ماٺيڻي اوٺي جي خودڪشي، طارق عالم جي عشق سميت ڪئين موضوعن تي مزا وٺي ڳالهايو ۽ چرچا گهٻا به ڪيا. اهڙي کليل ڪچھري ان کان اڳ سائينداد سان ڪڏهن نه ٿي. شايد ان ڪري به ته اها آخري ڪچهري هئي. ھاڻ جڏهن هن جي ڇڄڻ واري باهه جهڙي خبر ملي آهي، تڏهن خليل ڪنڀار ۽ مان مريءَ جي برفن مان نڪري، اسلام آباد پهتا آهيون. اڪيڊمي ادبيات جي رائيٽرس هائوس واري چنار جي ڇڻي ويل وڻ هيٺان بيهي، آسمان ۾ ٽمٽمائيندڙ ستارن کي ڏسي سوچيان ٿو، ڇا ڪنھن شاعر جي موت واري ڏينھن به فطرت پنھنجو معمول تبديل نٿي ڪري سگهي؟ اڄ جڏهن مٺيءَ جي گڊي ڀٽ تان شھر آرتيءَ جي ٿالهي نه لڳندو هوندو، ڇا تڏهن به آسمان جو ڏيئا ٻاري رکڻ ضروري آهي؟ سائينداد جو ئي غزل، سائينداد جي نالي. ھُو روانو ٿي چُڪو - مُون اکيون پُوري ڇڏيون ڪو زمانو ٿي چُڪو - مُون اکيون پُوري ڇڏيون تون جي ناھين ڇا ڏسان تُون جي ناھين ڇو ڏسان بس بھاُنو ٿي چُڪو - مون اکيون پُوري ڇڏيون مُون کي آھي پنھنجي ھِن خُوش نصيبي تي خُوشي !! غم، ترانو ٿِي چُڪو - مُون اکيون پُوري ڇڏيون ھھڙي ھاڻُوء دؤر مٍ ڪوئي جاھل ئي جِئي نيھن نشانو ٿي چُڪو - مُون اکيون پُوري ڇڏيون داد اھڙو ماڻھَو ھو، جنھن جو متبادل نہ ھو پر دِوانو ٿي چُڪو- مون اکيون پُوري ڇڏيون عشق مُنھنجي تي چڙھي وقت جي واري وَئي ڦَٽ، فسانُو ٿي چُڪو - مُون اکيون پُوري ڇڏيون۔ پروفيسر سائينداد ساند سگهارو شاعر ۽ استاد ڀارومل امراڻي سانوري رنگ ۽ سٻاجهي سڀاءُ وارو شاعر جنهن جي شاعري ۾ ڳوڙها ڳالهائيندا آهن ۽ دل جي تاريخ لکبي آهي. جنهن جي ڪلا صديون سميٽي ڪروکيتر جو ڪرڀ سنڌو ڌارا جي ڪنارن تي محسوس ڪندي آهي. جنهن جي قلم جي ‘ڪرڻ ڦل’ مان غم جي گلابن جو عرق ٽپڪندو آهي. جنهن وٽ شاعري جي ٻولن سان ٻڌندڙ جي روح کي گرمائڻ جي سگهه آهي. جنهن جي شاعري کي واريءَ جي ڀٽن جي ديس ۾ ‘وهائو تاري’ جو ويس ڌارڻ اچي ٿو.جنهن جي شاعري مان معلوم ٿيندوآهي ته، درد کي لفظن ۾ ڪيئن لهرائي سگهجي ٿو. جنهن ڪوي سو دکن دردن، اڪيلاين ۽ اداسين مان گذري ڪوتا سان نڀايو آهي. روز جنهن جي روح ۾ پيار جو تاڙو تنواريندو آهي. محبت جا مور ٽهوڪندا آهن. هُو قرب جي مينهن ڦڙي جي لاءِ واجهائي شاعري سان رسول حمزا توف جي لفظن ۾ مخاطب ٿيندو آهي ته؛ “شاعري ڇا تون نٿي ڄاڻين ته آئون توکي ڪڏهن به ترڪ نٿو ڪري سگهان، ڇا آئون پنهنجي زندگي ۾ ايندڙ خوشين ۽ پنهنجي اکين ۾ اُٿلي ايندڙ ڳوڙهن جي درياه کان ڪيڏانهن ڀڄي سگهان ٿو؟” هن کي پتو آهي ته مومل کان سواءِ مينڌرو ڪجهه نه آهي. سارنگا جي سڪ بن سڏونت جو سارو پنڌ اڪارٿ آهي. ملير جي مٽي جي تانگهه سان مارئي ابديت پاتي آهي. سنڌي ٻولي جو هي سگهارو شاعر سائينداد ساند جنهن جي شاعري جي ٻي مجموعي ‘دل جي تاريخ’ جو مهاڳ لکندي مون واضع لفظن ۾ لکيو آهي ته؛’سائين سائينداد ساند جي شاعري جو سرور من ۾ ماڻڻ کان اڳ ۾ سندس اباڻي خطي ٿر جي لوڪ شاعري جي حسناڪي جو لطف دل ۾ اُتارڻ ضروري آهي. جنهن ۾ وطن سان محبت ۽ بيپناهه جماليات جا جذبا سمايل آهن،جنهن جو پرتوو هن جي شاعري تي آهي. ۱. اڄ صبح جو سوير تلاءُ جي ڀرسان ڏٺو، ته زمين جي ٽڪري کي ديوتا سجدو ڪري رهيا هئا، آئون حيران ٿي ويس، مون اُها جاءِ وڃي ڏٺي، معلوم ٿيو ته تون اسر ويل پاڻي ڀرڻ ويئي هئين تنهنجي پيرن تي جيڪا مهيندي لڳل هئي تنهن جا نشان اُتي هئا. ديوتا اُنهي پوتر زمين کي سجدو ڪري رهيا هئا. ۲. رات امراڻي ۽ ڍاٽ جي پاسي وڄ جي چمڪاٽ جهڙي روشني ٿي، آئون پرديس ويل هئس، مون پرديس ۾ اها روشني ڏسندي ڀانيو وسڪارو ٿر تي وريو آهي. انهي مهل نڪتس، وچ رستي ۾ هڪ واٽهڙو گڏيو تنهن چيو ته مينهن ته نه وسيو آهي، ان وقت مون سوچيو ته تون شايد پينگهه لڏي هوندينءَ تنهنجي بدن تان پولڪو پري ٿيو هوندو، جنهن جي اُهاءُ سان اها چمڪاٽ ٿي آهي. ۳. اي منهنجا پٽ اُٿ مٽي جي پڪار ٻڌ، هن قومي ويڙهه واري موقعي تي پري هٽندين ته منهنجي ٿڃ تو لاءِ زهر برابر آهي. ۴. اي سکي مون کي ڪانئرن جو پاڙو ڪڏهن پسند نه آهي، آئون انهن جوڌن تان ٻلهار وڃان جيڪي سرن جو سودو ڪندا آهن. ۵. ملڻ ڀلو آهي نه وڇڙڻ، ٻنهي کي ڇڏي ڏي، وڇڙندي مڇي مري ويندي آهي، ملڻ سان پتنگ موت جو کاڄ ٿيندو آهي.’ سنڌ جي ڪڙم قبيلن ۾ سوڍا قبيلو نامور قبيلو رهيو آهي. جنهن سچائي، سورهيائي ۽ سخاوت ۾ پاڻ ملهايو آهي. چارڻ ڪوي چوي ٿو ته؛ ڪڇوا جهالا ڪم ڌج، جگ سسوڏيا جو، مڇري ڪو جادم ملي، سوڍي سمهو نا ڪو. (ڪڇوا، جهالا، ڪم ڌج (هجن) يا جڳ جا (واکاڻيل) سسوڏيا نهار، مڇري جا جادم ملن، پر انهن مان ڪو به سوڍن جو ڪڏهن مٽ نه ٿو ٿي سگهي.) سنڌ جي سوڍن پٽن رحمڪي بازار جي رڻ ۾ دودي سومري تان گهورڻ کان وٺي ٽلٽي ميدان ۾ جونجهارڪو جهيڙو مچائڻ تائين پاڻ ملهايو آهي.هانسي سوڍي کان رڻمل سوڍي تائين تاريخ جا صفحا سچن سوڍن جي تاريخي ڪارنامن سان ڀريل آهن. سنڌ جي ڪلاسيڪل توڙي جديد ادب ۾ ‘سوڍا’ لاکيڻا ڪردار رهيا آهن. ساند قبيلو جنهن کي ٿري ٻولي ۾ ‘سائوند’ سڏيو ويندو آهي.سوڍا قبيلي جي پنجٽيهه شاخن مان هڪ شاخ آهي. چيو وڃي ٿو ته گجو راڻي کان ٽي پيڙهيون اڳ ۾ ساوند سوڍو ٿيو هو. جنهن جو اولاد ساوند/ساند سڏجي ٿو. نسل در نسل تلوار جي طاقت رکندڙ سوڍن جي قبيلي ۾ ساند نک جي سڃاڻپ سنڌ ۾’تلوار ڌڻي’ کان وڌيڪ ‘قلم ڌڻي’ جي رهي آهي. ڪوتا جي ڪاڪ جي راڻن ۾ ماما جمن دربدر، حليم باغي ۽ سائينداد ساند کان وٺي حاجي ساند، انور ساند ۽ اسحاق ساند تائين ڪيترائي نامور نالا آهن. جن مڃتا جي مومل کي ماڻيو آهي. اسلام ڪوٽ لڳ ڳوٺ متاري ساند جي رهواسي محمد حسن ساند جي پنجن پٽن ۾ سائين سائينداد ننڍو پٽ آهي.سائينداد کان وڏن ڀائرن ۾ لونگ، امام بخش، پيرڏنو ۽ منڱيو شامل آهن.سائين سائينداد ساند جي جنم تاريخ اسڪول جي رڪارڊ مطابق پهرين مارچ ۱۸۶۰ع آهي. جڏهن ته اصل ۾ سال ۱۸۶۱ع آهي. سائينداد ساند پڙهائي ۾ ننڍپڻ کان وٺي ذهين رهيو آهي. پڙهائي جي لاءِ هن مختلف ڳوٺن جي اسڪولن جو سفر ڪيو. تن ۾ جوگلار، وينجهڻياري، اسلام ڪوٽ، جوڳي مڙهي، فضل ڀنڀرو ۽ نئون ڪوٽ شامل آهن. ميرپورخاص جي شاهه عبداللطيف ڪاليج مان فرسٽ ايئر جو امتحان ڏيئي انٽر جي لاءِ سچل ڪاليج حيدرآباد ۾ داخل ٿيو. ائين پڙهائي جو پنڌ ڪري سنڌ يونيورسٽي جي اولڊ ڪئمپس ۾ پهتو. هن پرائمري کان وٺي ايم اي سنڌي تائين هن سدائين نمبر کنيو.ايم اي سنڌي فرسٽ ڪلاس مان پاس ڪيائين. سائينداد ساند پڙهائي جي ڏينهن جي ساروڻين ۾ اڪثر فضل ڀنڀري جو ذڪر ڪندو آهي. جتي فقير شير محمد بلالاڻي ۽ سائينداد ساند گڏ رهندا ۽ پڙهندا هئا. نامور ڪهاڻيڪار، ڊراما نويس عبدالقادر جوڻيجو ۽ پريم شيواڻي استاد هوندا هئا. جيڪي نصاب سان گڏ ڪهاڻين، شاعري ۽ مصوري جي موضوعن تي پڙهائيندا هئا. سائينداد ساند عبدالقادر جوڻيجي جو تذڪرو ڪندي ماضي ۾ ٽٻي هڻي ٻڌائيندو آهي ته، عبدالقادر هڪ استاد کان سنڌالاجي جي ڊائريڪٽر تائين ڪيئن سفر ڪيو آهي. عبدالقادر جوڻيجي جو چاچو رمضان وقت جو ڏاهو ماڻهو هو. رمضان جي ڳالهين ۾ تشبيهون منفرد هونديون هيون. عبدالقادر جوڻيجو به سائينداد ساند کي اهڙي ئي الفت سان ساريندو آهي. سائينداد ساند ۱۸۷۸ع کان ۱۸۸۶ع تائين سنڌ الاجي ۾ ملازم ٿي رهيو. جتي سائينداد ساند جي بقول ڊاڪٽر غلام علي الانا ۽ ميڊم مهتاب اڪبر راشدي کان لڪي شاعري جي فن تي ڪتاب پڙهندو هو. پر انهن ڪتابن مان حاصلات غير عملي هئي. سنڌالاجي ۾ ماٺيڻو اوٺو هن سان گڏ ڪم ڪندو هو. ڄامشوري ۾ سائينداد ساند عبدالقادر جوڻيجي، امداد حسيني، ستيه پال سنتوش ڪامراڻي، الهڏتو وگهيي، نياز پنهور، قيس عالم ابڙي، ماٺيڻو اوٺي، ڊاڪٽر پرويز پٺاڻ، نصير مرزا جي سٿ ۾ رهيو. سائينداد ساند کي طارق عالم ابڙو جڏهن ياد ايندو آهي ته هُن جي لطيفن جون ڪهاڻيون مٺي ۾ دوستن کي ٻڌائي پاڻ کي سرچائيندو آهي. ۽ ماٺيڻو به سائينداد جي من تان ڪيئن اتري سگهي ٿو. جنهن جي وڇوڙي تي هن اکيون ابر جيان وسايون هيون. ۲۲ سيپٽمپبر ۱۸۸۶ع تي ڊگري ڪاليج مٺي سنڌي جي مضمون جو ليڪچرار ٿي آيو.مٺي ڪاليج ۾ رهي هن ترقي ماڻي ليڪچرار مان پروفيسر جي عهدي تي پهچي مٺي ڪاليج جو پرنسيپال پڻ بڻيو. ڊگري ڪاليج مٺي جو نالو نامور راڳي صادق فقير جي نالي منسوب هن جي ايامڪاري دوران ٿيو. سائين سائينداد فيبروري ۲۰۱۷ع ۾ ڊگري ڪاليج ڏيپلو مان سرڪاري نوڪري تان رٽائر ڪيائين، پر هڪ استاد جي حثيت ۾ اڄ به شاگرد ساٿين جو غير رسمي ڪلاس وٺي علم ونڊي رهيو آهي. پروفيسر سائينداد ساند شعر چوڻ جي شروعات انٽر ۾ پڙهڻ دوران ڪئي هئي. ڪيترن سالن تائين شعر لکي پوءِ ٽوڙي ڇڏيندو هو. پر زندگي جو پهريون غزل هن کي پهرين پيار جيان ياد رهجي ويو؛ يادون جاڳيون، سپنا جاڳيا، اکين اندر ڳوڙها جاڳيا. ‘ڳوڙهن ڳالهايو’ هن جي شاعري جو پهريون مجموعو آهي. جنهن ۾ اهو غزل شامل آهي.هن غزل کي پهرين ڪريم فقير ڳايو. پوءِ ٻين راڳين ڳايو. پر ڪريم پاري ننگر جي پوري اداسي ميڙي اهڙي پُر سوز آلاپ ۾ ڳايو آهي جو ٻڌڻ سان محسوس ٿيندو آهي ته جين مندر ۾ سڏونت سارنگا ساري ڳائي رهيو آهي. سائينداد ساند جهڙي طرح پهرين ڪتاب ‘ڳوڙهن ڳالهايو’ جي ڇپائي جي لاءِ راضي نه هو. پر دوستن دليپ ڪوٺاري ۽ ٻين جي گهڻي اسرار آڏو ڪڇي نه سگهيو. اهڙي طرح ٻي شاعري جي مجموعي ‘دل جي تاريخ’ جي لاءِ پڙ ڪڍي بيهي رهيو هو. پوءِ دليپ دوشي لوهاڻو ۽ آئون ڪنهن ريت هن کي راضي ڪري ويا هئاسين. شهيد بينظير ڀٽو جي شهادت تي هن روئي روئي بيت لکيا هئا. جيڪي سندس مجموعي ‘سنڌ ڪرو کيتر جيان’ ۾ شامل آهن. صرف اهو ڪتاب ڇپرائڻ جي لاءِ شاعر پاڻ آماده هو، اميشا پبليڪشن پاران دوست واشديو جاني ڇپرايو آهي. ‘دل جي تاريخ’۽ ‘سنڌ، ڪرو کيتر جيان’ جا مهاڳ مون لکيا آهن. ‘سنڌ ڪرو کيتر جيان’ مجموعي ۾ پنجاهه کن بيت، هڪ وائي ۽ شهيد راڻي جي يادگار تصويرن تي مشتمل آهي. آئون هن ڪتاب جو مهاڳ لکندي وڏي ڪرڀ مان گذريو هوس. ڌرتي جي دامن ۾، سُتي منهنجي ڀيڻ، دنيا بڻجي نيڻ، روئي تنهن کي روز ٿي. _ راڻي تنهنجي رت مان، جُڙيا جيالا، ڀالا ئي ڀالا، سنڌ ڪُروکيتر جيان. سائينداد ساند ڪلهه ڪاليج جي هاسٽل جي ڪمري ۾ تنهائي سان ڳالهيون ڪندي سگريٽ تي سگريٽ دکائي رات آڌي ڌاري شاعري سرجندو هو. هاڻي گدام ڪالوني جي ڀر سان پنهنجي ڀرئي گهر ۾ سج اڀرڻ جي پهرين لالاڻ تي شعر لکي ٿو. پر اندر جون اڪيلايون، زماني جون تلخيون، ڳوڙها ۽ غم ساڳي ريت ساٿ آهن. هن ڪڏهن اهو الڪو نه ڪيو آهي ته ڪير نقاد بڻجي شاعري کي فٽ پٽي سان ماپي رهيو آهي ته ڪير نظرياتي نقطه نظر سان بال پين کڻي شاعري جي سٽن کي انڊر لائين ڪري رهيو آهي. هن پنهنجي جذبن جو فطري ۽ بي ساخته اظهار ڪيو آهي. هن جي زندگي جي پوري سچائي شاعري ۾ آهي. منهنجي هڪ دوست شاعري تي ڳالهائيندي مون کان سوال ڪيو ته؛ ڇا شاعري شاعر جي آتم ڪٿا هوندي آهي ؟مون بي اختياري سائين سائينداد ساند جي شاعري مان ڪجهه شعر ٻڌائيندي چيو ته، سائين سائينداد زندگي جا راز ائين سليا آهن. دل جي درري کولي نيڻ نهار کان وٺي تصورن جي ترورن تائين خوبصورتي جي تلاش ڪندي جيڪي رومانوي رنگ پسيا آهن. سوچ ۽ لوچ ۾ فڪر ۽ نفسيات جا جيڪي نوان نقطا نوٽ ڪيا آهن. تن کي شاعري ۾ پيش ڪيو آهي. ۸۰۽ ۸۰ جي وچ وارو عرصو صادق فقير ۽ ڪريم فقير جي اڀرڻ جو وقت هو، سائينداد ساند جي شاعري کي پهرين انهن راڳين ڳايو آهي، پوءِ پوري سنڌ جي گلوڪارن جي ڳلي مان هن جي شاعري گونجي آهي. فوزيه سومرو جي آلاپن ۾ سائينداد ساند جي شاعري ڏاڍي مقبول رهي آهي؛ خاص طور ‘ڪنهن هٿ هلايا ته ڳوڙها ڳڙي پيا’ ‘ڪوته اهڙو هجي، ڳوڙها منهنجا اگهي’، ‘مرڪندي مرڪندي جي تون مون سان ملين غم منهنجا خوشي ۾ بدلجي وڃن’، ‘وڇڙي وڃين ٿو تون پر ياد ڪندين ڏاڍو’ جي ڪلامن جا ٻول آهن. صادق فقير جيان سائينداد ساند جي انهن ٻولن ‘ ٽوليءَ مان ئي ٽاريو ٿا، دل پٿر جي ڌاريو ٿا،’ ‘دل کي ڌوڏيندڙ هي گهڙي آهي’ کي ڪير ڳائي نه سگهيو آهي. صادق فقير سائينداد ساند جي غزل ‘ جڏهن گهيري وڃي غم ڪو، تڏهن مون ڏي هلي اچجان’ جي هڪ بند ۾ ‘ منهنجي مٺي جانان’ جا لفظ اهڙي مٺڙي آلاپ ۾ آلاپيندو هو، جو ٻڌڻ سان اهي لفظ ڪوئل جي ڪوڪ وانگر من ۾ پيهي ويندا هئا. پيارو رجب فقير به سائينداد ساند کي روح سان ڳائي رهيو آهي. سائينداد ساند کي استاد حسين فقير پڻ غضب جو ڳائيندو هو.سائين سائينداد استاد حسين فقير کان راڳ ۽ موسيقي سکڻ جي لاءِ نئين هارمونيم ورتي. استاد هاسٽل جي روم تي سيکارڻ جو عمل شروع ڪيو هو، پوءِ اهو سلسلو ڪيترا ڏينهن هليو؟سائين راڳ ۽ موسيقي جي مانڊاڻ کي ڪيترو سکي سگهيو ؟انهي ڳالهه جو مون کي پتو نه آهي پر مون سُر ۽ ساز سان هن جي پُراڻي پريت کي ويراوير وڌ ڀيرا ڏٺو آهي. منهنجي سائين سائينداد ساند سان پهرين ملاقات ڪڏهن ٿي؟ چٽي طرح ياد نه آهي.پر اها ڳالهه ياد آهي ته ۱۸۸۷ع ۾ صادق فقير ۽ ڪجهه ٻين ساٿين پاران مٺي جي سراڻ ڪالوني ۾ جڏهن ‘وسڪاري جي آجيان’جو ڏهاڙو ملهايو ويو هو، تڏهن ان پروگرام ۾ مون هڪ ‘وائي’ پڙهي هئي ان تي سائين وڏو داد ڏيئي اتساهيو هو. ڪاليج ۾ داخلا جي پهرين ڏينهن تي سائين سائينداد ڪلاس ۾ اچي شاهه لطيف بابت اسان کان سوال پڇيا هئا. صحيح جواب ڏيندڙن ۾ آئون به شامل هوس. ڪاليج جي پڙهائي دوران ڪلاس روم کان سائين سائينداد جي هاسٽل جي ڪمري تائين علم، ادب، شاعري، ۽ زندگي جي مختلف قدرن تي روز ڪچهريون ٿينديون رهيون.ڪڏهن ڪڏهن آڌي اسر جو پتو نه پوندو هو. هڪ سرد سياري ۾ ڪچهري ڪري سائين جي ڪمري مان اٿياسين مون وٽ ڪوٽ نه جرسي. سائين سائينداد ساند پنهنجي اجرڪ ڏني، اوڍي گهر آيس. اجرڪ ڀلي هئي. اهڙي اجرڪ ان وقت خريد ڪرڻ منهنجي وس ۾ نه هئي. ٻي ڏينهن شام جو سائين کي اجرڪ واپس ڏيڻ کان اڳ ۾ اجرڪ ڪلهن ۾ وجهي شهر مان ٻه چار چڪر لڳايا هئا. سائين سان جڏهن به ملبو آهي، ساڳيو مان مرتبو، عزت احترام، ساڳي حجت ڀريو انداز رهندو آهي.سائين تمام گهڻي حساس طبيعت جو مالڪ آهي.زماني سازي جي دستور وڌيڪ دل جي چوڻ تي هلندو آهي. پنهنجي شاگردن جو خاص خيال رکندو آهي. سائين سائينداد ساند چوندو آهي ته ماڻهو ‘ڊي ڪلاس’ رهي سگهي ٿو پر ‘ڊي گريڊ’ ٿي ڪڏهن نه، ان ڪري سائيداد ساند ‘انسلٽ’ ڪڏهن برداشت نه ڪندو آهي.هن وٽ فنڪارانه انا آهي. ڪاليج ۾ ان وقت جو پرنسيپال سائين ريجهو ڪرشناڻي هوندو هو. ڇا ڳالهه ڪجي سائي ڪرشناڻي صاحب جي! گريٽ ماڻهو هو. منهنجو تمام گهڻو خيال رکندو هو. اسان ڪجهه شاگرد دوستن سائين ڪرشناڻي صاحب کي ڪارونجهر جو سير ڪرائڻ جو عرض ڪيو. سائين سائينداد اسان جي مڪمل طرفداري ڪئي. اسان سان گڏ هليو. پارڪر جو پورو پٽ گهمياسين. مون سائين جي لائبريري جا اڪثر ڪتاب پڙهيا آهن. سائين جي ويجهڙائپ جي ڪري ڪاليج جي زماني ۾ ڪاليج جي لائبريري جا ڪتاب پڙهڻ جو وڏو موقعو مليو. ٿر ۾ جديد ادب ۽ ترقي پسند فڪر جو وڏو ترجمان رهيو آهي.  ‘ٿر سيمنار’ کان پوءِ ترت مٺي ۾ سائين سائينداد ساند سان رهاڻ جو وڏو پروگرام ٿيو. اهو پروگرام سائين جي شاگردن ڊاڪٽر لال لهاڻي، ڊاڪٽر سريش مکي، ڊاڪٽر ڪشور کتري، واشديو جاني ۽ ٻين رکيو هو. اهو فوزيه سومرو جي عروج جو زمانو هو.ان پروگرام جي رڪارڊنگ پپو ڪوٽڪ وٽ سنڀالي رکيل آهي. سائينداد نثر تمام ٿورو لکيو آهي پر خوبصورت لکيو آهي. ڪتاب ‘خيالن جا پکي’ سائينداد ريڊيو اسڪرپٽ، تقريرن ۽ انٽريوز جو مجموعو آهي. سائينداد جو ريڊيو پروگرام مشهور ۽ مقبول رهيو. سائينداد ساند جو لکيل هڪ ڪتاب’ ٿر جي ادبي تاريخ’ اڻ ڇپيل آهي. سائين سائينداد هڪ روزاني اخبار ۾ ڪالم لکڻ جو سلسلو شروع ڪيو هو پر ڪجهه ڪالمن کان پوءِ ڇڏي ڏنائين. سائينداد ساند جڏهن ڪاليج جو پرنسيپل ٿيو ته مون پنهنجن ساٿين شهاب نهڙيو ۽ ناشاد سمون سان گڏجي آجياڻي جو مٺي پريس ۾ پروگرام ڪرايو. سائين سائينداد پروگرام جي لاءِ راضي نه هو پر پنهنجي شاگرد ۽ دوست جي هجت کي جواب ڏيئي نه سگهيو. سائين جو ڀاءُ امام بخش راڄ نيتي جو رڄ مڙس هو. امام بخش جڏهن مٺي سائينداد ساند سان ملڻ ايندو هو ته سٺي ڪچهري ٿي پوندي هئي. راڄ ڀاڳ جا قصا، ڪهاڻيون، ٿر جي سماجي معاشي صورتحال تي تذڪرو ٿيندو هو. ڳجهارتن ۽ بيتن جي ڏي وٺ به ڪڏهن ڪڏهن سرس ٿي پوندي هئي. مون لکڻ هاءِ اسڪول ۾ پڙهائي دوران لکڻ شروع ڪيو هو. پر شاعري جي بحروزن بابت سکيا سائينداد ساند ورتي.ان کان اڳ ۾ تاج جويي جي ڪتاب ‘سنڌي گيت’ کي پڙهي ڇند وڌيا تي شعر سرجڻ جي جستجو ڪندو هوس.پر آئون ڏڏ جو نه بحر وزن کي ڀرپ ۾ ڀري سگهيس نه ڇند وڌيا کي. منهنجي نامور ڪهاڻيڪار ۽ ناول نويس علي بابا سائين پهرين ملاقات سائينداد ساند جي وليمي دعوت ۾ ٿي هئي. سهڻي شاعرحسن درس، نصير مرزا، ساغر سميجي ۽ بخشڻ مهراڻوي سان به سائينداد ساند ملايو. سائين سائينداد ساند بلبل کورواهي جو تمام وڏو احترام ڪندو آهي. بلبل کورواهي جي شاعري هن کي پنهنجي شاعري جيان ياد آهي. بلبل سان مکا ميلو به سائين سائينداد جي طفيل ٿيو . حيدرآباد جي هڪ اخباري دفتر ۾ ڪم ڪرڻ دوران جڏهن مهان ڏاهي ابراهيم جو انٽرويو ڪرڻ جو موقعو مليو. تڏهن جويي صاحب خوش خيريت کان پوءِ پهرين سائين سائينداد ساند جي شاعري بابت ڳالهه ڪئي هئي. آئون ايم اي سنڌي جي زباني امتحان ۾ مون کان گهڻو سائينداد ساند جي شاعري ۽ شخصيت متلعق پڇيو ويو. سائين سائينداد منهنجو تمام گهڻو خيال رکندو آهي. سائين مون سان ملهايل شام جي پروگرام ۾ ڳالهائيندي چيو ته، ‘آئون پنهنجي زندگي جي چئن ڪرڻن مان هڪ ڪرڻو ڀارو دوستي جو سمجهندو آهي.’ سچ ته اها سائين جي وڏائي آهي. آئون ته ايترو لهان نٿو. ڏک سک ۾ اسين هڪ ٻي جي هڪ هڪل تي گڏ ٿيا آهيون، مرڻي پرڻي جي ريتن رسمن ۾ ڀائرن جيان شرڪت ڪئي آهي. مون جڏهن هفتوار ٿر نيوز اخبار ڪڍي تڏهن به سائين سائينداد جو مڪمل ساٿ رهيو. مسلسل پنج سال ‘ ٿر نيوز جي سفر ۾ سائين اسان جي رهنمائي ڪئي. ‘ماٿاري ماٿي موريڙو ٻولي، مانرو هينئڙو هچڪولي’ جهڙي شاهڪار لوڪ گيت جو سرجڻهار پروفيسر سائينداد ساند ٿر ۾ گهري نگاهه ۽ اعليٰ حوصلي سان زندگي جا قدر طئه ڪري رهيو آهي. سائين سائينداد ڄامشوري جي دور کان وٺي سنڌي ادبي سنگت جو سرگرم ڪارڪن رهيو آهي. مٺي ۾ ڪيتري وقت تائين مٺي شاخ جي گڏجاڻي سائين جي هاسٽل واري روم تي ٿيندي رهي. سائين شاخ جو مختلف وقتن تي سيڪريٽري پڻ رهيو آهي. سائين سائينداد ساند کي ڏسي مون کي سدائين غالب جو شعر ياد ايندو آهي ته؛ نه جانوُ نيڪ هون يا بد هون، پر صحبت مخالف هي! جو گل هون تو هون صحرا مين، جو خس هون تو هون گلشن مين. صحرا جي دامن ۾ ٽڙيل گل جهڙو شاعر خوشبوءِ جيان اڪيلو آهي. پنهنجي مٽي تي منفرد آهي.هن لڙڪن جو عرق لفظن ۾ آڻي ڪوتا کي پياري رهيوآهي. ۱۸۸۸ع جي زماني ۾  سائين جي شاعري جو مسودو هاسٽل جي ڪمري مان چوري ٿي ويو. جنهن جو ارمان هن کي اڄ به آهي. آخري حصو؛ مون سائين سائينداد ساند جي شاعري تي اڳ ۾ ڪافي لکيو آهي. خيالن جا پکي ۾ نثر جو جائزو پيش ڪري چڪو آهيان. هن خاڪي ۾ سائين جي شخصيت ۽ شاعري تي لکندي دهراءٌ کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. هن خاڪي سان ڪيترو نڀائي سگهيو آهيان اهو پڙهندڙ فيصلو ڪري سگهن ٿا. مون سائين جي شاعري ۽ شخصيت کي جيئن محسوس ڪيو آهي. ائين لکيو آهي. ڪافي ڳالهيون رهن ٿيون. انهن جو تذڪرو ڪنهن ٻي ڀيري ڪبو . ڪنهن دور ۾ سائينداد ساند پنهنجو هي غزل بار بار ٻڌندو هو. رات گذري وڃي ته ڏاڍو سٺو، ياد وسري ته ڏاڍو سٺو. اڄڪلهه نجي ڪچهري ۾ پنهنجي دوست خالق درس کي حسن درس جا ٻول ترنم ۾ ٻڌائڻ جي بار بار فرمائش ڪندو آهي. هڪ ڏيک يادگيري هڪ شام جو تصور، کڙندڙ گلاب آهي هڪ نام جو تصور.   (ڀارومل امراڻي جي ڪتاب ٿر ٿر اندر ٿاڪ ۾ ڇپيل) سائينداد ساند ۽ دروازو بند ٿي ويو! خليل ڪنڀار کليا هوندا کليا هوندا سدا دروازا هن دل جا، جڏهن مون ۾ پوي ڪم ڪو، تڏهن مون ڏي هلي اچجان! جڏھن سائينداد ساند مٺيءَ جي ڳلين کي ڇلي جيئن پاتل هوندو هو، تڏھن اسين هن جي خوبصورت غزلن جي خوبصورت ڪردارن کي ڏٺي سڃاڻندا هئاسين. اڄ به جڏھن آئون سندس غزل ڪنهن هٿ هلايا ته ڳوڙھا ڳڙي پيا اوهين ياد آيا ته ڳوڙھا ڳڙي پيا ٻڌندو آھيان ته مون کي دُور ديس کان مٺي بدلي ٿي آيل ٽيليفون آپريٽر جي اُھا بي انتها حسين ڌيءَ ياد ايندي آھي، جنهن مٺيءَ مان وڃڻ ويل ايس آر ٽي سي بس جي دريءَ مان پنهنجي ڳوري ٻانهن ڪڍي لوڏي هئي ۽ سائينداد ساند ٻارن وانگي ڍاڍون ڏيئي رُنو هو. اهو حادثو سائينداد کي سُڃاڻندڙ سڀني ماڻھُن جي مٿان ريل جيان گذريو هو ۽ سائين سائينداد ان منظر کي پنهنجي غزل ۾ چٽيو هو: کڻي آئي برسات يادُون اوهان جون کنوڻ رنگ لايا ته ڳوڙھا ڳڙي پيا هن جي مشھوري جو اهو عالم هو جو مٺي جا ننڍڙا ٻار ۽ جوان مايون سائينداد ساند کي سڃاڻنديون هيون. هو مٺي شھر جو شاعر هيرو هو. سائينداد کي ماڻھُن کان، ڪچهرين کان، محفلن کان ۽ هجومن کان ڊپ ٿيندو هو. هُو انتهائي تنهائي پسند ماڻھو هو. پاڻ سان ملهائجندڙ شام واري ڏينهن ڪاليج جي هاسٽل واري ڪمري کي تالو هڻي گم ٿي ويندو هو ۽ ماڻھو سندس غير موجودگي ۾ پيا سندس شاعري تي ڳالهائيندا هئا. هن جي شاعري جا پهريان سامعين اسين هوندا هئاسين. صادق فقير جي صدارت ۾ ڪاڪي جهامن جي هوٽل جي کٽن تي روز شام جو محفل سجندي هئي. صادق فقير اسان کان وڇڙي ويو. ان کانپوءِ اسين سڀ هڪٻئي کان وڇڙي وياسين ۽ مٺي جو شھر اُردو جي هن شعر جيئن ٿي ويو ته، ڪون ديک ڀال ڪري اس گهر ڪي روز اڪ چيز ٽُوٽ جاتي هي اسين جيڪي هڪٻئي جي اکين ۾ پرويا پيا هئاسين، اهي هڪٻئي کي ڏسڻ لاءِ سِڪي وياسين. هڪ ٻئي جي ڏُکن سُکن کان اڻ ڄاڻ بي خبر ڪير ڪنهن جو حال ڀائي نه رهيو. آئون ۽ پيارو شواڻي هن جي شاعري جي ڪڏھن ڪڏھن پئروڊي به ٺاهيندا هئاسين. ٻه چار ڏينهن جي رُسامي کانپوءِ پيرن تي هٿ رکي پرچائيندا هئاسين. تنهنجي در تان جو به اُڏاڻو پنڇي پر ۾ ويٺاسين هئاسين تون جي ڳولين ها ته پرين وارن ور ۾ ويٺا هئاسين انهيءَ غزل جي پئروڊي لکي کيس ٻڌائي سين: پوڙھا ڪنوارا، مٿان سيارا انهيءَ عمر ۾ ويٺا هئاسين سائين اسان کان رُسي ويو. هُو هڪڙو رُسڻو ماڻھُو ۽ معصوم رُوح هو. هن کي رُسي پرچڻ ۾ قرار ملندو هو. سائينداد ڪڏھن، ڪٿي، ڪيئن ۽ ڇو رسندو، ان جي ڪا به خبر نه هوندي هئي. ملڻ ۾ وڏو وقت لڳي وڃي ته سمجهبو هو ته سائين ناراض آھي. هن پنهنجي سڄي حياتي ۾ سليقي سان صرف شاعري ڪئي، باقي هر لحاظ کان بي ترتيب ئي رهيو. ڪنهن ڏنا غم ۽ ڪنهن ڏنيون خوشيون هاڻ وسري وڃي ته ڏاڍو سُٺو هڪڙي ڀيري آئون ۽ کاٽائو جاني ٿر ڪتاب گهر جي بئنچ تي ويٺا هئاسين. سائين سائينداد آيو. اسان کي اورانگهي ڪشور کان سامان وٺي واپسي ۾ به بغير نهارڻ جي هليو ويو. کاٽائو مشڪيو. مون کاٽائو کان پڇيو ته سائينءَ ايئن ڇو ڪيو؟ ته کاٽائو چيو ته، ايئن ڪرڻ سبب ئي پاڻ کيس ڀانيون ٿا. جي ايئن نه ڪري ته هو سائينداد مان هڪڙو عام ماڻھو ٿي وڃي. اها ادا ئي هن کي منفرد بڻائي ٿي. هن مون کي سدائين دعائون ڏنيون ۽ منهنجي لاءِ سدائين دعائون لکيون. خليل شال خوش ھوئين، ڪومائين نه ڪُنڀار توسان منهنجو پيار، ٻُڌائڻ کان ٻيڻو ٿيو سائين سائينداد ساند اگهو ٿي پيو آھي ته سنڌي غزل جي اڱڻ تي چوڙيلي ٻانهن واري لوڏ سان هلندڙ من موهيندڙ غزلن جي تخليقڪار لاءِ مٺي جو سڄو شھر دُعا پيو هو پر هو اسان جي هٿن مان ڪري پيل دعا بنجي ويو. اکيون انتظارن ۾ آھن، اجهو ڄڻ اچين پئي اچين پئي وڌل ڦول وارن ۾ آھن، اجهو ڄڻ اچين پئي اچين پئي نه ڪا دعوا، نه ڪي لشڪر. نه ڪي نعرا، نه ڪي تڪرار. هُن بس پنهنجي شاعري وسيلي ئي زنده رهڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ھو پنهنجي ڏات جي ڪرشمي سان هر اسٽيج، هر محفل ۽ هر رهاڻ ۾ پڙھيو، جهونگاريو ۽ ڳايو ويو. سندس غزل زبان زد عام رهيا. ڌنارن جي بانسرين ۾ وڄندا رهيا،ٻانهارين جي جهرمٽ ڳايا ويا ۽ ڳائڻن جي صدا ۾ گونجندا رهيا ۽ هر پيار ڪندڙ ماڻھُو جي اظھار جو حيلو وسيلو بڻيا. هن ڪڏھن به شاعر ٿيڻ جي سازش ۾ ڪنهن کي ٺونٺ ڪو نه هنئي، ڪنهن کان مدد ڪو نه طلبي، ڪنهن تي اُلر به ڪانه ڪيائين. هن بس غزل لکيا ۽ ڇا ته غزل لکيا: ولي ٿيندي ٿيندي ٿي شاعر وياسين ڪري ڀي ڪرامت ڪري تو نه ڄاتي اسين خوش نصيب آھيون جو اسان کي هن جي دعائن جي اوٽ ۾ رهڻ جو موقعو مليو. اسان هن جي شاعري جا پهريان سامعين رهياسين. اسان هن جي شاعري جي هڪڙي هڪڙي سٽ جي پويان موجود واردات جا واقف ڪار آھيون. اسين هن جي خوبصورت شاعري ۾ موجود خوبصورت پَرين جي روپهري ٻانهن ۾ پاتل ڪنگڻن جي واڄي کي ٻڌي سگهڻ وارا خوشنصيب آھيون. اسين ڇورا ڇنا، گهر گهاٽ بنا ڄڻ ڪي هُلندڙ ھوائون اسان جون مائون نه محبوبائون سائينداد ساند پنهنجي سڀاءُ، زندگي گذارڻ جي طور طريقن ۽ پنهنجي حسين غزلن ۾ هر لحاظ کان، هر زاويي کان بس شاعر رهيو، جيئن شاعر هوندا آھن تڪرار کڙا ڪري شاعر ٿيندڙ زماني ۾. هن صرف ۽ صرف شاعري لکي. ايڏو رُوئندو نه ڪري ايڏو رلندو نه ڪر ڪوئي مون کي چوي ڪو ته اهڙو هجي اڄ مٺي هڪڙي حسين شاعر کان محروم ٿي وئي. هن پنهنجي زندگي کي ڀرپور گذاريو، حسين شاعري لکي. مٺي جو گيتن ڀريو تعارف بڻيو ۽ اڄ گذاري ويو. پنهنجي آسپاس موجود وڏن ماڻھُن سان ننڍڙا ننڍڙا حساب نه ڪندا ڪريو. توهان نٿا ڄاڻو ته اُهي جڏھن هليا ٿا وڃن ته ڌرتي جي جهولي خالي ٿي ٿي وڃي. خدا حافظ سائينداد ساند!   (ڏھاڙي پنھنجي اخبار ڪراچيءَ ۾ ۲۲ فيبروري ۲۰۲۴ع تي ڇپيل) سائينداد ساند اڃان ياد آهن، گهڻيون تنهنجون ڳالهيون مشتاق ٽانوري جيئن دنيا جو تخليقي تصور، عورت جي موجودگي کانسواءِ اڻپورو آهي. بلڪل ايئن علم ۽ ادب جي دنيا، شاعريءَ جي تصور کانسواءِ اڻپوري آهي. شاعري جي جھان ۾ سنڌي شاعري لطيف سائين، شيخ اياز، نارائڻ شيام، استاد بخاري، تاجل بيوس ۽ ٻين ڏات ڌڻين جي تخليقي سگھه سبب ڪنڌ کڻي بيٺل آھي. سنڌي شاعريءَ ۾ اهڙيون کوڙ ساريون نيون صنفون متعارف ٿيون آهن، جيڪي سنڌي ٻوليءَ ۾ سنڌي شاعريءَ جي روپ طور ضم ٿيون آهن. انهن ۾ غزل واري صنف پڻ شامل آهي. غزل کي جيتوڻيڪ فارسي ادب جو مک محرڪ سمجهيو وڃي ٿو، پر حسن جي سورن ماڻ، ماپن سان سرجندڙ غزل واري هن صنف سنڌي شاعريءَ ۾ چار چنڊ لڳائي ڇڏيا آهن. غزل جهڙي نازڪ ادبي صنف جو ذڪر، ٿر جي وارياسين ڀٽن سان تعلق رکندڙ سائينداد ساند جي ذڪر کانسواءِ اڌورو آھي. جديد سنڌي شاعري ۾ غزل جو سھڻو شاعر ۽ استاد، سائينداد ساند ۱۸۶۰ع ۾ ٿرپارڪر ضلعي جي مٺي تعلقي جي ڳوٺ متاري ساند ۾ محمد حسن ساند جي گهر ۾ جنم ورتو. شروعاتي تعليم ڳوٺ مان حاصل ڪرڻ بعد مئٽرڪ نئون ڪوٽ هاءِ اسڪول مان ۱۸۷۶ع ۾ فرسٽ ڪلاس ۾ پاس ڪيائين ۽ ۱۸۸۵ع ۾ ايم. اي (سنڌي ادب) فرسٽ ڪلاس فرسٽ پوزيشن ۾، سنڌ يونيورسٽي، ڄام شوري مان حاصل ڪري، عملي زندگيءَ جو آغاز ليڪچـرار طـور ۱۸۸۶ع ۾ ڪـيـائيـن.سائينداد ساند ٻه دفعا گورنمينٽ ڊگري ڪاليج مٺي جو پرنسپال ۽ هڪ دفعو ڊگري ڪاليج ڏيپلو جي پرنسيپال جي عهدي تي رهي چڪو آهي ۽ هن مختلف وقتن تي تعليم ۽ تدريس جي عمل ۾ ڪاليج جي هزارين شاگردن کي علم سان روشناس ڪرائي ۲۸ فيبروري ۲۰۱۷ع تي رٽائرمينٽ ورتي. سائينداد ساند غزل سميت شاعريءَ جي هر صنف تي طبع آزمائي ڪئي. سندس شاعري مختلف اخبارن توڙي علمي ۽ ادبي رسالن ۾ ڇپجي چڪي آهي. سندس شاعريءَ ۾ عوامي رنگ وڌيڪ نمايان آهي، اهوئي سبب آهي، جو هن جي شاعري ڪيترن فنڪارن ۽ فنڪارائن ڳائي خوب داد حاصل ڪيو آهي. سائينداد ساند جا گيت ۽ غزل عوام جي دلين جي ترجماني ڪن ٿا. پنهنجي مزاج ۾ انتھائي گھڻو نفيس ۽ حساس طبعيت رکندڙ ھي اھو شخص آهي جنهن جي شاعري عام لوڪن جا ماڻهو به فوزيا سومرو، صادق فقير، الھڏنو جوڻيجو، ڪريم فقير، رجب فقير، رفيق فقير ۽ ٻين جي آواز ۾ وڏي دلچسپي سان ٻڌن ٿا ۽ سنڌ جو پڙھيل لکيل طبقو پڻ ھن جي شاعري جو مداح رھيو آهي. سائينداد سنڌ جي علمي ادبي لڏي ۾ ھڪ غير تڪراري ماڻھو رھيو. ھو پنھنجي شخصيت جي جوھر ۾ ھڪ خوددار شاعر من موجي ماڻھو ھو. ھن جي شاعري ۾ ھڪ وسيع انسپائيريشن ھئي. ھو سنڌي ٻوليءَ جو پختو شاعر ھو، کيس شاعري جي ھر صنف تي چڱو خاصو دسترس حاصل ھو. ھڪ نقاد جي حيثيت سان سنڌي شاعري جي ھر صنف تي خوبصورتي سان ڳالهائي سگهي پيو. کيس خبر ھئي ته سنڌي شاعري جي جدت جا رنگ ڪھڙا آهن ۽ ھن وقت سنڌي شاعري جو معيار ڪھڙي موڙ تي بيٺل آهي. سائينداد ساند جي شاعري جا اڪثر گيت ۽ غزل موسيقي جي رڌم جي تسلسل ۾ آهن اهو ئي سبب آهي جو سندس گيتن کي سرن جي آلاپ ۾ سموئڻ ڪنهن فنڪار لاءِ ايترو مشڪل ڪونهي.سائينداد ساند سنڌي ٻولي جو سگهارو شاعر ھو. سندس شاعريءَ جا ٽي مجموعا “ڳوڙهن ڳالهـايــو” “سنڌ ڪُروکيتر جيان” “دل جي تاريخ” ڇپجي پڌرا ٿيا آهن. ان کان سواءِ سندس نثري خيالن ۽ انٽرويوئن تي مشتمل ڪتاب “خيالن جا پکي” پڻ ڇپجي پڌرو ٿيو آهي. ٿر واسي پروفيسر سائينداد ساند کي آنڊي جي تڪليف سبب ڪراچي جي خانگي اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو، جتي آنڊي جي آپريشن بعد سندس طبيعت وڌيڪ خراب ٿي وئي. ماءُ ٻولين جي عالمي ڏھاڙي ۲۱ فيبروري ۲۰۲۴ع تي سنڌي ٻوليءَ جو سٻاجهو شاعر سائينداد ساند ڪراچيءَ جي خانگي اسپتال ۾ لاڏاڻو ڪري ويو. الائي ڇو اسان کي وڻيون تنهنجون ڳالهيون جتي ڀي وياسين ڳڻيون تنهنجون ڳالهيون اڃان زندگي مان ٿڪا ڪونه آهيون اڃان ياد آهن، گهڻيون تنهنجون ڳالهيون   (ڏھاڙي ھمسري حيدرآباد آنلائين ۾ ۲۴ فيبروري ۲۰۲۴ع تي ڇپيل) سائينداد ساند ڳوڙھن ۽ ٽھڪن جو شاعر وڇڙي ويو! ديال صحرائي زندگي ۾ سڀ کان پھرين جيڪو ڪلام ياد ڪيو ۽ دل سان ننڍپڻ ۾ ڪچھرين ۾ ڳايو اھو ھو “اوھين ياد آيا ته ڳوڙھا ڳڙي پيا..” ھي ڪلام اھڙو مشھور ٿيو جو جيڪو به ڇوڪرو نئون سکندو ھو ته ھي ڪلام سولائي سان ڳائي سگھندو ھو. فوزيه سومرو جا ڪلام ھونئن ئي ٿر جي ڳوٺن ۾ اڻپڙھيل ماڻھن کي به ياد ٿي ويندا آھن. ھڪ ته شاعري سادي سَولي، ٻيو ٻولي عوامي ھوندي آھي، موضوع به عوامي سطح جا ھوندا آھن ۽ وري ڌنون پڻ سَوليون ۽ وڻندڙ ھونديون آھن! سائينداد ساند جو اھو مشھور ڪلام اسان وٽ جڏھن ننڍپڻ ۾ سجاڳ ٻار تحريڪ جون گڏجاڻيون ٿينديون ھيون  تڏھن سڀني ٻارن جي اھا خواھش ھوندي ھئي ته پھرين منھنجو وارو اچي ته اِھو ڪلام ڳائي وٺان، متان ٻيو ڪير ڳائي نه وڃي! سادي ٻولي اھڙو وڻندڙ ڪلام لکندڙ شاعر وڇڙي ويو! ھو ھروڀرو ڏکيا لفظ ٽُنبڻ واري بيماري کان بچيل تخليقڪار ھو. سادي ۽ وڻندڙ ٻولي ۾ نوان ۽ نرالا خيال پروئيندو ھو. سائين سائينداد ساند، صادق فقير سان گڏ ٿر ڪتاب گھر تي بيٺو ھو آئون ڪو ڪتاب وٺڻ ويس، سائين سان ھٿ ملايو تڏھن سائين صادق سائينداد ساند کان منھنجي باري ۾ پڇيو ته ھن کي سڃاڻين؟ سائين چيو نه ادا، تڏھن سائين صادق منھنجو تعارف ڪرايو ته ھي پنھنجو پاڻ کي الائي ڇا ٿو ڏسڻ چاھي پر آئون ديال صحرائي  کي ھڪ آرٽسٽ ئي ڏسڻ چاھيان ٿو! آئون تڏھن  سنڌ يونيورسٽي جي جيئالاجي شعبي ۾ پڙھائي ڪري رھيو ھئس. تڏھن سائين سائينداد وري ھٿ ڏنو ۽ چيائين ته اسان جون اھڙيون ئي نيڪ تمنائون اوھان سان گڏ آھن! پوء سائين جتي به ملندو ھو، انھي ياد کي تازي ڪندا ھئاسين! ھن سڄي خطي جي ماڻھن کي تاريخ وڏا ڏنڀ ڏنا آھن.  ماڻھن جي پاڻي لاء اُڪير، تڙپ ۽ اُڃ جا قصا ته سڄي تاريخ جو پيٽ ڀري ويٺا آھن. اڃ انھن جو اڄ بي پيڇو نٿي ڇڏي. اربين روپين جا آر او پلانٽ به ھاڻوڪن واڳ ڌڻين جي لَڇڻن جي ڪري ٿر جي ماڻھن جي اُڃ گھٽائي ناھن سگھيا. ورھاڱي وارو تازو وڍ ته جيترو ھن وارياسي کي ڏنگي ٿو ايترو ڪنھن به علائقي کي نٿو ڏنڀي. ھن بارڊر جي ڀرپاسي وارن ماڻھن کي ھر شعبي جي ماڻھن زھر جا ڍُڪ آڇيا آھن. صحرا جي اينٿراپالاجي ۾ درد پرويا پيا آھن. اڪثر صحرائي ماڻھن جا ھينئان پرڻ ٿيل ھوندا آھن! انھي صحرائي علائقي جي دردن  جو سائين  وڏو ترجمان رھيو! ڪيترين ئي دلين جي احساسن کي منظوم ٻولي ڏني! جدائي، رشتا، لڙڪ، محبت، نڀاءُ ۽ بي وفائي جھڙن احساسن جي وڪالت ڪندڙ لفظن کي پنھنجي غزلن جي گود بخشي! ھن پنھنجي زندگي کي خوب ملھايو. ھن جي شاعري اڻپڙھيل کي به سمجھ ۾ ايندي ھئي ۽ ٻڌي دل سان واھ واھ ڪندو ھو ته وري ادب تي پي ايڇ ڊي ڪندڙ شخص به ھن جي شاعري ياد ڪرڻ تي مجبور ٿيندو ھو! ھن جي غزلن کي صادق جي آواز ۾ ٻڌڻ واري خواھش چانڊوڪي رات ۾ ٿر جي ڀٽ تي ويھي اُڀ ۾ چنڊ سان مقابلو  ڪندڙ تارو تَڪَڻ واري تمنا جھڙي ئي خوبصورت لڳندي آھي! ھر شاعر غزل جو شاعر نٿو ٿي سگھي. سھڻا غزل لکڻ واري ڏات رياضت سان سنڀالڻ ايئن ڏکيو آھي جيئن ٿر جي واري کي مُٺ ۾ سنڀالڻ ڏکي آھي! سٺو غزل باذوق ماڻھو جي موڊ  کي نيراڻي آرس موڙڻ کان وڌيڪ چس ڏيندو آھي! سائينداد ساند جھڙا غزل سنڌي شاعري جا چند نالا ئي لکي سگھيا آھن!  پنھنجي علائقي جو ساءُ شاعري ۾ رچائڻ ۽ زندھ رکڻ جو ڏانءُ ھن وٽ ھو، ھن جا غزل ٿر جي مال جي اڃاري گھوري کي ٻني م پيل ڪوري گھڙي جي ٿڌي پاڻي جھڙي تاسير ڏيندا آھن! وڻن جي ٿڙھن تي لکيا پاڻ نالا اھي ڪنھن مٽايا ته ڳوڙا گڙھي پيا! سادگي ھن شخصيت جو سينگار ھئي. ٻولي کان وٺي شاعري پڙھڻ ۽ لفظن جي ادائگي تائين سائين جي شخصيت مان نوڙت، پنھنجائپ ۽ سچائي بَکندي پيئي ھئي. سائينداد ساند کي ڪيترن ئي بھترين راڳين ڳايو. انھن. سڀني ڪلامن مان جڏھن وحيد علي خان، “ڳاڙھو جوڙو پاتل ھوندو” ڳائيندو ھو ته ٻڌندڙن کي ڄڻ ته ساھ کڻڻ وسري ويندو ھو.  موسيقي سان پيار چَئوڻ تي وڌي ويندو ھو، ڍولڪ جي تِيائي ۽ ٺيڪن تي آئيڊيئنس کي رقص ڪرائيندو ھو. راڳي کي شاعري وڻندي آھي تڏھن انھي کي ٺھڪندڙ ڌُن ترتيب ڏيئي سگھندو آھي. شاعري جڏھن پابند ھوندي آھي تڏھن موسيقي ۾ رچاءُ ايندو آھي.صادق فقير سميت جن به ڳايو آھي عوام انھي کي پنھنجي دل ۾ جاء ڏني آھي. اھو ئي سبب آھي جو سائينداد ساند جي وڇوڙي تي ادب ۽ فن سان تعلق رکندڙ ھر ماڻھو پنھنجي دل ۾ تڏو وڇائي ويٺو آھي ۽ ڏک جي اظھار ۾ سائين ۽ سندس پونئيرن سان پنھنجائپ جا ڀاڪر آڇي پيو   (ڏھاڙي پنھنجي اخبار ڪراچيءَ ۾ ۲۸ فيبروري ۲۰۲۴ع تي ڇپيل)

عبدالحڪيم ارشد زبانن تي تالا، تخيل تي پهرا جو خالق شاعر گل مورو سنڌ جي عظيم ڏاهي علامه غلام محمد گرامي هڪ هنڌ لکيو آهي ته شاعر جي منصب ۽ پد مان ڪنهن جي به ريس يا برابري ڪانهي. خلقڻهار جي هن ڪائنات ۾ جيڪي به وهي ۽ واپري ٿو تنهنجي جيتري ٻُڌ سُڌ شاعري آهي تيتري ٻئي ڪنهن کي به ڪا نه ٿي سگهندي. عالم ۽ فاضل ماڻهو ڪتابي علم سان ڀرپور آهن پر شاعر جي دل اندرين روشني جو ڀنڊار هوندي آهي شاعر ٻين جي ٻڌ سُڌ تي ڪو نه ٿو هلي يا شين ۽ زندگي بابت ٻين جا تجربا نه ٿو پلٽي هن جو ڪم آهي ته جُڳت جي پسڻ ۽ ان سونهن جو مزو ٻين کي چکائڻ اهو حسن عام ماڻهوءَ جي پسڻ ۽ پرکڻ کان مٿي آهي ان سونهن جي ڪٿ انساني وٽن ۽ ڪسوٽين مان ٿيڻ مشڪل آهي. انهيءَ حقيقت جيان اها حقيقت آهي ته سنڌ جي عظيم ڏاهي علامه غلام محمد گرامي ڄڻ ته هي سمورا لفظ تاريخ جي انمول هيري عبدالحڪيم ارشد جي لاءِ جوڙيا هجن جنهن سڄي زندگي اُلفت ۾ گذاري الفت واري زندگي گذاريندڙ ماڻهو ئي پنهنجي وطن، ٻولي، تهذيب جي بقا جي جنگ ۾ جيئو جنگ بڻجي سولي جو سينگار بڻجڻ لاءِ هر وقت پهرين صف ۾ نظر ايندا آهن سو جڏهن سنڌ مٿان ون يونٽ واري زنجير هڻي لکڻ پڙهڻ ۽ سنڌ پڪارڻ تي بندش هنئين وئي هئي ته سنڌ جي امر ڪردار جيئو جُنگ جي جنم ڀومي سڪرنڊ جي سامهون ۱۳ جون ۱۹۳۹ع جي سانوڻي واري مند ۾ ڳوٺ لکمير ۾ سنڌ جي هن ارڏي ڪردار عبدالحڪيم ارشد اک کولي هئي. هن ابتدائي تعليم ته پنهنجي ڳوٺ کان حاصل ڪئي هئي پر سنڌ جي تحريڪي مرڪز پير جهنڊي ۾ جتي عربي، فارسي سکڻ سان گڏ ڪائنات جي انقلابي فڪر کي غور سان پڙهيو ۽ پروڙيو ۽ اُتي ئي تعليم دوران سنڌ جي سياسي حالتن ۽ تبديل ٿيندڙ هوائن جي رُخ جو هن گهرائي سان جائزو ورتو ته پياسي من جي پياس آس نراس مان ٿي سگهي ٿي ڇو ته گيتن جي بهار ۾ مالهي جي رنگت جنهن ۾ سونهن ۽ سنگيت جي سنگت جيڪا ادبي سنگت جي روپ ۾ ون يونٽ خلاف وڏو مچ مچائي چڪي هئي ان کيس ايترو ته اٽل ارادي وارو انسان بڻائي ڇڏيو جو جڏهن ۱۹۵۴ع ۾ ڪراچي ۾جيڪو تمام وڏو ميڙ سنڌي ادبي سنگت پاران ڪوٺايو ويو هو ان ۾ ارشد تمام وڏو بهرو ورتو ۽ ڪراچي سنگت شاخ جو ڪيتري وقت تائين عهديدار به رهيو سنڌي ٻولي تي بندش تحرير ۽ تقرير تي تالا هڻڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته هن انهيءَ ڏاڍ ۽ جبر کي غلامي جو ڳٽ سمجهي قبولڻ کان ئي انڪار ڪيو. پنهنجي شاعري وسيلي چوڻ لڳو ته؛ زبانن تي تالا، تخيل تي پهرا ! لکڻ کان به وياسين، ڪڇڻ کان به وياسين. مليو جيڪڏهن ڀي ڪو همدرد اسان سان، پري کان ئي گونگا اشارا ڪياسين. هن جي جيون ۾ ساگر جي گهراڻي ايتري ته ڪشادي هئي جو پنهنجي خواهشن کي وطن ۽ ڌرتي جي عشق ۾ صليب تي ٽنگي ڇڏيو ته ڇا به ٿي پوي سنڌوءَ جي اُجري سينڌ کي ميرو ٿيڻ نه ڏبو اها گهري سوچ هن جي ذهنن ۾ اڃا به وڌيڪ گهري ان سبب جي ڪري بڻي جو هي انقلابي مڪتب ۾ پڙهڻ دوران سياست، علم، ادب جي سمورن رُخن جو اڀياس ڪري چڪو هو. ٻيو ته مشرقي علمن جو به ماهر هو هن سمورن ايندڙ خطرن کي سمجهي ورتو هو ته ايندڙ وقت ۾ هزارين سالن کان قديم سنڌ ڌرتي جيڪا هر دور ۾ شاداب هجڻ جي ڪري ڌارين جي اک ۾ ڪنڊي جيان چڀندي رهي آهي انهيءَ خوشحال سنڌ تي اڄ به هي ون يونٽ واري ڪوڙڪي ان ساڳي تناظر ۾ مڙهڻ جي ڪوشش ٿي رهي آهي ته هتان جي وطني ماڻهن کان ڪهڙي به طريقي سان سندن مالڪي واري سوچ کي ختم ڪجي اهڙي جابرانه سوچ خلاف سنڌ جي سگهاري آواز شيخ اياز کان وٺي استاد بخاري تائين اٽل آدمي واري روپ ۾ ڀٽائي جي ڀونءِ سان هي وچن ڪري چڪو هو ته سوليءَ جو سينگار بڻجڻ عظيم سپوتن جو ئي ورثو هوندو آهي هاڻي ڏات ماٺ ناهي ٿيڻي. جڏهن ظلم جي زنجيرن جون ڪڙيون وڌيڪ سوڙهيون ٿيڻ لڳيون ته ارشد پنهنجي زبان جي ڳالهه پنهنجي زبان سان ڪندي چيو ته؛ زبان وڍجي وڃي ته ڇا ٿي پيو، اڃا دل ۾ آهن سي جذبات باقي، جي ڪاوڙ اچي وئي رهي ڪين سگهندا. هي جلاد، مقتل، اڏيون، ڪات باقي. سنڌ جو هي خوددار شاعر ئي هو جنهن وطن جي محبت ۽ پورهيت جي پريت کي پنهنجو مقصد بڻائي پنهنجي پيٽ گذر لاءِ علمي استاد واري عظيم شعبي کي باعزت طريقي سان نڀايو. مارو.ئڙن جي پيرن اگهاڙن معصوم ٻارڙن کي علم جي زيور سان مالا مال ڪندو رهيو پر هن نه ذات وڪي نه وري ڪڏهن ڪنهن وقت جي حاڪم اڳيان ڏات وڪي. هن نوڪري دوران به ڪراچي، موري کان وٺي نوابشاهه سميت جتي به رهيو گوبند مالهي جي شرم ٻوٽي واري ادبي ٻوٽي جي عهديدار توڙي ڪارڪن ٿي ڪري آبياري ڪئي. سنڌ جي مشهور ڪهاڻيڪار امر جليل سنڌ جي ڏاهي ارشد جي شاعري تي “ارشد ۽ گردش” عنوان هيٺ لکيو آهي ته ارشد سنڌ جي تمام وڏن مزاحمتي شاعرن مان هڪ آهي. ارشد هڪ غريب ماستر آهي ڄمندي هن جي وات ۾ چاندي جو چمچو ڪو نه هو ان ڪري وڏو شاعر هوندي به هن جو نالو وڏن شاعرن ۾ نه ٿو ورتو وڃي.جڏهن ته امر جليل جي ان سوچ ۽ ڳالهه سان آئون قطعي طور تي سهمت ناهيان ته ارشد کي سنڌي شاعري ۾ ڪو مان ۽ مرتبو نه مليو فرق صرف اهو آهي ته هن هميشهه سادگي واري زندگي گذاري، لٻاڙ واري ٻولي نه ڳالهائي ۽ خاموشي سان انقلابي گيتن کي جنم ڏيندو رهيو ۽ جيڪي به خاموش انقلاب ايندا آهن اهي ئي تبديلي آڻيندا آهن، سنڌي ٻولي کي ترقي وٺرائڻ ۽ ترقي پسند سوچ کي وڌائڻ ۾ ارشد جو تمام وڏو ڪردار آهي اڄ به سنڌ جو سڄاڻ ماڻهو ارشد کي سنڌ جو تمام وڏو ماڻهو سمجهي ٿو ڇو ته اها حقيقت آهي ته ارشد جي شاعري مطالعاتي ۽ مشاهداتي طور تي تمام گهڻن شاعرن کان سگهاري نظر اچي جنهن ۾ فڪر جي پختگي ۽ علمي اڀياس جي اپٽار به آهي ارشد نثر توڙي نظم ۾ تمام وڏي مهارت رکندڙ شاعر هو سندس شعر پڪو پختو سندس شاعر جي خاص ڳالهه اها به آهي ته سنڌ جي سانگيئڙن، هارين، پورهيتن ۽ پيٽ بکايل ٻارڙن جي مسئلن ۽ انهن جي اهنجن ۽ پيڙائن جي اپٽار ڪيل آهي سندس سوچ جي عڪاسي سندس ئي هن بيت مان ڪري سگهجي ٿي ته؛ ساٿيو آواز ڏيو، ڪيڏانهن وئيو، آهيو ڪٿي! گڏ ٿيو، گڏجي وري ڪا باهه ٻاريون دوستو. ظلم جي زنجير جو هڪڙو حصو ڪٽجي ويو، ڪجهه گهڙيون باقي بچيون، تن کي به ڏاريون دوستو. سندس شعر ۾ قديم ۽ جديد ٻولي جو سنگم ملي ٿو سندس مطالعو ايترو ته وسيع آهي جو ڪهڙي به ڏکئي موضوع کي هن خوش اسلوبي سان نڀايو هر صنف تي طبع آزمائي ڪئي، نظم، غزل، گيت توڙي نثر اڄ به پڙهي جذبا جوان ٿي پون ٿا. هن لاتعداد علمي، ادبي، توڙي تعليمي حوالي سان مقالا، مضمون ۽ ٻين ٻولين مان به ترجما ڪيا هي عبدالحڪيم ارشد جنهن کي سنڌ جي ارڏي شاعر سان گڏ سنڌ جو ترجمان شاعر چئجي ته ڪو به وڌاءُ نه ٿيندو. عبدالحڪيم ارشد محبت، مزاحمت ۽ سونهن جي شاعر جو لاڏاڻو فياض لطيف سائين عبدالحڪيم ارشد جو شمار به اهڙن ماڻهن ۾ ٿيندو هو، جن جو آجپو فقط ساهن پساهن جي سلسلي تي نه، پر آدرش ۽ آرٽ جي آجپي ۽ احساس سان سلهاڙيل هوندو آهي. هو توڙي جو عمر جي آخري حصي ۾ هو، جنهن ۾ روايتي طور ساهن پساهن جي زندگي جيئندڙ ماڻهو رڳو لٺِ ۽ ڪٺِ جي سهاري تي ڏينهن پورا ڪرڻ ۾ پورا هوندا آهن. پوري عمر هٺ ۽ غرور ۾ گذاري، پوئين پلن ۾ موت جي ڊپ کان بي روح سجدا ڏئي ۽ تسبيحون سوري پاڻ کي ڪوڙي تسلي ڏيڻ ۾ رات ڏينهن مگن ۽ مشغول هوندا آهن، پر ارشد سائين نه رڳو غير روايتي ماڻهو  هو، پر سچ پچ هو غير رواجي شاعر ۽ سرجڻهار پڻ هو. پيڙهي ۾ به اَجل جي ڊپ کان آجو ۽ بي ڊپو جياپو جيئي ٿو. هن جي ٻُڍڙي جسم ۾ جوان ۽ زنده جذبن سان ڀرپور دل موجود هئي، ، انهيءَ ڪري ’محبت، مزاحمت ۽ حُسن‘ جي احساسن سان سرشار شاعري سِرجي، سچل جي انهيءَ سچ جي ساک ڀري ٿو، ته “سچو عشق ٻُڍا نه ٿيوي، توڙي چٽڙي هويس ڏاڙهي... .”! سائين عبدالحڪيم ارشد پنهنجي پوري عمر، ادب ۽ آرٽ کي ارپي. هن کي جڏهن کان حُسن ۽ عشق جي واسينگ واسيو، تڏهن کان هن شاعريءَ سان پيچ پاتو آهي. ٻين لفظن ۾ شاعريءَ سان سندس سنڱ ۽ سياپو جوانيءَ کان هن جھور عمر تائين جو هو. ڳڀرو عمر ۾ شاعري سندس جوان محبوبه وانگر هم راز ۽ هم سفر هئي، ته ٻُڍڙي وهيءَ ۾ اها هڪ مهربان ۽ شفيق ماءُ وانگر سندس ساٿ ۽ سنگ ۾هُئي. هن پنهنجي عمر ڀر جي پورهئي مان رڳو ڪمائي ۽ بچائي ته شاعريءَ جي پونجي ئي آهي، جيڪا سچ ته ڪنهن مها زردار جي ڪاغذي خزاني کان گھڻي نرالي ۽ اَملهه آهي، پر هن وقت تائين ان ججھي پونجي مان سندس شاعريءَ جا ٽي ڪتاب ئي منظر عام تي اچي سگهيا آهن، جن ۾ “ڏيئا ڏات جا”، “آجپي جي گيت جھڙي شاعري” ۽ “ٽٽل عڪس سونهن جا” شامل آهن. سندس شاعريءَ جو پهريون مجموعو، “ڏيئا ڏات جا” ۱۹۷۶ع ۾ شايع ٿيو ۽ پنهنجي اظهار ۽ انداز جي سندرتا ۽ سلوڻائپ سبب پڙهندڙن ۾ ايترو مقبول ٿيو، جو ۱۹۹۷ع ۾ ان جو ٻيو ڇاپو به ڇپيو. ساڳيءَ ريت سندس شاعريءَ جي ٻئي مجموعي،”آجپي جي گيت جھڙي شاعري” پڻ پاٺڪن ۾ چڱي مقبوليت ماڻي. ناميارو شاعرو مقصود گل سندس شاعري ۽ شخصيت جي حوالي سان پنهنجي ليک، “سُر رامڪليءَ جو رمتو” ۾ لکي ٿو، “سائين ارشد تن جو ته سادڙو آهي، پر هو من جو به سادڙ انسان آهي... . هو سائين جي ايم سيد ۽ ڪن ٻين صوفين سان ڪچهريون ڪري تصوف ڏي راغب ٿيو ۽ ترقي پسند ادب جو چڱو مطالعو ڪيائين. مون هميشه کيس ماڻهپي واري مذهب جو حامي ڏٺو آهي... .. سندس شاعري، طبيعت ۽ سُڀاءَ وانگر سادڙي ۽ سلوڻي آهي. هن جي شاعريءَ ۾ سچ ۽ سونهن به آهي، ته سنڌ سان محبت ۽ عقيدت جي اُپٽارا به ملي ٿي”. مِٺي سنڌ تنهنجون دعائون کپن دعائن جي سايي ۾ ئي مان جِيان. غزل منجھه ڳالهيون سندس ڇيڙجن اها سوچ ارشد ويٺو سوچيان! (ٽٽل عڪس سونهن جو، ص۴۳) آ ته گلن جي سونهن پَسون مُکڙين لاٿو آ گھونگھٽ. سونهن سراپا، آهي سنڌ ٻي ڪا جنت مور نه مَٽُ! (ٽٽل عڪس سونهن جو، ص۵۵) سائين ارشد ڊارائنگ روم جو شاعر نه هو، پر عمل، جدوجهد، مزاحمت ۽ ماڻهن سان ميٺ محبت ۽ دوستانه تعلقات قائم رکي، نوجوانن کي همت ۽ حوصلو ڏيڻ وارو تخليقڪار هو. هو سنڌي ادبي سنگت ۾ پڻ تمام گھڻو سرگرم رهيو. خاص ڪري سنڌي ادبي سنگت شاخ سڪرنڊ ۽ نواب شاهه جي نوجوان اديبن ۽ شاعرن جي فني تربيت ۽ فڪري اوسر ۾ سندس قابلِ تعريف ڪردار رهيو آهي، جنهن جو اعتراف ڪندي نوجوان شاعر ۽ خوبصورت ليکڪ رحمت پيرزادو لکي ٿو، “پاڻ انتهائي سٻاجھو، مخلص ۽ ڪتابن ۾ لکيل اَورچ ڪردارن جھڙو انسان آهي...  نئين ٽهيءَ جي اوسر ۾ سائينءَ جو انتهائي اهم ڪردار آهي. سندس شاعريءَ جا نقطا پڙهي، اسان زندگيءَ جو سبق پِرايو آهي. سندس شاعريءَ جا ٻه زاويا هڪ رومانوي ۽ ٻيو انقلابي ۽ قومي آهي ۽ انهن ٻنهيءَ ۾ زندگيءَ جو درس ملي ٿو”. سائين ارشد پنهنجي”ڀري پيءُ جام محبت وارو” جي سِري سان لکيو هو ته: موجود منهنجي شاعريءَ جي مرڪزي موضوع جو آسانيءَ سان ادراڪ ڪري سگهو ٿا ۽ ان جو مطالعو اوهان کي ان نتيجي تي پهچائي سگهي ٿو، ته هيءَ شاعري هڪ اهڙي بي حس، انڌي، ٻوڙي ۽ گونگي پٿر سماج ۾ هڪ اهڙي زخمي، ڇيهون ڇيهون ٿيل وجود تي هر طرح جي ناڪامين، محرومين، درد، الم ۽ پيڙائن جي پٿرن جي وسڪار جي آتم ڪٿا آهي، جنهن جون آرزوئون انگاسن تي لڙڪيل ۽ جنهن جا سپنا چور چور ٿي ويا هجن. هي فقط هڪ فرد جي ڪهاڻي ناهي. هيءَ تاريخ آهي هن پٿر سماج جي، ان مدي خارج سرشتي جي، جنهن جي گھاڻي ۾ پيڙجندڙ هزارين لکين انسانن جا ارمان مُرادن جي منزل نه ماڻي سگھيا... ..هيءَ شاعري آرسي آهي منهنجي اندر جي اُڌمن، ڪلپنائن، آرزوئن ۽ پيڙائن جي. هيءَ شاعري منهنجي روح جي ٻولي ۽ دل جي ويران صحرا مان اُڀري آيل صدائن جو پڙاڏو آهي... ..آءٌ نهايت محبت، خلوص ۽ دل جي گھرائين سان، محبت ۽ وفا جي راهه تي هلندڙ مسافرن جي قدمن ۾ هيءَ معمولي ڪاوش پيش ڪريان ٿو. جيڪڏهن مانَ واري پڙهندڙن مان ڪن جي دل ۾ ڇُپايل درد ۽ پيڙا جي ترجماني بڻجي، منهنجا ڪي شعر انهن جي احساس کي ڇهندا محسوس ٿين، سندن نيڻ ڀرجي اچن ۽ انهن جا جيءَ پنهنجي خاموش تنهائين ۾ بنا سُر ۽ آلاپ جي ڪا سِٽَ جھونگاري وجھن. جيڪڏهن اوهان مان ڪن جو درد منهنجي درد سان هم آهنگ ٿي وڃي ۽ ڪنهن جي دل جي تار وڄي پوي، ته آءٌ سمجھندس ته مون کي منهنجي ڪاوش جو صلو ملي ويو”. پر سندس شاعريءَ جي مجموعي مطالعي مان مون کيس غزل جو سگهارو ۽ سيبتو شاعر محسوس ڪيو آهي. هن جي غزل ۾ ’غزاليت‘ جا گڻ به آهن، ته ان جو پورو فڪري ۽ فني پورائو به ملي ٿو. هو اڪثر سنڌي شاعرن وانگر غزل ۾ ’نظميت‘ ۽ نظم ۾ ’غزليت‘ جي آميزش جو قائل نظر نه ٿو اچي، پر هر صنف ۾ ان جي گھربل تقاضا موجب پنهنجي جذبن ۽ احساسن جي اوت اوتي ٿو. هن جي غزل ۾ ’سونهن‘ ۽ ’عشق‘ جي حقيقي ۽ اثرائتي جھلڪ پَسي سگھجي ٿي. جيئن: عشق الستي سَين هنئي آ، حُسن اڃا انڪاري آ عشق حُسن جو رشتو ’ارشد‘ بنجي ويو تڪراري آ. مُند بهاري، بوندا باري، موسم پياري پياري آ هاءِ! ويچاري اڌ هه مئل دل، ڏڍ نه ڪا دلداري آ. هيل اسان وٽ ڪوتا آئي، نينهن جو نئون سنديش کڻي دل جي ويران کنڊر ۾ مون، ڏات هه ڏياٽي ٻاري آ. (ٽٽل عڪس سونهن جا، ص۳۳) چنڊ تنهنجو نانءُ آ، چانڊاڻ تنهنجو نانءُ آ سونهن توکي ٿا سڏن، سرهاڻ تنهنجو نانءُ آ. دل ٻُڏي وئي، سڀ ڇڏي ويا، پوءِ به ناهيان هيڪلو آءٌ آهيان،مون سان گڏ ٻيو، هاڻ تنهنجو نانءُ آ. (ٽٽل عڪس سونهن جا، ص۴۴) جيڪو سائين ارشد جي وڏي بحر ۾ لکيل غزلن ۾ بخوبي موجود ملي ٿو، پر ننڍي بحر ۾ سرجيل سندس غزلن ۾ ردم جي رواني ۽ خيال جي اُڇل پڻ موهيندڙ ۽ متاثر ڪندڙ آهي. مٺڙيون يادون، سُرهي سار ڪيڏي پياري سونهن پچار. ڳوڙها بڻجي ڳڙندو هانءُ، ڇيڙ نه ڇورا! دل جي تار. منهنجون اکڙيون، تنهنجا پير سونهن سلامي، سجدا يار. ڪاريون راتيون، روشن هٿ ٺاهڻ ڊاهڻ جا ويچار. (ٽٽل عڪس سونهن جا، ص۴۸) مٿئين غزل ۾ ’مِٺڙيون يادون، سُرهي سار، دل جي تار، سونهن سلامي، ڪاريون راتيون ۽ روشن هٿ‘ ڪهڙيون نه نڪور ۽ نرمل ترڪيبون آهن. ان کان علاوه ’ڳوڙها بڻجي هانءُ جو ڳڙڻ، ڪاري راتين ۾ روشن هٿن سان ٺاهڻ ڊاهڻ جا ويچار ۽ مٺڙي مٺڙي يادن ۾ سونهن پچار‘ جا احساس ڪيترا نه تخليقي ۽ سگهاري شاعراڻي تخيل جي ساک ڀريندڙ آهن. سائين ارشد غزل ۾ عشق ۽ حسن جي موضوع کان سواءِ زندگيءَ سان لاڳاپيل ٻين ڪيترين ئي خارجي ۽ داخلي سچائين کي پڻ اظهاريو آهي. ڌرتي، وطن واسي، بک، بدحالي، ناانصافي، امن جي آشا، آزاد آجپو، بي لوث محبت، خواب، خوبصورتيون، تصوف، ترقي پسندي ۽ روشن خيالي جا سمورا رخ ۽ رعنايون سندس غزل جو موضوع آهن. شيخ اياز پنهنجي اظهار جي سگهاري اُڇل سان غزل جي روايتي لب و لهجي، احساس ۽ آهنگ کي تبديل ڪري، ان ۾ نه رڳو سنڌيت جو حُسن ۽ هڳاءُ پرٽيو هو، پر ان ۾ صوفيت جي رازن ۽ رمزن جون رنگينيون اوتي ان کي ’گيڙو ويس غزل‘ بڻائي ڇڏيو هو. ساڳي روايت کي ڪنهن حد تائين سائين ارشد اڳتي وڌايو آهي، اهو ئي سبب آهي جو پاڻ چوي ٿو: ايرانڻ تي سنڌي ويس سنڌي ٻوليءَ منجھه غزل. عبدالحڪيم ارشد جي غزل ۾ ڪٿي ڪٿي فارسيت جو رنگ پڻ ملي ٿو، جيڪو اَٽي ۾ لوڻ برابر آهي. مجموعي طور تي سندس غزل ۾، ڌرتيءَ جي مٽيءَ جي سڳنڌ ۽ سنڌ جي ڪلچر ۽ روايتن جو روح ڌڙڪندي محسوس ٿئي ٿو. پاڻ غزل ۾ نه رڳو پنهنجي اندر جا احساس ۽ اُڌما پوري ڀرپوريت سان اظهاري سگهيو آهي، پر خارجي سونهن ۽ صداقت کي پڻ سهڻي سليقي سان سمايو اٿائين. سندس غزل ۾انيڪ اهڙيون تشبيهون، استعارا، ڪنعايه، اشارا، تلميحون ۽ ترڪيبون ملن ٿيون، جن کي پڙهي ۽ پَسي روح تازو ٿي وڃي ٿو. ڪتاب ۾ هڪ نثري نظم ۽ گيت پڻ شامل آهي. گيت جا ٻول: مند ملڻ جي آئي موٽي، موٽي رت بهار پوءِ نه اڃان تو واعدو پاريو، ڪانه لهين ٿو سار او پرديسي يار! يرَ! واڳ ورڻ جي وار... .‘ ايترا ته رسيلا ۽ سُريلا آهن، جو انهن جو تاثير ۽ سوز ڀريو انداز من کي موهي وجھي ٿو. سائين ارشد جو مزاج سچ پچ ته گيت جي سوز ۽ گداز سان هم آهنگ ڀاسي ٿو، سائين ارشد جي آزاد نظم ۾ پڻ هڪ اُڇل ۽ بي ساختگي آهي. سندس آزاد نظم ’ياد، ڏوراپو، سوال، گيت گلن جو، عشق حسن جو فلسفو ۽ تون ڇا ڄاڻين‘ انتهائي سندر ۽ دل جي دوار تي دستڪ ڏئي، نيڻن کي اوجاڳا ارپڻ جي شڪتي رکندڙ آهن. سندس واين ۽ ڪافين ۾ عارفاڻو ۽ صوفياڻو رنگ ۽ احساس جھلڪي ٿو. حق اناالحق الا او! صورت، صورت منجهه سمايو! پاڻ وڃائي پاڻ سڃاتم، لاهي دل جو شڪ الا او! . محبت، مزاحمت ۽ سونهن جو هي شاعر ڪالهه ۶ فيبروري تي اسان کان جسماني طور تي وڇڙي ويو. عبدالحڪيم ارشد سنڌ جو البيلو ۽ يگانو شاعر معشوق ڌاريجو​ شاعري وقت جي اتهاس جو آئينو آهي ۽ اها شاعري ئي آهي جيڪا هر دؤر ۾ پنهنجو سماجي ڪارج برقرار رکي ٿي، عبدالحڪيم ارشد به سنڌ جو اهڙو البيلو ۽ يگانو شاعر هو جنهن جي شاعريءَ ۾ صدين تائين سلامت رهڻ واري سگهه جيئن جو تيئن موجود آهي. ارشد جا شعر ماڻهن کي پنهنجي لڇندڙ ۽ ڦٿڪندڙ جذبن جي ترجماني محسوس ٿين ٿا. ارشد جي پنهنجي شعرن ۾ زندگيءَ جي مسئلن کي جنهن ڏاهپ ۽ ڪاريگريءَ سان بيان ڪيو آهي اهو سندس علمي ۽ عقلي ڏاهپ جو ڪمال آهي. شاعري موضوع منهنجو، ناهه هرگز دوستو! مون حقيقت جي سدائين، ترجماني آ ڪئي. عبدالحڪيم ارشد حقيقتن جي ترجماني ڪندڙ شاعر آهي جنهن جي سموري شاعري بامقصد ۽ بامعنيٰ آهي. ارشد جي شاعريءَ ۾ محفل کي تڙپائڻ ۽ پٿر جهڙي دل کي ميڻ ڪرڻ واري شڪتي، سگهه ۽ طاقت جيئن جو تيئن موجود آهي، جيئن: دل جو آڻي درد چپن تي، گيت سريلو ڳائيندو، ارشد کي ٿا ڇيڙيو ارشد، محفل کي تڙپائيندو. پوڻيءَ وانگر پرزا ٿي پئي، پٿر جهڙي کهري دل، غم جو شاعر اهڙو نغمو، ڳائي ويٺو آ. سنڌ ڌرتيءَ جي محبتن جا سُريلا گيت ۽ نغما ڳائيندڙ شاعر عبدالحڪيم ارشد سنڌ جو سگهارو رومانوي، انقلابي، مزاحمتي ۽ عوامي شاعر هو. ارشد جي شاعريءَ ۾ شعر جي پختگي، سلاست، نواڻ ۽ موضوعاتي ويرائٽي نه رڳو پڙهندڙ کي پاڻ ڏانهن ڪشش ڪري ٿي پر زندگيءَ جي اُداس ۽ اڻانگن پيچرن تي پنڌ ڪرڻ لاءِ به سندس رهبري ۽ رهنمائي ڪري ٿي. ٻرندي ويندي، لاٽ او ساٿي! ٻرندي ويندي لاٽ. ڏاڍ جا ڏونگر ڏرندا، ٺهندي ويندي واٽ، ٻرندي ويندي لاٽ. ارشد جا شعر حقيقت جا ترجمان آهن، وٽس قومي رنگ ۽ جذبو وڌيڪ آهي. هن جا شعر چنڊ جي کير جهڙي اجري روشنيءَ جيان پڙهندڙ کي راهه جي گهر کڏي کوٻي ۾ ٿيڙ ۽ ٿاٻو کائڻ کان بچائي وٺن ٿا. سندس شاعريءَ ۾ عجيب قسم جي حسناڪي ۽ موسيقيت سمايل آهي، جيئن: ان وقت ٺري ٿا نيڻ پون، ٿو دل کي سڪون ڪيڏو نه اچي! جنهن وقت اسان جي محفل ۾، ڪو پيارو ماڻهو ايندو آ. چوري چوريءَ ڪوئي ڪنهن سان، نيڻ ملائي ويٺو آ، هيڏيءَ ساريءَ محفل ۾ ڪو پاڻ وڃائي ويٺو آ. ارشد جي شاعري ٺريل رت کي گرمائيندڙ ۽ جذبن ۾ جوش ۽ جنبش پيدا ڪندڙ شاعري آهي. ارشد پنهنجي نظم “پر” ۾ لکي ٿو ته: اڄ جي سنڌي شاعري، سچ جو آواز آهي. اها حقيقت آهي ته اڄ جي سنڌي شاعري وانگر ارشد جي شاعري به سچ جو آواز آهي. هن ڌرتيءَ، دک جي ڌرتيءَ تي، تون نينهن نڀائڻ آيو آن، ۽ پٿر جي هن شهر اندر، موتين کي ورهائڻ آيو آن. او واٽ، مسافر وڻجارا، تون پهتين، ڪهڙي وستيءَ ۾، هِتِ ڪنهن کي ڪنهن جي ڪاڻ نه آ، هر ماڻهو پنهنجي مستيءَ ۾. عبدالحڪيم ارشد جي شاعري قومي غيرت جي شعور سان گڏ اجڙيل روحن ۽ واٽ مسافر وڻجارن جي رهنمائي به ڪري ٿي. ارشد وٽ زندگيءَ جوسڀ کان وڏو مقصد امن ۽ پيار هو. ارشد جي شاعري امن، پيار ۽ آشتيءَ جي شاعري آهي. عبدالحڪيم ارشد سندس ڇڏيل تخليقي ۽ فڪري ورثو گلزار ملاح هن وقت انقلابي شاعري ته ڇا پر اپسرائن جي ذلفن کي ڪارين گهٽائن سان تشبيھه ڏيڻ بدران شاعر اهڙي شاعري تي لهي آيا آهن، جيڪا شاعري ڪوبه باذوق سخن شناس ماڻھو ٻڌڻ بجاءِ ھوٽلن ۽ ٽريڪٽرن جي ڳرن لائوڊن کي ڪن ڏئي اهي ماڻھو ٻڌن ٿا، جيڪي نه ڌرتي جي عشق کي سمجهي سگهيا آھن، نه ئي ڪنهن چلوليءَ جي چيچ کي پڪڙي يونيورسٽي جي روڊن تي هليا آھن، ائين ناهي ته مزاحمتي شاعري سرجي نٿي، اڄ به حليم باغيءَ ايوب کوسي تائين اهڙا ڪيترا ئي شاعر آھن، جيڪي ڌرتيءَ جي درد کي لکن ٿا، اهي شاعر جن جا گيت هتان جي سياسي ڪارڪنن جي چپن کي چُمي ڏئي نڙيء مان ڪنهن رُڃ ۾ رڙ جيان نڪرن ٿا، عبدالحڪيم ارشد جو شمار به اهڙن ئي شاعرن ۾ ٿئي ٿو، جن جا گيت سياسي ڪارڪنن کي هر وقت گرمائيندا رهن ٿا، سندس جنم ۱۳ جون ۱۹۳۸ع ۾ تعلقي نوابشاھ جي لکمير ڳوٺ ۾ ٿيو، سندس ٻاروتڻ جي عمر ۾ ڪنهن به نه سوچيو هوندو، ته جڏھن ٻار سمجھ ڀريو ٿيندو تڏھن هو، شاعري جي صنف سان لائنون لهندو، سندس نظم توڻي غزل ۾ ڪٿي به اهڙي سٽ نٿي ملي جنهن سٽ ۾ ڪو لفظ به مايوسي ۾ ويڙھيل هجي، سندس جنم ان صديءَ جي اڌ ۾ ٿيو جيڪا صدي انگريزن جي خلاف بغاوت جي منادي کڻي آئي هئي، هن جڏھن لکڻ جي عمر ۾ پير پاتو ته سنڌ ون يونٽ خلاف تحرڪ ۾ هُئي، ان ئي دور هن جي هٿ ۾ هڪ اهڙو قلم ڏنو جنهن قلم آخري وقت تائين حُسن ۽ سنڌ کي ئي لکيو، جڏھن هو جواني جي ڏاڪي تي پهتو ته سڄي سنڌ ضياءَ  واري آپي شاهيءَ جي نشاني تي هُئي، سنڌ اندر ماڻھوءَ جمهوريت جي بحالي ۽ ضياء جي آمريت خلاف جدوجهد ۾ هُئا، هو عظيم شاعر هو ان کان به وڌيڪ عظيم ماڻھو هو هن جي رزق ورهائيندڙ رازق روزي به اهڙي شعبي ۾ لکي جنهن شعبي کي پيغمبري پيشي سان مشابهت ڏني وئي آھي، پاڻ ۱۹۶۴ کان ۱۹۹۸ع تائين بطور استاد جي سنڌ جي تعليم جي سينڌ سنواريندو رهيو، عبدالحڪيم ارشد جو شمار جيڪڏهن تنهنجو عشق اتاهون سائين هر جابر جي ذات اڳيان، تنهنجو ڪنڌ جهڪڻ جو ناهي، ڪنهن به لات منات اڳيان، جهڙا خيال لکندڙ شاعر سان ڪجي ته وڌاءُ نه ٿيندو، هو سونهن جو عاشق هو، هو هن صدي ۾ شاعرن اندر اهو هوشو شيدي هو جيڪو پنهنجي خيال ۽ شاعري کان هوشو شيدي جي تلوار جو ڪم وٺندو هو، سندس شاعري ۾ رڳو ڪنهن چلولي چنچل ادائن واري ڇوريءَ جو ڪو نوجوان ڄار کڻي رستو تڪيندي بيٺل نظر نٿو اچي، پر سندس شاعري ۾ قافيو قافئي ساڻ ملاءِ، ڌرتيءَ سان ڪو نينهن نڀاء جهڙيون سٽون به سياسي ڪارڪنن ۾ هڪ اهڙو روح ڦوڪين ٿيون جيڪو روح زندان جي بند خولين مان به نڪري ٿو اچي،  توڻي جو عبدالحڪيم ارشد زندگي جا پڇاڙڪا ڏينهن عمر جي ان حصي ۾ گذاريا، جنهن حصي ۾ نه ڪا سونهن پسبي آهي، نه ئي حُسن کي سجدا ڪباآھن، جنهن عمر ۾ ڪنڌ محراب ۾ جهڪائي جواني جي ڇڙواڳ ڏينهن جي غلطين تي توبهه تائب ٿبو آھي، عبدالحڪيم ارشد عمر جي ۸۰ سالن جي پوڙھائپ ۾ به استاد بخاري جي شاعري جيان آخري وقت ۾ سنڌ جي تسبيح سوريندي عبادت ڪندو رهيو،  هو جيڪو سن جي سيد جي ڪچهرين جي ئي اثر ۾ تصوف جو پيروڪار ٿيو، هن سنڌ سان عشق جي انتها جي منزل به ان ئي سيد جي ڪچهرين مان ماڻي، هو زندگي جو مقصد ئي انسان جي خدمت ۽ ڀلائي کي سمجهندو هو، خلائن مان مونکي آواز نه ڏي، مان ڪجھه ڌرتيءَ تي رهڻ ٿو گهران اڙي موت! منهنجو آ مقصد عظيم، مان انسانيت لاء جيئڻ ٿو گهران، هو جيڪو ڏسڻ ۾ ته جهور پوڙهو هو، پر سندس جذبا ان جرنيل جيان جوان هئا جيڪو ساهه جي آخري هڏڪي تائين به وطن جي حُدن جي رکواليءَ خاطر وڙھندو آهي، هُن سچ لکيو ته، ماڻھن ليکي ارشد صاحب، واٽ وڃائي ويٺو آهي، سچ به هُن آجپي جي اهڙي واٽ ورتي جنهن واٽ ته جڏھن ڪو پير ڌريندو آهي ته سدائين سچ کان خوف کائيندڙ ماڻھو انکي ڀُليل ئي ڪوٺيندو آهن، پر هن جيڪا واٽ ورتي ان واٽ تي سندس مزاحمتي شاعري جو پرچم کڻي ڪيترا ئي سياسي ڪارڪن، آجپي جي منزل ڏانهن پنڌ ڪري رهيا آھن. هاڻي توڻي جو هو زندگي جا پساهه پورا ڪري سنڌ امڙ جي هنج ۾ وڃي آرامي ٿيو آهي، پر سندس ادبي پورهئي کي سنڌ سدائين پنهنجي هنئين سان هنڊائيندي،  پاڻ سنڌي ادب جي هنج ۾ پنهنجا، ً ڏيئا ڏات جا ً آجپي جي گيت جهڙي شاعري جا مجموعا ڏُنا،  پاڻ جسماني طور ته اسان کان سدائين وڇڙي ويو آهي، پر هو روحاني طور سدائين اسان جي وچ ۾  رهڻو آهي، مان روح جي ٻولي ٻڌندو ها، هي روح مخاطب ٿيندو آ. سائين عبدالحڪيم ارشد هڪ ڏيئو جيڪو وسامي ويو رکيل مورائي چوريءَ چوريءَ ڪوئي ڪنهن سان نيڻ ملائي ويٺو آ. هيڏيءَ ساريءَ محفل ۾ ڪو پاڻ وڃائي ويٺو آ. تخليقي عمل هڪ مسلسل عمل آهي، جو اندر ئي اندر هلندو رهي ٿو. ڪُجهه جوڙيندو رهي ٿو، گهڻو ڪجهه رَدِ ڪندو رهي ٿو، جوڙڻ ۽ رد ڪرڻ واري اِن عمل سبب هڪ تخليقڪار اڪثر غير مطمئن رهي ٿو. گهڻو ڪجهه “ خاص “ چوندي به ، هنَ کي ڪُجهه “ خاص “ نٿو لڳي، اِها ڪنهن به تخليقڪار جي زندهه هُجڻ جي نشاني آهي، بهتر لاءِ دائما ڪوشش هن کي تخليقڪار طور وڌيڪ پختو ڪندي ٿي رهي، سائين ارشد جو مٿيون شعر هر ان تخلقيڪار جو اظهار آهي، جو تخليق جي ان تڪليف دهه، پر ساڳئي وقت سڪون بخش عمل مان گذرندو رهي ٿو، سائين ارشد لاءِ اها سڪون بخش تڪليف ان ڪري گهٽ آهي، جو هن هڪ دور ۾ لکيو ۽ ان ئي دور ۾ لکڻ بند ڪيو، پر ساڳئي وقت اِهو عمل ان تخليقڪار لاءِ ڪجهه وڌيڪ تڪليف دهه هوندو، جنهن ارشد جي دور کان لکڻ شورع ڪيو ۽ وچئين دور کان ٿيندو، اڄ هي نئين دور تائين مسلسل لکندو رهيو آهي، مسلسل لکندڙ ليکڪ اڳئين دور کي ڪيترو رد ڪيو آهي. ان جو ظاهر بيان نه ڏيندي به سندس تخليقي عمل مان صاف صاف ظاهر ٿي رهيو آهي ۽ سندس ليک ان ڳالهه کي صاف ظاهر ڪن ٿا. خود سائين ارشد جا شعر ئي واضح ڪن ٿا ته جڏهن شاعر تخليقي سطح ٿي محسوسيو آهي ته هو ڪنهن به حوالي ۾ ڦرجي رهيو/ ڦرجي ويو آهي. ته هو تخليقي طور گم ٿي ويو ۽ هڪ سڄو دور گم رهيو، پنهنجي احساس جي پوراءَ لاءِ. سائين ارشد جنهن دور ۾ لکيو، ان دور ۾ لفظن کي احساس کان وڌيڪ اهم بڻايو ويو، جنهن ڪري سندس نالي سان گڏ ذڪر ۾ ايندڙ گهڻن ئي نالن جي تخليق تي مصنوعت جي گمان ٿيڻ جو انديشو وڌيڪ هُئو ۽ آهي. پر سائين ارشد جا شعر پڙهندي، ڪٿي به ۽ ڪڏهن به اهڙو احساس نه اڀريو آهي، سندس شعرن مان ! سندس هر شعر پنهنجي سِر فطر تي تخليق ٿي پيو آهي. نه فقط ايترو پر معني جي لحاظ کان به سائين ارشد ڪٿي ڪمزور ڪو نه ٿيو آهي. سندس شاعريءَ ۾ ڪٿي به، ڳوليندي به ڪو واڌو لفظ نه ملندو، ان ڪري سندس شعرن جي بندش هر لحاظ کان چست آهي. سندس ٻولي سليس ۽ روانيءَ واري آهي ۽ شعر وزن تي پڪا پختا آهن. سنڌي شاعريءَ جي پاٺڪن کي خبر هوندي / هجڻ گهرجي ته شاعريءَ جي فن تي سائين ارشد جهڙو ضابطو تمام ٿورن سنڌي شاعرن کي آهي. خيالي خوبصورتيءَ سان گڏ قافيي ۽ رديف جي مناسبت ۽ مصرعن جو هڪ ٻئي سان ربط بندش ۽ طرز بيان، اهي سڀئي گڏجي سائين ارشد جي شاعريءَ کي جاندار بڻائين ٿا. شاعري هڪ (Fine Art) لطيف فن آهي ۽ ڪنهن به فن جو ذڪر لفظن ۾ ڪرڻ ممڪن ئي ڪونهي، چتر ڪاري، سنگيت، نرتيه سنگتراشي شاعري انهن سڀني جو ذڪر ڪرڻ، اهڙي ڪا ڪوشش ڪرڻ صرف هڪ ڪوشش ئي آهي، ڪلا جي مڪمل بيان ڪري سگهڻ جي! سائين ارشد گهڻو وقت لکڻ ڇڏي ڏنو، چڱو ڪيائين ! سندس ٽهيءَ مان جن مسلسل لکيو آهي. انهن جي لکڻين جو ڪيترو حصو، ارشد جي لکڻين جهڙو آهي؟ جيڪي لکي به نه لکڻ جهڙو لکن ٿا، انهن لاءِ ڇا چئبو ؟ هن پنهنجي من کي شانت ڪرڻ لاءِ سڪون ماڻڻ لاءِ عام لکندڙن جي ڀيڙ کان پري رهي يقينن اڀياس نه تياڳيو هئو. جڏهن وري هو نئين دور ۾ نئين جذبي سان لکڻ لڳو آهي. سندس ڏات جو درياءُ وري موج ۾ آيو ۽ سنڌي ادب جي آڳند ۾ پنهنجي ڏات جا ڪيترا ئي ڏيئا ٻاريائين، ائين سنڌي ادب ۾ سندس حصي جي نئين روشني وڌيڪ چٽي ٿيڻ لڳي ۽ ايستائين اها روشني اسان وٽ موجود رهندي جيستائين اها ٻولي ڳالهائيندڙ ۽ لکندڙ موجود آهيون. جنهن ٻوليءَ ۾ هن اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصو لڳاتار پنهنجا گيت لکيا. ۱-رڃ ۾ رڙ ٿي ۲-ڏيئا ڏات جا (شاعري) ۳-آجپي جي گيت جهڙي شاعري ۴-ٽٽل عڪس سونهن جا ۵-مون نينهن نڀايو ڌرتي سان جهڙا ڪتاب ڏيندڙ سائين عبدالحڪيم ارشد پنهنجي آخري ڏينهن ۾ به ايستائين لکندو رهيو، جيستائين سندس زندگيءَ جو ڏيئو وسامي ويو ۽ سندس اکين جي روشني ۽ ذهن جي روشني ختم ٿي وئي، اهو ڏينهن پنجين فيبروريءَ جو هئو. تيرهن جون اڻيهه سئو اٺيتاليهه ۾ جنم وٺندڙ روشني پنهنجي آس پاس ۽ سنڌ جي وڏي حص کي روشني ڏيئي نيٺ اجهامي ويو پر هو پنهنجي پويان هٿن ۾ قلم جا ڏيئا کڻي ايندڙ ليکڪن کي اهو پيغام ڏئي ويو آهي ته: قوم جا شاعر ڄاڻي واڻي، تون ڀي جي چپ ٿي ويندي، نينهن جو نياپو دل وارن وٽ، ڪير ٻيو پهچائيندو. عبدالحيڪم ”ارشد“ هن هيڏي ساري محفل ۾....! اظھر امر سنڌ ڌرتيءَ جو ناميارو شاعر عبدالحڪيم (ارشد) جنھن جو هن ڌرتيءَ تي جنم ۱۳ جون ۱۹۳۹ تي ڳوٺ لکمير تعلقي ۽ ضلعي نواب شاھه ۾ ٿيو. ۱۹۶۴ع ۾ تعليم کاتي ۾ استاد پيشي سان مقرر ٿيا جتان سائين ۳۶ سال پنھنجون ذميواريون نڀايون. جتان سائين ۲۸ ڊسمبر۱۹۹۸ تي رٽائر ٿي ويا.  پاڻ باقائدا لکڻ جو شروعات ۱۹۵۴ کان ڪئي، پاڻ ارشد جي تخلص سان لکندو رهيو. سائين عبدالحڪيم ارشد شاعري جي سمورين صنفن تي تقريبن طبع آزمائي ڪئي آھي ۽ سنڌ جي ڪنهه مشق شاعرن ۾ شمار ٿئي ٿو. سندس شاعريءَ ۾ قومي ۽ مزاحمتي عنصر وڌيڪ نمايان آهي. ان سان گڏ سندس شعر ۾ رومانوي رنگ به ڪمال جو آهي. عبدالحڪيم ارشد، پنهنجي همعصر راشد مورائيءَ وانگر اسٽيج جو اهم شاعر هو. سندس شاعري سنڌ جي مشهور فنڪارن وحيد علي، سرمد سنڌي، سڄڻ سنڌي ۽ ٻين ڳائي آهي. عبدالحڪيم ارشد جو هڪ گيت جيڪو مون کي تمام گھڻو وڻيو مان ڪڏھن ڪڏھن پنھنجي منھن ويٺو هوندو آھيان پيو جھونگاريندو آھيان. ”چوري چوري ڪوئي ڪنهن سان نيڻ ملائي ويٺو آ‘ هن هيڏي ساري محفل ۾ ڪو پاڻ وڃايون ويٺو آ.“ ان گيت وحيد علي جي آواز ۾ تمام گھڻي مقبوليت ماڻي اڄ تائين به ڪافي ماڻھو ٻُڌندا رهن ٿا. عبدالحڪيم ارشد جي شاعريءَ جا پنج مجموعا منظر عام تي آيا، جن ۾ ”ڏيئا ڏات جا“، ”آجپي جي گيت جھڙي شاعري“ ”ٽٽل عڪس سونهن جا“، ”آواز اندر جو“، ”مون نينھن نڀايو ڌرتيءَ سان” تن مان سائين جو پهريون مجموعو ’ڏيئا ڏات جا‘ ۱۹۷۶ع ۾ ڇپيو، جنهن جو ٻيو ڇاپو مارئي اڪيڊمي نواب شاهه۱۹۹۷ع شايع ڪيو. "ڏيئا ڏات جا” مجموعو ٽيون دفعو ۲۰۱۸ع ۾ خورشيد خضر علمي؛ ادبي ۽ اشاعتي ادارو نواب شاھ طرفان شايع ڪري پڌو ڪيو ويو جڏهن ته سائين جو قومي شاعريءَ جو ٻيو ڪتاب ’آجپي جي گيت جهڙي شاعري‘ ڊسمبر ۲۰۱۰ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو، سائين عبدالحڪيم جي سڀني ڪتابن پذيرائي حاصل ڪئي پر سندس ڪتاب "ڏيئا ڏات جا” تمام گھڻو قبول ٿيو جنھن ڪتاب کي ٽي ڀيرا شايع ڪري پڙھندڙن اڳيان پيش ڪيو ويو. سندس شاعري مختلف وقتن تي رسالن وغيره مان پڙھندا رهياسين، سندس ڪتابن جي پڻ تلاش ڪندو رهيس، سائين ارشد پنھنجي زندگي جو ڳچُ حصو سنڌي ادب/آرٽ کي ارپي ڇڏيو هو، سندس ادب لاءِ ڏنل قربانيون وساڻ جھڙيون ناهن. سائين عبدالحيڪم ”ارشد“ آخري عمر صفا پيرسن ٿي ويو هيو، سائين ارشد زندگي جي جنگ ۶ فيبروري ۲۰۱۸ تي هارائي وڃي مالڪ حقيقي سان مليو. عبدالحڪيم ارشد سائين جي پنجين ورسي جو ڏينهن اسد ڪيريو اڄ منھنجي ادبي استاد، سنڌ جي سرموڙ ليکڪ، محبت ۽ مزاحمت جي سٻاجهڙي شاعر، عالم، اديب ۽ ڏاھي سائين عبدالحڪيم ارشد جي وڇوڙي جو ڏينهن آهي، ھي سادو ۽ صوفي مڻش اڄ کان پنج ورھيہ اڳ اڄوڪي تاريخ ۶- فيبروري َ ۲۰۱۸ع تي جسماني طور اسان کان جدا ٿيو پر روحاني طور ۽ پنھنجي لازوال تخليقن جي روپ ۽ ھو ھميشه اسان سان نہ رڳو گڏ آھي پر پنھنجي انھن بي مثال تحريرن جي آڌار اسان جي رھنمائي پڻ ڪري پيو، ۱۳- جون ۱۹۳۰ع تي نوابشاھ ايئرپورٽ لڳ ڳوٺ کٻڙ لکمير ۾ حاجي يار محمد لکمير جي گھر ۾ جنم وٺندڙ سنڌ جو روشن خيال ۽ با ضمير تخليقڪار عبدالحڪيم ارشد ۱۹۵۰ع جي ڏھاڪي کان لکڻ شروع ڪيو سندس پھريون شعري مجموعو ڏيئا ڏات جا ۱۹۷۶ع ۾ ڇپيو ته پنھنجي اصلوب، خيالن جي گھرائي/وسعت، لاجواب مقصد ۽ ڪمال جي روانيءَ سبب پاڻ سنڌ جي ادبي حلقن ۾ وڏي مڃتا ماڻي، سائين عبدالحڪيم ارشد جا بعد ۾ نثر توڙي نظم جا ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا جڏھن ته سندس ڪجھ ڪتاب سندس وفات بعد سندس لائق فرزند ۽ سڄاڻ ليکڪ پياري راشد لکمير انتھائي خوبصورت انداز سان ڇپائي پنھنجي فرزنديء جو بھترين حق ادا ڪيو، جڏھن ته اڃا به سائين عبدالحڪيم ارشد جو ڪجھ نثري پورھيو ڇپائيءَ ھيٺ آھي جيڪو بقول سندس لائق فرزند راشد لکمير جي ته چند ھفتن ۾ سنڌ جي ادبي حلقن جي ھٿ ۾ ھوندو . سائين عبدالحڪيم ارشد جي شاعريءَ کي ڪيترن فنڪارن پنھنجو آواز پڻ ڏنو خاص طور سندس غزل “چوري چوري ڪوئي ڪنھن سان نيڻ ملائي ويٺو آ، ھيڏي ساري محفل۾ ڪو پاڻ وڃائي ويٺو آ” جڏھن استاد وحيد علي يا رحمان مغل (سرمد سنڌي) جي آوازن ۾ سماعتن سان ٽڪرائيندو آھي ته سرگم جا ست ئي سر مھڪي پوندا آهن .اڄ منھنجي ادبي مرشد سائين عبدالحڪيم ارشد جي ورسيءَ جي موقعي تي سندس اھو بي مثال غزل ڀيٽا طور اچو تہ برک گائڪ استاد وحيد علي خان جي آواز ۾ ٻڌون ۽ سائين جي ساروڻين کي ھينئين ھنڍايون.   (اسد ڪيريو جي فيسبڪ ٽائيم وال تان ۶ فيبروري ۲۰۲۳ع تي کنيل) عبدالحڪيم “ارشد” سندس مَنَ اندر جون ڳالهيون معشوق ڌاريجو “ڳالهيون من اندر جون” عبدالحڪيم ارشد جي لکيل خاڪن ۽ مضمونن جو ڪتاب آھي، جنھن ۾ سندس مَنَ جون ڳالهيون آھن. کَرِيون، سِڌيون ۽ سَچيون ڳالهيون. ھو جڏھن پنھنجي ڳالهين جي ڳَنڍِ کوليندو ھو، تڏھن پنھنجي ڪيترن ئي چاھيندڙن کي پنھنجي ڳالهين جي ڳنڍ ۾ ٻَڌي ڇڏيندو ھو. ھي ڪتاب سندس پڳدار پٽ راشد احمد لکمير مرتب ڪَيو آھي. ڪتاب جو پھريون حصو نثري ڪتابن تي لکيل تعارف، مھاڳ ۽ مضمونن تي مشتمل آھي، جنھن کي ”سو ئِي راحَتَ رُوحَ جي!“ جو سِرو ڏنو ويو آھي. روحاني ارتقا ۾ ذڪر ´اسم ذات` جي اھميت مضمون پڙھي ارشد جي علميت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. پنھنجي ڳالھه کي صحيح ثابت ڪرڻ لاءِ وٽس لاتعداد سنڌي، اردو ۽ فارسي شاعري جي چونڊ، اقوال ۽ مثال موجود ھيا. سندس تحرير ۾ تسلسل آھي. جنھن ۾ پاڻ لکي ٿو ته: ”تصوف ۽ روحانيت جو بنيادي مقصد بَندي ۽ خدا جي وچ ۾ رابطو، تعلق ۽ حقيقي نسبت قائم ڪرڻ آھي. انھيءَ مقصد جي حصول لاءِ، ھر دؤر ۾، الله جي نيڪ بندن، عارفن، ولين، درويشن ۽ صوفين ڪيئي طريقا، عمل ۽ عبادتون، ورد ۽ وظيفا، نفس جا چِلا ۽ رياضتون بيان ڪيون آھن.سڀ پنھنجيءَ پنھنجيءَ جاءِ تي برحق، بر صواب ۽ اکين تي، پر معرفت ۽ سلوڪ جي انھيءَ راھه ۾ الله جي ذڪر ´اسم ذات` کي ۽ ´اسم اعظم` جي ذريعي رَبَ جي ياد، ان جي فڪر ۽ سوچ کي جيڪا اھميت، فوقيت، بالادستي ۽ برتري حاصل آھي، اُھا ڪنھن به قسم جي ڪنھن ئي عمل کي قطعاً حاصل ناھي.“ سندس ٻيو مضمون مولانا محمد عبدالله کڏھري جي رِسالي ´القول الاظھر في ثبوت بشريت الرسول الانور`جو تعارف آھي. جنھن کي پڙھي سندس فڪري چِٽائيءَ کي پَرکي سگهجي ٿو. ارشد صاحب پنھنجي تقرير، تحرير ۽ تدريس ۾ مثبت سوچَ جو حامي، حِمايتي ۽ داعي رھيو. ارشد صاحب، اعليٰ قبله سڄڻ سائينءَ جن تي لکندي، پاڻَ کي ادنيٰ ثابت ڪندي ڪيڏي نه نوڙت، نياز، ادب ۽ عاجزيءَ سان اظھارُ ڪري ٿو ته: ”ڪوهه هماليه جي دامن ۾ چرندڙ ڪِوِلِ کي ڪھڙي خبر، ته ھن جبل جي رفعت ۽ وسعت ڇاھي؟” ’موري تي مالڪ جي مھر‘ پروفيسر شمشاد احمد سومري جي تصنيف ’جوڳيئڙا جھان ۾‘، جو مھاڳ آھي. ارشد لکي ٿو ته: ”مورو محبتن جو شھر آھي.“ لکڻ جي معاملي ۾ ارشد، فرھاد جھڙو جذبه  جنون رکندڙ فولادي جگر وارو ليکڪ ھو. ’ايءُ عشق جو آواز!‘ جي سري واري ٻئي ڀاڱي ۾ ادبي، روحاني ۽ فيلسوفيانه مضمون شامل آھن. ’رُڃن مان رَڙِ ٿي!‘ ارشد صاحب جو طويل مضمون آھي، جيڪو ”جون 1980ع ۾ ڪرائون سائيز جي ڪتابڙي جي صورت ۾ ”نئين سوچ“ ڪتابي سلسلي تحت سڪرنڊ مان شايع ٿيو.“ ڪتاب جي ڇويھه صفحن تي مشتمل ھي مضمون فڪري ۽ معنيٰ خيز آھي. ´روح جون رڙيون!` نھايت ئي اھم مضمون آھي، جيڪو پھريون ڀيرو ھن ڪتاب ۾ ئي ڇپيو آھي. ھن مضمون ۾ ڄاڻايل حوالا ارشد صاحب جي وسيع مُطالعي جا ساکي آھن. ’عوام، ادب ۽ اديب‘ پڻ ھڪ بھترين مضمون آھي. ارشد جي لکڻين ۾ ”ڌرتيءَ جي دانھن، ساڻيهھ جا سورَ ۽ پورھيتن جي پيڙا سمايل ھوندي آھي.”  ´علم جو آپگهات` ھي ارشد صاحب جو پنجيتاليھه، ڇائيتاليھه سال پراڻو مضمون آھي. جيڪو منھنجي الف ب پڙھڻ واري زماني کان به اڳ جو لکيل آھي. ’سُونھان، ساٿَ – ڌَڻِي‘ جي سِري سان ڪتاب جي ٽئين حصي ۾ تاثر، خاڪا ۽ ساروڻيون شامل آھن. جنھن ۾ پھريون مضمون ’سنڌ جو رھبر ۽ رھنما: سائين جي ايم سيد‘ سائين جي ايم سيد تي لکيل آھي. جنھن ۾ ارشد لکي ٿو ته: ”سيد، اسان کي عزتِ نفس سان جيئڻ جو سبق سيکاريندو ھو.“ ”ھُو اسان کان ڪڏھن به مايوس نه ٿيو. ھڪ لمحي لاءِ به ھُن جي اٽل ارادي ۾ ڪا لَچَڪَ نه آئي.“ ’عالمن جو آفتابُ: ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو‘ سنڌي ٻوليءَ جي محسن ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي تي لکيل مضمون آھي. ’نڍي کنڊ جي ترقي پسندن جو اڳواڻُ: سيد سجاد ظھير‘ ۾ ارشد لکي ٿو ته: ”ھُن جي زندگي عِلم ۽ عَمل جو سنگم ھئي.“ ’منھنجو فڪرِي اُستادُ: نورالدين سَرِڪي‘ ۽ ’منھنجو اُستادُ، منھنجو رَھبَرُ: نورالدين سَرِڪي‘ سَرِڪي صاحب تي لکيل مضمون آھن. سَرِڪي صاحب جي حوالي سان ارشد لکي ٿوته: ”زندگيءَ ۾ مون جن ساڃھه وند شخصيتن کان ڪجھه سِکيو، پِرايو ۽ شعور حاصل ڪيو آھي. تن ۾ نورالدين سَرِڪيءَ جو نانءُ نشابر آھي.“ ”سرڪي، سنڌ ڌرتي ماءُ جو املھه ھيرو ھو. مون ھميشه کيس ھڪ جھڙو ڏٺو. بيحد معتدل مزاج، متوازن شخصيت ۽ ڏاڍو سنجيدو ھوندو ھو.“ تقريباً اڌ صديءَ جي رفاقت، دوستي ۽ ’سنڌي ادبي سنگت‘ ۾ گڏجي ڪم ڪرڻ دوران مون سَرِڪي صاحب جو اسان جھڙن نوجوانن سان سڀاءُ ۽ رويو نھايت شفقت ڀريو محسوس ڪيو.” ’سنڌ ڌرتيءَ جو داناءُ ديوانو: قاضي فيض محمد‘، ’گيتن جو بادشاھُه: ” بَردو“ سنڌي‘ ۽ ’سڪرنڊ جو مشھور سياسي، سماجي ڪارڪن ۽ ھاري ورڪر: ڪامريڊ محمد لاکو‘ پڻ تمام گهڻي پيار سان لکيل مضمون آھن. ’مولانا عبيد الله سنڌيءَ جو مجذوب: عبدالوارث دَلُ‘ به تعزيت نامو آھي. جنھن ۾ سندس ڳڻن جون ڳالهيون ڪندي ارشد لکي ٿوته: ”انتھائي سٻاجهڙو، سچو ۽ سپتيو انسان ھوندو ھو. ھر قسم جي لالچ، ذاتي خواھش، ريا ۽ ٻھروپ کان پاڪ، مٿانھون ۽ اعليٰ قدرن، صفتن ۽ انساني خوبين جو مالڪ ھوندو ھو. ھن جي زندگيءَ جو فقط ھڪ ئي مشن ھوندو ھو ۽ اھا ھيءَ ھئي ته مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي فڪر، سوچ ۽ تعليم کي گهر گهر پھچائجي.“ ’ھڪ منفرد ۽ لافاني شخصيت: سيد امداد محمد شاھه‘ سائين امداد جي وڇوڙي تي لکيل تعزيت نامو آھي جنھن ۾ ارشد لکي ٿوته: ” سائين امداد محمد شاھه، سائين جي. ايم. سيد جي امانت جو امين ھو.“  ھڪ سِٽَ ۾ ايڏي وڏي راءِ ارشد جي علمي قابليت جو وڏي ۾ وڏو دليل آھي. ارشد صاحب اڳتي لکي ٿوته: ” امداد محمد شاھه – جلال شاھه، زين شاھه ۽ ضياءَ شاھه جو روپُ وَٺي، تيستائين ھر طرح جي انياءَ سان اٽڪندو رھندو. جيستائين سنڌ جي ظلم ستم ۽ استبداد جو سلسلو جاري رھندو.“ ’منھنجي جانِ جي جان: حاجي خان‘ ڊاڪٽر حاجي خان ڪيريي تي لکيل مضمون آھي، جيڪو ڊاڪٽر حاجي خان ڪيريي جي ڪتاب ”ٿي تند وڙھي تلوارن سان“ ۾ پڻ شايع ٿي چُڪو آھي. ’مون ”حافظ“ محمد بخش خاصخيليءَ کان ڇا پرايو؟‘ ھي مضمون، ھڪ تعزيت نامو ۽ گڏ اعتراف نامو آھي. جنھن ۾ ارشد، حافظ جي ڪم ۽ ڪردار سان گڏ سندن واسطيداريءَ تي  لکي ٿو ته: ”حافظ، محبت وچان مون کي ´مرشد ارشد` ڪري سڏيندو ھو.“ ’ترقي پسند فڪر جو روشَن سِتارو: پروفيسر عبدالله مگسي‘ پروفيسر عبدالله مگسي جي پھرين ورسيءَ جي مناسبت سان لکيل ليک آھي، جنھن ۾ ارشد لکي ٿوته: ”جيستائين سِنڌُ ۾ فِڪِرُ، ڏاھَپَ، انقلابي ۽ ترقي پسند سوچَ سلامت آھي، عبدالله خان مگسي جاويد ۽ امر رھندو.“ راشد احمد لکمير پنھنجي والد صاحب جي مضمونن جي مرتب ڪيل ڪتاب جي ارپنا پنھنجي وَڏي ڀاءُ محمد سليم لکمير (مرحوم) جي نالي ڪئي آھي، جيڪو منھنجو دلبر دوست ھو. ھِنَ ڪتاب ۾ ارشد صاحب جا ننڍا وڏا ٻاويھهَ مضمون شامل آھن، جيڪي نھايت ئي اھم ۽ بامقصد آھن. ھِنَ ڪتاب جو شاندار لي آئوٽ، پروف ريڊنگ، اعرابون ۽ بيھڪ جون نشانيون ڏِسي سائين بشير احمد ھيسباڻيءَ جي ٻاجهاري شخصيت تصور ۾ تَري اچي ٿي، جنھن جي سوڌ ۽ سنوار ۽ تحقيقي لڳاءَ ھن ڪتاب جي حسن کي چار چنڊ لڳائي ڇڏيا آھن.   (ڏھاڙي پنھنجي اخبار ڪراچيءَ ۾ ۱۸ جنوري ۲۰۲۳ع تي ڇپيل)

عبدالغفار ڀٽي تبسم جڏهن ڄام پنهون ڄائو ابراهيم لاشاري سهڻي ستابي سنڌ منجهه شاعرن جي ڪا ڪمي ناهي ۲۰ نومبر اڱاري ڏينهن ۱۹۵۱ع ڌاري اڄ کان ڇاھٺ سال اڳ وادي مهراڻ جي سياسي، سماجي، ثقافتي، ادبي ضلعي لاڙڪاڻي جي ڳوٺ ميرپور ڀٽو جي نيڪ مرد محترم قادربخش ڀٽي جي گهر هڪ ذهين، نماڻي ۽ حساس طبعت جي ٻار عبدالغفار ڀٽي (تبسم) روئڻ بدران مرڪندي، مرڪندي پنهنجي مٺڙي امڙ جي گود ۾ جنم ورتو ته سندس جو گهر خوشين سان معطر بڻجي ويو، والدين کي اها پروڙ نه هئي ته اڳتي هلي اسان جو مرڪندڙ اکين جو ٺار پٽ شاعر بڻجي پنهنجو پنهنجي والدين جو نالو (تبسم عبدالغفار) سان ڏيهان ڏيهه مشهور ڪرائيندو، جڏهن هي ذهين ٻار درس ۽  تدريس حاصل ڪرڻ جي عمر لائق بڻيو ته کيس نصابي تعليم پرائڻ واسطي نئين ديري اسڪول منجهه داخل ڪرايو ويو، ڪجهه عرصو ان اسڪول منجهان پڙهي پوءِ ڳڙهي ياسين منجهان پرائمري جي تعليم پرايائين تعليم جي سلسلي کي اڳتي وڌائيندي سال ۱۹۶۶ع ڌاري مئٽرڪ جو امتحان هاءِ اسڪول نئو ن ديرو منجهان پاس ڪيائين تنهن بعد عبدالغفار تبسم گريجوئيشن جي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ لاڙڪاڻي جي آرٽس ايند ڪامرس ڪاليجن مان سال ۱۹۷۲ع ۾ سند حاصل ڪئي. عبدالغفار تبسم کي سال ۱۹۷۴ع ڌاري سنڌ يونيورسٽي پڙهڻ جو شوق جاڳيس هن سنڌ يونيورسٽي جي شعبي (آءِ آر، انٽرنيشنل رليشنس) بين الاقوامي تعلقات واري شعبي منجهه (ٻيون نمبر) حاصل ڪري ڊگري پنهنجي نالي ڪيائين، سنڌ جي هن نماڻي طبعت جو شاعر سال ۱۹۶۴ع ڌاري پنهنجي من جو آواز شعر جي صورت ۾ پيش ڪري ادبي دنيا ۾ پير پاتائين، عبدالغفار تبسم ڏات واري ڏيهه منجهه پهريان (ناول) لکي پاڻ وٽ محفوظ ڪيائين، سال ۱۹۶۶ع ڌاري کان پوءِ شاعري ڪئي، ڳوٺ، ڳوٺ، وستي، واهڻ، شهر، جهر جنهگ ۾ سندس شاعري کي ايتري ته پذيرائي ملي جو ادبي حلقن ۾ واهه تبسم واهه جي لفظن جو هر طرف کان داد پئي حاصل ڪيائين جيڪو اڄ ڏينهن تائين تسلسل قائم ۽ دائم آهي. عبدالغفار تبسم صاحب پنهنجي من جو اظهار شاعري واري زبان ۾ ڪهڙي نه لاجواب نموني ڪري عام خلق کي ٻڌائي ٿو ته؛ ويندي ويندي گلاب ڏيندي وئي، سوچ جو نئون سراب ڏيندي وئي، هن نهاري چيڪو مٿئين چپ کي، بيٺلن کي حساب ڏيندي وئي، ڪوري ململ تي ڇيپ اجرڪ جي، خالي نيڻن ۾ خواب ڏيندي وئي، ميلي ۾ بيٺو هو ته تبسم کي، ڪو ڪهاڻي ڪتاب ڏيندي وئي. سنڌ جي هن ڏاهي شاعر سال ۱۹۷۲ع ڌاري سرڪاري ملازمت سان سلهاڙجي درس تدريس جي شعبي سان لاڳاپو رکي استاد بڻجي پنهنجا فرض سر انجام ڏيندو رهيو، تنهن بعد تبسم صاحب صحت کاتي جي شعبي فيملي پلاننگ بهبودي آبادي منجهه سال ۱۹۷۳ع ڌاري  فيملي پلاننگ آفيسر واري عهدي تي ڪم ڪندو رهيو، پر جلدي ان نوڪري منجهان هٿ ڪڍي يونائيٽيڊ بئنڪ ۾ ڪلارڪ طور نوڪري ڪيائين ان نوڪري کي به ڪجهه عرصي بعد الواع چئي، سال ۱۹۷۵ع ۾ پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائينز منجهه آفيسر واري اهم منصب تي پنهنجا فرض سرانجام ڏيندو رهيو هن حساس طبعت جي شاعرانه صفت انسان کي مارشل لا وارو دورِ حڪومت ۾ سال ۱۹۸۱ع وارو سال سندس لاءِ سٺو ثابت نه ٿيو جڏهن ته (پي آءِ اي) واري اهم منصب تان حڪومت سندس جي نوڪري ختم ڪري پرگهر موڪلي ڇڏيو، پر سونهاري سنڌ جي هن ذهين بهترين شاعر، اديب همٿ نه هاري زندگي جي گاڏي هلائڻ لاءِ هي (ٺيڪداري) واري ڪرت سان سلهاڙجي ويو، سال ۱۹۸۳ع ڌاري سياست سان وابستگي واري جذبي تحت عام خلق جي خدمت ۾ يقين رکندي نئون ديرو جي عوام سندس کي ميونسپل ڪاميٽي جو (چئرمين) چونڊيو، جتي هن پنهنجي شفيق ۽ نماڻي طبعيت سان سال ۱۹۸۷ع تائين نئون ديروواسين جي محنت، ايمانداري، سچائي سان خدمت ڪندي نظر آيو نيٺ سال ۱۹۹۰ع ڌاري حڪومت سندس جي نوڪري واري عهدي کي هڪ ڀيرو ٻيهر بحال ڪندي (پي آءِ اي) ۾ ڪارگو آفيس ڪراچي منجهه ڪارگو سيلز پروموشن آفيسر جي عهدي تي مقرر ڪيو. محبت ۽ مرڪون ابدي طور رلندڙ سنڌ ڌرتي جو هي عوامي شاعر عبدالغفار تبسم صاحب پڙهيل ۽ اڻپڙهيل طبقي سان هڪ جيتري مقبوليت رکندڙ هي پهريو شاعر پڻ آهي سندس شاعري جي هر صنف جهڙوڪ گيت، غزل، بيت، وايون، نظم، آزاد نظم، ڪافيون وغيره طبع آزمائي ٿيل آهي پاڻ (نظم) جي لاجواب شاعر طور وڏي مقبوليت ماڻي آهي سندس شاعري ۾ هر موضوع جهڙوڪ محبتون، درد، سور، سوز، جدائي، وڇوڙو، سڪ، اڪير، رسڻ، پرچڻ، ميارون، ميلاپ، اوسيئرو تي دل کولي شعر چيا اٿائين سندس شاعري کي سنڌ جي سر سنگيت جي هر فنڪار پنهنجي آواز جي جادو سان ڳائي مشهوري ماڻي آهي. تبسم صاحب شاعري واري پهلو کي سونهاري سنڌ جو سگهارو اديب ۽ شاعر محترم امداد حسيني پنهنجي زباني سهڻن لفظن جي ڀيٽا ڏئي چوي ٿو ته تبسم صاحب بنيادي طور رومانوي شاعر آهي. اهو هڪ اهڙو موضوع آهي جيڪو آفاقي به آهي ته لازوال به اهڙي طرح عبدالغفار تبسم جي شاعراڻي صفت کي سنڌ جو ٻاراڻي ادب جو ڏاهو بهترين شاعر محترم ادل سومرو صاحب بيان ڪندي چوي ٿو ته: تبسم صاحب پيار جو شاعر آهي. هن جي سموري شاعري جو موضوع عاشقاڻو آهي هن جي ٻولي بنهه وڻندڙ ۽ سولي آهي هو وڌيڪ چوي ٿو ته سندس جي شاعري ۾ رومانيت جي سبب جي ڪري شاعري نوجوان طبقي ۾ بي حد مقبول آهي. ڌرتي سان محبت رکندڙ هي پيارو شاعر ننڍي وهي کان وٺي سياسي، ادبي، سماجي، ثقافتي محفلن ۽ گڏجاڻين ۾ نهايت دلچسپي سان شرڪت ڪندو نظر آيو آهي پاڻ هميشه علمي ادبي راڳ رنگ جي محفلن جو ميزبان به ٿيندو رهيو آهي سال ۱۹۸۱ع کان ۱۹۸۲ع ٻن سالن جي عرصي ۾ پاڪستان ٽيليويزن جي سنڌي پروگرام (سنڌ سينگار) جي ڪمپئرنگ ۽ ميزباني ڪندي پنهنجي ڏات سان پروگرام کي سونهن بخشيندو رهيو اهڙي ريت پاڻ هڪ سنڌي فلم ٺاهيائين پر هڪ سنڌي فلم (برسات جي رات) منجهه (هيرو) جو ڪردار پڻ زبردست نموني ادا ڪيائين جڏهن ته هڪ ٻئي سنڌي فلم (سهڻا سائين) ۾ ولن جو ڪردار به سهڻي نموني سان پرفارم ڪيائين پاڻ  ٽيليويزن تي ڪيترن ئي سنڌي ڊرامن ۾ هيري جو ڪردار ادا ڪندو رهيو، سنڌ جو هي ناميارو شاعر ڪيترائي سال روزاني عوامي آواز اخبار منجهه پنهنجي من جو آواز (شعري ٽڪرو) لکي اخبار جي سونهن ۾ اضافو ڪندو رهيو. سونهاري سنڌ جي هن محبتي، مرڪون ورهائيندڙ شاعر کي سنڌ جا سمورا شاعر، اديب ڏات ڌڻي ادبي حلقي ۾ ادب ۽ احترام جي نظر سان ڏسندا آهن پاڻ به عبدالغفار تبسم صاحب پڻ هر ننڍي، وڏي اديب، شاعر کي جيئيءَ منجهه جايون ڏئي محبت ۽ مرڪن سان عزت ۽ احترام ڪندو نظر آيو آهي، پاڻ سيرسفر ڪرڻ جو پڻ ڪوڏيو آهي تبسم صاحب دنيا جي ڪيترئن ئي ملڪن جي سرزمين ڏسي ان جا نظارا پسي آيو آهي اهڙي ريت سال ۱۹۹۲ع متحده عرب امارت دبئي منجهه (سنڌي سدائين گڏ) تنظيم جي ڪوٽ تي شرڪت ڪئي تنهن بعد هن دنيا جي ٻين ملڪن جهڙوڪ آمريڪا منجهه (سنڌي ايسوسيئيشن آف نارٿ آمريڪا پاران دعوت ۾ شڪاگو، ڪئيليورفنيا، واشنگٽن، نيويارڪ، ملائيشيا، ٿائلينڊ، سينگاپور، جرمني ۽ برطانيا به چڱي نموني گهمي ڦري آيو آهي، سنڌ جو هي پهريون شاعر آهي جنهن جي شاعري جي پهرين (سي ڊي ڪيسٽ) آمريڪا جهڙي ملڪ منجهان سال ۱۹۹۹ع ڌاري رليز پڻ ٿي، عبدالغفار تبسم سال ۱۹۶۶ع ڌاري پنهنجي شاعري جي پهرين مجموعي کي ڪتابي شڪل (گلن جهڙا ڳل) ڇپرائي پڌرو ڪرڻ ۾ ڪامياب ويو، تنهن بعد سنڌ جي هن نماڻي، حساس طبعت جي سهڻي شاعر سنڌي ادب جي جهول ۾ ڪيترا ئي ڪتاب جهڙوڪ؛ گلن جهڙا ڳل سال ۱۹۶۶ع، شفق وارا ڇانورا، سال ۱۹۸۲ع مٽي جا سر سال ۱۹۹۱ع  سوچون صحرا سراب سال ۱۹۹۵ع نيڻ جي آڳر سال ۱۹۹۶ع ڪندي ڪناري ناُو، سال ۱۹۹۹ع موسيقي، موسم، ۽ تبسم سال ۲۰۰۳ع اڀ هيٺان اڃارا گيت لڇن سال ۲۰۰۴ع، سج آرسيءَ ۾ سال ۲۰۰۵ع شامل آهن جن سنڌي ادب جي سونهن ۾ پڻ اضافو ڪيو ان کان علاوه عبدالغفار تبسم صاحب شاعري کانسواءِ سفرنامو ۽ آتم ڪهاڻي پڻ لکي آهي. اهڙي ريت سفرنامو (زندگي تنهنجا رنگ هزار) ۽ آتم ڪهاڻي (سي ئي جوڀن ڏينهڙا سال ۱۹۹۴ع ڌاري سنڌي ادب جي سونهن ۾ پڌرو ٿي اضافو ڪيو سنڌ جو هي سيبتو شاعر سال ۱۹۸۰ع ڌاري شادي جي ٻڌڻ ۾ ٻڌجي (اعوان خاندان) منجهان شادي ڪئي، جڏهن ته رب سائين اولاد ۾ پنجن پٽن خليل جبران، ارسلان، نوشيروان، زعفران، فاران ۽ هڪ نياڻي ساره غفار ڏنا آهن، جن سان پنهنجي زندگي جا پل ڪراچي ۾ گذاري رهيو آهي، پنهنجي سهڻي ڌرتي جو هي سهڻو، پيارو ۽ محبتي شاعر اڄ ۲۰ نومبر ۲۰۱۷ع سومر ڏينهن پنهنجي ۶۶ هين سالگرهه جو ڪيڪ گهر وارن سان گڏ ڪٽيندو ۽ ادبي کيتر جا سڀئي ساٿي هن حساس، نماڻي شاعر کي جنم ڏينهن جون مبارڪون پڻ چوندا منهنجي هن نامياري شاعر لاءِ رب پاڪ جي بارگاهه ۾ دعا جا هٿ ته سندس کي سٺي صحت ۽ وڏي ڄمار عطا ڪري ته جئين هو پنهنجي من اندر جي احوال سان سونهاري سنڌ جي ادب کي ڏات سان سر شار ڪندو رهي کيس جنم ڏينهن جون کوڙ ساريون مبارڪون، تبسم ڪهڙي نه شاندار ڳالهه شعر ۾ ٻڌائي ٿو ته: گل جي جواني، منهنجا جاني، تنهنجي اچڻ سان، مرڪي ٿي. عبدالغفار تبسم خوبصورت خيالن جو البيلو شاعر - ٻاھٺهين جنم ڏهاڙي جي مناسبت سان وزير فرهاد سولنگي عبدالغفار تبسم سنڌي ٻوليءَ جو اهو خوبصورت شاعر آهي جنهن نه رڳو پنهنجي شاعري جي حوالي سان سنڌي ماڻهن جي دلين ۾ جڳھ ٺاهي پر ان سان گڏ هو سٺو نثر نويس، موسيقار، اداڪار، ۽ بهترين منتظم رهيو آهي. سندس شخصيت جو سٻاجهو سڀاءِ هئڻ سبب هي هر ڪنهن جي دل ۾ جڳھ ٺاهڻ جو گر ڄاڻي ٿو. عبدالغفار تبسم ولد قادر بخش ڀٽي ۲۰ نومبر ۱۹۵۱ع ڳوٺ ميرپورڀٽو نئون ديرو ضلعي لاڙڪاڻي ۾ جنم ورتائين. پاڻ پرائمري تعليم نئين ديري ۽ ڳڙهي ياسين ۾ ورتائين ۱۹۶۶ع ۾ ميٽرڪ پاس ڪري، بي اي آرٽس ۽ ڪامرس لاڙڪاڻي ڪاليج مان ۱۹۷۲ع ۾ ڪيائين. پاڻ بين الاقوامي تعلقات ۾ ماسٽر جي ڊگري سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان ۱۹۷۴ع ڌاري فرسٽ ڪلاس ٻي پوزيشن ۾ پاس ڪيائين پاڻ شاگردي واري دور کان ڪيترن ئي تنظيمن سان وابسطا رهيو جنهن ۾ ڪاليج اسٽوڊنٽس يونين جو جنرل سيڪريٽري، سنڌ يونيورسٽي اسٽوڊنٽ يونين جو ڪلاس نمائندو، سنڌ آزاد ماروئڙا اسٽوڊنٽس فيڊريشن جو عهديدار، گورنمينٽ ڪاليج لاڙڪاڻي جي تقريري ۽ ادبي سوسائيٽي جو جوائنٽ سيڪريٽري ۽ لاڙڪاڻو اسٽوڊنٽس آرگنائيزيشن جو نائب صدر، الفتح اسٽوڊنٽس فيڊريشن نئون ديرو جو جنرل سيڪريٽري، سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن نئون ديرو شاخ جو باني ميمبر ۽ نئون ديرو ڊرامائيٽڪ سوسائيٽي جو صدر ۽ سرپرست اعليٰ پڻ رهيو هن ان پليٽ فارم تان ڪيترائي ڊراما پيش ڪيا جنهن ۾ شيرين فرهاد، آغا حشرڪاشميري جو سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ڊرامو باغبان، تاريخي ڊرامو ليلان چنيسر ۽ ٻيا ڪيترائي ڊراما پيش ڪيا آهن. عبدالغفار تبسم پاڪستان ٽيليوزن ڪراچي سينٽر تان ڪيترا ئي ڊراما ڪيا جن ۾ بري هن ڀنڀور ۾، چنڊ رهين ٿو ڏور جنهن ۾ هيءَ بطور هيرو ڪم ڪيو. عبدالغفار تبسم سنڌي فلمن ۾ پڻ ڪم ڪيو جن ۾ ايس گل جي فلم سهڻا سائين ۾ بطور ولين ۽ فلم برسات جي رات ۾ بطور هيرو ڪم ڪيو. غفار تبسم پنهنجي لکڻ جي شروعات ۱۸، ۱۹ سالن جو عمر ۾ ڪئي سندس شاعريءَ جا ھن وقت تائين ھيٺ ڄاڻايل ۱۵ ڪتاب ڇپجي چڪا آهن. 1.    گلن جهڙا ڳل، 2.    مٽيءَ جا سُر، 3.    شفق وارا ڇانورا، 4.    سوچون صحرا سراب، 5.    نيڻن جي آڱر ۾، 6.    موسيقي موسم ۽ تبسم، 7.    اُڀ هيٺان اُڃارا گيت لڇن، 8.    سج آرسيءَ ۾، 9.    تنها ڪنڌيءَ مسافر، 10.        جو پل جهومي جهول ۾، 11.        سونهن کڻي ساڻيھ چميو، 12.        پتڻ جون پڪارون ۽ ٻيا اچي وڃن ٿا. عبدالغفار تبسم جي آتم ڪٿا جا ٽي ڪتاب جن مان هڪ ڪتاب هو جي جوڀن ڏينهنڙا ۱۹۹۴ع ۾ ڇپجي چڪو آهي باقي ٻه ڪتاب اڻ ڇپيل آهن. ان سان گڏ سندس سفرناما پڻ ترتيب ڏنل آهن، جن ۾ لنڊن ۽ آمريڪا جو سفرنامو زندگي تنهنجا رنگ هزار ڇپجي چڪو آهي. عبدالغفار تبسم جي ويجهڙائي علم، ادب ۽ آرٽ جي انهن سڀني دوستن سان رهي آهي جن سنڌ جي ثقافت جي دنيا ۾ پنهنجي ڏات جا رنگ ڀريا آهن. تبسم جي گيتن جي سي ڊي ورلڊ سنڌي انسٽيٽيوٽ آف آمريڪا طرفان موتين مالا جي عنوان تحت رليز ٿي. عبدالغفار تبسم شروعاتي دور ۾ ۱۹۷۲ع ۾ استاد ۽ فيملي پلاننگ آفيسر، ۱۹۷۳ع ڌاري يو بي ايل ۾ بئنڪ آفيسر، ۱۹۷۵ع پي آءِ اي ۾ آفيسر مقرر ٿيو. مارشلائي دور ۾ کيس نوڪري مان فارغ ڪيو ويو. ان کان پوءِ ۱۹۸۳ع ڌاري ميونسپل ڪاميٽي نئون ديرو جو چيئرمين ۱۹۸۷ع تائين رهيو. سال ۱۹۹۰ع ۾ واپس پي آءِ اي جي نوڪري ۾ بحال ٿيو ۽ ڪارگو مينيجر جي عهدي تان ۱۹ نومبر ۲۰۱۱ع تي رٽائرڊمينٽ ڪيائين. عبدالغفار تبسم ۱۹۸۰ع ڌاري اعواڻ فيملي مان شادي ڪئي. جنهن مان کيس پنج پٽ ۽ هڪ نياڻيءَ جو اولاد آهي. سندس ويجهڙائي شيخ اياز، استاد بخاري، تاجل بيوس ۽ شمشيرالحيدري سان هوندي هئي. راڳين ۾ استاد محمد يوسف، منظور سخيراڻي ۽ ٻيا ڪيترا ئي فنڪار سندس دوست ۽ ساٿي رهيا آهن پر سندس ويجهڙائپ محمد يوسف ۽ منظور سخيراڻي سان گهڻي رهي آهي. عبدالغفار تبسم پنهنجي اندر ۾ هڪ انجمن جي حيثيت رکي ٿو. هيءُ يارن جو يار ۽ محبتي ماڻهو، پنهنجي خوبصورت رويي ۽ ڏات سبب هر عمر جي ماڻهوءَ جي محبت ۽ پيار جو مرڪز رهيو آهي. تبسم پنهنجي نالي جيان هر وقت پنهنجي منهن تي مرڪ سجائي سڀني سان ملندو آهي. سندس ڪلام سنڌ جي سؤ کان مٿي فنڪارن ڳايا آهن. جن کي سڄي ملڪ ۽ ان کان ٻاهر ڀرپور موٽ ملي آهي. پاڻ موسيقي جو به ڄاڻو آهي، هن پنهنجا ڪيترا ئي گيت ڪمپوز ڪيا آهن، جن کي ڪيترن ئي فنڪارن ڳائي داد ورتو آهي. سندس ڪمپوزيشن (ها مان تنهنجي بنا ڪجھ به ته ناهيان) جنهن کي منظور سخيراڻي ڳايو ان کان علاوه ”سڪ سوز ۾ دل ساري ڪا سار ته لهبي آ“ کي شهنيلا علي ڳائي سڄي سنڌ ۾ مڃتا ماڻي. عبدالغفار تبسم کي سنڌي ٻولي ۽ ادبي خدمتن عيوض ڪيترا ئي ايوارڊ ملي چڪا آهن. جن ۾ پروڊڪشن آف ورلڊ، سنڌي انسٽيٽيوٽشن واشنگٽن طرفان ايوارڊ، عبرت اخبار ايوارڊ، سنڌ فنڪار ويلفيئر ٽرسٽ طرفان ايوارڊ، اڳواڻ پبليڪيشن ايوارڊ، ڊائو ميڊيڪل ڪاليج طرفان ايوارڊ ۽ ٻيا ڪيترائي ايوارڊ شامل آهن. سندس شاعريءَ جون ھيٺ ڄاڻايل، ڏھ آڊيو ڪيسٽون رليز ٿي چڪيون آهن. 1.    چانڊوڪي جا مسافر، 2.    همسفر، 3.    منهنجا حسين خواب، 4.    سانوڻ ۽ ساجن، 5.    اداس، 6.    بيقراري، 7.    دردن جي دنيا، 8.    دل جون صدائون، 9.    منهنجا گيت، 10.        ڪلھ رات ڪو سپني ۾ آيو. مٿي ڄاڻايل آڊيو واليم، مارڪيٽ ۾ اچي چڪا آهن. عبدالغفار تبسم، هن وقت تائين به پنهنجي ٻولي ۽ ادب لاءِ پنهنجي ڏات کي استعمال هيٺ آڻي، سنڌي ادب جي خدمت ڪري رهيو آهي. اڄ سندس ۶۲ هين جنم ڏهاڙي جي موقعي تي کيس مبارڪ باد ڏيون ٿا.   عبدالغفار ’تبسم‘ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا سنڌ جو مشھور شاعر عبدالغفار ’تبسم‘ ولد قادربخش ڀٽي ۲۰ نومبر ۱۹۵۱ع تي ميرپور ڀٽي، تعلقي رتيديري، ضلعي لاڙڪاڻي ۾ ڄائو. پرائمري تعليم نئين ديري ۽ ڳڙهي ياسين ۾ ورتائين. مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول نئين ديري مان ۱۹۶۶ع ۾، بي.ا ي ڪامرس ڪاليج لاڙڪاڻي مان ۱۹۷۲ع ۾ ۽ ايم. اي (بين الاقوامي تعلقات) سنڌ يونيورسٽي ڄام شوري مان ۱۹۷۴ع ۾ نمايان نمبرن ۾ حاصل ڪيائين. هيءُ ۱۹۷۲ع ۾ ڪامرس ڪاليج لاڙڪاڻي ۾ اسٽوڊنٽس يونين جو جنرل سيڪريٽري، ۱۹۷۴ع ۾ يونيورسٽيءَ ۾ ڪلاس نمائندو، سنڌ آزاد ماروئڙا اسٽوڊنٽس فيڊريشن لاڙڪاڻي جو نائب صدر، ادبي سوسائٽي گورنمينٽ ڪاليج لاڙڪاڻي جو جوائنٽ سيڪريٽري رهيو آهي. سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن نئين ديري جو باني، ڊراماٽڪ سوسائٽي نئين ديري جو صدر ۽ سرپرست بہ رهيو آهي. هن ڪيترن ئي ٽي. وي ڊرامن ۾ ’هيرو‘ جو رول ادا ڪيو اٿس، ڪيترين ئي علمي، ادبي ۽ راڳ جي محفلن جو ميزبان ٿيو. ٽيليويزن جي ’سنڌ سينگار‘ پروگرام جو ۱۹۸۱ع کان ۱۹۸۳ع تائين ڪمپيئر رهيو. هن سنڌي فلم ’برسات جي رات‘ ۾ هيرو جو ڪردار ۽ فلم ’سهڻا سائين‘ ۾ ولين جو ڪردار ادا ڪيو. ۱۹۷۲ع ۾ ماستري ڪيائين. ڪجھ وقت فيملي پلاننگ آفيسر رهيو، ۱۹۷۳ع ۾ يونائيٽيڊ بئنڪ ۾ ڪلرڪ ۽ ۱۹۷۵ع ۾ پي. آءِ. اي ۾ آفيسر ٿيو. مارشل لا دور ۾ ۱۹۸۱ع ۾ ملازمت تان لھڻ بعد ٺيڪيداري ڪيائين. ۱۹۸۳ع کان ۱۹۸۷ع تائين نئين ديري ميونسپالٽيءَ جو چيئرمئن چونڊيو ۽ ۱۹۹۰ع ۾ ٻيهر پي. آءِ. اي ۾ ملازمت تي بحال ٿيو. پي. آءِ. اي (ڪارگو) آفيس ڪراچيءَ ۾ سيلز پروموشن آفيسر (ڪارگو آفيسر) طور ڪم بہ ڪيائين ۽ ساڳئي عھدي تان رٽائر ڪيائين. تبسم ۶۵-۱۹۶۴ع کان شاعري شروع ڪئي. هن جي شاعري مختلف فنڪارن جهڙوڪ: منظور سخيراڻي، سرمد سنڌي، ثمينه ڪنول، صائمہ منظور، تعمير حسين، صادق فقير، شمن ميرالي ۽ ٻين ڳاتي آهي. ان کانسواءِ EMI گرامون فون ڪمپني سندس ڪجھ غزل ۽ ڪافيون محمد يوسف جي آواز ۾ رڪارڊ ڪرايون، پاڻ ڪافي عرصو روزاني اخبار ”عوامي آواز“ ۾ قطعا لکندو رهيو آهي. هن وقت سندس هي ڪتاب ڇپيل آهن: ’گلن جهڙا ڳل‘ (۱۹۷۶ع)، ’شفق وارا ڇانورا‘ (۱۹۸۲ع)،’زندگي تنھنجا رنگ هزار‘ (۱۹۹۴ع)، ’سوچون صحرا، سراب‘ (۱۹۹۵ع)، ’نيڻن جي آڳر ۾‘، (۱۹۹۶ع)، ’مٽيءَ جا سُر‘ (۱۹۹۹ع)،’تنها ڪنڌيءَ مسافر‘ (۱۹۹۹ع)، ’اُڀ هيٺان اڃارا گيت لڇن‘ (۲۰۰۱ع) ۽ ’موسيقي، موسم ۽ تبسم‘ (۲۰۰۳ع). سج آرسي ۾ (۲۰۰۵ع)، پل جهومي جهول ۾ (۲۰۰۶ع).’تبسم‘ جي گيتن جي پھرين سي. ڊي ”موتين مالها“ جي عنوان سان ورلڊ سنڌي انسٽيٽيوٽ واشنگٽن آمريڪا پاران ۱۹۹۹ع جاري ڪئي وئي ۽ ٻي سي. ڊي ”چانڊوڪين جا مسافر“ جي عنوان سان ۲۰۰۱ع ۾ لاڙڪاڻي مان جاري ڪئي وئي آهي. ان سان گڏ سندس شاعريءَ جون ٻيون بہ ڪافي سي ڊيون آيل آهن، جن ۾ مختلف فنڪارن سندس شاعري ڳائي آهي. عبدالغفار تبسم جي ڪتاب ”موسيقي، موسم ۽ تبسم جي پٺئين ٽائيٽل تي ناليواري شاعر تاج جويي لکيو آهي تہ: پنھنجي عمر ۽ ٽھيءَ ۾ جيڪا غفار مڃتا ماڻي آهي، اها هر ڪنھن کي نصيب نہ ٿي آهي، سندس منھن تي ڪڏهن بہ منافقين جا ماسڪ چڙهيل ناهن رهيا. هو اندر ٻاهر هڪ جھڙو اجرو ۽ شفاف آهي، تيئن سندس شاعري پڻ اجرن ۽ شفاف جذبن جو مجموعو آهي. سُر، سونهن ۽ سچ تبسم جي زندگيءَ جي منشور جا اهم نقطا آهن، جن وٽ الفت جو پنھنجو نيارو اسلوب آهي“. عبدالغفار تبسم ۱۹۸۰ع ۾ شادي ڪئي. کيس ۵ پٽ ۽ هڪ نياڻي جو اولاد آهي.   (عبدالجبار آزاد منگيءَ جي فيسبڪ ٽائئم وال تان ۲۰ نومبر ۲۰۲۲ع تي کنيل)   عبدالغفار تبسم اتساھ ۽ زندگيَ جو فڪري شاعر وحيدمحسن شاعر جو وجود زندگيَ جو فلسفو ھوندو آهي ان جي تخليقن مان انساني زندگيَ جون فڪري واٽون جنم وٺنديون آھن. ساڳي طرح ٻوليون شاعري ۽ ادب جي ذريعي زندھ رھنديون آهن ۽ وري شاعر پنهنجي ڪرت جي ذريعي زندھ رھندا آهن. موجوده دؤر جي شعري ادب جو مطالعو ڪيون ٿا ته اسان کي انهيَ ادب مان سنڌ جو ھڪ سھڻو ۽ محبوب شاعر عبدالغفار تبسم پنهنجي تخليقي جوت ۽ ڪرت سان وابستا ٻوليَ سان پيار ڪندي شاعري جا واھڙ وھائيندي مصروف نظر اچي ٿو! دنيا ۾ اھو ڏٺو وڃي ٿو ته شاعر تخليق سان ناتو نڀائيندي پنهنجي وجود جو احساس ڏياريندو رھي ٿو جيڪا ھڪ تمام وڏي ڳالھ آهي. عبدالغفار تبسم جي سڃاڻپ رومانوي شاعر طور وڌيڪ مضبوط ۽ سگھاري آهي جنهن جي ڪري سندس شاعري ۾ نرالپ ۽ رومانوي رنگ پنهنجي جوھر سان جڳمڳائيندو رھي ٿو. شاعر وٽ شاعراڻا احساس جھومي، نچي، ڪڏي تخليق تي ڇيريون پائي لھن ٿا ۽ سندس شاعري تي جدت جا ڪيئي حسين ڪومل احساسن جا گل ڦٽي پون ٿا جيڪي اسان جي نيڻن کي راحت ڏين ٿا ان ڪري اھڙي ڳالھ ڪرڻ ۾ ڪو وڌاء نه ھوندو اھا تخليق وڌيڪ سھڻي، سندر، ساھ ۾ سمائڻ جھڙي نفيس، نازڪ، نرمل ريشم ۽ اثرائتي بڻجي ماڻهن جي لبن تي رقص ڪري ٿي. عبدالغفار تبسم جي شاعري ۾ موسيقي جو سھڻو، سندر جھان جڙيل آهي ھن جي لفظن ۾ پيار، پريت، ڌرتي، سونهن، سينگار ۽ دلين جي موسمن جي البيلائي سار بڻجي وجود ۾ واسو ڪري ٿي جنهن جي اتساھ سان اداس ۽ مايوس دلڙيون پيار جي ڀاڪر ۾ ويڙھجي سڪون، سڪ محسوس ڪن ٿيون ۽ جيئڻ لاءِ اتساھ ڀريو زندگيَ جو فڪري شعور سھيڙي اڳتي وڌڻ جي جستجو ڪن ٿيون. جنهن جو سھرو سلڇڻي شاعر عبدالغفار تبسم ڏانهن وڃي ٿو جيڪو پنهنجي وجود ۾ املھ انسان آهي جنهن وٽ پيار ۽ محبت جا اڻ کٽ خزانا موجود آهن جيڪي ھميشھ مسڪرائي ورھائيندو رھي ٿو. عبدالغفار تبسم سگھارو شاعر، پيار ۽ پريت جو مجسم ڌرتي ۽ ٻوليَ جو ازلي عاشق سونهن، امن ۽ اقوام عالم جو خير خواھ اھڙو خوبصورت پيغامبر آهي جنهن جي خوشبو سڄي ڏيھ ۾ ڦھليل آهي ۽ ان کان علاوه ھو پنهنجن ماڻهن سان بي انتھا پيار ڪندڙ شاعر آهي. اھڙو سندس سڀاءُ ھن کي عظيم انسان بڻائي ٿو. تبسم جي گفتگو ۾ شائستگي ھوندي آهي ۽ ھن جا نيڻ سنڌو جل جيان جرڪندا رھن ٿا اھي اسان کي جيئڻ جي جماليات ڏئي محبت جو اھڙو درث ڏين ٿا ۽ وقت جي تاريخ ۾ گواھ بڻجي مرڪندا رھن ٿا جنهن مان ھزارين دليون اتساھ ماڻينديون رھن ٿيون. عبدالغفار تبسم “ڪوي کي جنم واڌايون”. ثناءُالله عتيق ڌرتيءَ جا اُو اَبل گهور وڃين توتان ماءُ سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ سندس گيتن جي مڌر آلاپن تي هڪ پورو نسل عاشق رهيو آهي. پنهنجي سٻاجهي طبيعت ۾ هوءَ هڪ سمنڊ آهي جنهن جي وجود ۾ درد، دک، وڇوڙن، اڪيلائين ۽ اداسين جا آبشار جتي آخر اچي پناهه وٺن ٿا. تبسم سان منهنجي پهرين سڃاڻپ استاد منظور سخيراڻي جي آواز ۾ سندس ڳايل گيتن، غزلن ۽ درد ڀريل لهجي جي شاعري سان ٿي هئي. سندس هڪ اهري ئي ڪلام ۾ تبسم کي دل جي قريب ڀائنيو هيم جڏهن هن پنهنجي محبوبا اڳيان اهيي انگل ۽ آرا ٿي ڪيا ته: پٽيندي گل پلاند ۾، ڪنڊن ۾ جي پئين ڪري، او پوپري او جل پري، ڏسي نٽائيندي نه ڪر! ايئن ئي تبسم جا شعر سنڌي رسالن ۾ ڇپجندا رهيا، سندس انٽرويوز پڻ سنڌي رسالن ۾ پڙهندا رهياسين. آخرڪار سنڏ يونيورسٽي ۾ پڙهائي دوران روپا ماڙي تي سنڌ يونيورسٽي پاران منعقد هڪ مشاعري ۾ تبسم سان پهريون سُٻنڌ جڙيو جيڪو پنهنجي منفرد هڳاءَ سان اڄ سوڌو سلامت قائم ۽ دائم آهي. مون تبسم جي هڪڙي سالگرهه لاڙڪاڻي جي المنصور هوٽل ۾ اٽينڊ ڪئي جنهن ۾ سنڌ جو سورهيه پُٽ بشير خان ڪراچي کان ڪهي اچي شامل ٿيو هيو. سڄي رات محفل موسيقي ۽ دوستن جا ۽ پياري سائين تبسم جا ٽهڪڙا ٻڌندا رهياسين صبح جو ناشتو پڻ گڏجي ڪيوسين. ڳچ سالن بعد ڪراچيءَ ۾ تبسم سان ملاقات ٿي قرب ڪري تاج هوٽل تي ڪهي آيا، منهنجو ٻارڙن جي شاعري جو مجموعو پاڻ سان کڻي ويا ته جيئن سولائي سان ٻه لفظ لکي سگهن. ٻئي ڏهاڙي پاڻ گڏجي سنڏ اسيمبلي منهنجي دوست سيد حسن شاهه سان ملاقات لاءِ گڏجي پهتاسين. ان عرصي بعد تبسم سان محبتن، قربتن ۽ تخليقي رابطن جو اڻکٽ سلسلو جاري ساري آهي. اڄ سائين تبسم جي سالگرهه آهي کيس سالگرهه جون لک لک واڌيون ڏيندي سندس وڏي ڄمار لاءِ دعائون ۽ سندس شاعريءَ جي بهار جي آجيان ڪجي ٿي. تبسم جي شاعري سادي لهجي ۾ دل جي ڌڙڪن جيان هوشربا طلسم آهي، جتي دل جي ڳڙکين کان زندگي جو سڄو سارو ٽڪساٺ مرڪندو، لڇندو ۽ جياپي جا جتن ڪندو نظر اچي. تبسم جا “گُلن جهڙا ڳل” ۽ سندس شاعريء جا “شفق وارا ڇانوار” پنهنجي ٽهيءَ جا وڏا روشن دليل آهن، جنهن ۾ تبسم پنهنجي پويتر پيار جو اظهار ڪندي چيو آهي ته: هر ڪا آس پُڄي ويندي پر، ننڍڙو آ ناڪافي جيون! تبسم جي شاعراڻي ٽئڪنيڪ پنهنجي ڌرتيءَ جي ڪُک منجهان سلا سلا ٿي اُڀري نسري آئي آهي. سندس شهڪار ملنسار مزاج جي مٽيءَ ۾ ڳوهيل لهجو به پٿر دل حسينائن جي دلين ۾ محبتن جا آبشار پيدا ڪندو هڪ محبوب ديويءَ اڳيان مجبور ٿي ڪري اهيو چوڻ تي مجبور ٿي وڃن ٿا ته : دل جي در کان ته دُک هليا آيا، رات برسات جي بهاني تي! تبسم محبتن جي مسيحائي ڪندي هڪ هڪ جذبي هڪ هڪ اُڌمي جي اپٽار ايئن ڪري ٿو جو جدائيءِ جا ويچار اُٻاڻڪا ۽ اڇوتا بڻجي وڃن ٿا. سندس ڪمال جون سٽون آهن جنهن ۾ هڪ ڪرشماتي طبيعت کي فطري رنگ سان رنڱيندي هوء رومانوي ڪمال تي پهچي وڃي ٿو : دست شفقت مٿس تو ڪيو هوندو، گل گلابي تڏهن ٿيو هوندو! تبسم ڀري تري هجومن ۾ پنهنجي من جي مئڪدي جو هڪ انوکو ساقي رهيو آهي. جنهن وٽ بيساختگي ۽ پاڻمرادو اظهار تڙپي ۽ لڇي پوي ٿو جنهن جو ڪو اتو پتو، پار ۽ دنگ به نظرن کان اوجهل ٿيو وڃين. سندس نفيس احساسن جي غضب جهڙي اڻت ته ڏسو: سمنڊ ڪناري تي هوءَ چنڊ ڏسڻ آئي، سندس سندرتا، نرملتا ۽ دل جي اجري ديس جي زبان ڪيڏي نه دل تي جادوگري ڪندڙ آهي جڏهن تبسم چوي ٿو ته: ماڻهن وانگر تو ڀي ته منهنجو موتين جهڙو من نه سڃاتو، تبسم سان ڪاوڙجي پئي ان هِن هُن جي افواهن تي! تبسم نئين ديري جي مٺڙي مٽيءَ منجهان جڙيل جنم جنم جو جام آهي جنهن جي هڪ هڪ سُرڪ ۽ هڪ هڪ ڍُڪ ۾ سچائي، ارڏائي، ديس جي دلداري، محبتن جي مسيحائي، دُک جي اپتار، اٿاهه جذبن جي گلڪاري ۽ زماني جي نبض تي هڪ ڪامل ويڄ جا هٿ رکيل پيا نظر اچن ڇاڪاڻ جو تبسم جي شاعري محبت جي مدار ۽ فڪر جي فريم کان ٻاهر ڪونه نڪتو آهي. منهنجي ذهن جي ڀتين تي سندس قومي ڪاڄن ۾ پڙهيو ويندڙ گيت “ڌرتيءَ جا او ابل گهور وڃين توتان ماءُ “ پڙاڏا ٿي گونجندو رهيو آهي. سندس دل تي جادو ڪندڙ شاعري شال للاٽ ۾ لاٽ ٿي ٻرندي رهي. ڪيڏو ڀي درد هجئي پر تون هميشه لب تي، مون کي استاد چيو هو ته تبسم رکجانءِ!   (ثناءُ الله عتيق جي فيسبڪ ٽائيم وال تان ۱۹ نومبر تي رکيل/ کنيل)   عبدالغفار تبسم سنڌي زبان جو سرموڙ قوي - (سندس سالگرهه جي ڀيٽا) آصف رضا موريو نفيس انداز ۾ سليس سنڌي ٻولي کي شاعري طور پنهنجي اظهار جو ذريعو بڻائيندڙ عبدالغفار تبسم کي سنڌ جو نمائندو شاعر سڏجي ته بيجا ڪونه ٿيندو جنهن جي بااخلاق لهجي ۽ شائسته گفتگو مان صوفياڻو رنگ ڍنگ جهاتيون پائيندو آهي. سچ اهو پڻ آهي ته هو پنهنجي اٿڻ ويهڻ، کائڻ، پائڻ پهرڻ سان گڏ زندگي جي بيشمار معاملن ۾ مونکي پنهنجي ئي ڪنهن معياري رنگِ غزل جهڙو شاهڪار لڳندو آهي. نفرتن جي دنيا ۾ پيار ۽ پاٻوهه ونڊيندڙ تبسم جو نه رڳو تخلص شاعراڻو آهي پر سندس من موهيندڙ دلچسپ ۽ پروقار ادبي شخصيت کي پڻ شاعري کان الڳ ڪري ڪونه ٿو ڏسي سگهجي جو هو ادب نواز قوي انسان دوست هئڻ سان گڏ وطن پرست ۽ دوست نواز پڻ آهي. تبسم جي شخصيت ۾ جيڪا نفاست ۽ توازن آهي سو سندس شاعري ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. بزرگي واري عمر ۾ نوجوانن جهڙو شاداب لڳندڙ تبسم عزت شهرت جي ايڏي اونچي مقام تي پهچڻ جي باوجود پنهنجي شاعري، ادبي حلقي، سماجي سڃاڻ، دنياوي وهنوارن ۽ دوستي ياري جي تمام تقاضائن کي هڪ ڪرو نڀائيندڙ هن جي شخصيت جا تمام لڀائيندڙ ۽ دل آويز پاسا آهن. عبدالغفار تبسم جو جنم ۲۰ نومبر ۱۹۵۱ع ڌاري نئون ديرو(موجوده رتوديرو) تعلقي جي ڳوٺ ميرپور ڀٽو ۾ ٿيو. سندس والد جو نالو قادر بخش ڀٽي هيو. پرائمري پنج سال گورنمنٽ پرائمري اسڪول نئون ديرو ۽ پرائمري اسڪول ڳڙهي ياسين ۾ حاصل ڪيائين. ۱۹۶۳ع ۾ هو الفتح شاگرد فيڊريشن نئوڻ ديرو جو جنرل سيڪريٽري هئڻ سان گڏ سگا شاخ نئون ديرو جو باني ۽ نئون ديرو ڊراماٽڪ سوسائٽي جو صدر پڻ هوندو هيو. نائين جماعت تائين پبلڪ اسڪول حيدرآباد ۾، ڏهين جماعت کان فرسٽ ييئر ڦليلي سائنس ڪاليج حيدرآباد پڙهيو جڏهن ته بي اي ۱۹۷۲ع ڌاري گورنمنٽ ڪامرس آرٽس ڪاليج جناح باغ لاڙڪاڻو مان حاصل ڪيائين جتي پڙهائي دوران شاگرد يونين جو جنرل سيڪريٽري هوندو هيو. هو پڙهائين دوران بهترين مقرر هوندو هيو جنهن تقريري مقابلن ۾ انعام پڻ کٽيا. پاڻ ۱۹۷۴ع ڌاري سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان بين الاقوامي تعلقات ۾ ايم اي پڻ ڪيائين شاگرد يونين جو نمائندو ۽ سنڌ ماروئڙا اسٽوڊنٽس فيڊريشن جو عهديدار هوندو هيو. کيس تعليم جو شوق پنهنجي والد جي وفات کان پوءِ ٿيوجيڪو نئون ديرو ۾ ڀٽو اسٽيٽ جو مينيجر هوندو هيو. والد جي مالڪ کي پياري ٿيڻ کان پوءِ سندس ڪلهن تي ذميدارين جو بار پيو ته هن ايندڙ ڏهن سالن تائين زندگي جو گاڏو هلائڻ لاءِ لاڙڪاڻو ۽ نئون ديرو ۾بيشمار ڪم ڪارون ۽ ڌنڌا ڌاڙي ڪيا، ڪاروبار ۾ فائدا نقصان ڪيا، ٺيڪيداري ڪئي ۽ نئون ديرو ۾ ميوزڪ سينٽر کوليو وغيره وغيره. هن نج ادبي ماڻهو سماجي مڃتا جي رڃ پنهنجا ترحا رارڻ لاءِ سياست جي خارزار وادي ۾ پنهنجو پاڻ آزمايو، ۱۹۸۱ع کا ۱۹۸۷ع تائين چار دفعا نئون ديرو ميونسپل ڪارپوريشن جو چيئرمن به مقرر ٿيو پر سياسي مزاج نه هئڻ سبب اهڙن جوکن ۾ ڪارگر انسان ڪونه ٿي سگهيو. ۱۹۷۲ع ۾ کيس انگريزي استاد طور پهرين ملي ۽ سندن پهرين پوسٽنگ نئون ديرو پرائري اسڪول ۾ ٿي. ڪجهه عرصي کان پوءِ هو اها نوڪري ڇڏي لاڙڪاڻو ۾ فيملي پلاننگ آفيسر مقرر ٿيو.۱۹۷۳ع کيس يوبي ايل بينڪ ۾ نوڪري ملي. ذوالفقار علي ڀٽو جي دورِ حڪومت ۾ دنيا گهمڻ جي شوق دل ۾ ڪر کنيو ته ٿورڙي ڪوشش کان پوءِ ۱۹۷۵ع ڌاري پي آءِ اي جي هيڊ آفيس جي ڪارگو سيڪشن ۾ ٽريني آفيسر مقرر ٿيو جتان جنرل ضياءُالحق جي مارشل دوران کيس نيڪالي ڏني وئي. پيپلز پارٽي جي دور ۾ حڪومت جي سهڪار سان اين آر سي ڪورٽ ۾ مارشل دوران ڪڍيل ملازمن جا ڪيس هلايا ويا ته ۱۹۹۰ع ۾ تبسم صاحب کي به وري ساڳي ملازمت تي بحال ڪيو ويو جتان ڪارگو مينيجر جي عهدي تان ۲۰۰۶ع ۾ وقت کان اڳ استيفا ڏنائين. ۱۹۸۰ع ڌري سندس شادي ٿي ۽ کيس خليل جبرا، ارسلان، نوشيروان، زعفران، فاران نالي پنهن تاريخي پٽن ۽ ساره غفار نالي هڪ نياڻي جي اولاد آهن. عبدالغفار تبسم سنڌ جي موجوده شاعر لڏي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳايو ويندڙ، ٻڌو ويندڙ ۽ هر ٽهيءَ جو پسنديده شاعر آهي جنهن سنڌي شاعري جي هر صنف تي انتهائي خوبصورت ۽ شاندار طبع آزمائي ڪئي آهي. تبسم تخلص رکڻ کان اڳ غفار، عادل ۽ غفار راهي جا تخلص پڻ آزمايائيندو رهيو آهي. شاعري جي ابتدا ۱۹۶۲ع ڌاري ڪيائون. پاڻ پهريون گيت ته “اچو ته گڏجي ڏينهن ملهايون” نئون ديرو ٿيٽر ناٽڪ مندلي ۾ جهونگاريو هيو. سندس شاعري کي نئون رخ سندس ڀاءُ محمد يوسف ڀٽي جي روڊ حادثاتي موت ڏنو جنهن جي ناگهاني موت تي تبسم هڪ تاثراتي غزل لکيو هيو جيڪو سندس دوست امداد حسين ميراڻي ڳائي ٻڌايو جنهن جو آواز مهدي حسن سان ملندو هيو. سندس نثر ۾ پهريون ناول “منزل منزل غم جا سايا” لکيو هئائين جيڪو قسطوار المرتضا اخبار لاڙڪاڻو ۾ ڇپندو رهيو جيڪا ڪنهن دور ۾ علي حسن ڌاريجو (علي مرتضا ڌاريجو جو والد) لاڙڪاڻو مان ڪڍندو هيو. اهڙي ريت پاڻ تخيل جي رٿ جي جو سوار ٿيو ته شاعري جي افق جا نوان نوان آسمان ڳولي اسان تائين پهچائيندو رهيو. سندس شاعري جو سي ڊي جي صورت ۾ پهريون جامع البم ورلڊ سنڌي انسٽيٽيوٽ پاران واشنگٽن مان پڌرو ڪيو ويو هيو. شوقيه شاعري کان ذوقيه شاعري ڏانهن پنهنجو پاڻ کي مڃرائيندڙ تبسم سنڌ جو اهڙو سدا بهار قوي آهي جنهن جي شاعري ۾ مستقل تازگي، ترنمي ۽ تازه خيالي سان گڏ سندس اسلوب تهه دار، دلچسپ ۽ بامعني رهيو آهي شايد اهو ئي سبب آهي جو سندس شاعري پڙهندڙن کي هر دور ۾ دائمي مزو ڏيندي آهي. جذب ۽ عرفان جون منزلون ماڻيندڙ هن شاعر وٽ غزل جو اهڙو منفرد انداز رهيو آهي جنهن کي نه رڳو اهو ته ڪا به ادبي هلچل هن وقت تائين متاثر ڪندي نظر ڪونه ٿي اچي پر ان جي ابتر پٺين ٻن ڏهاڪن ۾ تمام ادبي کيتر جي تمام تحريڪن کي سندس ڪلام جي سماجي، ادبي ۽ آفاقي حيثيتِ فڪر ڪنهن نه ڪنهن ريت متاثر ڪندي نظر اچي ٿي. سنڌي ادبي کيتر جا بيشمارسنجيدهه محقق ۽ نقاد کيس غزل جو انتهائي ممتاز شاعر پڻ مڃين ٿا جن جو اهو پڻ خيال آهي ته تبسم جيترو ڀرجلو شاعر آهي سنڌ جي ادبي کيتر ۾ کيس اوتري حيثيت اڃان تائين ڪونه ملي آهي جيتري جو هو اصليتن حقدار ٿئي ٿو. منهنجي خيال ۾ تبسم جو سنڌي زبان جي تاريخ جي انهن تمام استاد شاعرن منجهان ڳاڻيٽو ڪري سگهجي ٿو جيڪي غزل ۾ انساني تعلقات جي انتهائي پيچيده نفسياتي مطالعي ۽ پنهنجي اردگرد کي نهايت دلربا، دلنشين، دل آويز ۽ ڳوڙهي مشاهدي ۾ پيش ڪندا رهيا آهن. سندس شاعري مان جهاتيون پائيندڙ طرزِ احساس ۽ ردِعمل مان پڻ هن جي هڪ باخبر انسان جي دل و دماغ جي نشاندهي ٿئي ٿي جنهن کي نه رڳو شاعري جي تمام فني رمزن جي ساڃاهه آهي. “رنگين شاعري سنگين زندگي” جي مقولي تي پورو ٺهڪندر تبسم سنڌي زبان جو اهڙو سرموڙ شاعر آهي جنهن لاءِ ماڻهن جي دلين ۾ پهچڻ، انهن ۾ رهڻ ۽ راڄ ڪرڻ جو ڪامل وسيلو سندس شاعري جو اسلوب ئي آهي. عبدالغفار تبسم اسان جي موجود ٽهي جي انهن ڪجهه شاعرن منجهان آهي جن متعلق مون کي يقين آهي ته ڏينهن رات جي ڪنهن نه ڪنهن ويل، ڪنهن نه ڪنهن پاسي، دنيا جي ڪنهن نه ڪنهن ڪنڊ ڪڙڇ ۾، ڪٿي نه ڪٿي ٻڌو، پڙهيو ۽ جهونگاريون ضرور ويندو هوندو. توڙي جو سندس اندازِ بيان تمام گهڻو فهم هئڻ ڪري سندس شاعري جي پروڙ عام مطالعي مان به پئجي وڃي ٿي پر سندس ڪلام ۾ موجود چاشني ۽ دلربائي انداز باربار پڙهڻ ۽ وڌيڪ توجهه سان پڙهڻ لاءِ اڀاري ٿو جو هو انساني شعور جي نازڪ معاملات کي لفظن ذريعي منظر عام تي آڻڻ جو ڪمال پڻ رکي ٿو. سندس شاعري انساني نفسيات جي گهرائين ۾ لهي وڃڻ جي جادوگري کان پڻ واقفڪار لڳندي آهي. جهڙا رومانوي جذبات مون کي تبسم جي شاعري ۾ لڀندا آهن اهڙا ڪنهن ٻئي شاعر جي ڪلام ۾ گهٽ نظر آيا آهن. شاعري جو مقصد پنهنجي اندر جي اڌمن، اهنجن ۽ پيڙائن جهڙي مشڪل جذبن کي آسان لفظن جا ويس پارائي پيش ڪرڻو هوندو آهي جنهن ۾ تبسم جهڙي عظيم شاعر کي ڪامياب ٿيندي ڏٺو ويو آهي جو لفظن جي هن جادوگر جي پٽاري ۾ انيڪ انمول جذبن تئين لفظ ستا پيا هوندا آهن جيڪي هن جي سوچ جي اشاري تي چلولائيندي پنهنجا جلوا ڏيکارڻ لاءِ بيتاب هوندا آهن. سندس خاص ڪتاب هيٺ ڏجن ٿا. • گلڙن جهڙا ڳل، ۱۹۶۶ع • شفق وارا ڇانورا، ۱۹۸۲ع • مٽيءَ جا سر، ۱۹۹۱ع • زندگي تنهنجا رنگ هزار (سفرنامو) ۱۹۹۴ع • هن وقت تائين سندس بيشمار ڪتاب جهڙوڪ بشمول • سي ئي جوڀن ڏينهڙا (آتم ڪٿا) ۱۹۹۴ع • سوچون صحرا سراب،۱۹۹۵ع • نيڻن جي آڳر ۾،۱۹۹۶ع • ڪندي ڪناري ناُوسال ۱۹۹۹ع • تنها ڪنڌي مسافر، ۱۹۹۹ع • اڀ هيٺان اڃارا گيت لڇن ۲۰۰۱ع • امريڪا، ٿائيلينڊ، سنگاپور جو سفر نامو)، • موسيقي موسم ۽ تبسم، ۲۰۰۳ع • سج آرسي ۾، ۲۰۰۵ع • جو پل جهومي جهول ۾، ۱۰۰۶ع • لنڊن تنهنجا رنگ هزار (لنڊن، • سونهن کڻي ساڻيهه ڄميو، • پسڻ جون پڪارون وغيره شامل آهن. سندس شاعريءَ جون ھيٺ ڄاڻايل، ڏھ آڊيو ڪيسٽون رليز ٿي چڪيون آهن. • چانڊوڪي جا مسافر • همسفر • منهنجا حسين خواب • سانوڻ ۽ ساجن • اداس • بيقراري • دردن جي دنيا • دل جون صدائون • منهنجا گيت • ڪلھ رات ڪو سپني ۾ آيو. • ان کان علاوه سندس سرجيل خوبصورت گيتن تي مشتمل هڪ سي ڊي ورلڊ سنڌي انسٽيٽيوٽ آف آمريڪا طرفان موتين مالا جي عنوان تحت رليز ٿي چڪي آهي. سندس ادبي ۽ علمي ڪاوشن طور کيس بيشمار انعام ۽ ايوارڊ ملي چڪا آهن جن مان • عبرت اخبار ايوارڊ، • سنڌي انسٽيٽيوٽشن واشنگٽن طرفان ايوارڊ، • اڳواڻ پبليڪيشن ايوارڊ، • سنڌ فنڪار ويلفيئر ٽرسٽ طرفان ايوارڊ، • ڊائو ميڊيڪل ڪاليج طرفان ايوارڊ وغيره شامل آهن. تبسم پنهنجي شاعري ۾ ڪٿي ڪٿي پنهنجي حقيقت پاڻ لڳندو آهي جنهن جي پيڙا ۽ درد ئي سندس زندگي جو اهڙو سرمايو آهي جنهن سان هو پنهنجي پڙهندڙن سان تخيلي تعلق جوڙيندي نظر ايندو آهي. منهنجا تمام گهڻا دوست اديب، مورخ، شاعر، دانشور آهن جن مان ڪيترائي مونکي پنهنجي تحريرن کان کوڙ پري نظر ايندا آهن ۽ کوڙ وري پنهنجي ڪلام و بيان کان مٿاهان بيٺا هوندا ملندا آهن پر ان پسمنظر ۾ تبسم جي شخصيت پنهنجي تحريرن جي برابر بيٺي نظر ايندي آهي تنهنڪري ان تي لکڻ لاءِ منافق ٿيڻ جي ضرورت ڪونه هوندي آهي بلڪه ان تي لکڻ تمام سولو لڳندو آهي جو ان جي ڪار ڪمائي تي نه وڌاءُ ڪرڻ جي ضرورت پوندي آهي نه گهٽاءُ ڪرڻ جي. کيس ننڍي هوندي کان لکڻ پڙهڻ ۽ اداڪاري جو شوق هوندو هيس. سندس سنڌي اداڪار وسيم ۽ وحيدمراد سان ملندڙ خوبصورت ۽ هيروئڪ چهري سبب کيس فلمن ۽ ڊرامن جو شوق پڻ هوندو هيو. نئون ديرو ۾ پڙهائي دوران ڊراميٽڪ سوسائٽي جي صدر واري دور۾ هن باغبان، ليلا چنيسر، شيرين فرهاد وغيره ڊراما پڻ ڪيا. ۱۹۸۷ع ۾ هن پاڪستان ٽيلي ويزن جي ڊرامي بري هن ڀنڀور ۾ ۽ چنڊ رهين ٿو دور ۾ پڻ هيرو جو ڪردار ادا ڪيو هيو. ان کان علاوه پي ٽي وي جي بيشمار پروگرامن جو روح روان رهيو جهڙوڪ ۱۹۸۱ع کان هڪ سال لاءِ سنڌ سينگار جو ميزبان. ڪجهه سالن تائين آرٽس ڪائونسل آف پاڪستان ڪراچي جي گورننگ باڊي جو ميمبر رهيو. تبسم ڪجهه فلمن ۾ پڻ ڪم ڪيو جن مان ۱۹۸۴ع ڌاري ايس ايم بروهي جي هدايات ۾ ٺهيل فلم برسات جي رات هئي جنهن ۾ هيرو جو ڪردار پاڻ ادا ڪيو هيائين جنهن جي شوٽنگ لاڙڪاڻو جي سمبارا هوٽل ۾ ٿي هئي جيڪا مان ٻه اڌائي ڏينهن ڏسڻ ويندو هيم جي ان دور ۾ مان سمبارا جي سامهون پوليس هيڊڪوارٽر ۾ رهندو هيم، فلم جي ٻي ڪاسٽ ۾صلاح الدين تنيو، منظورمراد، نسرين ناز، پونم، روشن عطا، منظور سخيراڻي ۽ ساقي شامل هيا. لاڙڪاڻا فلمز پڪچر هائوس ڪراچي پاران هي فلم ۱۹۸۵ع ڌاري عيدالفطر جي موقعي تي رليز ٿي هئي. سندس ٻي ڄاموٽ فلمز طرفان ۷ مارچ ۱۹۸۶ع تي هدايتڪار ايس گل جي ٺاهيل فلم سهڻاسائين ۾ تبسم ولن جو ڪردار اداڪيو هيو. ان فلم جو موسيقار غلام حيدر هيو جڏهن ته فلم جي ڪاسٽ ۾ غفار ڀٽي سان گڏ نورمحمد لاشاري، صلاح الدين تنيو، تهمينه، نيني ناز، ممتازڪنول، يارمحمد شاهه، روشن عطا، نسرين ناز، منظورمراد ۽ مشتاق جسڪاڻي شامل هيا. سنڌي ٻولي جي عظيم شاعر ناطي کيس دنيا ڀر ۾ گهرائي مان مرياده ڏني ويندي آهي. پاڻ مڃتا جي ان ماحول ذريعي انڊيا، امريڪا، ملائيشيا، سنگاپور، سعودي عربيه، دوبئي، بينڪاڪ، انگلنڊ، جرمني وغيره جي مختلف شهرن جون ياترائون ڪري چڪو آهي جن کي هو سفرنامن جي شڪل ڏئي اسان تائين پڻ پهچائيندو رهيو آهي. گذريل ڪيترن سالن تائين سنڌ جي ساڃاهه وند ادبي، سماجي حلقن ۾ تبسم جي شاعري بيشمار تخليقي، رومانوي ۽ مزاحمتي تحريڪن جي روح روان رهيو آهي. مان پڻ سوچ جي ارتقائي منزلن تي رسندي کان ئي سندس مداحن ۾ شامل رهيو آهيان جو تبسم جي شاعري پڙهندي ۽ ٻڌندي هڪ عجيب قسم جي ذهني، روماني ۽ جذباتي آزادي جو احساس جو واس وٺندو رهيو آهيان.   (آصف رضا موريو جي فيسبڪ ٽائيم وال تي ۲۲ نومبر ۲۰۲۳ع تي رکيل) عبدالغفار تبسم سنڌي ٻوليءَ جو خوبصورت شاعر ۽ نامور شخصيت ارشادعلي ميراڻي سنڌ ڌرتيءَ هميشه ادب، ثقافت ۽ فن جي آبياري ۾ پنهنجي خاص مقام کي قائم رکيو آهي. اهڙي ئي سرسبز ادب جي دنيا ۾ عبدالغفار تخلص "تبسم" صاحب جو نالو هڪ روشن ستاري جيان چمڪي ٿو. سندس زندگي ۽ شخصيت مختلف رنگن ۽ مرحلن سان ڀري پيئي آهي، جن ۾ نه صرف شاعري پر اداڪاري، ميزباني، فلم سازي ۽ سماجي خدمتون به شامل آهن. عبدالغفار تبسم صاحب ۲۰ نومبر ۱۹۵۱ع تي ڳوٺ ميرپور ڀٽو، تعلقو رتو ديرو، ضلعي لاڙڪاڻي ۾ جنم ورتو. پنهنجي پرائمري تعليم نئون ديرو ۽ ڳڙهي ياسين مان حاصل ڪئي. مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول نئون ديرو مان ۱۹۶۶ع ۾ مڪمل ڪيائين. اعليٰ تعليم لاءِ بي اي آرٽس ۽ ڪامرس ڪاليج لاڙڪاڻي مان ۱۹۷۲ع ۾ گريجوئيشن ڪئي ۽ ايم اي (بين الاقوامي تعلقات) ۾ سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان ۱۹۷۴ع ۾ ٻي پوزيشن حاصل ڪيائين. تبسم صاحب جو ادبي سفر ۱۹۶۴ع کان شروع ٿيو. سندس پهريون شعر ۱۹۶۶ع ۾ اورينٽل ڪاليج حيدرآباد جي هڪ مشاعري ۾ پيش ٿيو. هن وقت تائين سندس ڪيترائي شاعري مجموعا ڇپجي چڪا آهن، جن ۾: گلن جهڙا ڳل (۱۹۶۶ع) مٽي جا سر (۱۹۹۱ع) شفق وارا ڇانورا (۱۹۸۲ع) زندگي تنهنجا رنگ هزار (۱۹۹۴ع) سوچون صحرا سراب (۱۹۹۵ع) نيڻن جي آڳر ۾ (۱۹۹۶ع) تنها ڪنڌيءَ مسافر (۱۹۹۹ع) شامل آهن. تبسم صاحب جي شاعري ۾ محبت، ڌرتي ۽ انساني احساسن جو اظهار ملي ٿو، جيڪو سندس سوچ ۽ شخصيت جي عڪاسي ڪري ٿو. تبسم صاحب پنهنجي فني صلاحيتن کي به نکاريو. ۱۹۷۸ع ۾ مشهور ڊرامي بري هن ڀنڀور ۾ هيرو جو ڪردار ادا ڪيو. ٽيليويزن تي ڪيترائي سنڌي ڊراما پيش ڪيائين ۽ سنڌ سينگار پروگرام جو ميزبان رهيو. سنڌي فلم برسات جي رات ۾ هيرو جڏهن ته سهڻا سائين فلم ۾ ولن جو ڪردار ادا ڪيائين. تبسم صاحب ۱۹۸۳ع کان ۱۹۸۷ع تائين نئون ديرو ميونسپل ڪاميٽي جو چيئرمين رهيو ۽ شهر جي خدمت ۽ راڄوڻي فيصلن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين. پي آئي اي ۾ آفيسر جي حيثيت ۾ پڻ ذميواريون نڀايائين ۽ مارشل لا دوران ملازمت ختم ٿيڻ کانپوءِ ٺيڪيداري به ڪيائين. ۱۹۹۰ع ۾ ٻيهر پي آئي اي ۾ بحال ٿيو ۽ رٽائرمينٽ تائين پنهنجو فرض نڀايو. عبدالغفار تبسم صاحب جي شخصيت ڪيترين ئي صلاحيتن جو مجموعو آهي. شاعري، اداڪاري، ميزباني، سماجي خدمتون ۽ اعليٰ علمي قابليت سندس زندگيءَ جا روشن باب آهن. سنڌي ادب ۾ سندس خدمتون سدائين ياد رکڻ جوڳيون رهنديون. عبدالغفار تبسم جي شاعري سنڌي ثقافت، درد، محبت، ۽ سماجي حقيقتن جي نمائندگي ڪندي آهي. سندس شاعري نه رڳو داخلي جذباتن جو اظهار آهي، پر اهو سماجي ارتقا ۽ گڏيل شعور جي عڪاسي به آهي. سندس لفظن ۾ اها توانائي آهي، جيڪا دلين کي ڇهي ٿي، ۽ ذهنن کي جاڳائي ٿي. سندس شخصيت ۾ وقار، عاجزي، ۽ انسانيت جي خوشبو آهي، جيڪا سندس لکڻين ۾ نمايان آهي. تبسم نه رڳو شاعر آهي، پر هڪ اديب ۽ مفڪر به آهي، جيڪو پنهنجي سماج جي مسئلن کي شعوري انداز ۾ اجاگر ڪرڻ لاءِ قلم کڻي بيٺو آهي. تبسم جو ادبي سفر مختلف صفن تي مشتمل رهيو آهي، پر سندس شاعري خاص طور تي منفرد حيثيت رکي ٿي. هو جذبات، قدرتي مناظرن ۽ سنڌي ثقافت کي پنهنجي لفظن ۾ اهڙي انداز سان پيش ڪندو آهي، جو پڙهندڙ ۽ ٻڌندڙ کي هر لفظ پنهنجي دل جي ويجهو محسوس ٿيندو هجي. عبدالغفار تبسم جي شاعري جا موضوع گهڻ رخي آهن: سنڌ جي دريائن، ريگستانن، ۽ ماڻهن جي جدوجهد کي پنهنجي شاعري ۾ يادگار بڻايل آهي. محبت جي احساس کي سندس شاعريءَ ۾ اهميت حاصل آهي، جتي انساني عظمت ۽ جذبات جو وقار برقرار رهيوآهي. تبسم پنهنجي لفظن وسيلي سماج جي دردن ۽ مسئلن کي بيان ڪيو آهي، جيڪي هر سنڌي جي دل جي ڳالهه لڳن ٿا. سندس شاعريءَ ۾ سنڌ جي وڻن، گلن، ۽ فطرت جو عشق جاڳندو نظر اچي ٿو. عبدالغفار تبسم جي شاعري ۾ نه رڳو جذباتي حلاوت آهي، پر فڪري گهرائي به آهي. سندس لکڻيون سنڌي ادب لاءِ هڪ سرمايو آهن، جيڪي نه رڳو پڙهڻ وارن کي متاثر ڪن ٿيون، پر ادب جي طالب علمن لاءِ تحقيق جو اهم ذريعو پڻ آهن. تبسم جي شاعري پڙهڻ سان اهو محسوس ٿئي ٿو ته هو لفظن وسيلي پنهنجي دور جي سماجي، سياسي، ۽ ثقافتي حالتن کي قلمبند ڪري رهيو هو. عبدالغفار تبسم سنڌي ادب جي ان اُفق تي هڪ اهڙو تارو آهي، جنهن جي روشني سدائين سنڌ جي دلين ۽ ذهنن کي روشن ڪندي رهندي. سندس شاعري نه رڳو پڙهندڙن لاءِ خوشي ۽ جذبات جو ذريعو آهي، پر اها هڪ اهڙي فڪري ورثي جي نمائندگي به ڪري ٿي، جنهن تي سنڌي ادب کي هميشه فخر رهندو. عبدالغفار تبسم، بيشڪ، سنڌ جو هڪ وڏو شاعر ۽ اديب آهي، جنهن جا لفظ هميشه جيئرا رهندا. تبسم عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جو مطلب آهي "مرڪ" يا "هلڪي مرڪ". هي خوشي، محبت، سکون يا شائستگيءَ جو اظهار ڪري ٿو. تبسم هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو نه صرف دل کي خوش ڪري ٿو پر ٻين لاءِ پڻ محبت ۽ ويجهڙائيءَ جو سبب بڻجي ٿو. تبسم هڪ اهڙي خوبصورتي آهي، جيڪا ماڻهن جا دل ڳنڍي ٿي ۽ سماجي ماحول کي خوشگوار بڻائي ٿي. هي نه صرف اندروني سڪون جو ڪارڻ آهي پر ٻين لاءِ پڻ خوشيءَ جو ذريعو آهي. تبسم نئون ديرو جو هڪ نامور شاعر ۽ ادبي شخصيت آهي، جنهن جي شاعري سندس دور جي فڪر ۽ جذبات جي عڪاسي ڪري ٿي. سندس شاعري جو انداز منفرد ۽ سليس آهي، جيڪو عام ماڻهو جي دلين تائين پهچڻ جي صلاحيت رکي ٿو. تبسم پنهنجي ڪلام ۾ نه صرف عشق ۽ محبت جا رنگ آندا آهن، پر سماجي مسئلن ۽ انساني قدرن کي به تمام گهڻي اهميت ڏني آهي. عبدالغفار تبسم جو جنم ادبي ماحول ۾ ٿيو، جيڪو سنڌ جي ثقافت ۽ ادب جي لحاظ کان سدائين زرخيز رهيو آهي. ننڍپڻ کان ئي شاعري سان شوق هجڻ ڪري، هن شاعري جي ميدان ۾ پنهنجو پاڻ کي مڃايو. سندس ڪلام ۾ سنڌ جي مٽي جي خوشبو ۽ مقامي ماڻهن جي امنگن جو اظهار ملي ٿو. عبدالغفار تبسم جا موضوع وسيع آهن. هو عشق، محبت، سماجي ناانصافي، قوم پرستي، ۽ انساني قدرن تي شاعري ڪندو آهي. سندس شعرن ۾ سنڌي ٻولي جي حسن، ثقافت ۽ ورثي کي نمايان طور پيش ڪيو ويو آهي. هو پنهنجي ڪلام ذريعي نه صرف خوشين، پر ماڻهن جي ڏک ۽ سورن کي به بيان ڪري ٿو. عبدالغفار تبسم جا شايع ٿيل ڪتاب ، ادبي حلقن ۾ تمام گهڻو پسند ڪيا ويندا آهن. هو ادبي محفلن ۾ پڻ هڪ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ سنڌ جي مختلف شهرن ۾ ٿيندڙ مشاعرن ۾ شرڪت ڪندو رهيو آهي. سندس شاعري نه صرف سنڌ ۾، پر ٻاهرين ملڪن ۾ به پڙهي ۽ پسند ڪئي ويندي آهي. عبدالغفار تبسم سنڌ جي ادبي دنيا ۾ هڪ اهم حيثيت رکي ٿو. سندس شاعري نسلن لاءِ مشعلِ راهه آهي ۽ ادب جي دنيا ۾ هڪ قيمتي ورثو آهي. هن پنهنجي لفظن ذريعي سنڌ جي ماڻهن ۽ ثقافت کي جنهن انداز سان پيش ڪيو آهي، اهو تاريخ ۾ هميشه ياد رهندو.

نقش ناياب منگي ھن شخص جي ڪھڙي ڳالھ ڪجي خليل مورياڻي سن ۱۹۷۴ع کان ۱۹۸۰ع تائين ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ نوڪري ڪرڻ کانپوءِ جڏھن شڪارپور واپس آيس ته گھڻو ڪري سڄي سنگت شڪارپور کي ڇڏي، ڪراچي اسلام آباد ۽ ٻين شھرن ۾ وڃي آباد ٿي چڪي ھئي. ھتي صرف ڪجھ دوست ۽ ساٿي وڃي باقي رھيا ھيا، جن مان عزيز ساگر سان ڪڏھن ڪڏھن ميل ملاقات پئي ٿيندي ھئي، جنهن به پنهنجيون ترجيحون بدلائي وڃي مسجد وسائي ھئي ۽ باقي وقت حڪمت جي ڪرت ۾ مشغول ٿي چڪو ھيو. انهيءَ ڪري مان سخت اڪيلائي ۽ ويڳاڻپ جو شڪار رھيس. انهيءَ دوران سڌ پئي ته حاجي غلام رسول ميمڻ رحيم يار خان صادق آباد کانپوءِ سکر کي به ڇڏي اچي شڪارپور جا وڻ وسايا آھن ۽ ھتي گھگھراڻي گھٽيءَ ۾ ماڊرن پريس قائم ڪري چڪو آھي. گھڻو ڪري آفيس ٽائيم کانپوءِ جڏھن اتي وڃڻ لڳس ته پريس تي ڪجھ نوان چھرا نظر آيا جن کي روزانو اتي موجود ڏٺم. انهن ۾ نقش ناياب منگي صاحب مکيہ ماڻھو ھيو جيڪو پريس جي سڄي ڪارونهوار ۾ مشغول ھوندو ھيو ۽ سندس خدمت چاڪريءَ ۾ ھڪ سنهڙو ۽ ڦڙتيلو نوجوان انور فگار ھَڪڙو ھوندو ھيو. نالن ۽ تخلص مان اھو ڀانيم ته شاعر ۽ اديب آھن. اتي ئي ڪڏھن ڪڏھن ٻين شخصن سان پڻ ملاقات ٿيندي رھندي ھئي. انهن ۾ خاص ڪري رئيس غلام مصطفيٰ خان ڀيو، جنهن کي اسان علامه ڀيو صاحب چوندا ھياسين ۽ ٻيو شخص ڊاڪٽر عبدالخالق راز سومرو صاحب ھو جيڪو ان وقت خانپور ھاءِ اسڪول ۾ استاد ھيو ۽ ڳوٺ حاجي خان ڪلھوڙي ۾ رھندو ھو. ڊاڪٽر صاحب گھڻو ڪري ھر آچر ڏينهن، شڪارپور سنگت سان ملڻ ايندو ھو. اتي ئي گھڻو ڪري روزانه ڀاءُ نعمت اللھ ڀٽو سان به ملاقات ٿيندي ھئي، جيڪو مھراڻ جنرل ناليج جي ڇپائيءَ وغيرھ جي سلسلي ۾ ايندو ھو. اھڙو ادبي ماحول ڏسي، دل کي ڪجھ آٿت مليو. آھستي آھستي ميل جول وڌيو ته ويجھڙائپ ٿي، جيڪا پوءِ سڀني سان ڀائپيءَ ۾ بدلجي وئي. ان وقت حاجي غلام رسول ميمڻ جي طرفان قائم ڪيل اداري مھراڻ پبليڪيشن طرفان ڪيترا ئي ڪتابي سلسلا جاري ھيا، جن ۾ ”اسان جا اديب اسان جا شاعر“، ”سنڌي انسائيڪلوپيڊيا“ کان سواءِ ”معلومات مھراڻ“ خاص اھميت رکندا ھيا. انهن مان ”اسان جا اديب اسان جا شاعر“ کي نقش ناياب منگي مرتب ڪندو ھيو. مون اُتي منگي صاحب کي ھميشه ڇپائيءَ جي ڪمن، خاص ڪري مواد کي سھيڙن، پروف ڏسڻ، مختلف اديبن شاعرن سان لک پڙھ کان علاوھ سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ڏانهن موڪلڻ لاءِ VPP پارسل تيار ڪرڻ ۾ مصروف ۽ مشغول ڏٺو، ساڻ ساڻ پان ۽ چانھ جو دور پڻ پيو ھلندو ھو. جيئن جيئن ساڻس ويجھڙائپ ٿي ته مون محسوس ڪيو ته منگي صاحب کي شڪارپور شھر ۽ ضلعي جي تاريخ ۾ تمام گھڻي دلچسپي آھي. ان سلسلي ۾ ڪيترن انگريزي، اردو ۽ سنڌي ڪتابن وغيرھ جا ريفرنس پيا ڏيندا ھئا. جيئن ته منهنجو ان وقت تائين پڙھڻ جي حوالي سان واسطو صرف ڪھاڻين، ناولن، سفرنامن ۽ سياسي ڪتابن سان ھيو، ان ڪري تاريخ جي ڪتابن سان ان کان اڳ ۾ واسطو ڪو نه پيو ھيو. ڇاڪاڻ ته ان کي خشڪ موضوع سمجھي، ويجھو ڪو نه ويندو ھيس، مگر منگي صاحب جي صحبت ۾ رھي، تاريخ جي ڪتابن ۾ ڪجھ دلچسپي وڌي. مونکي اھو ٻڌائيندي فخر ٿو محسوس ٿئي ته ان ڳالھ جو سھرو منگي صاحب ڏانهن وڃي ٿو، ور نه ته اسان ھسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪري يا شڪارپور بابت ايترا ڪتاب وغيرھ ڇپائي ڪو نه سگھون ھا. اتي وري ھڪ ٻي ڳالھ اھا آھي ته نقش ناياب منگي صاحب کي پنهنجي ذاتي شھرت يا پنهنجو نالو پيدا ڪرڻ جو ڪو شوق ڪونه ھيو. مون پنهنجي گنهگار اکين سان ڏٺو ته؛ وڏيون وڏيون ڊگريون رکڻ وارا کانئس پنهنجين لکڻين ۾ ۽ خاص ڪري تحقيقي مقالن ۽ مضمونن ۾ درستگيون ڪرائڻ لاءِ وٽس کڻي ايندا ھيا، جن تي ڪلاڪن جا ڪلاڪ ۽ ڪيترا دفعا ڏينهن جا ڏينهن بحث مباحثا به ٿيندا ھيا. انهن بحث مباحثن ۾ مون ھميشه منگي صاحب کي ٺوس دليلن ۽ ثبوتن سان ڪيترن ڪتابن جا حوالا وغيرھ ڏيندي ڏٺو ۽ آخر ۾ ائين ٿيندو ھيو ته انهن ڊگري يافته محققن کي پنهنجي مھينن جي محنتن سان لکيل مضمونن وغيرھ کي منگي صاحب سان سھمت ٿيندي، انهن ۾ تبديلي ڪرڻ لاءِ مجبور ٿيڻو پوندو ھو. ھڪ شاعر جي حيثيت ۾ به مون نقش ناياب منگي صاحب کي استاد شاعر محسوس ڪيو. علم عروض جي کيس مڪمل ڄاڻ ھئي. اڄ مان محسوس ڪريان ٿو ته سندس وفات کانپوءِ شڪارپور ۾ انهيءَ پائي جو استاد شاعر شل ڪو بچيو ھجي. جيتوڻيڪ سندس شاعريءَ جو مجموعو ھن وقت تائين ڇپجي نه سگھيو آھي. سندس گھڻي شاعري ڪيترن ئي رسالن، اخبارن وغيرھ ۾ ٽڙي پکيڙي پئي آھي. سندس مڪمل شاعريءَ کي ڇپائڻ، وقت جي اھم ضرورت آھي. ان کان علاوھ سندس ڪيتريون نثري تخليقون پڻ ٽڙيل پکڙيل صورت ۾ موجود آھن، جيڪي پڻ ڪتابي صورت ۾ ڇپجڻ جي انتظار ۾ آھن. منگي صاحب جتي ڪهنه مشق شاعر ۽ ناميارو نثر نويس ھيو، اتي تمام سٺي ترجمي نگار جي حيثيت ۾ سندس ناماچار رھيو آھي. انهيءَ ترجمي واري ڪم ۾ مشھور انگريزي عملدار ايف جي گولڊ سمڊ جو اڻويھين صديءَ ۾ لکيل ڪتاب Memoirs on Shikarpur پڻ خاص اھميت رکي ٿو. ھن وقت تائين سندس ھڪ ڪتاب، ”شڪارپور: ھڪ اڀياس“، روشني پبليڪيشن طرفان ۲۰۰۴ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿي چڪو آھي، جنهن ۾ منگي صاحب جا ڇھ مضمون شامل آھن. ھن وقت تائين شڪارپور بابت شايع ٿيل ڪتابن ۾ ھيءُ پھريون ڪتاب آھي جنهن ۾ شڪارپور بابت گھڻي ڀاڱي مضمون جديد تحقيق جي بنياد تي لکيل آھن. ھي ھيو منگي صاحب جي لکيل تخليقن جو مختصر وچور. ان کان علاوھ ھڪ استاد جا پيدا ڪيل شاگرد به ڄڻ ته ھن جي تخليقن جي حيثيت رکندا آھن. نقش ناياب منگيءَ لاءِ اسان وٽ چيو ويندو آھي ته؛ اعليٰ تعليمي يافته ڪو نه ھيو يا وري وٽس ڪنهن يونيورسٽي وغيرھ جي ڊگري ڪو نه ھئي. اُتي مان اھو چوندي ڪو به عار محسوس ڪو نه ٿو ڪريان ته منگي صاحب وٽ جيتوڻيڪ ڪا به ڊگري وغيرھ ڪو نه ھئي پر پوءِ به اسان جي آڏو، سندس ھڪ شاگرد جي حيثيت ۾ اھڙي تخليق موجود آھي، جنهن تي کيس وڏو فخر ھيو. اھو شاگرد آھي، ڊاڪٽر انور فگار ھڪڙو. پنهنجي ان تخليق تي، پنهنجين لکيل تخليقن کان وڌيڪ، محنت ڪيائون. ھن جي پي ايڇ ڊي جي ڊگري حاصل ڪرڻ تائين، منگي صاحب جو وڏو ڪردار رھيو آھي. دامي، درمي ۽ سخني سندس ھر وقت نه صرف مدد ڪيائون پر ھميشه ھمٿ افزائي پڻ ڪندو رھيس. ڊاڪٽر انور فگار ھڪڙي تي ايتري محنت ڪيائون ۽ محبت ڏنائون جيتري ڪو مائٽ پنهنجي اولاد تي، به ڪو نه ڏيندو آھي. انهيءَ مان منگي صاحب جي سخاوت جو چڱيءَ ريت اندازو لڳائي سگھجي ٿو. ساڻس روبرو آخري ملاقات، سندس گھرواريءَ جي وفات جي موقعي تي جون مھيني ۾ نمازِ جنازھ کان اڳ ۾ ٿي ھئي، جڏھن منگي صاحب کي وھيل چيئر تي نماز ۾ شرڪت لاءِ وٺي پئي آيا. وڌي ساڻس ڀاڪر پائي مليس ته مونکي ڪو نه سڃاڻي سگھيا. ڇاڪاڻ ته وڏو وقت بيمار رھڻ سبب سخت ڪمزور ٿي چڪا ھيا ۽ سندس نظر به جھيڻي ٿي چڪي ھئي. جڏھن کيس پنهنجو نالو ٻڌايم ته يڪدم روئي ويٺا. منهنجي به اکين مان ڳوڙھا وھي نڪتا ۽ سڏڪا ڀري روئي ويٺس. اکين مان وھي نڪتل گرم ڳوڙھن جي آلاڻ کي اڄ به محسوس ڪري رھيو آھيان. ان کانپوءِ به ساڻس فون ذريعي ڳالھ ٻولھ ٿيندي رھندي ھئي. وفات کان ھڪ ھفتو اڳ، موبائل تي رابطو ٿيو. رسمي ڳالھ ٻولھ کان پوءِ سڏڪا ڀري روئندو رھيو. مان کيس آٿت ڏيندو رھيس ته جلد ئي وٽس اچي حاضر ٿيندس. بدقسمتيءَ سان وٽس وڃي نه سگھيس، جنهن جو ڏک ھميشه رھندو. جيئن ته ھي دنيا فاني آھي انهيءَ ڪري ھر ڪنهن کي اڄ نه سڀاڻي ھي جھان ڇڏڻو آھي، اھڙيءَ ريت ۷ ڊسمبر ۱۹۴۸ع تي جنم وٺندڙ حق نواز منگي ۷ آڪٽوبر ۲۰۱۱ع، ۶۲ سال، ۱۰ مھينا عمر ماڻي ۶۳ سالن جي ڄمار ۾ اسان کان موڪلائي اھڙي جوءِ وڃي وسائي جتان ڪو به واپس نه وريو آھي. جيڪڏھن ڏٺو وڃي ته ۶۳ ورھين جي عمر پيغمبري عمر آھي. ڇاڪاڻ ته اسان جي پياري نبي ڪريم صلعم جن به ۶۳ سالن جي عمر ۾ لاڏاڻو ڪيو ھو. ان کان علاوھ منهنجي خيال ۾ سنڌ جي لاکيڻي لطيف به اٽڪل ۶۳ ورھين جي ڄمار ۾ رھلت فرمائي ھئي. اھڙيءَ ريت منهنجو پيارو دلبر دوست حق نواز نقش ناياب منگي به اھڙي سعادت حاصل ڪري پنهنجي مالڪ حقيقي سان وڃي مليو. ڌڻيءَ در دعا آھي ته مولا پاڪ کيس جنت الفردوس ۾ جاءِ ڏيندو (آمين). حق نواز نقش ناياب منگي ڪوڙي ڇانو ڪڪر جي غلام رسول ميمڻ ياد آئي آھ ڪنھن جي اي ستمگر آسمان خون جا ڳوڙھا ڇو منھنجي نيڻن مان آهن روان اسان جو پيارو دوست، ھڏ ڏوکي، ھمدرد ۽ شڪارپور جو مشھور شاعر، اديب، محقق ۽ صحافي حق نواز نقش ناياب منگي شڪارپور ۾ ۷ آڪٽوبر ۲۰۱۱ع تي گذاري ويو. سندس وڇوڙي واري صدمي جھوري ڇڏيو آھي. ھن سان گذاريل ھر گھڙي ماضيءَ جو سير ڪرائي ٿي. جنھن سان آئون وڌيڪ ڏکارو ٿي وڃان ٿو. اڄ جڏھن اُھي يادون اُڀري اچن ٿيون ۽ اُھي دل گھريا دلبر سامھون نه ٿو ڏسان ته غمزدھ ٿي وڃان ٿو. ڪشمور ۾ ورڪشاپ تي ۱۹۶۲ع ۾ جڏھن حق نواز جي وڏي ڀاءُ علي نواز سان گڏ ڪم ڪندو ھئس تڏھن اسان ھڪ ئي ڪالوني ۾ رھندا ھئاسين ۽ اُتي اڪثر حق نواز منھنجي ڪوارٽر تي اخبارن ۽ رسالن جي مطالعي لاءِ ايندو ھو. مان کيس ھفتيوار ناظم اخبار (جيڪا شڪارپور مان نڪرندي ھئي ۽ باقاعدھ ھر ھفتي مون وٽ ايندي ھئي) ۽ ماھوار نئين زندگي جا پرچا پڙھڻ لاءِ ڏيندو ھئس. انھن جو مطالعو ڪندي ڪندي ھن به پنا ڪارا ڪرڻ شروع ڪيا. حق نواز جي ادب سان دلچسپي ڏسندي مان ماھوار نئين زندگي، ڳوٺ سڌار ۽ سھ ماھي مھراڻ جا پرچا ھن لاءِگڏ ڪرڻ شروع ڪيا، جيڪي سندس مطالعي لاءِ نھايت ڪارآمد ثابت ٿيا. انھن ئي ڏينھن ۾ ھن جي ذھانت کي ڏسندي سندس استاد آذر ناياب بدايونيءَ کيس علم عروض سيکارڻ شروع ڪيو. آذر ناياب پاڻ به اردو، فارسي ۽ سنڌي ۾ شاعري ڪندو ھو. سندس قابليت جو چرچو ھوندو ھيو. مشاعرن ۾ اسٽيج تي ويٺي ويٺي شاعرن جي شاعري مان علم عروض جي کوٽ واڌ ۽ گرامر جي غلطين کي ظاھر ڪندو ھو. ڪشمور ھاءِ اسڪول ۾ آذر ناياب وٽ سنڌي شاعرن جو به اچڻ وڃڻ ٿيندو ھو، جن ۾ شعبان بخت، رشيد احمد لاشاري، عبدالڪريم گدائي، فيض بخشاپوري ۽ ٻيا شامل ھوندا ھئا. تن سان حق نواز جي ملاقات ڪرائيندو ھو. بشير مورياڻي جن ڏينھن ۾ تعليم کاتي ۾ ھوندو ھو ته اڪثر ڪشمور ھاءِ اسڪول ۾ انسپيڪشن تي ايندو ھو. ھر دفعي آذر ناياب صديقي کان ھجائتو ٿي پڇندو ھو ته؛ ”گھڻا ڇوڪرا تيار ڪيا ٿي؟“ آذر ناياب ھر ڀيري جيڪي شاگرد سندس سامھون آڻيندو ھو، انھن ۾ منگي صاحب سر فھرست ھوندو ھو. حق نواز به ننڍپڻ کان ھوشيار ھو. انگريزي، تاريخ  ۽ رياضي ان وقت کان سندس پسند جا موضوع ھيا. اسڪول مان ڪڏھن ڪڏھن پين يا ڊڪشنري انعام ۾ ماڻي ايندو ھو ته مون کي ڏيکاريندو ھو ۽ خوشي ۾ نه ماپبو ھو. ۱۹۷۷ع ۾ جڏھن شڪارپور جي بجاج گھٽيءَ ۾ مون پريس کولي ته منگي صاحب سان گڏ شڪارپور جو ناليوارو اديب، شاعر، صحافي ۽ فرض شناس اُستاد حبيب اللھ ڀٽو به ھر روز شام جو اچي مون وٽ گڏبا ھئا ۽ پوءِ اسان ٽئي پريس بند ڪري سموري بازار لتاڙيندي علمي ادبي ڪچھرين ۾ محو ٿي، سائين حبيب اللھ کي واڌو مارڪيٽ وٽ ڇڏيندا ھئاسين ۽ پاڻ دادوائي روڊ تي پھچي، ڪلاڪن جا ڪلاڪ بيھي ادب جي واڌ ويجھه ۽ ادبي سيريز لاءِ موصول ٿيل مواد تي گفتگو ڪندا ھئاسين. ڪڏھن ڪڏھن اسان موضوع تان ھٽي پنھنجي گھر جي مسئلن تي به ڳالھائيندا ھئاسين، ڇو جو ھاڻي منگي منھنجو دوست نه پر گھر جو ڀاتي بڻجي چڪو ھو. مرحوم حبيب اللھ، منگي صاحب کي ڊاڪٽر قيوم طراز ۽ بدر اُڄڻ سان ملرايو ھو. انھن ڏينھن ۾ ڊاڪٽر قيوم طراز شڪارپور ۾ شھر جو دادلو شاعر تسليم ڪيو ويندو ھو. بدر اُڄڻ به انگريزي ادب ۽ تنقيد نگاريءَ جي حوالي سان گھٽ نه ھو. جڏھن ٽئي اچي گڏجن ته شعر و شاعريءَ ۽ تنقيد نگاريءَ تي بحث مباحثا ڪن. ڊاڪٽر قيوم طراز ته منگي صاحب کي تمام گھڻو مان ڏيندو ھو ۽ سندس ذھانت جو اسان سان اعتراف ڪندو ھو. ان وچ ۾ ”اسانجا اديب، اسانجا شاعر‟ جي ترتيب ۽ خط وڪتابت جي سلسلي ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي شاعرن ۽ اديبن سان سندس تعلقات وڌندا رھيا. سندس دوستن جو حلقو وسيع ٿيندو ويو. مرحوم حبيب اللھ ڀٽي جڏھن شاھ محمد ثاقب منگي سان نقش ناياب منگي جي ملاقات ڪرائي تڏھن اسان جي محفلن ۾ اڃا وڌيڪ رونق اچي وئي. شاھ محمد ثاقب به ڀلوڙ شاعر، نثر نويس ۽ موسيقيءَ جو ڄاڻو ھوندو ھو. ڪڏھن ڪڏھن شاھ لطيف جي شاعري تي منگي صاحب سان ڪافي بحث ڪندو ھو. اسان ٻنھي جي وچ ۾ نه پوندي اھو چئي جان ڇڏائيندا ھئاسين ته؛ ”منگي آھيو ٺھي ويندؤ“. تاريخ جي ڄاڻوءَ جي حوالي سان مون حق نواز کي شڪارپور واري سنگت ۾ مٿانھون محسوس ڪيو. ھو ھڪ نقطي کي بيان ڪرڻ لاءِ به غلام مصطفي ڀيي وانگر حوالا ۽ دليل لاءِ ڪتابن جا ڍير سامھون رکي ڏيندو ھو. حوالن مٿان حوالا پيش ڪري جڏھن سرسي حاصل ڪندو ھو ته منھنجي من ۾ ايئن خوشي محسوس ٿيندي ھئي جيئن ڪو پنھنجي ٻچي جي ڪاميابي تي سرھو ٿيندو ھجي. اسان وٽ جڏھن نقش ناياب منگي تاريخ جي موضوع تي گفتگو ڪندو ھو ته مشڪل سان ڪو ھڪ يا ٻه اديب سندس گفتگو ۾ شامل ٿيندا هئا. ڇو جو اسان جي سموري سنگت ۾ ڪو به تاريخ جو ماڻھو نه ھو. ان اھڙي ماحول ۾ جڏھن اسان وٽ منگي صاحب آيو ته کيس ڏسندي ڏسندي اسان جي سنگت به ڊائجسٽن ۽ ناولن مان جند ڇڏائي ۽ تاريخ جھڙي اھم موضوع ۾ دلچسپي ورتي. حقيقت ۾ منگيءَ ئي اسان کي تاريخ ۽ تاريخي ڪتابن کان روشناس ڪرايو. ان جو ھڪ مثال منھنجي دوست خليل مورياڻي جي شڪارپور ھسٽاريڪل سوسائٽي جو بنياد آھي جيڪا وڌي وڻ ٿي چڪي آھي. ھڪ سٺي تاريخ جي ڄاڻوءَ کان علاوه سٺي اديب، مترجم ۽ شاعر جون خوبيون به منجھس شامل ھيون. ھن ادب جي ميدان ۾ ڪيترا ئي نوجوان شاگرد تيار ڪيا. کيس اھڙي محنت ڪندي ڏسندو ھئس ته هن جو ادبي سفر منھنجي اڳيان ايندو ھو. منگي صاحب کي ادب ۾ ان منزل تي ڏسي خوشيءَ ۾ نه ماپبو ھئس. تڏھن ئي دل ۾ خيال آيو ته ڇو نه سندس خدمتن جي اعتراف ۾ ڪو رسالو يا اخبار جاري ڪريان. ان سان منھنجو صحافت وارو شوق به پورو ٿيندو ۽ منگي صاحب جي خدمتن جو اعتراف به ڪري سگھندس. تڏھن شڪارپور مان لکيدر تان سندس تخلص سان ”ھفتيوار ناياب‟ ۱۷ جون ۱۹۹۱ع  تي جاري ڪئي ۽ ڪڏھن اخبار ته ڪڏھن رسالي جي صورت ۾ پڌري ڪري، سلسلي کي ھلائيندا رھياسين. ناياب جي ايڊيٽري مون وٽ ھئي. جڏھن خبر پئي ته ماھوار نئين زندگي حيدرآباد جو جوائنٽ ايڊيٽر شعبان بخت رٽائرڊ ڪري ڪشمور ۾ پنھنجو ادبي ڪم سرانجام ڏئي رھيو آھي، تڏھن منگيءَ جي ادبي رھبر شعبان بخت کي شڪارپور گھرائي ھفتيوار ناياب جي ايڊيٽري سونپيسين، جيڪا ھن بخوبي نڀائي ۽ ”ناياب“ کي چار چنڊ لڳرايا. حق نواز جي سڀ کان وڏي خوبي جا ھر ڪنھن ۾ ناھي ھوندي، ھو نيت جو صاف ۽ دل جو ڪشادو ھو. ڪنھن جي به ڪڏھن به گلا نه ڪيائين. ھن پريس جي ڪمن کي به اھڙيءَ طرح سنڀاليو جيئن ڪو پنھنجي گھر جو ڀاتي، پنھنجي ئي ڪاروبار کي سنڀاليندو آھي. ھر مسئلي کي غور سان ٻڌي پوءِ مسئلي جو حل ڪڍي، ھر ممڪن مدد ڪندو ھو. ٻنھي جو ھڪ ٻي جي ڏک سک ۾ ساٿ ڏيڻ وارو دور تيسين ياد رھندو جيسين دم حياتي آھي. ۲۵ سيپٽمبر ۲۰۱۱ع تي اسان واري يار خليل مورياڻي شڪارپور جي مشاھيرن تي پروگرام ڪرايو. مٿان وري شرڪت جو زور به رکيائين. پروگرام تي حسيب سان گڏ وڃڻ کان اول، ڏيڊ ڪلاڪ منگي صاحب وٽ ويٺو رھيس. پنھنجي دور جي پراڻين ڳالھين کي ياد ڪندا رھياسين. مون کي ڪھڙي خبر ھئي ته ھيءَ ملاقات نقش سان آخري ملاقات ثابت ٿيندي. ۷ آڪٽوبر ۲۰۱۱ع تي صبح جو فون ڪري سندس پٽ انيس الرحمان اطلاع ڏنو ته ڌرتي پيرن ھيٺيان نڪري وئي. منگي صاحب جو ننڍپڻ، ڦوھ جواني ۽ پڇاڙي، اکين اڳيان ڪنھن فلم جيان ھلندي رھي. ھن سان گھاريل ڏينھڙن کي ڪھڙي طرح سھيڙيان؟ ھن سان گڏ کل، خوشي ۽ غم وارو سفر سدا ياد رھندو. نقش ناياب منگي حسيب ناياب منگي اهو ۱۹۶۳ع جو زمانو هو، جڏهن پاڻ ڪشمور ۾ تعليم پرائڻ دوران پنهنجي استاد آذر ناياب بدايوني جي رهبريءَ ۾ لکڻ شروع ڪيائون. سنڌي ۽ اردو، توڙي سرائيڪي زبانن ۾ نه صرف لکڻ لڳو پر ڇپجڻ به لڳو. انهن ڏينهن ۾ ڪشمور جي علمي ۽ ادبي ماحول تي آذر صاحب جو اثر ڇانيل هو. وٽس شعبان بخت، فيض بخشاپوري، عبدالڪريم گدائي، رشيد احمد لاشاري توڙي ٻيا پڪا پختا شاعر اچي ڪٺا ٿيندا هئا ۽ علمي ادبي محفل ڪڏهن تنقيدي رخ اختيار ڪري ويندي هئي ته ڪڏهن بياض کلي ويندا هئا ۽ مشاعرو شروع ٿيندو هو تان جو پيشيءَ جو شاعر گهر روانا ٿي وڃن، محفل پئي هلندي هئي. اهڙي ماحول ۾ رهندي، سنڌ جي ويدانتي ڪوي ساميءَ جو پاڙيسري ڀلا ڪٿي خاموش ٿي ويهي سگهيو ٿي. سو پاڻ به شعر پڙهندو هو ۽ انهن ناليوارن ڪوين جا رايا دل سان تسليم به ڪندو هو. تن ڏينهن جا شاعر به تنقيدي راءِ اهڙي پيش ڪندا هئا جو سکڻ وارو سکي وٺندو هو. ان جي برعڪس اڄ اهڙو به ڪٿي ڪٿي ماحول ڏسون ۽ ٻڌون پيا جو رهبري ڪرڻ وارو تنقيدي راءِ اهڙي ته پيش ٿو ڪري جيڪا تنقيد جي علم واري اصولن ۾ شامل ئي نٿي ٿئي. تڏهن ئي ته اڳي گهڻا ئي شاگرد ناليوارن استادن جي رهبريءَ ۾ عالم، اديب، شاعر ۽ علم دوست بڻجي ادب جي دنيا ۾ اڀري آيا، جن جا تذڪرا پاڻ ويٺا ڪريون ٿا. اهي اُهي ڏينهن هئا جن ڏينهن ۾ سنڌي زبان جا ماهوار نئين زندگي ۽ مهراڻ جهڙا مشهور رسالا مطالعي هيٺ اچڻ کانپوءِ پڙهندڙن کان به اُجرا احساس قلمبند ڪرائيندا هئا. ساڳيءَ روايت تي هلندي ”نقش“ ناياب منگي نه صرف مهراڻ ۽ نئين زندگي جو مطالعو ڪندو هو پر نئي دهلي مان بيسوين صدي به پابندي سان گهرائي پڙهندو هو. تنهن اردو رسالي ۾ ته سندس مواد پڻ وڏي عرصي تائين ڇپيو. انهن ڏينهن ۾ حق نواز اي مجيد جي نالي سان لکندو هو. يا ۱۹۶۸ع ۾ روهڙي جا وڻ وسايائين ته مستانه شڪارپوري ٿيو، پوءِ جڏهن محسوس ڪيائين ته شاعريءَ جي ڏات برسات جيان ٽمي منهنجي زندگي کي شعور آڇي رهي آهي، تڏهن پنهنجي استاد آذر ناياب کي اهميت ڏيئي ”نقش“ تخلص سان ناياب ڳنڍي، سنڌ ۽ هند جي مشهور ادبي رسالن ۾ پنهنجون ڪويتائون ۽ نثري رچنائون شايع ڪرائڻ لڳو. ”نقش“ ناياب منگيءَ جي سُڃاڻپ جو حوالو ته تحقيق آهي، ان ڳالهه ۾ به ڪو شڪ ڪونهي ته روهڙي ۽ سکر کي خير آباد چئي، جڏهن پنهنجي اباڻي شهر شڪارپور واپس وريو ته هتي جي علمي ادبي ماحول ۾ سندس سڪو ڄمي ويو. هو ناولن ۽ ڊائجسٽن مان دوستن جي جند آجي ڪرائي، شڪارپور جي تاريخ تي ڪم ڪري ڏيکارڻ لاءِ ڪوشان رهيو. تعليم حاصل ڪرڻ دوران، پاڻ جيڪي سنڌي، انگريزي، اردو، فارسي، عربي، ديوناگري ۽ ٻين ٻولين ۾ ڪتاب، رسالا ۽ مئگزينون گڏ ڪري رکيون هيون تن کي دوستن آڏو نروار ڪيائين. دوستن کي لکڻ لاءِ آماده ڪندو هو ۽ تحقيق جي شعبي ۾ پاڻ ڪيترا ئي شاگرد پيدا ڪري ويو. جن سندس چيچ پڪڙي صحيح طرح سان شڪارپور تي ۽ انهن سان وابسته اهڙن موضوعن تي ڪم ڪري ڏيکاريو جيڪو ڪم اڳ ماضي ۾ نه ٿيو هو. اها منگي صاحب جي ئي علمي سخا هئي جو ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي لکيل يا انگريزي واري مواد جو ترجمو ڪيل مقالي تي، ٻين جي نالي جو گفٽ پيپر به ويڙهي ڇڏيندو هو. اها به سخا چئجي يا علم ادب سان چاهه رکندڙ هن شخص جو ڪمال! جو سندس ڪتبخاني جا دروازا هميشه ڪم ڪندڙ شخص لاءِ کليل رهيا، جيڪي واقفڪار دوست يا کڻي اجنبي به وٽس اچي مدد وٺندا هئا ته انهن اڳيان ڪتابن جا ڍير آڻي رکندو هو، گهربل مواد مهيا ڪري ڏيندو هو. ساڳيءَ طرح، جي ڪنهن کي ڪو ڪتاب يا تاريخي مواد گهربل هوندو هو ته فوٽواسٽيٽ ڪرائي ڏيندو هو ۽ ان تي آيل خرچ به پاڻ ڀريندو هو. دوستن جي خاطر مُدارات ۾ به پٺتي نه رهندو هو. مهمان هڪڙو هجي يا پاڻ سان گهڻا ئي وٺي آيو هجي، گهران ماني ٽڪي پچرائي دوستن آڏو رکندو هو. اهڙا سنڌي ادب جا ڪي گهڻ گهرا گهٽ ئي ڏسڻ ۾ ايندا جهڙا شڪارپور جو ناياب نقش چٽي ويو آهي. ڪتابن سان گهڻو چاهه هئس. سنڌ جي علمي، ادبي، تاريخي ۽ سياسي موضوعن توڙي صحافت ۽ شخصيتن جي متعلق خاص طور تي شڪارپور جي حوالي سان اهڙو ته ناياب مواد گڏ ڪري ويا آهن، جو اهڙو مواد گهڻي ڀاڱي ٻئي هنڌ ملڻ مشڪل آهي. ان ڏس ۾ به اگر ڏسجي ۽ الله لڳ ڳالهه ڪجي ته اهو اظهار به ڪرڻو پوندو ته گهڻا ئي ڪردار اهڙا به وٽس اچي گڏ ٿيا جيڪي پنهنجي علمي اڃ اُجهائڻ خاطر ته سندس لائبريري جو گهڻو سهارو وٺندا هئا پر کڻي ويل ڪتاب واپس موٽائڻ لاءِ آسرو به ڪين ڏيندا هئا. جهڙيءَ طرح چڱن ڀلن سان اهڙيون جُٺيون ٿيون آهن، تهڙيءَ طرح جون هن علم ادب جي خاموش خادم جي حصي ۾ به آيون، جو سندس علمي خزانو گهڻوتڻو ٻين جي لائبريرن جي زينت بڻيل آهي. پر پوءِ به وٽس جيڪو علمي، ادبي يا نڪ پڪو ماڻهو، جنهن وٽان ڪتاب واپس ورڻ مشڪل لڳي تنهن کي به نوازيندو رهندو هو ۽ اهو چوندو هو ته علم کي عام ڪرڻ گهرجي. ”نقش“ ناياب منگي، پنهنجي ذات ۾ اداري کان گهٽ نه هيو. هر روز شام جو هاٿيدر يا لکيدر تي جيڪا ڪچهري قائم ڪندو هو ته نه صرف استاد وٽس اچي ڪري پرائي ويندا هئا، پر صحافي به ۽ وڏيون ڊگريون رکڻ وارن عالمن توڙي اديبن جا ته تحقيقي مقالا ڏينهن جا ڏينهن ۽ هفتن جا هفتا درست ڪرڻ ۾ محنت ڪندو هو. شڪارپور جي ادبي محفل ۾ شاعر طور به سُڃاتو ويندو هو. بشير مورياڻي جي غزلن کانپوءِ شڪارپور ۾ سندس ئي غزلن کي اوليت حاصل رهي آهي. اهو ته روز جو معمول هو ته وٽس سيکڙاٽو شاعر اچي علم عروض سکندا هئا. شاعرن کي بحر وزن ٻڌائي، پنن تي لکي سمجهائي، لکيل شعرن جي تقطيع ڪري مشڪلاتون دور ڪندو هو. مشق جا اهڙا ڪلاس ته اڄ ڪو ادارو به نه هلائي سگهندو. افسوس ان ڳالهه جو به آهي ته هيري جو قدر جوهري کانسواءِ ٻيو ڪري به ڪير ٿو سگهي؟ سو سالن جا سال ”نقش“ ناياب منگي سان گڏ گذارڻ وارا ڪجهه شخص پنهنجي ٻيائي، تعصب ۽ غرض جي ڪري سندس ڏات جي ڏهين حصي تي به پهچي نه سگهيا. اُهي اڄ ساڙ منجهان اهو فيصلو ٿا ڪن ته  ڪهڙي درجي جي شاعري کيس ايندي هئي ۽ ڪنهن ۾ مهارت نه رکندو هو. جنهن جو جهڙو وڙ هوندو سو اهڙو ئي ڪردار ادا ڪري ڏيکاريندو. ”نقش“ ناياب منگي پنهنجو ڪردار ادا ڪندي، اسان آڏو عڪس پڌرا ڪري ويو آهي. هاڻي اهو اسان تي ڇڏيل آهي ته پنهنجي حصي جو ڪم، سچائيءَ سان ادا ڪندي تاريخ ۽ تحقيق، توڙي ٻولي ۽ ادب جي خدمت ڪندي، ڪي نتيجا ڏيون ۽ پنهنجي بزرگن جي ڏسيل واٽ تي هلي، پنهنجون راهون روشن ڪريون. هن هيٺ مرحوم نقش ناياب منگي جا ڪجهه چوسٽا پڙهندڙن آڏو پيش ڪجن ٿا: پوک پاڻي تي پچي ۽ ماڻهو نيت تي وڌي، ڦل چڱو ان کي ملي ٿو، جو چڱائي ٿو ڪري، جنهن جي نيت صاف ناهي، سو سڙي ٿو ساڙ ۾، در بدر ۽ خوار آهي، جو لڱائي ٿو ڪري. ــــــــــــــــــــــ لوڀ لالچ ۽ طمع دل ۾ رکي، قوم جو همدرد ٿيو هڪ مطلبي، غمگساري ۽ حمايت ۾ لڪل، خود فريبي آهي ۽ خود مطلبي. ــــــــــــــــــــــ زبان هوندي به گونگي گانءِ وانگر زندگي گهاريان، اوهان وٽ يار ڀانيان ٿو ته ڪو انصاف ئي ڪونهي، رڳو منهن ۾ مٺا ليڪن اندر ۾ هو اوهين ڪارا، ٿئي محسوس ٿو ڄڻ، دل اوهان جي صاف ئي ڪونهي. ــــــــــــــــــــــ نقش ناياب منگي جنھن شڪارپور کي پنھنجي فڪر ۾ چٽيو حسيب ناياب منگي شڪارپور سنڌ جو تاريخي شهر هئڻ سان گڏ هڪ موضوع به آهي، جنهن تي گذريل ۷۰ سالن کان وٺي تحقيقي ڪم ٿيو آهي، تنهن ڪم تي نظر رکجي، ته تاريخ ۽ ادب جي شاگردن لاءِ اهو تحقيقي پورهيو هڪ وڏي هٿي ثابت ٿيو آهي. ان سموري ڪم ۾ نقش ناياب منگي جو تحقيقي پورهيو گلاب جي پتين جيان ٽڙيل ته آهي، پر ان جي سرهاڻ اڄ به قائم آهي، جيستائين هن شهر جي تاريخ لکجندي رهندي، تيستائين تاريخ جي ورقن ۾ سندس حوالو مستند سند طور ايندو رهندو. ڇو جو سندس پورهيو ادبي حلقي ۾ اهڙي مڃتا تڏهن ماڻي چڪو هو، جڏهن سندس تحريرون ڪتابي صورت ۾ به پڌريون نه ٿيون هيون. هو ادارا ساز شخصيت مڃيو ويو، ڇو جو اهڙا ته عملي قدم کنيائين ۽ ساٿين کي همٿايائين، نوجوانن جي ادبي تربيت ڪيائين جو هر هڪ سندس رنگ ۾ رڱجي ويو ۽ تاريخ جهڙي موضوع ۾ دلچسپي وٺڻ لڳو. ايئن به چئجي ته جيڪو وٽس علمي اڃ اجهائڻ لاءِ آيو ڪامياب ٿي ويو، ته ان ۾ ڪوبه وڌاءُ ناهي. اهي به همسفر مليا، جي ڀٽڪن پيا سر منزل، ڪئي منزل به منزل مون گهڻن جي رهبري آهي. شڪارپور جي تاريخ ۽ نقش ناياب منگي ٻئي هڪٻئي سان جڙيل آهن، شهر جي حوالي سان ڪو اهڙو ڪتاب نه هوندو جيڪو سندن مطالعي هيٺ نه آيو هجي، انگريزي، فارسي ۽ اردو زبانن ۾ شڪارپور جي تاريخ ۽ ان سان سلهاڙيل موضوع تي ڪوبه ڪتاب بچيل نه هوندو، سندس لائبريري جو اڌ حصو آهي ئي شڪارپور! شهر جي تاريخ، شهر مان نڪرندڙ اخبارون، رسالا، اهي ڪتاب ۽ مضمون توڙي مقالا جيڪي ڪنهن نه ڪنهن حوالي شڪارپور سان وابسته آهن، سي سڀ فائيل ٿيل آهن. پنهنجي شهر جي صديون پراڻي تاريخ کي محفوظ ڪرڻ جو تمام گهڻو شوق هئس. اهي ڪتاب ۽ ڪٽنگس فائيل پاڻ تائين ڪٿي محدود رکيائين؟ يونيورسٽين جي شاگردن کي شل نه شڪارپور تي ڪم ڪرڻ جو حڪم ٿئي، شاگرد وٽس ايندا هئا ته ننڊ سندس ڦٽي ويندي هئي، ڪٻٽن مان ڪتابن جا ڪتاب لهي ويندا هئا، سنگتين کي ڪلاڪن جا ڪلاڪ صلاحون ۽ مشورا پيو ڏيندو هو، ڪنهن تاريخي حوالي تي ڏينهن جا ڏينهن بحث پيا ٿيندا هئا، مقالو لکجي ويندو، پوءِ سڪون حاصل ٿيندو. اها به پرواهه ڪونه ڪندو هو ته ڪنهن پنهنجي پاران ۾ سندس شڪريو به ادا ڪيو يا نه! ڊاڪٽر قاضي منظر حيات چوندو آهي ته “ڪڏهن ڪڏهن سندس سموري محنت تي ڪنهن ٻي جي نالي جو گفٽ پيپر به ويڙهيل ڏٺو”. ڪو تاريخي ڪاغذ ڪا گزٽ ڪنهن کي گهرجي ته آساني سان ساڻس رابطو ٿي ويندو هو، ڏانهس حجت رکندي ادبي ساٿي اچي پيش پوندا هئا، فوٽو اسٽيٽ جي خرچن کان وٺي ماني، چانهه، پان ۽ سگريٽ تائين پاڻ خرچ ڪندو هو. شڪارپور تي موضوع ڏيئي دوستن کان مضمون ۽ مقالا لکرائيندو هو، ڪتابن جي مدد ڪندو هو، سندن ڪچين ڦڪين تحريرن ۾ تبديليون ڪري ڄڻ ته روح وجهي ڇڏيندو هو. اهو ئي سبب آهي جو نياز همايوني مرحوم لکي ويو ته “نقش سان ملي ايئن محسوس ٿيندو آهي ڄڻ شڪارپور جي شاهي باغ جي توتن بهاري ڏئي ڇڏي هجي”. شڪارپور جي بهترين شاعرن مان هڪ هو، علم عروض جو به ماهر هو، غزل سندس پسنديده صنف هئي، ماهوار نئين زندگي، ماهوار پيغام، ٽه ماهي مهراڻ سميت مشهور رسالن ۽ اخبارن ۾ سندس شاعري ڇپي. شڪارپور مان نڪرندڙ ۲ اخبارن ۾ حالات حاضره تي چوسٽا به لکندو هو. نئين دهلي جي “بيسوين صدي”، ڪراچي جي “شمع”، حيدرآباد جي “نئي قدرين” سميت ڪيترن ئي اردو رسالن ۽ اخبارن ۾ سندس اردو نظم ۽ غزل شايع ٿيندا هئا. هو شڪارپور ۾ عبدالمجيد منگي جي گهر ۾ ۷ ڊسمبر ۱۹۴۸ع ۾ ڄائو، انٽر پاس ڪري آبپاشي کاتي ۾ ملازمت اختيار ڪيائين. ٻن ڇپيل، ۴ اڻڇپيل ڪتابن جو خالق، گهڻن ئي ڇپيل ڪتابن جو مرتب ۽ معاون هو. سچ ته اهو به آهي ته عمر جي آخري عرصي ۾ بيمار ڇا ٿي پيو، جن جي مدد ڪندي نه ٿڪبو هو، تن سرڪار کان سندس علاج واسطي اپيلون ڪرڻ شروع ڪيون. ڏاڍو ڏکارو ٿي ويو هو، هڪ خوددار شخص لاءِ اهو وڏو امتحان هو، لوچ پوچ ۾ اهي ڏينهن گذاريائين، ان ڏک واري حالت ۾ اهي دوست به ساٿ ڇڏي. ۷ آڪٽوبر ۲۰۱۱ع تي وفات ڪري ويو. افسوس جي ڳالهه آهي ته جن کي گهڻو ڪجهه سيکاري، سمجهائي ۽ ڏئي وٺي ويو هو، سي سندس وفات کانپوءِ ادبي مقام کي به ڇيهو رسائڻ لاءِ اهو چوندا رهيا ته ڪلاسيڪي شاعري سمجهه ۾ نه ايندي هئس. ڪلاسيڪي شاعرن جي ادبي آبياري ڪرڻ واري ڪردار لاءِ مرڻ کانپوءِ به اهي لفظ چوڻ اهو ثابت ٿا ڪن ته استاد کي چڱائي ۽ رهبري جي موٽ ۾ مئي پڄاڻان به درد ۽ ايذاءُ کانسواءِ ٻيو ڪجهه نٿو ملي. علمي ۽ ادبي خدمت ڪندي نقش ناياب منگي پنهنجو مقام پيدا ڪري ويو، پنهنجي شهر سان محبت جي اظهار ۾ هن جيڪي به تحريرون لکيون آهن سي سڀ جي سامهون آهن. اهڙا ڪردار جيڪڏهن پيدا ٿي پون ته سنڌ جي تاريخ جا ڪيترائي باب مڪمل ٿي سگهن ٿا. نقش ناياب منگي هڪ ”نقش“ هزار يادون... حسيب ناياب منگي هي هلندڙ سال ۲۰۱۱ع ته ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ خوشيون کڻي نروار ٿيو هوندو پر سنڌي ادب لاءِ ڪيترا ئي خال پيدا ٿيڻ جو وڏو سبب به بڻيو آهي. سنڌي ادب جا ڪيترا ئي روشن چهرا، جن پنهنجي قلم سان سنڌي ادب جي جهولي کي مالا مال ڪري ڇڏيو، هن ئي سال وفات ڪري ويا. شڪارپور جي وشال ڌرتيءَ جو اهم سپوت ”نقش“ ناياب منگي ۰۷ آڪٽوبر ۲۰۱۱ع تي هن جهان مان لاڏاڻو ڪري ويو. سچ پچ ته شڪارپور پنهنجي تاريخ جي هڪ اهڙي محقق کي وڃائي ويٺي آهي، جنهن شڪارپور تي تحقيق ڪرڻ جا نوان ڏس ڏسيا. تحقيق جي شاگردن جي راهه هموار بڻائڻ ۾ به پٺتي نه رهيو. هڪ اهڙي دؤر ۾ جڏهن ڪيترا ئي شاعر، اديب پنهنجا ڪتاب گهر کان ٻاهر ڪڍڻ کان لنوائيندا هئا، تڏهن هن پنهنجي مختصر لائبريري جا دروازا کولي نه صرف شاگردن جي همت ۽ حوصلا افزائي ڪئي پر کين گهربل مواد جي فوٽو اسٽيٽ به فراهم ڪري ڏيندو هو. منهن تي مرڪ سجائي، سڀني سان ملڻ سندن طبيعت ۾ شامل هو. سائين نياز همايوني مرحوم هڪ هنڌ لکيو هو ته؛ ”ناياب ثاني، روايتي لحاظ کان شڪارپور جو شان آهي. سندس قربداري ۽ ڪچهري، شڪارپور جي تاريخ ۽ تهذيب جون سڪون لاهيندي آهي. جڏهن منگي صاحب جهڙا دوست ملندا آهن ته دل ايئن ٺري پوندي آهي ڄڻ شاهي باغ جي توتن بهاري ڏئي ڇڏي. اسان جو منگي صاحب اهو گل آهي، جيڪو توتن جي کاري مٿان گلاب جي گلن وانگي خوشبو پکيڙيندو رهندو آهي.“ ڪشمور ۽ روهڙي کي خيرآباد چئي، جڏهن اباڻي شهر شڪارپور جا وڻ وسايائون ته شڪارپور جي ادبي محفلن ۾ سندن لياقتن جو اعتراف ٿيڻ لڳو. مختلف ادبي تنظيمن سان، سندن جا وابستگي رهي تن تنظيمن جو رڪارڊ سندن قابليت ۽ محنت کي ظاهر ڪري رهيو آهي. انهن تنظيمن جي پروگرامن جي ترتيب ۽ خصوصا اشاعتي پروگرامن ۾ سندن اهم ڪردار ادا ٿيل آهي. مان پنهنجي شعور وارن ڏينهن ۾ اهو به ڏٺو ته؛ سنڌي ادب جي نامور ليکڪن جو قلمي پورهيو، مهينن جا مهينا، درست ڪندي گذاريائون. علم ابجد جي ماهر هجڻ سان گڏوگڏ، علم عروض جي بندشن کان انهن ڏينهن ۾ واقف هئا، جڏهن انگريزي تعليم وٺڻ لڳا هئا. علم ابجد جي حوالي سان سندن استاد مولوي رفيق احمد ڪشمور ۾ کين ايتري ته محنت سان مشق ڪرائي جو ڪنهن شخص جي نالي منجهان ان جي والده جو نالو معلوم ڪري وٺندا هئا. ان شخص جي نالي منجهان ئي ان شخص جي تڪليف جو علم حاصل ڪري وٺندا هئا. علم عروض ۾ ”آذر ناياب“ بدايوني ۽ شعبان ”بخت“ جهڙن پختن شاعر استادن جي رهبريءَ کيس ايترو اڳتي آندو جو ڪيترا ئي شاعر، علم عروض تي ساڻن بحث ڪندا هئا. نوجوان شاعرن جي جنهن نموني منهنجي والد اصلاح ڪئي، تنهن طريقي سان شايد ئي ڪو شاعر، جونيئر شاعرن جي اصلاح ڪندو هجي. ان جا ڪيترا ئي مثال نثر ۽ تحقيق جي حوالي سان، جيتري منهنجي رهبري ڪيائون تنهن جو مثال ئي ڪونهي. اڄ مان جيڪي ڪجهه آهيان، پنهنجي والد جي رهبري ڪري آهيان. مون کي سندن رهبري حاصل نه ٿئي ها ته مشڪل سان ئي ڪجهه لکي سگهان هان ۽ تحقيق جي فيلڊ ۾ پير پائي سگهان ها. شڪارپور جي تاريخ ۽ ادب جي حوالي سان سندن لکيل تحقيقي مقالا ۽ مضمون ٻن چئن مهينن نه پر سالن جي تحقيق جو نتيجو آهن. سالن جا سال، هڪ موضوع تي تحقيق ڪرڻ، انگريزي، اردو ۽ سنڌي ڪتابن توڙي رسالن جو مطالعو ڪرڻ، مليل معلومات جي آڌار تي شهر جي تاريخي جاين ڏانهن رخ ڪرڻ ۽ وڃي جائزو وٺڻ، لاڳاپيل جاين جي تڪن جي نقشن تان مدد وٺي مقالو تيار ڪرڻ، وري ان رف مقالي کي سياري اچڻ تائين سانڍي رکڻ. سياري ۾ اُس تي ويهي مقالو فيئر ڪري ڇپرائڻ، سندن زندگيءَ جو خاص مشغلو رهيو. جهڙيءَ طرح پاڻ ادبي ڪم ڪندا هئا اسان وٽ ايترو آهستگيءَ سان شايد ئي ڪو قلمڪار ادبي ڪم ڪندو هجي. شڪارپور ۾ نصب ٿيل مسجدن، مقبرن ۽ ٻين جاين تي فارسي، هندي ۽ انگريزي ڪتبن جي حوالي سان سندن تحقيق نرالي آهي. هڪ ڀيري اونهاري ۾ پنهنجي دوستن سان گڏ جڏهن مسجدن مقبرن ۽ ٻين جاين جو رخ ڪيائون تڏهن مان به ساڻن گڏ هئس. ڪتبن جي فوٽوگرافي ڪرائي، ڪتبن کي نوٽ ڪري، مضمونن جي تياري لاءِ مواد گڏ ڪندا رهيا. انهن ئي ڏينهن ۾، پير اسماعيل شاهه جي مزار تي لڳل فارسي ڪتبن کي نوٽ ڪري آيا. اها مزار شڪارپور جي اسٽوئرٽ گنج ۾ آهي. اتفاق سان اهي ڪتبا، مختلف جاين تان ٽٽل هئا ۽ لکيل عبارت صحيح نموني پڙهي نه پئي وئي. پاڻ پنهنجي استاد مرحوم آذر ناياب صديقي بدايوني ۽ محسن دوست مرحوم نياز همايوني سان خط و ڪتابت ڪري، فارسي جي ٻنهي ماهرن کان انهن ڪتبن کي اهڙيءَ طرح مڪمل ڪرايائون، ڄڻ اهي ڪتبا انهن ٻنهي جا لکيل هجن. انهن ڪتبن کي مڪمل ڪرائڻ وارا اهي ٻئي پنا مون وٽ محفوظ آهن، جن کي وقت اچڻ تي ظاهر ڪبو. ان کان علاوه سندن تحقيقي ڪم ۾ ”شڪارپور جا کوهه ۽ کوهيون“، ”شڪارپور جا مندر ۽ مڙهيون“، ”شڪارپور جا قديمي مقبرا ۽ قبرستان“ ۽ ”شڪارپور جا پاڙا ۽ حويليون“ توڙي ٻيا ڪيترا ئي موضوع اڌ ۾ رهيل آهن. جن جا تفصيل وري ڪنهن ٻئي ڀيري پيش ڪبا. سندن ادبي ۽ تحقيقي ڪمن جو اڌ ۾ رهجي وڃڻ جو وڏو سبب، سندن طبيعت جي ناسازي هو. ۱۹ ڊسمبر ۲۰۰۵ع تي فاليج جي اٽيڪ کان پوءِ پنهنجي ادبي ۽ تحقيقي ڪم کي مڪمل نه ڪري سگهيا. ان ڪم کي مڪمل ڪرڻ منهنجو فرض آهي ۽ مان سندن اڌ ۾ ڇڏيل تحقيقي ڪم کي مڪمل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندس. سندن اڻ ڇپيل ڪتابن جي ترتيب ۽ ڪمپوزنگ جو ڪم هلندڙ آهي، جيڪي جلد منظر عام تي اچي ويندا.   نقش ناياب منگي سنڌي ادب تي ”ناياب نقشَ“ ڇڏيندڙ قلمڪار ياسر قاضي اسان شاعرن، اديبن، ساهتڪارن جو ذڪر ته ڪندا آهيون... پر انتهائي محدُود انگ ۾... انهن جي ورسيُن ۽ جنم ڏينهن تي کين ياد ته ڪندا آهيون، پر سڀني کي نه! اسان روايت تحت ساهت ــ ديس جي ڪجهه درجن سُونهنِ کي ئي ياد ڪري پنهنجي فرض ادائيءَ جو پُورائو سمجهندا آهيون، جڏهن ته هزارن جي تعداد ۾ قلمي قبيلي جا اهڙا سپاهي، اسانکي ياد ئي ناهن پوندا، جن جو پنهنجي پنهنجي ادبي ڪرت ۾، پنهنجي پنهنجي خطي ۾، ۽ پنهنجي پنهنجي حلقي اندر تمام اهم ۽ اڻ وسرندڙ ڪردار رهيو هوندو آهي، پر انهن ڪڏهن پنهنجي تشهير جو انتظام ڪري، ان ڪم جو هوڪو ناهي ڏنو هوندو، جنهن ڪري سندن ڪم ۽ قلمي ڪارنامن کان پڙهندڙن جو وڏو حلقو اڻ واقف هوندو آهي. اڄ اسان ياد ڪريون ٿا، هڪ اهڙي ئي سجيلي شاعر، نرالي نثر نويس ۽ مستند مؤرخ ۽ محقق کي، جنهن پنهنجي پُوري حيات نه رڳو قلم رستي سنڌي ادب جي جهولي ڀري، بلڪه تنظيم سازيءَ جي مدد سان به سنڌي ادب ۽ تاريخ جي اهم ۽ ڳڻائڻ جوڳي خدمت انجام ڏني، جيڪا فراموش نٿي ڪري سگهجي. سنڌي ٻوليءَ جي ان اهم شاعر، نثر نگار ۽ محقّق جو نالو آهي ــ نقش ”ناياب“ منگي. نقش ”ناياب“ منگيءَ، ۷ ڊسمبر ۱۹۴۸ع تي شڪارپور ۾ جنم ورتو. سندس اصل (مائٽاڻو) نالو ’حق نواز‘ هو، جڏهن ته کيس ’امام بخش‘ جي عرفيت سان به سڏيو ويندو هو. سندس رسمي تعليم انٽر آرٽس هئي. ’نقش‘ پنهنجي روزيءَ ۽ روزگار جي سلسلي جو آغاز آبپاشي کاتي ۾ ملازمت سان ڪيو. جڏهن ۱۷ سالن جو ٿيو ته ۱۹۶۵ع ڌاري ادبي کيتر ۾ پير پاتائين، جيڪا وابستگي سندس پوئين ساهَه تائين سندس سُڃاڻپ رهي. ’نقش‘، بنيادي طور تي شاعر هو ۽ هُو مزاجاً به شاعر ئي لڳندو هو، پر نثر ۾ مضمون نويسيءَ، ڪالم نگاريءَ ۽ خاڪا نويسيءَ کان علاوه، تحقيق ۾ پڻ پنهنجي قلمي خدمتن سان سنڌي ادب جي جهولي ڀريائين. تحقيق جي حوالي سان هُن نه رڳو پاڻ شڪارپور ضلعي جي عمُومي ۽ شڪارپور شهر جي خصوصي طرح تاريخ تي لکيو، پر شڪارپور جي تاريخ بابت ٻين اديبن جي لکڻين کي پڻ سهيڙي شايع ڪرايو، اهو ئي سبب آهي، جو سندس ڇپيل ۵ ڪتابن منجهان ۴ ڪتاب رڳو شڪارپور جي تاريخ تي ٻڌل آهن، جن ۾ ”شڪارپور ــ هڪ اڀياس“ سندن طبع زاد تحقيق آهي، جڏهن ته ”شڪارپور سيمينار“ تحقيقي ڪتاب جي سهيڙ جو سهرو سندس سِرَ تي آهي ۽ ”شڪارپور ــ صدين کان“ ڪتاب ۾ سندن معاونت شامل رهي. ”شڪارپور ـ تاريخ جي آئيني ۾“ سندن چوٿون ڪتاب آهي، جيڪو سندن وفات کانپوءِ ڪجهه ورهه اڳ سندس فرزند، حسيب ناياب منگيءَ سهيڙي ”شڪارپور ڊسٽرڪٽ هسٽاريڪل سُوسائٽيءَ“ پاران پڌرو ڪرايو آهي. سندن پنجون ڪتاب ”اسانجا اديب، اسانجا شاعر“ جي سَري هيٺ سنڌي اديبن ۽ شاعرن جي تعارفن توڙي سندن تخليقن تي ٻڌل، متعدد ڪتابن تي ٻڌل ڪتابي سلسلو آهي، جنهن ۾ هن پنهجي پڳ مَٽ يارَ، ۽ نامياري اديب ۽ صحافيءَ، غلام رسول ميمڻ سان معاونت ڪندي هن منفرد ادبي ڊائريڪٽريءَ کي پنهنجي دؤرَ جي شهره آفاق ادبي سلسلي طور مڃتا ڏياري، جڏهن ته سندس اڻ ڇپيل ڪتابن ۾  ”جيءَ جيارا ماڻهو“ (خاڪا، مضمون ۽ مقالا) ۽ ”ايندي خزان کانپوءِ بهار“ (شاعري) شامل آهن. سندس شاعريءَ جي ڪتاب کي سُتت پڌري ٿيڻ جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ ته شاعر جي حيثيت ۾ ’نقش‘ جي اظهار جا نقشَ، ايڏا اثرائتا آهن، جن کي سنڌي ادب جي پڙهندڙن تائين ضرور پهچڻ گهرجي. سندس ڪلام پڙهندي اڄ به اهو احساس ٿو ٿئي ته سندس شاعري هن دؤرَ جو آواز به آهي. چوي ٿو: هن اقتصادي دؤرَ ۾ هر وقت اي يارو! انسان کي انسانَ جو احساس ٿو مارَي هن مهانگائيءَ ۾ ٿي ظاهر خانَ جِي خانِي ڀوتارَ کي مهمانَ جو ارمان ٿو مارَي اشياء تي وڌ نرخَ وٺَي سيٺ جو نوڪر، پر سيٺ کي چالانَ جو امڪان ٿو مارَي ”ناياب“ کي شعر و ادب جِي ڄاڻ آ ڪهڙي، بس! ’نقش‘ کي اوزانَ جو ارڪان ٿو مارَي سندس غزل ۾ رُومان جي رنگ سان گڏوگڏ، انساني اوصاف جا اُوچا معيار به بيان ٿيل آهن، جن رستي هو پنهنجي پڙهندڙ سان انسانيت جي عزم جو پرچار ڪندي نظر اچي ٿو: جنهن بدگُمان کي مخلص، دشمن نظر اچي ٿو روشن ضمير تَنهنجو مدفن نظر اچي ٿو تاريڪيُون پسن ٿا اُوندهه اکين ۾ پائي، مُونکي وطن جو تارو روشن نظر اچي ٿو مُون لاءِ آهي سڀ ڪجهه، منهنجي وطن جي ڌرتِي هر ذرّو مونکي ان جو ڪُندن نظر اچي ٿو سرشار نيٺ ٿيندا سڀ نقشَ نينهَن وارا، ساقي سلُوڻو ڏاڍو محسن نظر اچي ٿو ناياب جو غزل، رڳو سنڌي روايتي غزل جي رنگ ۾ رڱيل، فارسيءَ جي اثر هيٺ ئي نظر نٿو اچي، بلڪه جڏهن جديد سنڌي شاعريءَ جي مُندَ مَٽي، ته ناياب جي اظهار به جدّت جو ويس ڍڪيو ۽ سندس شاعريءَ منجهان تازي هوا جي جُهوٽي جو احساس به آيو. سندس اهڙا غزلَ نه رڳو ننڍي بحر ۾ لکيل سليس ۽ سلوڻو اظهار کڻي آيا، بلڪه انهن ۾ اظهار جي اُڻت جو انداز به نواڻ مائل هو: شهر اجنبي ۽ فضا اجنبي سُڃاتل به چهرا لڳا اجنبي رهِي آهه باقي شهرَ ۾ وفا عجب آ شهرَ ۾ دغا اجنبي سڙِي ويو هتي آرزُو جو چمن، گُهلِي آهه جنهن ڏينهن هوا اجنبي پريشانيءَ جو آهه عالم عجيب، مصيبت ۾ آ مُبتلا اجنبي وفا تي هيو ’نقش‘ کي ڀروسو، مگر دلرُبا ڪئي جفا اجنبي نقش ”ناياب“ منگيءَ جي نه رڳو مختلف علمي، ادبي ۽ تحقيقي تنظيمن توڙي انجمنن سان گهري وابستگي رهي، بلڪه هن ڪيترين ئي تنظيمن جو پاڻ بنياد رکي، انهن کي سرگرم ڪرڻ ۾ پڻ پنهنجو اهم ترين ڪردار ادا ڪيو، جنهن جو سڀ کان روشن مثال ”شڪارپور ڊسٽرڪٽ هسٽاريڪل سُوسائٽي“ آهي، جنهن جو پاڻ باني ميمبر ۽ ان سٿ جو اهم ساٿي رهيو، جن پنهنجو رتُ، ستُ ڏئي، تاريخ جي سهيڙَ جي ڏس ۾ جوڙيل هن اهم تنظيم جو پايو وڌو، جيڪا اڄ سُوڌو شڪارپور جي تاريخ جي سهيڙ جو ڪم احسن طريقي سان انجام ڏئي رهي آهي. رڳو ايترو ئي نه، بلڪه هُو ”سنڌي ليکڪ يادگار ڪميٽيءَ“، ”مهراڻ پبليڪيشن، شڪارپور“ ۽ ”ڪتاب محل پبليڪيشن، شڪارپور“ جو باني ميمبر پڻ رهيو. نقش ”ناياب“ منگي پنهنجيءَ ذات ۾ هڪ فقير منش، سادو، يار ويس، ملنسار ۽ هر ڪنهن کي جيءَ ۾ جايُون ڏيندڙ دلبر ماڻهو هو، جنهن جي سنگت ۽ صحبت ۾ شڪارپور جا سندس همعصر، همعمر توڙي جونيئر ساهتي، ايئن گڏ ٿي ويندا هئا، جيئن گل کي ڀؤنرَ مڙي ايندا آهن. چاچا غلام رسُول ميمڻ جي لکيدر تي قائم ’ماڊرن پرنٽنگ پريس‘ هجي، يا هاٿيدر تي ’اقبال سوئيٽ هائُوس‘،’نقش‘ ناياب جتي ويٺو، اتي يارن جو ميڙو مچي ويندو هو ۽ سچا ٽهڪ پيا گُونجندا هئا. اها ڳالهه ٻولهه رڳو عام موضوعن تي ٻڌل نه هوندي هئي، بلڪه علمَ، ادب، تاريخ، تهذيب، تمدّن ۽ ٻوليءَ سميت گهڻ رُخن موضوعن تي مشتمل اها گفتگو، هر اڀرندڙ توڙي سينيئر لکاريءَ لاءِ ڪنهن پُر مغز ليڪچر کان گهٽ ڪانه هوندي هئي. ادب جو هي خاموش مجاهد، قلمي توڙي تنظيمي محاذ تي ”جان جان هُيو جيئرو“، مُور ”وِرچي نه ويٺو“ ۽ مختصرعلالت کانپوءِ اڄ کان ٺيڪ هڪ ڏهاڪو اڳ، ۷ آڪٽوبر ۲۰۱۱ع تي هن جهان مان لڏي، عدم جو راهي ٿيو ۽ ”وڃي ڀُونءِ پيٺو...“، پر ادب، تحقيق ۽ تاريخ جي ميدان ۾ سندس ڇڏيل ”ناياب نقشَ“ وقت گذرڻ سان ميساربا هرگز ڪونه، بلڪه ويتر چٽا ٿيندا ويندا.   (ڏھاڙي عوامي آواز ڪراچيءَ ۾ ۸ آڪٽوبر ۲۰۲۱ع تي ڇپيل) نقش ناياب منگي تاريخ ۽ تحقيق جو وساريل نرالو ڪردار عديل علوي فلسطين جي شاعر رسول حمزه توف جو چوڻ آهي ته “جيڪڏهن اوهان ماضي کي پستول هڻندا ته مستقبل توهان کي توپ هڻندو” اهڙو ئي رويو تاريخ ۽ تحقيق توڙي ادبي دنيا جي اهم ڪردار نقش ناياب منگي جي شخصيت سان رکيو ويو آهي. هن جي تحقيق جو محور شڪارپور هئي. شڪارپور جي سرزمين تي سوين عالم، اديب، استاد ۽ شاعر ته پيدا ٿيا پر سندن ذهني اوسر ۾ جن هٿن ۽ تخيل پنهنجو پاڻ کي ظاهر نه ڪندي ڪيئي ڪردار بڻايا، تن ۾ “نقش” ناياب منگي جو شمار به ٿئي ٿو. هن علمي، ادبي ۽ صحافتي دنيا ۾ شڪارپور اندر جيڪو شاگردن جو وسيع حلقو تيار ڪيو، تن تي پنهنجي تخليقن جيان محنت ڪندو رهيو. افسوس ان ڳالهه جو آهي ته استاد جي در تان فيض وٺڻ کانپوءِ استاد سان شاگرد نڀائڻ وساري ويٺا. شڪارپور جي تاريخ کي سهيڙڻ ۾ صلاحون ڏيندڙ، دوستن جي تحقيقي مقالن کي درست ڪرڻ ۾ پنهنجو قيمتي وقت لڳائيندڙ هڏڏوکي ساٿي به پنهنجي دوستن وساري ڇڏيو. شڪارپور جي علمي سي اينڊ ايس ڪاليج صحتي ادارن راءُ بهادر اوڌوداس تاراچند اسپتال ۽ سر هينري هالينڊ اکين واري اسپتال جي تاريخ کي پهريون ڀيرو جديد انداز ۾ رقم ڪرڻ واري محقق کي انهن ادارن به ڪڏهن ياد ناهي ڪيو. “نقش” ناياب منگي شڪارپور جي تاريخ تي جيترو قلم هلائي نه سگهيو، اوتريون اديبن جون لکڻيون درست ڪري سندن منهن مٿانهون ڪرڻ ۾ سوڀارو ثابت ٿيو. اهو به سچ آهي ته جن ادارن ۽ تنظيمن توڙي شخصيتن مٿان سندس هٿ رهيو، انهن پنهنجو نانءُ ڪڍي ڏيکاريو. سندس وڇوڙي کانپوءِ ڪيترن ئي ادارن ۽ تنظيمن جو غير فعال ٿي وڃڻ اهو ثبوت آهي ته منگي صاحب جون خدمتون شڪارپور ۽ شڪارپور وارن خاص ڪري تاريخ جي شاگردن لاءِ ڪيتريون نه ڪارائتيون ثابت ٿيون. هن جون ٽي “شڪارپور سيمينار” (۱۹۸۵ع)، “شڪارپور هڪ اڀياس” (۲۰۰۴ع) ۽ “شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾” (۲۰۱۷ع) جهڙيون ڪاوشون ڇپجي سامهون آيون آهن. “شڪارپور صدين کان” ڪتاب ۾ مرتب سان معاون ٿي رهيو. شڪارپور جي تاريخ، آدمشماري، تاريخي ڪتبن، شڪارپور تي راڄ ڪندڙ گورنرن سميت علمي ادبي پورهئي جي تنقيدي اڀياس سميت ننڍي کنڊ ۾ شڪارپور نالي وارن شهرن جي تاريخ تي گهڻو ئي مواد ڇپيل ملي ٿو. ان کان علاوه شڪارپور جي مندرن، مڙهين، کوهن، کوهين، پاڙن، حويلين ۽ ٻين موضوعن تي لاتعداد مواد ٽڙيل پکڙيل موجود آهي. “نقش” ناياب منگي ٻوليءَ جو ڄاڻو ۽ ادب جي خاموشيءَ سان خدمت ڪندڙ هو. سندس مختلف ٻولين مان سنڌيءَ ٻولي ۾ ڪيل ترجما به اهميت جوڳا آهن. افسوس جو اسان جي علمي ادبي ادارن ۽ فردن جي نظر کان هي ڪردار ايترو گسي ويو جو ڪنهن به ادبي تاريخ جو حصو نه بڻجي سگهيو آهي. هن جو سنڌي، اردو ۽ سرائڪي ٻولين ۾ لکيل ڪلام به اڄ تائين ڪتابي صورت ۾ نه ڇپجي سگهيو آهي نه ئي ڳايو ويو آهي. الائجي ڪڏهن اسان جا ادارا ۽ فرد پنهنجي قوم جي فرض شناس ڪردارن کي يا سندن پورهئي کي مان ڏيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا نقش ناياب منگي جو سوانحي خاڪو سنڌ جو مشهور شاعر، اديب، محقق، مترجم ۽ صحافي “نقش” ناياب منگي شڪارپور ۾، ۷ ڊسمبر ۱۹۴۸ع تي عبدالمجيد منگيءَ جي گهر ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان جا فرد انگريز سرڪار جي دور ۾ پوليس انسپيڪٽر، مختيارڪار ۽ ٻين اهم عهدن تي رهي چڪا هئا. ڪجهه کي ته برٽش گورنمينٽ طرفان ٽائيٽل ۽ تمغه به مليا هئا. اهڙيون نشاندهيون ۽ تذڪرا “تاريخ سکر” کان علاوه “هوز هو”، “سنڌ آفيشل رڪارڊ” ۽ “سنڌ سول لسٽ” جهڙن انگريزي ڪتابن ۾ به ملي ٿو. “نقش” ناياب جو اصل نالو حق نواز آهي. گهر ۾ کيس امام بخش جي نالي سان سڏيندا هئا. ابتدائي تعليم گورنمينٽ پرائمري اسڪول هاٿيدر مان حاصل ڪري مئٽرڪ جو امتحان گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪشمور مان پاس ڪيائين. انٽر آرٽس گورنمينٽ اسلاميه ڪاليج سکر مان پاس ڪري آبپاشي کاتي ۾ ملازمت اختيار ڪيائين. ڊيوٽي دوران هو سکر، ڪشمور ۽ جيڪب آباد ۾ پنهنجا فرض سرانجام ڏيندو ۲۰۰۸ع ۾ پينشن تي پهتو. ۱۹۶۳ع ۾ بدايون (هندستان) مان لڏي آيل اردو ۽ سنڌي جي قابل استاد آذر ناياب صديقي ۽ ماهوار نئين زندگي رسالي جي ايڊيٽر رهندڙ شعبان بخت جي صحبت ۾ شعر چوڻ شروع ڪيو. سندس شاعري سنڌ ۽ هند جي مشهور ادبي رسالن کان علاوه اخبارن ۾ ڇپي. سندس نثري تحريرون ۱۹۷۰ع کان شايع ٿيڻ لڳيون. ڪشمور ۽ روهڙي ۾ رهڻ دوران صحافت به ڪندو رهيو. تاريخ ۽ تحقيق سان دلچسپي رکندي هن نه صرف فردن جي رهنمائي ڪئي پر “شڪارپور هسٽاريڪل سوسائٽي”، “مهراڻ پبليڪيشن”، “سنڌي ليکڪ يادگار ڪاميٽي” وغيره جو باني ميمبر پڻ هو. ۱۹۷۷ع ۾ شادي ڪيائين. ۱۹۸۰ع ۾ شڪارپور جي صحافي ۽ پبلشر غلام رسول ميمڻ سان گڏ “اسان جا اديب اسان جا شاعر” جو ڪتابي سلسلو شروع ڪيائين. ۱۹۸۵ع ۾ سندس ترتيب ڏنل “شڪارپور سيمينار” شايع ٿيو. ۱۹۸۸ع ۾ شڪارپور صدين کان ڪتاب جي سهيڙ ۾ معاون ٿي رهيو. ترجمي، ترتيب ۽ تخليق ۾ هن اڻ مٽ نقش ڇڏيا آهن. ۷ آڪٽوبر ۲۰۱۱ع تي هن فاني جهان مان لاڏاڻو ڪري ويو. مرحوم جا ٻه ٻيا ڪتاب “شڪارپور هڪ اڀياس” ۽ “شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾” ڇپيل آهن. سندس اڻ ڇپيل ڪتابن ۾ “شڪارپور جي تاريخ”، “جيءَ جيارا ماڻهو”، “ايندي خزان کان پوءِ بهار” وغيره سندس پوين وٽ محفوظ آهن. سندس هڪ پٽ حسيب ناياب منگي سندس ادبي وارث ۽ بين الاقوامي سطع تي تاريخ، تحقيق ۽ تخليقي پورهئي کي ڇپرائڻ ۾ ڪامياب ٿيندو نظر اچي ٿو.   (ڏھاڙي عبرت حيدرآباد ۾ ۰۷ ڊسمبر ۲۰۲۰ع تي ڇپيل)   نقش ناياب منگي شڪارپور جو جاکوڙي فرد فقير محمد سنڌي. سونهن جي سنسار ۾ گم ٿو ٿيان، مان انھي ويچار ۾ گم ٿو ٿيان. (منٺار سولنگي) سڄي سماج ۾ حسناڪيءَ جو محور فطرتي طور تي انسان ئي آهي، جنهن بيابان کي زندگيءَ جي حسين روپ ۾ بيهاريو آهي. اهڙو ئي شعور وند فرد شڪارپور جو نقش ناياب منگي به پڻ آهي جنھن وقت کي تاريخ بنائڻ جو ڏانءُ پيش ڪرڻ جو اتم نمونو منظر عام تي آڻڻ ۾ ڪاميابي ماڻي آهي. نقش ناياب منگي هن دنيا ۾ موجود نه هوندي به موجود آهي، ڇو جو وقت جي دامن کي تاريخ جو حسين زيور آڇي امر بڻجي ويو آهي. نقش ناياب منگي رات جي پيٽ ۾ امر ڪونه بڻيو آهي، هن جيڪو ڪم سرانجام ڏنو آهي اهو ڪم ڪشالو ٿو گھري، سچائي ٿو گھري ۽ تاريخ سان پنھنجا احساس جوڙڻا ٿا پون، تڏهن تاريخ پنهنجي ڀڪ ۾ بيھڻ ٿي ڏئي. شاعر، اديب، صحافي ۽ محقق ايترا حوالا نقش ناياب منگيءَ جي حصي ۾ آهن ۽ ايترا رکڻ ڪو سولو ڪم ڪونھي ان لاءِ هن دنيا ۾ سائنس، فطرت ۽ انساني ضابطن کي سمجھڻ کان پوءِ ئي ڪنهن مقام تي پهچي سگھجي ٿو. نقش ناياب منگي شڪارپور سان گڏ سنڌ جو سرچشمو آهي، جنهن پنهنجي علمي خدمت سان انمول ڪتاب ترتيب ڏنا جنهن ۾، “شڪارپور هڪ اڀياس”، “شڪارپور صدين کان”،( معاونت )، “شڪارپور سيمينار”( ترتيب )، “شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾”( مقالا ۽ مضمون )۽ “اسان جا اديب، اسان جا شاعر”( معاونت ) طور پيش ڪيا. ھوڏانھن نقش ناياب منگيءَ جا شاعريءَ ۾ به حوصلا بلند آهن، تڏهن شاعريءَ ۾ بي ساخته چئي ٿو. ڀلي ڀت ارادن ۾ آ پختگي، گذاريان ٿو همت ڀري زندگي. اڃان ساڻ آ عزم ۽ حوصلو، وفا ۾ اڃا آهي برجستگي. آ پيري ۾ ڀي دل جوان دوستو، ڪري نقش ناياب ٿو دل لڳي. نقش ناياب منگي پنهنجي زندگيءَ ۾ پر اميد رهڻ وارو انسان ٿو محسوس ٿئي ۽ جيڪو پر اميد هوندو آهي اهو ئي فرد حقيقت پسند هوندو آهي، نقش ناياب منگي به پنهنجي حياتيءَ ۾ ڪيترا ئي پر اميد نقش ڇڏيا آهن، اُهي نقش سنڌي ادب جا فرد سوجهري جي بنياد طور استعمال ڪري سگھن ٿا، بس ٿوري پرک جي ضرورت آهي. جيئن شاعرن جي سرتاج شاھ لطيف فرمايو آهي ته : ايڪ قصر در لک ڪوڙين ڪڻس ڳڙکيون، جيڏانهن ڪريان پرک، تيڏانهن صاحب سامهون. نقش ناياب منگيءَ معاشري کي، تاريخ کي ۽ شاعريءَ کي پرکيو تڏهن ته هر ادب وند فرد نقش جي ڳالھ دل جي حضور سان ڪري ٿو. نقش ناياب منگيءَ جي زندگيءَ جو مختصر خاڪو: اصل نالو حق نواز عرف امام بخش، ادبي نالو نقش ناياب منگي، ۷ڊسمبر ۱۹۴۸ع تي عبدالمجيد منگيءَ جي گھر جنم ورتو. نقش ناياب منگي تعليمي سلسلي ۾ انٽر اسلاميه ڪاليج سکر مان ڪئي. ڪرت جي حوالي سان ايريگيشن کاتي ۾ ملازمت ڪئي. ادب سان وابستگيءَ جو سلسلو ۱۹۶۵ع کان جڙيو. نقش ناياب منگيءَ کي اولاد ۾ ٽي پٽ، حفيظ الرحمان، انيس الرحمان، حسيب الرحمان ۽ هڪ نياڻي پڻ آهي. ادبي سفر ۾ نقش ناياب منگي جن ادارن سان وابستا رهيو انھن ۾، شڪارپور هسٽاريڪل سوسائٽي، باني ميمبر. سنڌ ليکڪ يادگار ڪاميٽي، باني ميمبر. ۽ ڪتاب محل پبليڪيشن شڪارپور، باني ميمبر، طور پنهنجا فرض نڀايا. نقش ناياب منگي شاعري، نثر ۽ تحقيق ۾ پاڻ موکيو جنهن ۾ ڪافي ڪتاب ترتيب به ڏنائين ۽ ڪجھ مواد اڃان شايع ٿيڻ جي اوسيئڙي ۾ آهي. انساني وجود ۾ جڏهن ڀڄ ڊاھ جو عمل شروع ٿئي ٿو، تڏهن ئي ڪا نئين شيءَ ايجاد ڪري ٿو، يا ڪنھن سياسي، سماجي ۽ ادبي سوچ ويچار کان پوءِ هن نموني جون سٽون لکڻ لاءِ ڪوي کي آماده ڪن ٿيون. شيخ سعدي جو گلستان مائل فرياد ٿيو، پير رومي جي مقدس مثنوي خطري ۾ آ، شاهه، سامي ۽ سچل سان رکان ٿو واسطو، ملڪ منهنجي ۾ اُها وابستگي خطري ۾ آ. ڀٽائي سرڪار لاءِ نقش ناياب منگيءَ جا احساس ڪجهه هن طرح آهن ته : سر زمين سنڌ جو حافظ به تون جامي به تون، واديءِ مهراڻ جو توکي ئي سعدي ٿا چئون، سنڌ ۽ سنڌي زبان کي جڳ ۾ تو ممتاز ڪيو، اي ڀٽائي گهوٽ توکي سنڌ جو رومي ٿا چئون. ڪشمور ۾ نقش ناياب منگي تعليم دوران پنهنجي درسي استاد، آذر ناياب صديقي ۽ ناليواري شاعر، اديب ۽ صحافي شعبان بخت منگيءَ جي صحبت ۾ شاعريءَ جي شروعات ڪئي. شاعريءَ جي عشق نقش ناياب بڻائيندي کيس استاد شاعرن جي صف ۾ اچي بيهاريس. شڪارپور کي شاعريءَ جي سورمن سامي ۽ شيخ اياز تي ناز آهي، انهن ۾ نقش ناياب منگي، خليل مورياڻي ۽ انهن جي ٽهي تي سنڌي ادب ۽ ٻوليءَ کي صدين تائين ناز رهندو. ايمرسن جو خيال آهي ته :”فطرت هڪڙو مندر آهي جنھن جون ديوارون نشانن سان ڀريل آهن” اهڙئي طريقي سان شڪارپور جو علم ادب جون ديوارون ۽نشان به اونچا آهن. نقش ناياب منگيءَ جون سٽون به رومانس جي پنڌ ۾ برجستيون آهن. خواب ۾ جلوو پسائي پاند ڪو اٽڪائي ويو، پل گهوڙيءَ ۾ ڌار ٿي جيءَ کي ته جهوري لائي ويو. هت سڪون قلب لٽيو مان رهان ٿو بيقرار، زندگيءَ ۾ درد ڏيئي باھ ڀڙڪائي ويو. نقش ناياب منگي جي جيتري حياتي هئي ان سنڌي ادب ۽ ٻوليءَ لاءِ جاکوڙ جاري رکي، شاعري، تحقيق ۽ تاريخ ڄڻ نقش ناياب منگي جي زندگيءَ جو وظيفو هئي. نقش ناياب منگي ۶۳ ورهين جي ڄمار ۾ ۷ آڪٽوبر ۲۰۱۱ع تي راھ رباني ورتي آخري آرام گاهه چڻنگي جي قبرستان شڪار پور ۾ اٿس. آخر ۾ نقش ناياب منگي لاءِ شاھ لطيف جون هي سٽون ته : اڄ پڻ اکڙين سڄڻ پنهنجا ساريا، ڳلن تان ڳوڙهن جون بوندون بس نه ڪن، سندي سڪ سپرين لوڪ ڏٺئي نه لھي.   (ڏھاڙي عوامي ڪوشش لاڙڪاڻو ۾، ۷ آڪٽوبر ۲۰۲۱ع تي ڇپيل)   “نقش” ناياب منگي سندس سنڌي ۽ اردو شاعري جو مختصر جائزو نسيم بخاري سنڌ جي شڪارپوري اديب نقش ناياب منگي جي جڏهن مون شاعري پڙهي ته پنهنجو پاڻ تي افسوس ٿيڻ لڳو ته اهڙي شاندار تخليقي پورهئي کي منهنجي اکين اڳ ڇو نه ڏٺو هو ۽ دل شعر جي سحر کان ڳچ وقت پهرين ڇو نه لطف اندوز ٿي هئي. ’نقش‘ ناياب منگي جي شاعري بنيادي طور تي هڪ عاشق جي “آهه” آهي. درد جو اهڙو سمنڊ آهي جنهن ۾ لهڻ کانپوءِ ان جو احساس نه رڳو ٻاهر نڪرڻ ناھي ڏيندو پر ماڻهو خود به انهيءَ مان نڪرڻ نه چاهيندو آهي. شعر ۾ وزن بحر جي ته پختگي آهي ئي آهي پر فني اڏام به پنهنجي عروج تي پهتل آهي. ويتر جو ان کي انتهائي سادو ۽ سلوڻو ٻوليءَ جو ويس ڍڪيل آهي ته اصل واهه واهه ٿي وڃي ٿي. مثال طور هي خيال ڏسو: سڄڻ ياد تنهنجي ٿي هر دم ستائي، مٺا وڃ تون هڪ وار جلوو پسائي، پري “نقش” کان ڇو رهين دلربا ٿو، سندس دل ۾ رهه دوست ديرو ڄمائي. سڪ تڙپ ۽ اڪيلائي جي احساسن ۾ جڏهن دل بدران ماڻهو دماغ سان سوچيندو آهي ته ڪجهه بغاوت به اندر ئي اندر ۾ بلند ٿيندي آهي. تنهن باغي احساسن جي جهلڪ سائين نقش ڪجهه هن طرح سان بيان ڪري ٿو: شب فرقت نه مون کي راس آئي ته ڇا ٿيندو، خيالن ۾ صنم جي زلف لهرائي ته ڇا ٿيندو، کڻي تون نيڻ پنهنجا “نقش” ڏي جنهن دم نهارين ٿو، اها ساعت اگر مون کي نه راس آئي ته ڇا ٿيندو. مٿين شعر ۾هڪ ميار آهي وصال ناهي وڇوڙو آهي. اهو وڇوڙو جيڪو هونئن ته هر عاشق کي وک وک تي وڍ ڏيندو آهي پر اهو عاشق وري شاعر به هجي ته اڃان تڪليف ٻيڻي ٽيڻي ٿي وڃي ٿي. خود اهو اعتراف “نقش” ناياب منگي پاڻ ڪري ٿو: جدائي جو لمحو آ مون لئه عذاب، نه ڏي زندگي جي دعا تون نه ڏي. ـ ـــــــ دور خزان ۾ پنهنجي گذاري ڄمار مون، فصلِ بهار آئي سهاني ڪڏهن ڪڏهن. عاشقاڻي ۽ شاعراڻي معصوميت واري خيال جي جهلڪ منگي صاحب ڪجهه هن طرح قلمبند ڪري ٿو: ڪيو مون پيش دلبر تو اڳيان آ دل جو نذرانو، قبولي مون کي تون پنهنجو بڻائيندين ته ڇا ٿيندءُ. خواهش ۽ خواب کي جڏهن حقيقتن جي ڌرتي نصيب نه ٿي ٿئي ته تلخ تجربن جي روشني ۾ شاعر کي اهو اقرار ڪرڻو ٿو پوي ته: وفا تي هيو “نقش” کي ڀروسو، مگر دلربا ڪئي جفا اجنبي. “نقش” ناياب منگي پنهنجي شاعري ذريعي ڌڙڪندڙ جوان دلين تي جيڪي درد سان ڀرپور نقش چٽي ويو آهي، اهي ان وقت تائين سدا بهار رهڻا آهن، جيستائين هن ڌرتيءَ تي محبت قائم ۽ دائم رهڻي آهي. اهو ئي سبب آهي ته “نقش” جو شعر زندهه آهي ۽ زنده رهڻو آهي. ڇو ته هن پنهنجي شاعريءَ ۾ انساني جذبن ۽ امنگن جي عڪاسي ڪئي آهي. هن اڌمن کي اظهار جو روپ بخشيو آهي. هن جي سوچ ۽ لوچ هڪ فرد نه پر هڪ احساس جي علمبردار آهي. اهو احساس جيڪو تنهنجو ۽ منهنجو آهي. ائين نه آهي ته “نقش” ناياب نه رڳو رومانوي شاعري ڪئي آهي. پر هو عوامي زندگي تي به لکندو آيو آهي. اهڙي درد جو اظهار سندس هن قطعي مان ڪري سگهجي ٿو ته: اڄ سرِ بازار پوڙهو پيٽ خاطر پيو نچي، ناچ مفلس جو ڏسي پيو هر تماشائي اچي. هن گراني دور ۾ هر فرد پيو واھ واھ ڪري، هڪ ته پيري ٻي گراني ٽئين پئي غربت نچي. هڪ پوڙهي پورهيت جي درد جو داستان حقيقت ۾ ان منظر ڪشي جو شاهڪار اظهار آهي جيڪا اسان گهر گهٽي ۾ پيا ڏسون. جيڪا اسان جي عوام جي اڪثريتي تقدير آهي. جيڪا هر صورت ۾ دور ٿيڻ کپي. پر “نقش” ناياب جي نصيحت تي ڪير ڪٿي ٿو هلي. اهو ئي سبب آهي ته هو ڏاڍي عاجزي ۽ معصوميت سان نماڻو ٿي چوي ٿو ته: مرڪي مرڪي دل جو نذرانو ڪيو مون پيش پر، بي رخيءَ سان هو ستمگر دل کي ٺڪرائي ويو. ڳالهه محبوب جي هجي يا عام ماڻهو جي، پر جي اها بي رخي آهي ته دل رنجائي ٿي، ڏکائي ٿي ۽ تڙپائي ٿي. “نقش” ناياب منگي جي سنڌي شاعري جيان اردو شاعري به ڪمال جي آهي. هونئن ڀلي هر ڪمال کي زوال ايندو هجي پر شاعري جي ڪمال کي زوال ناهي ايندو. ائين چئجي ته ان ۾ ذري برابر به وڌاءُ نه ٿيندو ته “نقش” پنهنجي دل پڙهندڙ جي هٿ جي تريءَ تي شاعري جي صورت ۾ رکي ڇڏي آهي. ڇا ته غضب جي شاعري آهي. ان جا وري اردو جلوا ته پنهنجو مٽ پاڻ آهن. مثال طور لکي ٿو ته: گواره جدائي نه تهي جن کو پل بهر، وهي آج هم سي جدا هوگئي هين. شاعري ۾ ڪنهن عاشق پاران محبوب تي تشدد واري ترڪيب گهٽ ۾ گهٽ مون اردو ۽ سنڌي شاعري ۾ سواءِ نقش ناياب جي ٻئي ڪنهن جي شاعري ۾ نه پڙهي آهي. لفظ تشدد نثر جو آهي پر اهو جڏهن “نقش” شعر ۾ استعمال ڪري ته ان کي به نغمگي ٿي ملي وڃي. اوهان پاڻ پڙهي ڏسو: صنم ايک بي بس په اتنا تشدد! همين ديکهه هم کيا سي کيا هو گئي هين. “نقش” سائين جو هيٺيون اردو نظم نه رڳو ماضيءَ جي ترجماني ٿو ڪري پر حال جو به عڪاسي آهي ۽ مستقبل جون به چغليون هڻي ٿو: بهائي بهائي سي هي تنگ، ديکهو دنيا کا يه رنگ. دنيا ڪي سب رشتي چهوڻي، چهوڻا هي اب انگ سي انگ. عرياني کا آيا دور، جس کو ديکهو ننگ دهڙنگ. ناصح سي هي اپنا بير، واعظ سي هي اپني جنگ. اپنون کو بهي سمجهين غير، دل اپنا آلوده زنگ. پاپي جگ مين پاپي لوگ، جن کا اپنا اپنا رنگ. دور هي رهنا ان سي اچها، “نقش” نا کرنا ان سي سنگ. منهنجي وس ۾ هجي ته مان سائين جو مٿيون نظم اخبارن جي پهرين صفحي تي اشتهار جي صورت ۾ ڇپرايان ها. اهو نظم هر ٽي. وي چينل جي خبر کان اڳ هلرايان ها. ٻيو ته ڇڏيو پر ريڊيو، ڪيبل ۽ ويب چينلن سميت يوٽيوب تي به رکرايان. ڇو ته ان ۾ قهر جي سچائي آهي. منافقي، مطلب پرستي، مفاد پرستي ۽ مصلحت پسنديءَ جا اصل مهانڊا ڏيکاريا ويا آهن. حقيقت اها آهي ته شڪارپور جو نثار بزمي هجي يا “نقش” ناياب انهن کي سندن زندگي ۾ توڙي مرڻ پڄاڻان اوتري اهميت ميسر نه ٿي سگهي آهي جيتري وڏي علمي ادبي قد ڪاٺ جا هو ماڻهو آهن. مٿين ٻنهي شاعرن ڪيترا ڪامياب شاگرد ڇڏيا پر بدقسمتيءَ سان انهن کان استاد جي عظمت جو عملي اقرار وسري ويو آهي. ۽ شايد اهو ئي سبب آهي ته اهڙن همعصرن بي فيض انسانن کي پس منظر ۾ رکندي سائين نقش چئي ويو ته: “نقش” اپني داستان ان کو سناتا جا ضرور، ياد ماضي پر کبهي تو شرم ان کو آئيگي. “نقش” جي ذهن، زبان ۽ دل مان مٿيون شيون جڏهن شعري سانچي ۾ گهڙي تيار ٿيون هونديون، تڏهن خود کيس انهن احساسن جي تلخي ڪيتري تلخ لڳي هوندي. جن احساسن جي اظهار لاءِ ڪتب آيل لفظ شرمندگي کي پڙهندي خود اسان کي الائي ڇا ٿو ٿئي. “نقش” ناياب جي من تي پيڙا جا جيڪي نقش چٽيل آهن، انهن جي اذيت واري احساس تي سوچجي ٿو ته روح رنجيدو رهي ٿو. سائين “نقش” ناياب منگي وڏو خوشنصيب آهي، جو نه رڳو ڪامياب شاعر، محقق ۽ اديب آهي پر هن جي اولاد به صالح آهي ۽ نينگرن مان حسيب ناياب سندس ادبي واٽ جي وارثي نه رڳو ايمانداريءَ سان ڪندو پيو اچي پر پاڻ به هن جون وکون ادبي کيتر ۾ اڳتي کڄي رهيون آهن. اميد آهي ته تمام جلد پنهنجي پيءُ جو شعري مجموعو به مارڪيٽ ۾ آڻيندو. بلڪل ائين جيئن هن شڪارپور تي سندس مضمونن ۽ مقالن تي مشتمل ڪتاب “شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾” ڇپائي پڌرو ڪيو آهي. نيڪ ۽ پيار ڪندڙ اولاد به الله جي وڏي نعمت هوندي آهي، جيڪا هر ڪنهن جي حصي ۾ نه ايندي آهي. ڇا ٿيو جو سائين “نقش” ناياب منگي کي بيحس ماڻهن ۽ ادارن وساري ڇڏيو. تاريخ ته ان جا گڻ ڳايا آهن ۽ ڳائيندي رهندي. ڇو ته اها ڪڏهن به ڪنهن جو تر جيترو به پورهيو نه وڃائيندي آهي. ان ڪري دير يا سوير “نقش” جي به هر تحرير تاريخ جو حصو بڻجڻي آهي، اهي ادارا به اڳ يا پوءِ جاڳڻا آهن، جن تي نقش پنهنجي تحقيق جا نقش ڇڏيا آهن ۽ جن جي تاريخ رقم ڪري ان انهن جي بڻ بنياد کان هر عام خاص کي آگاهي ڏني آهي.   (ڏھاڙي عبرت حيدرآباد ۾ ۸ آڪٽوبر ۲۰۲۱ع تي ڇپيل)   استاد غلام رسول ميمڻ ۽ سائين حقنواز نقش ناياب منگي منظور پرواز ھي شڪارپور جي سونھن ٻه دوست ٻه ساٿي سائين استاد غلام رسول ميمڻ ۽ سائين حقنواز نقش ناياب منگي آھن جيڪي ٦۰ کان ۲۰۲۰ جي ڏھاڪي تائين علم ادب سماج سان لاڳاپيل رھيا ۽ شڪارپور جا سچا عاشق ٿي رھيا پڪ ڄاڻو ته ھو اسانجا ٻه ادارا ھيا جن ڪافي نوجوانن کي رھنمائي ڏئي اڳتي آندو. ھنن جون ذاتيون به ميم سان آھن تنھن ڪري محمد صلعم مٺڙي جو سايو سندن سرن تي سدا قائم رھيو ۽ ھنن ڏکن سکن سان محنت مشقت ڪري پاڻ نباھيو ان ڪري سوسائٽيءَ ۾ پنھنجو ڪردار سدا مومن بڻجي ادا ڪندا رھيا. مون ته پنھنجي وقت ۾ ائين ڏٺو ته ھنن ڪيترن ئي نوجوانن کي ٿوم مان زعفران بڻايو پر ڪي ھنوقت سندن نالو کڻڻ تي ذھني طور مفلوج ٿي وڃن ٿا پر پتو نٿو پوي ته ان جا پٺيءَ پٺيان ڪھڙا سبب آھن اھا خبر مالڪن کي ٻي رب سائين کي ھونئن به توھان ڏٺو ٻڌو ھوندو ته دنيا جو وڏو حصو محسن ڪش ئي رھيو آھي ان ڪري بھتر اھو آھي ته ڪنھن جو به ڏک نه ڪجي ۽ جيترو جيون آھي پنھنجي حصي جو ڪم ڪري ماڻھو اڳتي رمندو رھي. نقش ناياب منگي ٿورڙي سونھاري رکندڙ ھو ۽ پان تمام گھڻو کائيندو ھو ۽ ننڍي سرڪاري نوڪري اريگيشن کاتي ۾ ھو سٺو شاعرھيو ۽ شڪارپور جي تاريخ ۽ علم ادب تي ڪافي ڪم ڪيو ۽ ڪجھ ڪتاب به لکيل مرتب ٿيل اٿس ۽ غلام رسول ميمڻ پڪي عمر تائين سونھاريءَ کان آجو رھيو ۽ آخري عمر ۾ ٿوري بيمار ٿيڻ کانپوءِ مٺ کن ڏاڙھي رکيائين ۽ پاڻ ناظم پريس جي ڪمپازيٽريءَ کان شروع ٿي ماڊرن پريس جو مالڪ ٿيو ۽ ٻه اخبارون به ڪڍيائين؛ ھڪ قرباني ۽ ٻي ناياب. جن ۾ شھر جا مسئلا، علمي ادبي سرگرميون ۽ بين الاقوامي حالات جو، ڀرپور اظھار ھوندو ھو. سال ۱۹۸۱ ۾ ٺھندڙ يونائيٽيڊ ميمڻ جماعت شڪاپور جو به باني ميمبر ۽ صلاحڪار ھيو ۽ جسٽس عبدالحفيظ ميمڻ به سندس وڏي عزت ڪندو ھو. دوست اڪثر ڪري کيس استاد غلام رسول ميمڻ، ان ڪري سڏيندا ھيا جو ھو تنظيمي ڪمن جو ڏاھو ھو ۽ سنگت جي ھر ساٿيءَ کي ڪجھه ھڙئون ڪجھه وڙئون ڪجھه نه ڪجھ ضرور سندن مدد ۽ رھنمائي ڪندو ھو. انشاءَالله ٻنھي جوانن جي تفصيلي ڪم تي جدا جدا احوال جلد رکبو پر بنيادي طور ٻئي علم، ادب، شاعري، ميڊيا، پريس ۽ سماجي علمي ادبي تنظيمن سان وابسته رھيا ۽ سندن دوستن جو به ھڪ وسيع حلقو ھيو. نقش سائين ۲۰۱۱ ۾ ۽ غلام رسول سائين ۲۰۱۴ ۾ ھن فاني دنيا کي ڇڏي، مالڪ حقيقيءَ جي حوالي ٿيا ۽ پاڻ لوڪ کان ان ڪري نه وسريا آھن جو ھنن ڌرتيءَ تي نه ڪو تڪبر ڪيو، نه ڪنھن کي نقصان پھچايو ۽ نه ڪنھن تي رعب تاب رکيو. جيڪو ٿي سگھيُن، سڀن جي ڪم آيا ۽ سڀني ۾ پيار، محبت، سچائي ۽ سونھن جا گل ورھائيندا آيا جو اڄ به اسان انھن جي خوشبوءِ کان معطر ٿي رھيا آھيون. رب مٺڙي کين سدا جنت ۾ جاءِ ڏني ھوندي آمين. -- -- -- -- -- -- غلام رسول ميمڻ ۽ نقش ناياب منگي قاضي منظر حيات ٻئي پنهنجي ذات ۽ ڏات ۾ سچا ۽ کرا، مخلص ۽ بي لوث ڪردارَ. سماج سيواڪار ۽ محبتي/ محنتي....هر ڪنهن سان اُنس ۽ الفت، هر واسطيدار سان اهڙو ورتاءُ جو هر ڪو ڀانئي ته منهنجو دوست. منهنجي خوشنصيبي جو انهن ٻنهي شخصيتن سان وڏڙن جي ويجھڙائيءَ ڪري مان سندن فيض ۽ رهنمائي حاصل ڪئي ۽ ويجھو ڄڻ گھرڀاتي ٿي گھاريم. شڪارپور ماڊرن پريس ڄڻ بنيادي سکيا گھر رهيو، جتي علم، ادب، صحافت، پريس جا سڀ مرحلا، اڃا وڌيڪ جيون جي عملي واڌ ويجهه ۽ نوڪريءَ جي گنڀير مسئلن ۾ به ڏس ۽ ڏانءَ اُتي، انهن ٻنهي محبوب ماڻهن وٽان مليا. هي جيڪو ڪچو ڦڪو هٿ-هنر يا سوچ-شعور جو ڪو ڍنگ آهي، انهيءَ ۾ استاد غلام رسول ۽ نقش’ناياب‘ منگي جي محبتن ۽ محنتن جو اثر به ضرور آهي. اهي مون وانگر الائي ڪيترن ئي سيکڙاٽن جا سونهان ۽ رهنما رهيا آهن. مون کي اهو چوڻ ۾ ڪا به اٽڪ نه ٿي ٿئي ته سندن صحبت ۸ رهي ڪيترا شاعر، اديب، صحافي، ڊاڪٽر بڻجي پيا ۽ هو پنهنجي سادگيءَ سبب پنهنجي انهيءَ هنڌ تي سواءِ ڏيکاءَ ۽ نمائش جي پنهنجي راهه وٺي هلندا رهيا.....هو فياضي ۽ سخا جا وکر ورهائي مسڪينيءَ ۾ مُرڪندا ۽ خودداريءَ سان جيئندا رهيا. کين ڪنهن به غرض ۽ لالچ يا خودنمائيءَ جي ڪڏهن به ڪا ئي ضرورت محسوس نه ٿي. ادب، علم ۽ شڪارپور سان سندن جنون جي حد تائين عشق رهيو ۽ سدائين نڪور عملي ڪمن سان پنهنجي اهميت ۽ حيثيت مڃرائي. شڪارپور مان اخبارون، رسالا ڪڍڻ کان وٺي ڪيترا ئي تاريخي ميڙاڪا، سيمينار، شاگردن جي جاڳرتا لاءِ ڪوچنگ ڪلاسَ، صحافتي سکيا جا عملي سبقَ سندن ڪريڊٽ تي آهن..... ٻنهي تاريخ ساز شخصيتن کي ياد ڪندي اوهان سچ پڇ شڪارپور جي مُک ڪردارن کي ڀرپور ڀيٽا ڏني آهي!   نقش ناياب منگي سندس فن ۽ فڪر ۾ موجوده دور جو عڪس حسيب ناياب منگي شاعري قدرت طرفان عطا ٿيل ڏات آهي، جيڪا فني ۽ فڪري گهرائيءَ سان لکي وڃي ٿي تنهن ۾ حسين خيالن جو اظهار به ڪيو وڃي ٿو ته ڪنهن ٻي عام موضوع تي به لکي پنهنجي من جو بار هلڪو ڪري سگهجي ٿو. شاعري جو رنگ ۽ ڍنگ جيڪو اڄڪلهه استعمال ٿئي ٿو سو شاعريءَ کي شاعري واري فريم ۾ نٿو آڻي، شاعري ته ڪيفيت ۽ احساس جي اظهار جو نالو آهي، ڪي چار سٽون بنا ڪنهن مقصد جي لکڻ ڪمال ناهي ها مگر هڪڙو شعر مقصد ۽ مطلب وارو چوڻ ڪمال آهي جنهن کي ٻڌڻ يا پڙهڻ سان ڪي ڪيفيتون نازل ٿين ۽ ڪجهه خيال جنم وٺن، ڪي سوچون من ۾ اٿن ۽ پنهنجو اثر ڇڏين تنهن کي ئي شعر چئي سگهجي ٿو. شاعريءَ ۾ اظهار به اهڙو سادو ۽ سهڻي انداز جو هجي جو چئي سگهجي ته شعر جي طاري ٿيل سحر مان نڪري نه سگهيا آهيون.، ڪا تخليق اگر اهڙي سامهون اچي ٿي ته اها ئي شاعري علم ۽ حڪمت جو جوهر مڃي وڃي ٿي. دنيا جي عالمن ۽ فاضلن ان روايت کي تسليم ڪيو آهي ته شاعر اهو ئي آهي جيڪو انسانيت جو ترجمان آهي، هو رڳو وارن جي چڳن ۽ سونهن سندرتا تي لکڻ جو قائل ئي نه هجي، اهو به نه هجي جو صرف وطن جي نظارن ۽ خوبصورتي مٿس اثر ظاهر ڪيو هجي پر زندگي ۾ آيل سک ۽ آسائش، خوشي ۽ راحت سان گڏ درد، غربت، ناانصافي ۽ سماجي عڪس کي به پنهنجي اندر جي حقيقي تصوير جو عنوان بڻائي لکندو رهي، اها قدرتي ڏات جن به قلم ڌڻين جي حصي ۾ آئي آهي، سي پنهنجي ڏات جي چمڪ جي ڪارڻ اڄ به شاعريءَ جي تذڪرن ۾ ستارن جيان ٽمڪي رهيا آهن. ”نقش“ ناياب منگي به اهو شاعر آهي، جنهن وٽ پيار ۽ محبت سان گڏ ڌرتيءَ جي رهواسين جي درد جي هڪ آهه موجود آهي. ديس جي پهاڙن ۽ خوبصورت نظارن، دريائن ۽ ماڳن مڪانن جي تعريف آهي ته مزدور ۽ هاري جي ڏکن جو احوال به آهي، پاڻ وٽ رائج داستانن جي جهلڪ به آهي ته غريبي ۽ اميريءَ جي فرق جا مثال به موجود آهن، چنڊ جي چاهه واري چٽائي جو ذڪر آهي ته سج جي تپش جو به ٻڌائي ويو آهي، ڏکن تي زارو زار رنو به آهي ته آٿت جو دامن به وسيع ڪندي دلجاءِ ڏيندي نظر اچي ٿو، سادن خيالن ۽ آسان بيان سان سندس خيالن جي نغمگي فطرت جي حقيقي رنگ جو راز ٻڌايو آهي. اسان جي آڏو موجوده وقت ۾ گهڻا ئي مثال موجود آهن جو غريب محنت ڪندي به پورو نٿو ٿي سگهي جڏهن ته ٻين جي پئسي تي پلجڻ وارو خوش گذاري ٿو، محنت ڪش پنهنجي ٿوري اجرت تي ڏاڍو پريشان گذاري ٿو ۽ مشڪل سان پنهنجي بنيادي ضرورتن کي پورو ڪري سگهي ٿو ته وري ٻئي پاسي شاهوڪارن جي درن تان چاپلوس پلجي عيش ۽ عشرت جي زندگي گذارين ٿا. ”نقش“ ناياب منگي ٻڌائي ٿو ته: هڏ هڻڻ وارن جو ناهين پيٽ ڀي پورو مگر، خوش رهن ٿا پير ۽ پينار پنهنجي ديس ۾. صبح سان ئي در وڏيرن جو وٺن ٿا چاپلوس، اوبرون کائي ٿين ٿا تار پنهنجي ديس ۾. شاعري انسان جي ضمير جو آواز ٿيندي آهي، شاعر مٿان لازم آهي ته هو وقت ۽ حالتن کي سامهون رکي پنهنجي خيالن جو اظهار ڪري، اکين جي آڏو جيڪي به حالتون اچن ٿيون تن کي بيان ڪندو رهي، اڄ جي دور ۾ هڪ انسان کي ٻئي انسان جو خيال رکڻ وارو جذبو گهٽ نظر اچي ٿو، جيڪڏهن ڪو ڪنهن جي مدد ڪري ٿو ته ان کي ٿورو تسليم ڪيو وڃي ٿو، اهڙي ريت واضح ٿئي ٿو ته انسان هر وقت ٻئي انسان کي احسان جو احساس ڏياريندي ان جي مدد ڪرڻ کان بعد ۾ عزت نفس کي مجروح ڪندو رهي ٿو، نقش به لکي ٿو ته: هن اقتصادي دور ۾ هر وقت اي يارو! انسان کي انسان جو احسان ٿو ماري. شاعريءَ کي سرجڻ کان بعد ۾ سريلي خيال جو جتي نالو ڏنو وڃي ٿو اتي شاعري سماجي انڪشاف جو عجيب آئينو به ٿئي ٿي. جنهن ۾سچائي ۽ صداقت چٽي نظر اچي ٿي، اڄ جي دوستيءَ جي مطلب واري چادر جي هيٺان اچي پنهنجي اصلوڪي حيثيت وڃائي چڪي آهي، قدم قدم تي دوکو ۽ هر وقت فريب دوستيءَ جي رنگ کي دشمني ۾ پيش ڪيو آهي، شاعر وٽ لفظن جي چونڊ سان خيالن جي بهتري ۽ ادائگيءَ جو نرالو انداز موجود آهي، هو چوي ٿو ته، هو روپ دوستيءَ جو پر رنگ دشمنيءَ جو، قاصد کي آزمايم دشمن آ دوستي جو. نقش ڳالهه کي اتي ئي ختم نٿو ڪري هو اڳتي اڃان وڌيڪ لکي ٿو ته اڄوڪي زماني ۾ پنهنجي وطن مان اتفاق هلي ويو آهي، دوستي موڪلائي چڪي آهي، رشتا به ختم ٿيندا نظر ٿا اچن، يار به هڪ ٻئي کان پري ٿي ويا آهن، هيءَ دور اهڙو اچي ويو آهي جو طرفداري ته ٺهيو پر هر ڪنهن کي ايذاءَ ڏيڻ ۾ ماڻهو خوشي محسوس ڪن ٿا. اتفاق باهمي ويندي رهي، مخلصانه دوستداري ختم ٿي. ڀائرن ۾ آ وفاداري ڪٿي؟ ڏس ته يارن مان ڀي ياري ختم ٿي. دور آ ايذا رساني جو فقط، منصفي ۽ پاسداري ختم ٿي. ”نقش“ ناياب منگيءَ جي نظمن ۽ غزلن ۾ ئي نه پر چوسٽن ۾ به موجوده دور جي حالتن جو عڪس موجود نظر اچي ٿو، هن وٽ لکڻ جو ڍنگ هئڻ سان گڏوگڏ حالتن جي عڪاسي ڪرڻ جو به فن هو، پاڻ پنهنجي ڪلام ۾ بنا ڪنهن رک رکاءَ جي کليو لکيو اٿائين، علامت نگاريءَ جي حوالي سان اگر سندس شاعريءَ تي لکبو ته به ظاهر ڪري سگهجي ٿو ته هو ڏاڍ ۽ ظلم جي خلاف آهي، نصيحت ڪندي سماج ۾ غلط لاڙن جي نشاندهي به ڪري ٿو ۽ انهن جي پاڙ پٽڻ جو طريقو پڻ ٻڌائي ٿو، بک، بدحالي، بيروزگاري ۽ مفلسيءَ جي جهلڪ ڏيکاري ٿو ته پنهنجي سنڌڙي جي روشن مستقل جي لاءِ پر اميد به نظر اچي ٿو، سو ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته ”نقش“ کي ”ناياب“ سمجهي ادب ۾ وسارڻ واري روايت ختم ڪري کيس محقق ۽ اديب کان علاوه شاعر جي روپ ۾ به پڌرو ڪيو وڃي. مون لاءِ آهي سڀ ڪجهه منهنجي وطن جي ڌرتي، هر ذرو ان جو مون کي ڪندن نظر اچي ٿو.   (ڏھاڙي عبرت حيدرآباد ۾ ۷ آڪٽوبر ۲۰۲۲ع تي ڇپيل)

استاد بخاري روشن پيشاني پروفيسر نذير احمد سومرو ۱۹۵۰ع واري ڏهاڪي جو زمانو آهي. دادوءَ ۽ ڦلجي اسٽيشن جي ٻن والي بال ٽيمن جي وچ ۾ دادوءَ ۾ مقابلو ٿي رهيو آهي. ڦُلجي اسٽيشن، والي بال کيڏڻ لاءِ جيڪا ٽيم آيل آهي ان ۾ هڪ قداور نوجوان، دلڪش مهانڊن، خوبصورت اکين ۽ پاڪستاني فلمي بنگالڻ اداڪاره شبنم وانگر نڪ جي چوٽيءَ تي ڦڙو رکندڙ، والي بال راند ۾ سينٽر تي بيهي راند اهڙي مهارت سان کيڏي ٿو جو ڏسندڙ وَرُ وَرُ ڪري تاڙين جي ڦهڪن ۾ کيس داد ڏئي رهيا آهن. مخالف ٽيم جا رانديگر، دل ئي دل ۾ خار کائي رهيا آهن. ڪير پيو ڄاڻي ته والي بال ۾ سينٽر تي بيهي مهارت سان راند ڪندڙ، جمپ ڏئي والي هڻندڙ نوجوان ۽ ڦلجي اسٽيشن جي ڀرسان هڪ ننڍڙي ڳوٺ غلام چانڊيو جو هي پرائمري ماستر، اڳتي هلي سنڌي شاعرن جي راند يعني شاعريءَ ۾ به ساڳي سينٽر واري جاءِ والاريندو ۽ سندس فڪرانگيز، سادن لفظن واري شاعري، سندس لئي ۽ مخرج سان شاعري پڙهڻ جو انداز ڏسي پاڻ کي شاعرن جي قطار ۾ شامل سمجهندڙ متشاعر ته ڇا پر چڱا ڀلا شاعر دل ئي دل ۾ خار کائيندا/ريس ڪندا ته اهڙي پذيرائي کين ڇو نه ملي؟ اهو رانديگر استاد بخاري هو. اُستاد بخاري پنهنجي ڳوٺ ۾ چار درجا پرائمري پڙهيا ۽ باقي تعليم سنڌي ڪاميٽي (فائينل) جو امتحان ڦلجي مان پاس ڪري، پرائمري اُستاد مقرر ٿيو. قدرت طرفان جيڪي کيس سوغاتون عطا ٿيون، انهن منجهان موزون طبيعت به هڪ هئي. سنڌي پرائمري اسڪول ۾ پڙهندي ڪي سٽون، اُمالڪ پنهنجو پاڻ سندس ذهن ۾ ٺهي پونديون هيون ته هيءُ اُنهن کي چپن ۾ جهونگاريندو هو. ڪيئي دفعا کيس خيال آيو؛ ”اُهي سٽون ڪنهن ٻئي شاعر جون آهن، جن کي هو جهونگاري رهيو آهي.“ جڏهن انهيءَ تي ويهي ويچار ڪيائين ته اُهي سٽون هن (اُستاد) ڪنهن به ماڻهوءَ جي واتان ٻڌيون ناهن. پو باقي ڪنهن جون آهن؟ سوچي سوچي پاڻ کي ئي جواب ڏنائين؛ ”اهي سٽون ڪنهن ٻئي جون ناهن، پر سندس ئي آهن.“ ڪيئي ورهيه پرائمري اُستاد رهڻ کانپوءِ، ڪجهه وقت لاءِ خيرپور ناٿن شاهه ۽ سيتا اسٽيشن جي هاءِ اسڪولن ۾ انگريزي ماستر ٿي رهيو. سنڌي ادب ۾ ايم اي ڪرڻ کانپوءِ ۱۹۷۶ع ۾ بي ايڊ جي بنياد تي گورنمينٽ ڊگري ڪاليج لاڙڪاڻي ۾ پهريون ڀيرو ليڪچرار مقرر ٿيو. ون-يونٽ جو دور هيو. سنڌ کي انتظامي طور، لاهور سان ڳنڍيو ويو هئو. هر کاتي جي مکيه آفيس لاهور ۾ هئي. ليڪچرارن کي مستقل بنائڻ لاءِ اولهه پاڪستان پبلڪ سروس ڪميشن کين لاهور ۾ زباني امتحان ڏيڻ واسطي گهرايو. اُستاد بخاري به پاڻ سان، ماهوار نئين زندگي ۽ ٽه-ماهي مهراڻ جا اُهي شمارا، جن ۾ سندس ڪلام شايع ٿيل هيو، کڻي ڪميشن جي چيئرمين ۽ ميمبرن/ سيڪريٽري جي سامهون وڃي ويٺو. انهن ڏينهن ۾ شاهه محمد فيض محمد تونيه (المعروف ايس. ايف تونيو) اولهه پاڪستان جي پبلڪ سروس ڪميشن جو سيڪريٽري هيو ۽ چڱو ادب دوست ماڻهو هيو. ويتر جو پنهنجي عزيز ۽ شاعر الله بخش تنيو عرف ا - ب - ت ميروخانيءَ سان دوستي هيس، تنهن ڪري کيس شاعريءَ جو چسڪو پڻ آيل هيو. الف- ب – ت، اصل ۾ضلعي لاڙڪاڻي (هاڻي قمبر-شهدادڪوٽ) جي هڪ واهڻ نما ڳوٺ، ميروخان جو هيو. تونيه صاحب، اُستاد بخاريءَ کان نئين زندگي ۽ مهراڻ جا پرچا وٺي، ٿوري ورق گرداني ڪري ميز تي رکي، سڌي طرح اُستاد بخاريءَ کي مخاطب ٿيندي چيو؛ ”ورقن تي ڇپيل ڪلام پڙهي ضرور مزو ايندو پر اسان ڪلامِ شاعر، بزبانِ شاعر، جو حِظ ۽ لطف وٺڻ ٿا چاهيون. ان ڪري تون پنهنجي شاعري پنهنجي آواز ۾ ٻڌاءِ.“ اُستاد بخاري کين پنهنجو ڪلام ٻڌايو. جنهن تي هڪ سنڌي ميمبر کيس چيو؛ غزل جون هي سٽون جهونگاري ٻڌاءِ. پڇيــو يـارن ته عقبيٰ ٿي کپـــــي يا هيءَ دُنــــيا چيـم؛ آزادگي، نه هو گهــرجي نه هي گــهــــرجي. الائـي ڇـــا جــو ڇـا ويـٺـا ڏســئـــون ڇـــــا ســــوچـــيــون ويـــٺــا صـدي ويهيـن جي انســانن کـــــي ڪهــڙي شــيءِ نه ٿي گهرجي. اُستاد کان شاعري ٻڌڻ کانپوءِ ڪميشن جي چيئرمين، کانئس ڪجهه سوال پئي ڪيا ته ايتري ۾ سنڌيءَ جو معروف شاعر، بشير مورياڻي جيڪو تن ڏينهن ۾ لاهور سيڪريٽريٽ ۾ ملازم هيو، سو ڪنهن سرڪاري ڪم سانگي اندر داخل ٿيو ۽ پبلڪ سروس ڪميشن جي چيئرمين کان ڪجهه ڪاغذات صحيح ڪرائي، جيئن مڙيو ته اُمالڪ اُستاد بخاريءَ تي نظر پيس. کيس کيڪاري ڪميشن جي چيئرمين ۽ ميمبرن کي مخاطب ٿيندي چيائين؛ ”مان توهان جي آڏو ڪيتري قد بت جو شاعر آهيان.“ ويٺلن چيس؛ ”خير ته آهي؟“ چيائينِ؛ ”اُستاد بخاريءَ کان ڪهڙو انٽرويو ٿا ڪيو/وٺو. هي ته مون کان به تمام وڏو/گهڻو ۽ سٺو شاعر آهي.“ جنهن تي چيئرمين چيس؛ ”هن جو ڪلام ٻڌي محسوس ٿئي ٿو ته واقعي وڏو شاعر آهي. اسان سندس ڪلام ٻڌڻ لاءِ کيس ويهاريو آهي.“ استاد بخاريءَ جي شاعريءَ ۾، اسان کي وقت ۽ عشق جا ايترا ته سحر انگيز شيڊس ملن ٿا، جن جي رنگينيءَ کان آزاد ٿيڻ سولو ناهي. سندس شاعريءَ ۾ هڪ اهڙي مثبت ايپروچ آهي، جنهن جو تعلق روح جي گهراين سان آهي. ان ڪري هڪ پڙهندڙ/ٻڌندڙ، پنهنجو پاڻ ئي بي خوديءَ ۾ اچي، پاڻ کي اُستاد بخاريءَ جي شاعري واري سحر/جادوءَ جي پنجوڙ ۾، جڪڙيل محسوس ڪري ٿو. اُستاد جا خيال، جڏهن شاعريءَ جو روپ وٺن ٿا، تڏهن ان جي وهڪري ۾ غضب جي رواني ملي ٿي. لڳندو آ ته ڄڻ ڪو آبشار وهندو هجي، جنهن جي پاڻيءَ ۾ بي اختيار رواني، نغمگي ۽ موسيقيت هوندي آهي. هن بي چين روح (استاد بخاري) پنهنجي شاعريءَ جي هر صنف ۾ هڪ الڳ ۽ مختلف ذائقو برقرار رکيو آهي. اهو ئي سبب آهي جو، سندس هر شعر، دل ۽ دماغ کي ڇهي وڃي ٿو. اُستاد بخاريءَ جي لهجي ۾، ميٺاڄ ۽ نواڻ، سوز ۽ گداز آهي. محبوبن جا ماڻا ٽاڻا، حبيبن جي غفلت، رقيبن جي نفرت، سنڌ جي حقن تي لڳل ڌاڙا، سندس شاعريءَ جا اهم موضوع ۽ حصا آهن. ڌرتيءَ جي پڪار، هڪ سچي شاعر کي پاڻ ڏانهن سڏيندي رهي ٿي. ائين اُستاد جو پيار به ڌرتي سان واڳيل هيو. اُستاد بخاريءَ جي شاعري، پنهنجي ڌرتيءَ سان پيار جو عڪس ۽ اولڙو آهي. سنڌ، سنڌي ثقافت ۽ شين (ٿر جي واري، چلڪي واري) سان کيس جنون جي حد تائين پيار هيو. بلڪ اهي سڀ، سندس ڪمزوريون هيون. هاڻي ته هر ڪو، لئيءَ مان لٺ ڀڃي، قومي شاعري تڪبنديءَ جي صورت ۾ ڪري، پاڻ کي قومي شاعر سڏائڻ جا جتن پيو ڪري. پر ون-يونٽ جي دور ۾، جڏهن سنڌ جو نالو وٺڻ ڏوهه هيو ۽ نادري حڪم اچي پهتا؛ ”خبردار! آئنده، سابقه سنڌ لکيو ۽ پڙهيو وڃي!“ تڏهن جيڪي آڱرين تي ڳڻڻ جيترا شاعر، سنڌ جي ڳالهه ڪندا هيا، تن مان استاد بخاري به هڪ هيو ۽ آهي. استاد جي قومي شاعري، مثلًا: جيجل ڏنم، جنهن ۾ لولي، سنـــڌي ٻـــولي، قومي ٻـــولي. کيس سنڌ جي شاعرن جي هجوم مان الڳ ڪري سندس منفرد سڃاڻپ قائم ڪري ٿي. اڄ جا کوڙ سنڌي شاعر، اهڙا به آهن، جيڪي استاد بخاريءَ جا مقلد ۽ پيروڪار آهن. نه رڳو شاعريءَ جي موضوع ۽ طرز، احساس جي حد تائين پر شعري هيئيت، ڊڪشن ۽ طرزِ بيان جي لحاظ کان پڻ. مثال طور؛ تاجل بيوس ته اُستاد بخاريءَ جي شاعريءَ منجهان، سٽن جون سٽون کنيون آهن. ڪنهن جي ميار ملڻ تي، نيٺ تاجل کي ائين چوڻو پيو؛ بيوس مان، بخاري نه ٿي پوي. استاد بخاريءَ جي عشقيه شاعري پنهنجي خداداد فڪر ۽ ڏات سان جيڪو حسن ۽ لطف پيدا ڪيو آهي، ان ۾ هڪ عجيب لذت، حِظ ۽ مزو آهي. ان ۾ به رنگيني پيدا ڪئي اٿس. جنهن ۾ ڪو پيغام آ، ڪو مقصد آهي. هن جي شاعري، اڄ جي ٺڙڪو سنڌي شاعرن وانگر، محض سطحي جذبن جي بي مقصد اظهار جو نالو ڪونهي. نه ئي لفظن جي گورک ڌنڌي جو نالو آهي، جنهن مان ڪا به معنيٰ نه نڪري سگهي. قدرت طرفان ملندڙ سوغاتن مان شاعري به قدرت جي مليل هڪ حسين ۽ خوبصورت سوغات آهي. هر شاعر جي حصي ۾ اها سوغات ڪا نه آئي. شاعري به پاڻيءَ جي تيز وهڪري ۽ روانيءَ جيان آهي. شرط اهو آهي ته، پاڻيءَ ۾ ڪنهن جو پير کپي!! استاد بخاريءَ ڀيري، شاعريءَ جي معاملي ۾ قدرت وڏي فياضيءَ کان ڪم ورتو. علمي ادبي حلقن کانسواءِ، عوام ۾ اُستاد بخاريءَ کي وڏي پذيرائي ۽ عزت، شهرت ۽ محبت ملي. ڇاڪاڻ ته سندس شعر، مشاهدن ۽ تجربن، انساني جذبن ۽ اڌمن جي ڳالهائيندڙ ٻولهائيندڙ تصوير بڻجي پيا هيا. کيس پنهنجي شاعريءَ ۾ روز مره استعمال ٿيندڙ ۽ ٻهراڙي جي لهجي ۾ بگڙيل لفظن، محاورن/ تشبيهن کي ماهرانه انداز ۾ استعمال ڪرڻ جي ڏات مليل هئي. هُونءَ ته کوڙ مثال آهن، جيڪي سندس شاعريءَ مان ڏئي سگهجن ٿا پر هتي آءٌ فقط هڪ اڌ مثال ڏيان ٿو. (هتي سندس اشارو ون-يونٽ ڏانهن آهي) هڪ پڃرو ٻيو، پَــرَ به ڪٽيائين هــــاڻــــي مـــري ويـــاســـين، ماتو ٿَـــــــرَ تـــــــي آ، مــــــارن تـــــي نـــاهي خـــــان عـــــمـــر تــــنـــهــــن جــو کــاتو اڻ گهڙيا ۽ ڪرخت لهجي وارا لفظ، جڏهن استاد بخاريءَ جي شاعريءَ ۾ فٽ ٿين ٿا، تڏهن اُهي محرڪ ۽ هڪ زندهه حقيقت بڻجي پون ٿا. اُستاد بخاريءَ جي سموري شاعري، سندس الڳ سڃاڻپ بڻجي وئي آهي. سندس شاعريءَ ۾ ڪتب آندل لفظ، پاڻ ئي ڳالهائيندا ۽ چوندا؛ ”اسان استاد بخاريءَ جي شاعريءَ جا حصا آهيون.“ ۱۹۶۴ع ۾ اُستاد بخاري، گورنمينٽ هاءِ اسڪول خيرپور ناٿن شاهه ضلع دادوءَ ۾ اُستاد هيو. تڏهن اسڪول جي ڀرسان، خالي ميدان تي ڀيلن/باگڙين جي هڪ قافلي اچي پنهنجو ديرو ڄمايو. ان خانه بدوش ٽولي ۾ هڪ ٺهندڙ قد سان، ڀريل بدن ۽ ڳلن واري، چڻنگ جهڙو ٻرندڙ رنگ ۽ بوسڪيءَ جهڙو بدن رکندڙ، ڪارين ڪجلي نيڻن واري، ڪاري ٻاٽ اونداهي جهڙا ڪارا ۽ ڊگها وار رکندڙ، جوانيءَ جي ڏاڪڻ جي پهرين ڏاڪي تي قدم رکندڙ، هڪ نازن ڀري ڀاڳ ڀري به هئي. ان آهو چشم جي اک، پنهنجي ئي قوم جي ڪنهن نوجوان سان اٽڪي پئي. ڳوٺن ۾، افواهن وانگر ۽ شهرن ۾ اخبارن جيان، اها خبر ڀاڳڀريءَ جي ڀاءُ جي ڪنن تي به پئي. نتيجي ۾ ڀاڳ ڀري، ڪهاڙين جو بک ٿي وئي. اهو پهريون واقعو هيو جو ڀيل/باگڙي قوم جي ڪنهن فرد، ڪا عورت ڪاري ڪري ماري هئي. ان دردناڪ واقعي اُستاد بخاريءَ جي دل کي ڌوڏي ۽ لوڏي ڇڏيو. اُستاد بخاريءَ، هڪ شاهڪار نظم لاش جي عنوان سان سِرجيو. نظم جي لاءِ انگريزي شاعر ڪيٽس جون هي سٽون ڄڻ اُستاد بخاريءَ جي نظم جون عڪاسي ڪن ٿيون. ڪيٽس چوي ٿو؛ ”نظم کي فطري طور، ائين وجود ۾ اچڻ کپي، جيئن ڪنهن وڻ تي پَنَ.“ اُستاد بخاري جو نظم چوي ٿو: هڪ طرف هن جي خطا ڦٿڪي پئي ٻي طرف هـــــن جــي وفـــا ڦــٿڪي پئي ڪا گهڙي کن ڄڻ فضا ڦٿڪي پئي هـــــڪ ســـزا وار ۽ ســــزا ڦــــٿـــڪـــي پـــئي هـــــو جــــنــــازي جـــــي مــــٿـــــان مــيرو لٽو ريــــشــــمـــي چــــادر نه ڪـــو پَــــٽَ جو رئو ۽ بــــــــدن نــــازڪ مــــٿــــان کــــهـــرو کــــٿو لاش هـــــي ڪنهن ڪنوار جو آ ڇا پتو؟ ڇــــــو تـــــه هـــــوءَ........... ڪــــــاري هـــــئـــي. اُستاد بخاريءَ جو شعري سفر، امڪانن جي نئين دنيا جو هڪ خوشگوار اضافو آهي. هن سنڌي شاعريءَ جي اُفق جي روشنين ۾، اضافو ڪيو. هن جي شاعريءَ ۾ بيچيني ۽ بيقراري، تڙپ ۽ احساس جي ڪرب سان گڏ، صوتي ترنم به موجود آهي. هن زندگيءَ کي سوچيو ۽ سمجهيو. هيءُ جڏهن مشاعرن ۾ اسٽيج تي بيهي ترنم سان شعر پڙهندو هيو ته نعرن جي پنڊال جا شاميانه به اُڏڻ لڳندا هيا. سندس سموري شاعري، سندس دردمند دل جي ڪري درديلي آهي. سندس سامهون، سنڌ وڏا قهر ۽ ڪلور ڏٺا. زندگيءَ جي اعليٰ قدرن جو خون ٿيو. طبقاتي نظام جي ڪري، انسانذات ۽ ماڻهپي جي تذليل ٿي. اهو سڀ ڪجهه اُستاد بخاريءَ ڏسي، پنهنجي شعرن ۾ اهڙيءَ طرح سمائي پيش ڪيو جو غم جانان به غم دوران بڻجي پيو. محترمه بينظير ڀٽو (شهيد -۲۷ ڊسمبر ۲۰۰۷ع لياقت باغ، راولپنڊي) جڏهن ٻيو ڀيرو پاڪستان جي وزيراعظم بڻي ته سندس دور ۾ استاد بخاريءَ جي ياد ۾، دادوءَ جي ڊگري ڪاليج کي اُستاد بخاريءَ سان منسوب ڪري، اُستاد بخاري گورنمينٽ ڪاليج دادو ڪيو ويو. اُستاد بخاريءَ جي مقبوليت جو دائرو، ڏينهون ڏينهن وڌندو وڃي ٿو. ڪنهن زماني ۾ انگريزي شاعر شيلي هڪ ٻئي انگريز شاعر بائرن کي جن لفظن ۾ ياد ڪيو هيو، سندس ساڳيا الفاظ آءٌ اُستاد بخاريءَ لاءِ لکان ٿو: The Pilgrim of Eternity, whose fame Over his living head like sky is bent. ابديت جو پانڌيئڙو (زائر)، جنهن جي شهرت سندس روشن پيشانيءَ مٿان، آسمان وانگر نڇاور آهي. استاد بخاري ڪجهه يادون پروفيسر نذير احمد سومرو پاڪستان ٺهئي کي ٻه چار سال مس گذريا آهن. سنڌ ۾ جيڪب آباد وارو تاريخي ۽ روايتي ميلو زور شور سان شروع ٿي چڪو آهي. ميلي ۾ ڏينهن واري ماڻهن جي پيهه کان وڌيڪ رات جو ٿيندڙ، سنڌي مشاعري جي پنڊال ۾، ماڻهن جي رش ۽ رونق گهڻي آهي. جنوريءَ جا سُڪا سيءَ پئجي رهيا آهن. سيءَ کان بچڻ لاءِ، هر ڪو ماڻهو پاڻ کي گرم ڪپڙن ۾ ويڙهيو سيڙهيو ۽ لڪيو ويٺو آهي. مشاعري ۾ سنڌ جي سڀني ضلعن جي ننڍن وڏن شهرن کان نوان ۽ پراڻا، ڪهنه مشق شاعر آيل آهن. ضلعي دادوءَ جي شهر ڦلجي اسٽيشن کان ٻه ٽي ميل پري هڪ ڳوٺ غلام چانڊئي کان قدآور، سُهڻي مُنهن مهانڊي سان هڪ نوجوان شاعر، مشاعري جي پهريون ڀيرو ڪوٺَ ملڻ تي، اڳينءَ قطار جي ڇيڙي ۾، آخري ڪُرسيءَ تي ڪنڊائتو ٿيو ويٺو آهي. ڪجهه شاعرن کان پوءِ، پراڻي رنگ جو معروف شاعر سيد احسن الهاشمي شعر پڙهڻ لاءِ اسٽيج تي اچي ٿو. سيد احسن الهاشميءَ جي شعر پڙهڻ کان ئي پنڊال ۾ واڪا، نعرا ۽ وري چئه، ٻيهر ٻڌاءِ جا آواز ٻڌي، غلام چانڊئي کان آيل نوجوان شاعر دل ئي دل ۾ چوي ٿو؛ ”ههڙي طاقتور شاعري ٻڌي، اسان پارن نَونَ شاعرن جي شاعري ڪير ٻڌي، اهڙو داد ڏيندو؟ هنن سٺن شاعرن جي درياءَ واري تيز وهڪري (شاعريءَ) ۾ اسان پارن شاعرن جا پير ڪٿي ڄمندا؟“ پنهنجو پاڻ سان پهه ڪري ٿو؛ ”آئنده شاعري ڪرڻ کان بس ڪئيسون. رڳو اڄوڪي رات خير سان گذري.“ پنهنجن ئي خود ساخته سوالن جي مونجهارن ۾ ڦاٿل نوجوان شاعر کي، اسٽيج سيڪريٽريءَ شعر پڙهڻ لاءِ مٿي گهرايو. هو تحت اللفظ ۾ شاعري ٻڌائي ٿو ته پنڊال ۾ موجود ماڻهن جي زوردار تاڙين ۾ کيس داد ملي ٿو. جنهنڪري سندس مَنَ کي، وڌيڪ شعر پڙهڻ لاءِ آٿت ملي ٿو. هو غزل ٻڌائي ٿو؛ رات کــــــــــــڻــــــــــــي آئــــــــي اڌ رات، مون ڏي سوچڻ جي سوغات چــــــئــــن گهڙين ۾، ڪهڙي چُرپُر، چـــــــــوڳــــــو، چــــــاهت،  اُڏرڻ، لات گھُگهه اونداهين ڏي، جو گھُوريان، جوت ڪــــــري پئي مُرڪي؛ هات تـــــنـــهــنـــجـــو هــــي انــــداز اســــتاد تـــــــوبـــــهه! مُـنهن جي ناهي بات ان مشاعري جي ويهن ورهين کانپوءِ، نئين پاڪستان جي جشن جي موقعي تي سڄي پاڪستان ۾، عوامي راڄ جي حوالي سان فنڪشن ٿيا. ائين لاڙڪاڻي ۾ به جشن جمهوريت جي حوالي سان جناح باغ ۾ هڪ ادبي فنڪشن، ٽيويهين سنڌي ادبي ڪانفرنس ۽ مشاعرو ٿيو. مشاعري ۾ مرحوم غلام محمد گرامي، شمشير الحيدري، دادن فقير کان وٺي استاد بخاريءَ ۽ سيد احسن الهاشميءَ شعر پڙهيا. هن مشاعري جي صدارت مخدوم طالب الموليٰ ڪئي. رات جو دير سان جڏهن ننڊاکڙي ماحول ۾ استاد بخاريءَ کي شعر پڙهڻ لاءِ سڏ ڇا ٿيو، سامعين جي اکين مان ننڊ پَرَ ڪر اُڏامي وئي. سندس شعر پڙهڻ جي موٽ ۾ تاڙين جي ڦهڪن، چوڙين جي ڇمڪن، هُوڪرن ۽ نعرن جي آواز، اسٽيج کي به لوڏي وڌو ۽ اُن رات مشاعرو استاد بخاري لُٽي ڦُري ويو. جڏهن استاد بخاري لهڻ واري پئي ڪئي ته؛ ونس مور، هڪ دفعو ٻيهر، ترنم سان. اهڙن آوازن اُستاد بخاريءَ کي ٻيهر شعر پڙهڻ لاءِ هَر هَر موٽايو پئي. اُستاد بخاري شعر پڙهي، جڏهن اسٽيج تان لٿو ته سيد احسن الهاشميءَ، خوشيءَ وچان اُستاد بخاريءَ کي ڀاڪر پائي چيو؛ "واه اُستاد، شاعري به تنهنجي ۽ شاعر به تون، اسين پارا کوڙ شاعر...!!" لاڙڪاڻي کان ڳوٺ پهچڻ تي، کيس مخدوم طالب الموليٰ صاحب خط ذريعي، هالا يا حيدرآباد اچڻ لاءِ، نينڍ ڏيندي لکيو؛ "جڏهن به حيدرآباد اچڻ ٿئيو ته قرب ڪري هن فقير (طالب الموليٰ) جي آستاني تي ليئو پائڻ نه وساريندا. جيڪڏهن اچڻ جي پڪ ڏيو ته صرف ريل گاڏيءَ جي ڪوٽڙيءَ اسٽيشن تي پهچڻ وارو وقت ۽ ڏينهن لکي موڪليندا. جيئن هن فقير لاءِ اهو اعزاز ٿئي ته پاڻ ريلوي پليٽ فارم تي توهان جي آجيان لاءِ موجود هجي." اُستاد بخاريءَ اهو خط پاڻ سان، مرڻ گهڙيءَ تائين، قيمتي چيزن وانگر ساهه وانگر سانڍي رکيو. دادوءَ ۾ نوڪريءَ دوران، استاد بخاريءَ سان شام جو ڪچهريون ڪرڻ، روزاني جو معمول هو. آءٌ ساڻس وڌيڪ هُجائتو به هوس. هڪ دفعي کانئس پڇي ويٺم؛ "بخاري صاحب، هڪڙو سوال ڪريان؟" چيائين؛ "سڄي عمر سوالن منجهائي رکيو آهي. الائي ڪهڙو سوال ذهن ۾ اٿئي؟" چيومانس؛ "هي جو سنڌ ۾ وڏو غوغاءُ متل آهي ته سنڌ جو وڏو شاعر ڪير آهي؟ اياز يا اُستاد؟ توهان جو پنهنجو ڇا خيال آهي ته ڪير وڏو شاعر آهي؟ توهان يا شيخ اياز؟" چيائين؛ "نذير، تو ڏاڍو سٺو سوال ڪيو آهي. حقيقت پڇين ٿو ته مان کليءَ دل سان چوان ٿو؛ اهو فيصلو تاريخ ڪندي ته ڪير وڏو شاعر آهي؟ پر شيخ اياز مون کان وڏو شاعر آهي. هُو عمر ۾ به وڏو آهي، مطالعي ۾ به وڏو آهي. پڙهيل ڪڙهيل به وڏو آهي ۽ شاعر به وڏو آهي." وڌيڪ ٻڌايائين؛ "شيخ اياز منهنجي شاعري بابت جيڪو روبرو مون کي چيو، جي اهو جيئن جو تيئن لکان ته پاڻ پڏائڻ واري زمري ۾ اچي ويندو ۽ منهنجي رقيبن کي هڪ نئون موضوع ملي ويندو." ۱۹۵۵ع دوران، ون-يونٽ اندر، سنڌ کي ضم ڪيو ويو. سنڌ جي وڏيرن پيرن ۽ اسيمبلي ميمبرن ون-يونٽ جي حمايت ڪئي ته ٻئي طرف، سنڌ جو درد رکندڙ ماڻهن ۾، ٻين سميت، اُستاد بخاريءَ جي چپن تي، اندر جو اوٻر اجهو هيئن ظاهر ٿيو: ڳــــــاڙهــــا ڳوڙهــا هـــيڏهـــون، هوڏهـــــــن ڳاڙِهـــا ڳلَ هــــيڏهــــن ســـادا سُـــودڙا، هــــوڏانــــهـــن پِير پڙهـــيــل. هــــيڏهن ســــورج ساڙيا، هوڏانهــن پينگهه پلـــيل، هيڏانهن حامي ڪو نه ٿئي، هــــوڏانهن "دادا" دَلَ هـــيـــڏهـــن ڪــــارا قـــائـــدا، هـــوڏانـــهن جهل نه پل ڪهڙيءَ ڀر "اُستاد" آ، ڪنهن کي ڪهڙي ڪَلَ هــــيڏهــــن گـــــهـــوڙا گـــهل، مـــاريو مـــاريو هــــوڏنهن هڪ دفعي پڇيومانس؛ "جيڪڏهن شاعريءَ ۾ هڪ سٺي شاعر جو توهان کي نوبل پرائيز ملي ته ڪيئن ٿا ڀانيو؟" جواب ۾ چيائين؛ "مان ته هرگز هرگز 'نَوَبل پرائيز` جو انسان دشمن ڳٽ، پنهنجي ڳچيءَ ۾ ڪو نه وجهندس. مونکي ايتري بم بارود جي ڌپ ايندي جو منهنجو ساهه ٻوساٽجي ويندو! ڇاڪاڻ ته بم جو ايجاد ڪندڙ به ته نوبل ئي هيو. مون ته سڄي عُمر بم ۽ بارود جي خلاف لکيو ۽ شاعري ڪئي آهي." هڪ دفعي پنهنجي ٻاروتڻ جي يادن واري ڪتاب جو ورق ورائيندي ٻڌايائين؛ "ننڍڙو هوس ته رات جو سمهڻ وقت، مون کي سهرا يا گيت ٻڌڻ کانسواءِ ننڊ ڪو نه ايندي هئي. امڙ سانئڻ رات جو مون کي ننڊ ڪرائڻ خاطر سهرا ٻڌائيندي هئي. هڪ دفعي رات جو امان سانئڻ هڪ سهرو ٻڌايو. جنهن جا ٻول ڪجهه هن ريت هئا؛ آءٌ ٿــــي ڀــانـــيان، راڻل منهنجي راڄ سڏايو مان ٿي ڀانيان "پنهل" منهنجي راڄ سڏايو "امڙ سانئڻ مون کي گهر ۾ پنهل ڪري ڪوٺيندي هئي. الائي ڇو مون امان سانئڻ جي چپن تي پنهنجون آڱريون رکي پنهنجي مادري زبان سرائيڪي ۾ کيس چيو؛ "امان، اَي نه ڳاءِ، ميڪون ڊڄ پيا لڳدائي." راڄ رڳو خوشين ۽ شادمانن ۾ ته ڪو نه ايندو آهي. خدا نه ڪري ته ڪنهن گهر ۾ ڪو حادثي جهڙو واقعو برپا ٿيڻ تي ۽ گهر ۾ موتي فوتي ٿيڻ تي به ته راڄ ڪٺو ٿيندو آهي نه؟" مئي مهيني ۱۹۹۰ع جي ڳالهه آهي. آءٌ ڪراچيءَ جي انچولي بس اسٽاپ، نزد يوسف پلازه تي بس ۾ سوار ٿيڻ لاءِ بيٺو هوس. اوچتو صدر کان ايندڙ هڪ بس مان آواز آيو؛ "نذير! اتي بيهه!" ڏسان ته سنڌ جو معروف شاعر ۽ پبلشر، قاضي مقصود گل لٿو ۽ ٻڌايائين؛ "چڱو ٿيو جو هتي ملي وئين. اُستاد بخاريءَ جو تو لاءِ خاص نياپو آهي. ساڻس شاليمار هوٽل ڪينٽ اسٽيشن تي ملي وڃ، جو هُو لنڊن وڃڻ لاءِ تيار آهي." مون ڳوٺ وڃڻ جو ارادو بدلائي، سڌو ڪينٽ اسٽيشن ڏانهن رُخ رکيو. ڪائونٽر تان معلوم ڪري، سڌو ڪمري ۾ ويم. مون تي نظر پوڻ سان ئي چيائين؛ "هيڏي اچڻ کان اول، توکي فون ڪيم. خبر پئي ته تون سروهين ويجهو، رپڙيءَ ويل هُئين ۽ اُتان ڪراچيءَ وڃڻو آهين. ڏاڍو سٺو ٿيو، جو ملي وئين. سڀني پرين پيارن کان موڪلائي آيم پئي ته ذهن ۽ دل جي پردي تي تون نمودار ٿئين. توکان ريءَ موڪلائڻ، ڏاڍو موڳو ڪري ڇڏيو هو." لنڊن کان موٽيو ته ٻڌايائين؛ "اڃا هڪ دفعو ٻيهر وڃڻو پوندو" ٻيهر به ٿي آيو ته پڇيومانس؛ "ٻه دفعا لنڊن مان ٿي آيو آهين، ڪا خاص ڳالهه؟" چيائين؛ "اگهو ويو هيم، ڪاش سگهو وڃان ها. البته اُن ڏينهن دل وڏي ٿي وئي، جڏهن ڊاڪٽر انور هاليوپوٽي سان گڏجي، سنڌ جو نامور اديب جمال ابڙو پڇڻ آيو. الائي ڇو جمال ابڙو سان ملڻ وقت اکيون ڀرجي آيون. لڳو ته ڄڻ منهنجي گهر جو ڀاتي، هوائن جي رستي لنڊن هليو آيو آهي." پنهنجي والده جو هي سودائي ٻچڙو، هن دنيا ۾ بي چيني، بيقراريءَ ۽ تڙپ سان زندگي گهاريندڙ، ۹ آڪٽوبر ۱۹۹۲ع تي رات جو پاڻ سان سنڌ جا سُور، محبوبن جا ماڻا ٽاڻا، رقيبن جون نفرتون ۽ هزارين سوداءَ کڻي هيئن چئي هليو ويو؛ الائي ڇا ٿيندو هن خطي جو؟ مُئو اُستـــاد ٻـــڏتر ۾ وڃان ٿو. اڄوڪي سنڌ ۾ هر ڏهن ماڻهن کان پوءِ هڪ قافيه طراز، تڪبند ۽ متشاعر شخص آسانيءَ سان ملي ويندو. جڏھن ته هڪ موزون طبع، اصلي شاعر ۽ تڪبند مُتشاعر ۽ پراوا خيال ۽ شاعراڻا جملا چورائيندڙن جي وچ ۾ جيڪو فرق آهي سو اُستاد بخاريءَ جي شاعري پڙهڻ سان معلوم ٿي ويندو. اهلِ نظر، ان کان ناواقف به ناهن. اُستاد بخاريءَ کي پنهنجي شاعريءَ ۾ سنڌي چوڻين ۽ پهاڪن، تشبيهن ۽ استعارن کي استعمال ڪرڻ تي وڏي دسترس (مهارت) حاصل هئي. هن گهڻو تڻو سمورين صنفن تي لکيو آهي. هن جي ڪافين ۽ گيتن ۾ غزل جهڙو رنگ سمايل آهي. اُستاد بخاريءَ جي شعرن ۾ جيڪا وسعت ۽ شدت آهي، اُها ساراهڻ جوڳي آهي. عالمي شهرت يافته ناول نگار گابريل گارشيا مارڪيز، ٻئي ڪنهن لاءِ غم جو اظهار ڪندي جيڪي جملا چيا هيا، سي مان به هلڪي ۽ معمولي  ڦير ڦار سان اُستاد بخاريءَ جي لاءِ هتي لکان ٿو؛ "اُن خوبصورتيءَ جو خاتمو ٿي ويو، جنهن ويهين صديءَ جي سنڌي شاعريءَ کي،  پنهنجي منفرد،  روانيءَ واري شاعراڻي انداز سان،  هڪ طرف کان ٻئي طرف تائين،  سيراب ڪيو!" استاد بخاري خبر ناهي ته ڇا ٿيندو خطي جو! پروفيسر نذير احمد سومرو ويهين صدي پڄاڻيءَ ڏانهن وڌڻ لاءِ، آخري ڏهاڪي جي ابتدائي سال ۾ قدم رکيو ته سنڌ سان تعلق رکندڙ بخاري ڀائر (اُستاد بخاري ۽ حاڪم علي شاهه بخاري) لنڊن جي اسپتال مان سنڌ ڏانهن اُسهڻ لاءِ آتا ويٺا هئا. ڪرام-ويل اسپتال جي ڊسچارج ٿيل مريضن جي ڪمري جي ڪنهن ڪُنڊ ۾ سنڌي ٻوليءَ جو رنگين ڪلام شاعر، اُستاد بخاري زندگيءَ جي پينگهه ۾ آس ۽ نراس جي وچ ۾ لڏي رهيو هو. وســــوســــو اڄ بــــه (ڀــــــي!) ٽـــــٽـــــل امـــــيــــــد تـــــي، دل جــي مــرضـــي، مـــون کـــي آهــــي اعـــتـــبــــار! حاڪم علي شاهه ڪاڳر هٿ ۾ کنيو، اُستاد جي معالج سان آخري ملاقات ڪري پڇي ٿو؛ ”وري ڪڏهن اچئون! توهان ته ڊسچارج ليٽر ۾ ٻارنهن مهينا لکيا آهن. ٻارنهن مهينن کان پوءِ اچئون ته ڪو فرق ته ڪو نه پوندو؟“ ڊاڪٽر پنهنجون اکيون کڻي نماڻائيءَ سان وراڻي ٿو: ”ٻارنهن مهينا؟... ٻارنهن مهينن جي اندر يا پوءِ، توهان کي لنڊن اچڻ جي ضرورت ئي ڪا نه پوندي. ڇاڪاڻ ته هي مريض اسين توهان کي مهمان طور ڏئي رهيا آهيون. مهرباني ڪري مريض کي ڪنهن به حالت ۾ نه ٻڌائجو... گُڊ باءِ!“ ڊاڪٽر جي زبان مان نڪتل لفظ، حاڪم علي شاهه جو اندر چيري ويا. هو ٿڙندو ٿاٻڙندو، ڳؤرن قدمن سان، انتهائي صبر جو مظاهرو ڪري، اُستاد جي ڀرسان اچي، ڳوڙها پي، چپن تي نقلي مُرڪ سجائي، ٻڌائيس ٿو: ”فڪر ڪرڻ دي ڪائي ڳالهه ڪانهي. ڊاڪٽر آکدا پئي ته تُسان ڪون هڪڙا دفعا ٻيهر لنڊن ٽيسٽ واسطي آوڻا پوئسي. اُهو به ٻارنهن مهيني ڪنون پِڇي.“ اُستاد بخاري پنهنجو ئي شعر جهونگاري ٿو: بــــجــــنــــســــي بــــاهــــه بَــــٺــــي آهــــي، مــــان چــــوان نــــه چــــوان حــــيــــاتــــي پــــوءِ بــــه مــــٺــــي آهــــي، مــــان چــــوان نــــه چــــــوان ڪـري پـئـي آڳ تـي ”مـاتـم“، تـڪـي پـئي ”عـيد“ اڳيان، ”بــــخــــاري“ زنــــدگــــي هــــيءَ آهــــي، مــــان چــــوان نـه چــــــوان ٻارنهن مهينا به نه ٿا گذرن، نئين ديري جي بازار ۾ ڪو ماڻهو ملي ٿو: ”ڳالهه ٻڌ! اُستاد بخاري سخت بيمار آهي. ڪالهه ڪجهه اديب دوست دادوءَ ويا هئا. پر اُستاد ڪو نه ملين.“ سندس باقي لفظ ڪو نه ٻڌم. اُتان ئي پويان پير ڪندو، اچي دادوءَ جي غريب آباد محلي ۾ ٽانگي تان لٿس. سامهون اُهو ساڳيو در نظر آيو، جنهن جي مٿان اُستاد بخاريءَ جو گهر جي تختي لڳل آهي. هي اُهو ساڳيو در آهي، جيڪو گهنٽي وڄائڻ تي، چپن تي مُرڪ آڻي، اندران اُستاد بخاري نڪري چوندو هو: ”اڄ ڀلا! ايڏي دير ڪيئه اچڻ ۾؟ هاڻي ته تنهنجو اوسيئڙو ختم ڪري مان به ٻاهر نڪرڻ وارو هيم. چڱو ٻه ٽي منٽ بيهه ته اچان ٿو.“ ڪا دير خاموشي ڇانئجي وڃي ٿي. دل چوي ٿي؛ ڄاڻ اُستاد ٻاهر نڪتو. ٻيهر ڌڙڪندڙ دل سان گهنٽيءَ جي بٽڻ تي آڱر رکان ٿو. ايتري ۾ پاڙي جي ڪا نينگري اُستاد جي گهر ۾ وڃي ٿي. چوانس ٿو؛ ”اُستاد کي ٻڌا ته نئون ديرو مان نذير سومرو آيو آهي.“ ڇوڪري اندر وڃي، گهر لڳ ڪمرو/ اوطاق کولي ٿي ۽ چوي ٿي؛ ”ٿوري دير لاءِ ويهو“. جهٽ رکي، ساڳي ڇوڪري مون کي ورانڊي مان وٺي، هڪ ڪمري جو در کولي ٿي. اندر وارو منظر ڏاڍو اُداس هو. هزارين ماڻهن کي مشاعرن ۾ پنهنجي شاعريءَ جي منڊ ۾ منڊيندڙ اُستاد هڏن جي مُٺ وڃي بچيو هو. هميشه جيان پذيرائي ڪندڙ اُستاد جسماني طور آجيان ڪرڻ کان لاچار هو. ان ڪري آءُ پاڻ، ساڻس ڀاڪر پائي مليم. جڏهن منهنجا ڳوڙها، سندس هٿن تي ڪريا ته چيائين؛ ”ادا سائين کي ايڏي وسعت نه ڏئي. پنهنجي ٽيپي کي ٽانڊو ته نه ڪر!“ سندس جسماني صحت کي ڏسي، اعتبار ئي نه پئي آيو ته اُستاد منهنجي آڏو ڊبل بيڊ تي ليٽيل آهي. سندس آواز ۽ اکين جي جوت ڏسي دل ۾ چوان ٿو؛ ”اُستاد ئي آهي.“ ڳالهين ڳالهين ۾ هندي فلم جي هڪ گاني جي هيءَ سٽ پڙهيائين: ”دُنيا مين ڪتنا غم هي، ميرا غم ڪتنا ڪم هي“ پوءِ چيائين؛ ”نذير! تون جلدي اُٿڻ جي نه ڪر. ڇاڪاڻ ته لڳي ٿو ته پنهنجي هيءَ آخري ملاقات آهي. وري ملڻ ٿئي الائي نه؟ اکين ۾ جوت به وڃي ٿي جهيڻي ٿيندي. حيرت آهي ته بُتن (حسينن) سان ملاقاتن جو شوق ۽ اشتياق دم ٽوڙي نه سگهيو آهي“. آلين اکين سان بي دليو ٿي کانئس موڪلائي ٻاهر نڪتم. رستي ۾ هر هر اهو خيال پئي آيو؛ ”ڇا اُستاد بخاري هن دنيا ۾ فقط چئن گهڙين جو مهمان آهي!“ اها سوچ ايندي ئي دل کي جهٻو پئي آيو ۽ اکيون ڀرجي پئي آيون. نائين ۽ ڏهين آڪٽوبر جي رات جو، ڪراچيءَ جي هڪ خانگي اسپتال ۾، ٽريفڪ جي سگنل جيان اڳ ۾ ڳاڙهي بتي ٻري ۽ پوءِ سائي. جنهن جي چمڪي سان سندس زندگي روان ٿي، الائي ڪهڙي گس کان موڙ کائي، ڪنهن هجوم ۾ گم ٿي وئي. فارسيءَ جي شاعر چواڻي؛ ”عدم جي راهه به ڪيڏي نه هموار آهي. جنهن به اُن تي قدم رکيو، وري پـٺتي ڪو نه نهاريو.“ اُستاد بخاريءَ جو شمار، سنڌ جي انهن اهم ۽ سٺن شاعرن ۾ ٿئي ٿو، جن پنهنجي فڪر ۽ فن جي اظهار لاءِ، شاعريءَ جي هر صنف تي طبع آزمائي ڪئي. سندس سموري شاعريءَ ۾، هڪ پاسي رومانوي جذبن جي فراواني آهي ته ٻئي پاسي زندگيءَ جي وحشي ۽ قهر آلود لمحن جو داستان آهي. اُستاد جو گيت هجي يا غزل، نظم هجي يا ڪافي، اُنهن ۾ زندگيءَ جا الڳ الڳ تجربا آهن. هن سنڌيءَ ٻوليءَ جي مانوس ۽ معروف لهجن کي، نين معنائن ۽ نين رمزن سان خوبصورت ۽ معنيٰ خيز بڻائي ڇڏيو آهي. خاص طور تي سندس نظم ۽ بيت، دوها ۽ وايون الڳ ڪيفيتن، انفراديت ۽ خوبصورت شعريت جا شاهڪار نمونا آهن. پنهنجي تجرباتي شعور کي پر اثر انداز ۾ ظاهر ڪرڻ اُستاد بخاريءَ جي هٿ وس هو. سندس شاعري، جتي پنهنجي دلڪش ترنم جي ڪري دلين کي فرحت ڏيندي هئي، اُتي هڪ عام ٻڌندڙ محسوس ڪندو هو ته اُستاد ته سندس ئي دلي اُڌمن ۽ جذبن جي ترجماني ڪري رهيو آهي. سنڌ جو ڪو به اهڙو ذڪر جوڳو مشاعرو ڪو نه آهي، جنهن ۾ اُستاد شرڪت نه ڪئي هجي ۽ پنهنجي دلنشين شاعريءَ ۽ پُرڪشش ۽ منفرد ترنم سان مشاعري کي مچايو نه هجي. اسٽيج تي سندس شعر پڙهڻ جو انداز ٻڌندڙن تي جادوءَ جو ڪم ڪندو هو. جڏهن کيس وڏن مشاعرن ۾ شعر پڙهڻ وقت، بي پناهه داد ملندو هو، تڏهن سندس همعصر شاعرن جي منهن جو پنو لهندي ڏٺم ! اهڙن ريسارن شاعرن کي ريس ڪندو ڏسي، دل ۾ دُعا گهرندو هيم ته اُستاد بخاريءَ کي (شل) زماني جي نظر نه لڳي! سنڌ ۾ ابتر حالتون ڏسي، پاڻ تڙپي پوندو هو ۽ چوندو هو؛ ”اسان سنڌين کي ڇا ٿيو جو اخلاقي ڏيوالپڻو اسان جو نشان ٿي ويو آهي.“ نئين نسل کي گمراهيءَ طرف وڌندو ڏسي چوندو هو؛ ”اسان جي قوم ڪُڪڙ قوم آهي ۽ ڪُڪڙن جيان هڪٻئي سان وڙهڻ ۾ پوري آهي.“ مٿان وري غيرن جا ڪٽڪ ۽ منشيات جو وڪرو عام جام. سنڌي سماج کي ڊانواڊول ٿيندو ڏسي، بي اختيار ٿي چيائين: ڏسيو وڻ وڻ کي، اوٿر ۾ وڃان ٿو، ڇڏي منڇر، ننڍي ڇر ۾ وڃان ٿو؛ خبر ناهي ته ڇا ٿـيـندو خـطـي جـو، مُــئــو استـــاد ٻُــڏتــر ۾ وڃـــان ٿو. اُستاد بخاريءَ جو وڇوڙو، حقيقت ۾ هڪ سٺي سنڌي رومانوي شاعريءَ جو وڏو سانحو آهي. سندس جُدائيءَ کان پوءِ، هتي ڪيترائي دلين کي ڏڪائيندڙ سانحا ٿيا. پاڻ زندهه هجي ها ته اُهي واقعا سندس دل کي ڌوڏي سندس سيني ۾ زلزلا آڻين ها. هو اُنهن کي شعرن جو روپ ڏئي ها. سندس موت جي ڪري، اسين سندس اهڙي پُر اثر شاعري ٻڌڻ ۽ پڙهڻ کان محروم رهجي وياسين. هو مُئو ڪٿي آهي! هُو ته زندهه آهي. پنهنجي ڪتابن ۾ ۽ اسانجي دلين ۾. آءُ هر روز اهو سوچيندو آهيان ته ڪنهن به موڪل واري ڏينهن، دادوءَ ويندم، غريب آباد پاڙي جي هن شاهڪار شاعري ڪندڙ شاعر اُستاد جي گهر جو در کڙڪائيندم. هو چپن تي مُرڪ آڻي ٻاهر اچي چوندو؛ ”ڇو ڀلا ايڏي دير ڪيئه اچڻ ۾؟“          (ٽه ماهي مهراڻ، سرءُ ۲۰۰۵ تان ٿورن سان کنيل) استاد بخاري سنڌ جو لافاني شاعر ابراهيم لاشاري هر سال جيان ۱۶ جنوري جي تاريخ اهڙو ته خوشين جو موقعو کڻي ايندي آهي جو هن تاريخ تي رب سائين سنڌ ڌرتي تي هڪ حساس طبيعت جي نماڻي عوامي رنگ سان سرشار ٿيل شاعر کي سيد حاجن شاهه جي گهر ۾ پيدا ڪيو جنهن جو والدين (ڇٺي) جو نالو پنهل شاهه رکيو هو جنهن کي سڀئي گهر وارا پيار منجهان (عرسو) جي نالي سان سڏيندا هئا پر جڏهن استاد بخاري نصابي تعليم جي وهي کي رسيو ته سندس والد صاحب کيس اسڪول ۾ داخل ڪرايو جتي سندس والد صاحب خوشي منجهان  پتاشا ورهائي سندس احمد شاهه نالو لکرايائينس. سيد احمد شاهه بخاري ولد سيد حاجن شاه بخاري جي گهر کان ۱۶جنوري ۱۹۳۰ع خميس ڏينهن هن جهان ۾ اک کولي سندس ننڍ پڻ ۾ سندس پيءُ حاجن شاهه ِسيد جي جهوپڙي منجهه قديم زماني جا قصا، ڪهاڻيون، تاريخي واقعا ٻڌائي ذهن کي روشناس پيو ڪندو هو. ٻئي طرف سندس جيجل امڙ وري پنهنجي مٺڙي زبان سان  مذهبي پرچار پئي ڪندي هئي، عمده ۽ شاندار تربيت والد جي صلاحن، امڙ جي دعائن استاد بخاري جي زندگي تي بهترين اثر ڇڏيو. استاد بخاري ۱۹۴۴ع ڌاري سنڌي فائنل پاس ڪري سال ۱۹۴۶ع ڌاري پهريان روينيو کاتي ۾ تپيدار جي نوڪري ڪرڻ لڳو پر اها نوڪري سندس طبعيت کي ڀانءِ نه پئي، جلد ئي ان نوڪري منجهان هٿ ڪڍي .تڪڙو ئي۱۹۴۷ ع ڌاري پرائمري استاد جي حيثيت سان تعليم کاتي سان سلهاڙجي پڙهائڻ لڳو. انهن ئي ڏينهن ۱۹۶۱ع ۾ مئٽرڪ ۽ ۱۹۶۳ع ڌاري انٽر، بي اي، جا امتحان خانگي طور سٺن نمبرن ۾ پاس ڪيائين ۽ وري استاد بخاري تعليم ۾ هڪ وک اڳتي وڌائيندي ۱۹۶۴ع ڌاري سنڌ يونيورسٽي مان (سنڌي ادب ۾ ايم اي) ڪيائين. پاڻ لاڳيتو ٻارهن سال پرائمري استاد ۽ ڇهه سال انگريزي استاد طور خدمتون سرانجام ڏيندي نظر آيو سال ۱۹۶۷ع ڌاري استاد بخاري گورنمنٽ ڊگري ڪاليج لاڙڪاڻي ۾ سنڌي شعبي ۾ ليڪچرار مقرر ٿيو. اهڙي ريت استاد بخاري لاڙڪاڻو، سانگهڙ، دادو ۽ سيوهڻ ڪاليجن ۾ ليڪچرر ٿي رهي آخر ۾ دادو ڊگري ڪاليج مان اسسٽنٽ پروفيسر جي عهدي تان رٽائرمينٽ ورتائين. استاد بخاري پاڻ سنڌي ٻولي جو محبوب بهترين شاعر ۽ سندس شمار جديد شاعرن جي صف ۾ سڀني کان مٿي ٿئي ٿو. سندس دل دردن سان ڀريل هئي، استاد بخاري جي شاعري جي هر صنف هر موضوع سان سرشار لڳي پئي آهي استاد بخاري سونهن ۽ درد جي ڳالهه ڪهڙي نه سهڻي نموني شاعري وسيلي ڪئي آهي پاڻ چوي ٿو ته:. تنهنجي تڪ تيز نگاهن کان بچو ڪو ڪونهي ڇو ته هر تير لڳو ٺيڪ گٿو ڪو ڪونهي، عشق جي آڳ ڪچهري کي بنايو آوي، جو هتي آ سو پڪو آهه ڪچو ڪو ڪونهي، سونهن ۽ نينهن جي سڀ ڪنهن کي سڃاڻپ آهي، ايترو يار صفا ٺوپ انڌو ڪو ڪونهي. ڪو ٻري پيو ڪو ڳري پيو ڪو ڀري پيو آهون ، تنهنجي پاڙي ۾ سڄي رات ستو ڪو ڪونهي . عشق جو آند نه ڪو پاند ٻڌون ٿا استاد، سونهن جي ذات نه ڪا پات پتو ڪو ڪونهي. سندس پهريون تخلص سندس نالو احمد شاهه هو پوءِ (آسي) ان بعد (دردي) ۽ (بخاري) به استعمال ڪيائين، پر پوءِ جلدي پاڻ کي (استاد) سڏرايائين. سندس اصل سڃاڻپ ئي يعني (استاد) تخلص سان ٿي ۽ سڄي سنڌ ۾ هن مشهوري ماڻي. سندس شاعري جو لفظ لفظ غزل گيتن، محبت ،درد، پيار، امن، خوشحالي، جدوجهد ترقي جي پيغام سان ڀريو پيو آهي، استاد بخاري شاعري جي ابتدا شاگردي واري زماني ۾ ڪئي جڏهن هو اڃا پنجين ڪلاس جي تعليم حاصل ڪري رهيو هو. استاد بخاري ننڍي هوندي تمام ذهين هوندو هو اسڪول جي شاگردن ۾ به نمبر اول تي هوندو هو. جڏهن اسڪول جي اسيمبلي جو گهنڊ وڄندو هو ته  پنهنجي مٺڙي مڌر آواز سان  گيت هروز پيو چوندو هو. سندس ڳائڻ سان به بيحد دلچسپي هوندي هئي ۽ هڪ موسيقار جي حيثيت سان سڃاتو ويندو هوپاڻ گها گهر، يڪتارو، مٽ نهايت بهترين نموني سان وڄائڻ ڄاڻيندو هو. ان وقت جي مشهور مقبول شاعرن جي شاعري جا  آلاپ پيو ورجائيندو هو. اڪثر استاد سڳورا سندس اسڪول بند ٿيڻ مهل يا وري رسيس جي مهل ڪجهه ٻول ٻڌائڻ لاءِاستاد بخاري کي فرمائش ڪندا هئا. ائين ئي سندس دل ۾ شاعري ڪرڻ جا اڌما پيا ايندا هئا ۽ پوءِ ائين شاعري ڪرڻ جو شوق جاڳيس ۱۹۴۷ عيسوي ۾ پرائمري استاد ٿيڻ جي حيثت ۾ باقاعده شاعري ڪرڻ شروع ڪيائين انهي زماني۾ ئي پنهنجو تخلص (استاد) رکيائين ۽ ان زماني کان وٺي اڄ ڏينهن تائين ادبي نالي (استاد بخاري ) سان ڏيهان ڏيهه مشهور ٿيو، استاد بخاري پنهنجي شاعري جي شروعات شاگردي واري زماني ۾ ڪري چڪو هو پر علمي ادبي سرگرمين ۾ ڀرپور نموني حصو وٺڻ جو موقعو کيس ۱۹۵۰/۵۱ ۾مليو. جڏهن پاڻ مٺياڻي ٽريننگ ڪاليج مان تربيت پئي ورتي  هئائين. ۱۹۵۰ع واري  زماني کان وٺي گهوٽڪي مشاعرن ۾ پئي حصو ورتائين. استاد بخاري سدائين متحرڪ رهيو .سنڌ جي ڪنهن به شهر وستي واهڻ ۾ ڪو به مشاعري جي دعوت استاد بخاري کي  ڏيندو هو ته هو اتي وڃي پهچندو هيوس. استاد بخاري بزم طالب المولي انجمن ،آفتاب ادب ۽ سنڌي ادبي سنگت پاران ڪوٺايل مشاعرن وغيره ۾ حصو وٺڻ سان گڏوگڏ ريڊيو ۽ ٽي وي تي مشاعرن يا وري بزرگن جي ميلن تي ٿيندڙ مشاعرن ۾ پڻ حصو وٺندو هو ۽ پنهنجي خوبصورت شاعري پيش ڪري داد پيو حاصل ڪندو هو. استاد بخاري پنهنجي زبان سان چوي ٿو ته:. دوست ڪيا سين دلداري لاءِ ڪن ٿا دل آزا ري، چنڊ جهڪيو هو جن قدمن تي چوٽ لڳي ڪاپاري، ڪوئل ڏئي ويس بلبل ڏي ويس پرواني ڏي ويس، جنهن جنهن وٽ ويس تنهن تنهن وٽ آ زاري زاري زاري، تنهنجو منهنجو ناتو رشتو ، شايد موت ڇني، هي ياري هڪ  ٻي ياري  آ،  ناهي ماڻهن واري، اوکي بازي الفت واري ، پياري ۽ نياري، هي جن جيتي تن به نه جيتي ، هارين ناهي هاري، پيار جي عيوض پيار  گهرين ٿو ، حيف اٿئي استاد، عاشق ناهين ڄڻ ڪو آهين، يار وڏو واپاري، استاد بخاري صاحب ڪيترا ئي ڪتاب لکيا ۽ انهن جا مهاڳ پڻ لکيا. استاد بخاري هڪ سادو انسان هو سندس شاعري ۾ به سادي ٻولي نروار نموني سان جاءِ بجاءِ ملي ٿي، جنهن پنهنجي شاعري وسيلي سڄي سنڌ جي ماڻهن جي احساسن جي ترجماني پڻ ڪئي آهي پهريان پهريان استاد بخاري جي شاعري غزلن ۽ ڪافين تي مبني هوندي هئي جيڪا  ٽماهي رسالي (مهراڻ) ۾ پئي ڇپبي هئي. ان وقت عالم اديب مولانا غلام محمد گرامي صاحب مهراڻ رسالي جي تسلسل سان سندس شاعري ڇپائڻ ۾ حوصلي افزائي پڻ ڪئي، پوءِ وقت گذڙڻ سان گڏوگڏ آهستي آهستي سندس شاعري ۾ پختگي ايندي وئي استاد بخاري شعر جي مختلف موضوعن جهڙوڪ وائي، بيت نظم، ڏوهيڙو، رباعي، قطع ،ٽيڙو ۽ آزاد نظم وغيره ۾ به ان وقت طبع آزمائي ڪرڻ لڳو. شعر جي ٻاهرين صنفن جهڙوڪ سانيٽ، ترائيل ۽ هائڪو ۾ به استاد پنهنجو مٽ پاڻ هو ۽ جهجهي انداز ۾ شعر چيائين. استاد بخاري سچ ۽ پيار جو شاعر هو. سندس شاعري نج سنڌي لفظن سا ٽمٽار آهي اڪثر شاعري تشبيهن ۽ استعارن ۾ ٿيل آهي، کيس (استعارن جو بادشاهه) چئجي ته ان ۾ ڪو وڌاءِ نه ٿيندو. سادي ٻولي ۾ پنهنجون تشبيهون پنهنجا استعارا جنهن ۾ سنڌ امڙ جي چيڪي مٽي جو هڳاءَ هو، استاد بخاري جي شاعري رومانوي به هئي ته قومي به سندس قومي شاعري نوجوان وڏي حب منجهان ڳائيندا آهن. استاد بخاري جي  شاعري جو محور سنڌ ۽ سونهن هئي، استاد بخاري شاعرن منجهه سمورن خوبين جو مالڪ هو، استاد بخاري سونهن جو پوڄاري هو، استاد بخاري جي شاعري عشق ۽ قوميت سان ڀري پئي آهي استاد بخاري پنهنجي  سونهن  محبت ۽ پيار ڀري شاعري وسيلي نوان جذبا نئين آٿت ڏئي  قوم ۾ اتساهه پيدا ڪيو، انهن کي پنهنجي حق وٺڻ لاءِ راهه ڏيکاري ۽ پنهجي شاعري وارن ٻولن ۾ صلاح تو ڏئي ته : سون بازار مان ڳنهي وٺبو آ ، فيض مرشد کان پني وٺبو آ، جو سمجهو ته اوهان جو حق آ، حق مڙسي سان ڇني وٺبو آ، استاد بخاري سونهن جو شيدائي ۽ پيار جو فدائي هو هن پنهجي شاعري ۾ سونهن پيار کي امرتا بخشي هئي. استاد بخاري کي سنڌ ڌرتي جي سٻاجهڙن ماروئڙن سان بي لو ث  محبت هئي. جنهن کي هو عبادت سمجهندو هو . جنهن جو اظهار هن پنهنجي شاعري وسيلي پڻ ڪيو  پاڻ چوي ٿو ته:. پڇن ٿا سنڌ ۽ سنڌين جي ڇو تسبيح پيو سورين. چيم هڻي پڇاڙي آ، عبادت جي ضرورت آ. سندس شاعري جا ۲۵ کان مٿي مجموعا ڇپيل آهن. جن ۾ ڪوڪڻ يا ڪلياڻ، گيت اسان جا جيت اسان جي، اوتون جوتون، لهر لهر درياهه سوچون ڀڻڪا واڪا، ڪاري ڪڪر هيٺ، ڌرتي سرتي، نه ڪم نبريو نه غم نبريو، زندگي او زندگي، ولولو ۽ ووڪ، ميلا ملهالا، لهر لهر لالاڻ ،وطن ۽ ويساهه، ڳائي پيو جاڳي پيو، ماندي ٿي نه مارئي، هڙئي هيج وطن جا، تڙ تڙ تيڏيان ڳالهيان، گهڙيا سي چڙهيا، گلدستي ۾ گيت وغيره سندس ٻيو ڪافي اهڙو ڪلام جيڪوشعري مجموعن ۾ نه ڇپجي سگهيو آهي اهو مختلف اخباري رسالن ۾ ٽريل پکڙيل آهي ان سان گڏ ڪري ڇپائڻ جي ضرورت آهي، زندگي جي آخري حصي منجهه هن عظيم شاعر استاد بخاري کي بلڊ ڪينسر جي بيماري وڪوڙي وئي، پاڻ علاج واسطي ٻاهرين ملڪ برطانيا جي شهر لنڊن ما بلڊ ٽرانفريشن ڪرائڻ به ويو هو، ليڪن بيماري بستري تي سمهاري موت سندس وڌيڪ هن عظيم شاعر کي جيئڻ نه ڇڏيو آخر ڪار استاد بخاري هزارين چاهيندڙن کي هميشه هميشه لاءِ الوداع چئي شام جو ۹ آڪٽوبر ۱۹۹۲ع جمعي ڏينهن هجري سن مطابق ۱۱ ربيع الاخر ۱۴۱۳هه تي ڪراچي ۾ ۶۲ سال ۸ مهينا ۲۳ ڏينهن زندگي جا گذاري سنڌي شاعرن ۽ اهل قلم وارن کان موڪلائي لاءِ راهه رباني وڃي، مالڪ حقيقي سان مليو، سندس مرئتي جي خبر پوندي، سڄي سنڌ سوڳوار بڻجي وئي استاد بخاري هن زماني جو وڏي مان وڏو عوامي شاعر هو سندس شاعري وارن لفظن کي اڄ تائين جهر جهنگ ۾ ترنم سان ڳايو وڃي ٿو اڄ سڄي سنڌ ۾ سندس جنم ڏينهن، ۸۸ سالگرهه، نهايت عقيدت سان ملهائي ويندي، سنڌ جا سڀئي اديب سندس شاعري، شخصيت ۽ فن، فڪر تي روشني وجهندا. استاد بخاري ”زندگي تي ناهي ڪوئي ڀروسو، حسن کي پوڄي وٺو پوڄي وٺو“ ابراهيم لاشاري سونهاري سنڌ جيڪا صدين کان قدرت جي سمورن رنگن سان مالا مال لڳي پئي آهي هي ڌرتي جيڪا ولين، بزرگن، شاعرن، درويشن جو ديس سڏيو وڃي ٿي هن ڌرتي ڪيترن ئي ڏاهن علم جي اڪابرن کي وقت به وقت پنهنجي گود ۾ جنم پئي ڏنو آهي جن پنهنجي حصي جي ڪيل ڪمن ذريعي پنهنجو پنهنجي ڌرتي جو نالو هن سڄي ڏيهه ۾ جرڪائڻ ۾ ڪا ڪم ناهي ڇڏي اهڙي ريت وادي مهراڻ جي ڌرتي کي اهيو اعزاز پڻ حاصل آهي ته هن دنيا جي وڏي عظيم شاعر حضرت شاهه عبداللطيف ڀٽائي رح، شيخ اياز ۽ سنڌ جي اربيلي شاعر استاد بخاري کي پنهنجي سيني تي جنم ڏنو. جن شاعري وسيلي پنهنجي من جو آواز ڪڍي پنهنجي معاشري جي ترجماني پڻ ڪئي آهي استاد بخاري جنهن جي گيتن، غزلن، نظمن جي گونجارسنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ڪيترن ئي سالن کان پکڙيل رهي آهي. سيد احمد شاه بخاري ولد سيد حاجن شاهه بخاري جي گهر کان  ۱۶جنوري ۱۹۳۰ع خميس ڏينهن  پنهنجي زندگي جو سفر ڳوٺ غلام محمد چانڊيي کان شروع ڪيو. جنهن جو والدين آذان (ڇٺي) جو نالو پنهل شاهه رکيو هو، سندس مٺڙي امڙ وري پيار منجهان (عرسو) جي نالي سان سڏيندي هئي جڏهن استاد بخاري پڙهڻ جي عمر  (وهي) تي پهتو ته سال ۱۹۳۶ع ڌاري سندس والد صاحب اسڪول جي محنتي ۽ شفيق استاد (خدابخش کٽي) وٽ اسڪول ۾ پڙهڻ لاءِ ويهاريو تنهن زماني ۾ اسڪول جو هيڊ ماستر محمد حسن ڪوري هو اسڪول ۾ داخل ڪرائڻ وقت سندس والد صاحب پتاشا ورهائي (احمد شاهه) نالو لکرايائينس. استاد بخاري جا والدين ايترا گهڻا پڙهيل لکيل ته نه هئا. پر استاد بخاري جي سار سنڀال تمام بهتر نموني سان ڪيائون، ننڍ پڻ ۾ سندس پيءُ قديم زماني جا قصا، ڪهاڻيون، تاريخي واقعا ٻڌائي سندس ذهن کي روشناس پيو ڪندو هو. ٻئي طرف سندس جيجل امڙ وري پنهنجي مٺڙي زبان سان  مذهبي پرچار پئي ڪندي هئي، عمده ۽ شاندار تربيت والد جي صلاحن، امڙ جي دعائن استاد بخاري جي زندگي تي بهترين اثر ڇڏيو. استاد بخاري ۱۹۴۴ع ڌاري سنڌي فائنل پاس ڪري سال ۱۹۴۶ع ڌاري پهريان روينيو کاتي ۾ تپيدار جي نوڪري ڪرڻ لڳو پر اها نوڪري سندس طبيعت کي ڀانءِ نه پئي جلد ئي ان نوڪري  منجهان هٿ ڪڍي . ستت ئي۱۹۴۷ ع ڌاري پرائمري ٽيچر جي حيثيت سان تعليم کاتي سان سلهاڙجي استاد بڻجي ويو. استاد بخاري سنڌ جي عوامي ۽ قومي شاعر طور مڃتا ماڻي، هو ڪنهن هڪ خطي يا طبقي جو نه پر سڄي سونهن ڀري سنڌ جو عوامي نمائندو شاعر هو. ۽ ائين کڻي چئجي ته استاد بخاري سڀني  جو شاعر هو، سندس دل دردن سا ڀريل هئي استاد بخاري جي شاعري جي هر صنف هر موضوع سان ٽم ٽار لڳي پئي آهي استاد بخاري سونهن ۽ درد جي ڳالهه ڪهڙي نه سهڻي نموني شاعري وسيلي ڪئي آهي پاڻ چوي ٿو ته :. تنهنجي تڪ تيز نگاهن کان بچو ڪو ڪونهي، ڇو ته هر تير لڳو ٺيڪ نشاني تي گٿو ڪو ڪونهي، سندس پهريون (تخلص) آسي ان بعد (دردي) استعمال ڪيائين، پر پوءِ جلدي پاڻ کي (استاد) سڏرايائين. سندس اصل سڃاڻپ ئي  يعني (استاد) تخلص سان ٿي ۽ سڄي سنڌ ۾ مشهوري ماڻي. استاد بخاري واقعي پوري قوم جو سجاڳ استاد هو. سندس شاعري جو لفظ لفظ غزل گيتن، محبت، درد، پيار، امن، خوشحالي، جدوجهد ترقي جي پيغام سان ڀريو پيو آهي، استاد بخاري شاعري جي ابتدا شاگردي  واري زماني ۾ ڪئي جڏهن هو اڃان پنجين ڪلاس جي تعليم حاصل ڪري رهيو هو. پوءِ ائين شاعري ڪرڻ جو شوق جاڳيس ۱۹۴۷ ع ۾ پرائمري استاد ٿيڻ جي حيثت ۾ باقاعدي شاعري ڪرڻ شروع ڪيائين انهي زماني۾ ئي پنهنجو تخلص (استاد) رکيائين ۽ ان زماني کان وٺي اڄ ڏينهن تائين ادبي نالي (استاد بخاري) سان ڏيهان ڏيهه مشهور ٿيو، استاد بخاري پنهنجي شاعري جي شروعات شاگردي واري زماني ڪري چڪو هو ليڪن علمي ادبي سرگرمين ۾ ڀرپور نموني بهرو وٺڻ لاءِ ۱۹۵۰/۵۱ ۾مليو. جڏهن پاڻ مٺياڻي ٽريننگ ڪاليج مان تربيت پئي ورتي ۱۹۵۰ع واري  زماني کان وٺي گهڻي ڀاڱي مشاعرن ۾ پئي حصو ورتائين. استاد بخاري سدائين متحرڪ رهيو. سنڌ جي ڪنهن به شهر وستي واهڻ ۾ ڪو به مشاعري جي دعوت استاد بخاري کي ڏيندو هو ته اتي وڃي پهچندو هيس. پاڻ بزم طالب المولي انجمن، آفتاب ادب ۽ سنڌي ادبي سنگت پاران ڪوٺايل مشاعرن وغيره ۾ حصو وٺڻ سان گڏوگڏ ريڊيو ۽ ٽي وي تي مشاعرن يا وري بزرگن جي ميلن تي ٿيندڙ مشاعرن ۾ پڻ حصو وٺندو هو ۽ پنهنجي خوبصورت شاعري پيش ڪري استادن کان داد پيو حاصل ڪندو هو. استاد بخاري پنهنجي زبان سان چوي ٿو ته دوست ڪيا سين دلداري لاءِ ڪن ٿا دل آزا ري، چنڊ جهڪيو هو جن قدمن تي چوٽ لڳي ڪاپاري، استاد بخاري صاحب ڪيترا ئي ڪتاب لکيا ۽ انهن جا مهاڳ پڻ لکيا. استاد بخاري به لطيف سائين جيان پنهنجي شاعري وانگر عوامي ۽ سادي ٻولي اختيار ڪئي آهي سندس شاعري سلاست ۽ بلاغت جي سونهن سان ٽمٽار لڳي پئي آهي پنهنجني شاعري وسيلي سڄي سنڌ جي ماڻهن جي احساسن جي ترجماني پڻ ڪئي آهي پهريان پهريان استاد بخاري جي شاعري غزلن ۽ ڪافين تي مبني هوندي هئي جيڪا اڪثر ٽماهي رسالي (مهراڻ) ۾ پئي ڇپبي هئي. ان وقت عالم اديب مولانا غلام محمد گرامي صاحب مهراڻ رسالي جي تسلسل سان شاعري ڇپائڻ ۾ حوصلي افزائي پڻ ڪئي، پوءِ وقت گذرڻ سان گڏوگڏ آهستي آهستي سندس شاعري ۾ پختگي ايندي وئي استاد بخاري شعر جي مختلف موضوعن جهڙوڪ وائي، بيت نظم، ڏوهيڙو، رباعي، قطع، ٽيڙو ۽ آزاد نظم وغيره ۾ به ان وقت طبع آزمائي ڪرڻ لڳو.شعر جي ٻاهرين صنفن جهڙوڪ سانيٽ، ترائيل ۽ هائڪو ۾ به استاد پنهنجو مٽ پاڻ هو ۽ جهجهي انداز ۾ ٻٽو  شعر چيائين. استاد بخاري سچ ۽ پيار جو شاعر هو. سندس شاعري نج سنڌي لفظن سا ٽمٽار آهي اڪثر شاعري ۾ تشبيهه ۽ استعارن ۾ ٿيل آهي سندس کي (استعارن جو بادشاهه) چئجي ته ان ۾ ڪو وڌاءُ نه ٿيندو. سادي ٻولي ۾ پنهنجون تشبيهون پنهنجا استعارا جنهن ۾ سنڌ امڙ جي چيڪي مٽي جو هڳاءِ هو استاد بخاري جي شاعري رومانوي به هئي ته قومي به سندس قومي شاعري نوجوان وڏي حب منجهان ڳائيندا آهن. استاد بخاري جي شاعري جو محور سنڌ ۽ سونهن هئي. استاد بخاري، شاعرن منجهه سمورين خوبين جو مالڪ هو. استاد بخاري هڪ ته سونهن جو پوڄاري ٻيو سنڌ يار هو. هڪ سونهن جو پوڄاري ٻيو سنڌ يار آهي، تعريف تنهجي سون کان پڌري ٿي نه ٿي سگهي، توڙي جو پاڻ تو به چيو ٿي وڌاءِ آهي. استاد کي پهاڙ نه سمجهو جي سمجهو ٿا، چوٽي تي برف آهي اندر ۾ الاءُ آهي. استاد بخاري جي شاعري عشق ۽ قوميت سان ڀري پئي آهي استاد بخاري پنهنجي سونهن محبت ۽ پيار ڀري شاعري وسيلي نوان جذبا نئين آٿت ڏئي قوم ۾ اتساه پيدا ڪيو انهن کي پنهنجي حق وٺڻ لاءِ راه ڏيکاري ۽ پنهجي شاعري وارن ٻولن ۾ صلاح ٿو ڏي ته: سون بازار مان ڳنھي وٺبو آ. فيض مرشد کان پني وٺبو آ. جو سمجهي ته اوهان جو حق آ، حق مڙسيءَ سان ڇني وٺبو آهي. هو ڌرتيءَ سان ڪميٽيڊ شاعر هو استاد بخاري  وطن دوست شاعر هو. اسين جڏهن به استاد بخاري جي شاعري ڏانهن غور فڪرسان مطالعو ڪنداسين ته هو عوامي قومي شاعر طور نظر ايندو هو، نون توڙي پراڻن شاعر ۾ هڪ جيترو مقبول هو. سندس شاعري جا ۲۵ کان مٿي مجموعا ڇپيل آهن. جن ۾ ڪوڪڻ يا ڪلياڻ، گيت اسان جا جيت اسان جي، او تون جو تون، لهر لهر دريا، سوچون ڀڻڪا واڪا، ڪاري ڪڪر هيٺ، ڌرتي سرتي، نه ڪم نبريو نه غم نبريو، زندگي او زندگي، ولولو ۽ ووڪ، ميلا ملهالا، لهري لهري ۾ لالڻ، وطن ۽ ويساهه، ڳائي پيو جاڳي پيو، ماندي ٿي نه مارئي، هڙئي ئي هيج وطن جا، تڙتڙ تيڏيان ڳالهيان، گهڙيا سي چڙهيا، گلدستي ۾ گيت وغيره. سندس ٻيو ڪافي اهڙو ڪلام جيڪو شعري مجموعن ۾ نه ڇپجي سگهيو آهي اهو مختلف اخباري رسالن ۾ ٽڙيل پکڙيل آهي ان سان گڏ ڪري ڇپائڻ جي ضرورت آهي، زندگي جي آخري حصي منجهه هن عظيم شاعر استاد بخاري کي بلڊ ڪينسر جي بيماري وڪوڙي وئي، پاڻ علاج واسطي ٻاهرين ملڪ برطانيه جي شهر لنڊن مان بلڊ ٽرانفريشن ڪرائڻ به ويو هو، ليڪن بيماري بستري تي سمهاري ڇڏيو موت جو راڪاس سندس حياتيءَ مٿان ٽڪ ٻڌي بيٺو رهيو. آخر ڪار سڀ ڪنهن کي اوڏانهن ئي هلڻو آهي، استاد زبردست نموني ڪري ٻڌائي ٿو ته: . هڪ موت مئي جو ڀئهُ سهڻا، ٻيو تو مان نه ٿو ٿئي ڍءُ سهڻا. استاد بخاري هزارين چاهيندڙن کي هميشه هميشه لاءِ الوداع چئي شام جو ۹ آڪٽوبر ڪراچي ۾ سنڌي شاعرن ۽ اهل قلم وارن کان موڪلائي هميشه هميشه لاءِ راهه رباني ٿي ويو، سندس مرتئي جي خبر پوندي، سڄي سنڌ سوڳوار بڻجي وئي هينئرتائين به سندس شاعري ساڳي شوق ۽ چاهه سان پڙهي وڃي ٿي. اڄ سندس سڄي سنڌ ۾ ورسي ملهائي ويندي. سنڌ جا سڀئي اديب سندس فن ۽ فڪر تي روشني وجهندا. استاد بخاري ٻاٽ ۾ لاٽ ٻاريندڙ شاعر ادريس عاجز عباسي هن ڌرتيءَ تي اهڙا نيڪ انسان پيدا ٿيندا رهيا آهن جن انسان ذات کي سنوارڻ ۽ سڌارڻ لاءِ پنهنجون زندگيون وقف ڪري ڇڏيون. انهن امن ۽ پيار جو پيغام ڏنو. ميٺ محبت جو درس ڏيندڙ همٿ ۽ حوصلو ڏياريو. اهڙا سچا انسان، معاشري ۾ اعليٰ مقام رکن ٿا ۽ پنهنجي قوم جي سڃاڻپ بڻجن ٿا. شاهه ڀٽائيءَ کي ڏسو، جنهن سنڌي قوم جو ڳاٽ اوچو رکيو ۽ سنڌي ٻولي بچايائين. ان مان ثابت ٿيو ته پنهنجي قومي سڃاڻپ برقرا رکڻ لاءِ، شاعرن اديبن جو هجڻ تمام ضروري آهي. شاهه، سچل کان پوءِ سنڌ ۾ کوڙ سارا شاعر پيدا ٿيا، جن هن سماج جي هر عنصر تي پنهنجي منفرد رنگ ۽ ڍنگ سان لکيو. استاد بخاري به هڪ اهڙو ئي نانءُ آهي، جنهن ٻاٽ ۾ لاٽ ٻاري نئون سج اُڀارڻ جو جتن ڪيو. کيس سنڌي قوم جي پيڙائن جو پورو پورو احساس هو. جيو ۽ جيئڻ ڏيو جا سبق پڙهائيندڙ استاد، سوچيندو هو ته خلائي دور جو لکيو پڙهيو انسان، وحشي ڇو هجي؟ پاڻ نهايت سولڙي ٻولي ۾ چوي ٿو ته: بهشت ڀونءِ بڻايو، جيو ۽ جيئڻ ڏيو، جهان کي نه جلايو، جيو ۽ جيئڻ ڏيو، جوان لاش تي روئن ونيون، اميون ۽ ڀيڻون، حسين مرڪ بچايو، جيو ۽ جيئڻ ڏيو. ترقي پسند سوچ ئي مزاحمتي اظهار جو وڏو سبب آهي. جنهنڪري شاعر ۽ اديب، قومي شعور سان، سگهاريون سٽون سرجي، ستل لوڪ کي جاڳائيندا آهن. هونئن به سياستدانن جي ڊگهي تقرير کان، شاعر جي هڪ سٽ ئي ڪارائتي هوندي آهي. جنهن ۾ غريبن جي حقن جي ڳالهه ڪيل هجي، استاد بخاريءَ جي شاعري به ڏتڙيل ۽ ڏکايل معاشري کي آٿت بخشي ٿي. ڇاڪاڻ جو استاد ٻين جي درد کي پنهنجو درد سمجهي ٿو. سامان تباهيءَ تي ڪروڙين رقمون، خرچن ٿيون خوشيءَ سان ڌڙاڌڙ قومون، گولين ۽ بمن لاءِ خزانا کليل، ڪو ڏوهه ڪيو آهي فقط تو ۽ مون! سائين جي ايم سيد، زندگي جي پوئين سالن ۾ ڪراچيءَ جي تاج محل هوٽل ۾ تقرير ڪندي چيو هو ته؛ ”سنڌ کي آزاد ڪرڻو اٿوَ ته اخلاق سڌاريو. پاڻ ۾ ٽڪرا ٽڪرا نه ٿيو. مِڙي مُٺ ٿيو. سڀني پيغمبرن به اخلاق تي زور ڏنو آهي. جيڪو چئو سو ڪري ڏيکاريو ۽ پاڻ توڙي ٻين ۾ قومي شعور پيدا ڪريو.“ جڏهن استاد جي شاعري پڙهون ٿا ته اسان کي استاد جي سموري شاعريءَ ۾ رهبر سنڌ سائين جي ايم سي وارو فڪر جهلڪندڙ نظر اچي ٿو. ڇاڪاڻ ته استاد به ساڳئي منزل جو پانڌيئڙو هو ۽ سنڌ جي حقيقي عاشقن ۾ نانءُ لکيو هئائين. هڪ هنڌ لکي ٿو ته: ڪو به ڪڙمي ڪنجهي، ڪو به مانجهي منجهي، منهنجي لونءُ لونءُ لنجهي، ڏک سڄي ڏيهه جو، ڏيج مون کي ڏجو، منهنجو نالو لکي ها جڏهن ۽ جتي، ديس جي دنگ تي، جوٽڻي جوٽجي، مون کي منهنجي قبر مان به ڪوٺي نجو منهنجو نالو لکو ڀيڙ آهي، ڊگهي لسٽ آهي وڏي، وچ تي ناهي وٿي، ڪنهن نه ڪنهن ڪنڊ تي، سنڌ جا عاشقو منهنجو نالو لکو. استاد بخاري روايتي شاعريءَ کان وٺي، جديد سنڌي صنفن تي به گهڻو لکيو آهي. بنيادي طور استاد، بيت ۽ وائي جو شاعر آهي. سندس بيت، خون جگر ۾ ٻڏل نظر اچي ٿو. سسئيءَ جي باري ۾ چيل بيتن منجهان، هڪ بيت نموني طور ڏجي ٿو. مون لئه ماءُ مساڻ، ڀنڀور شهر ڀنڀور جو، جيجل جانب ريءَ، ڪريان ڪنهن سان روح رهاڻ، تنهنجو راڄ تساڻ، منهنجو ڪاڄ ڪوهيار ۾. ميهر جي سهڻي، جيڪا مهراڻ جي موج ۾ ترندي به، موت کان نه ڊڄندي هئي، سا آخر ساهڙ سان گڏ منجھس سمائجي ويئي. اها سهڻي جنهن لاءِ شاهه ڀٽائي به چوي ٿو ته؛ ”ساهڙ سندو تن، گهاگهائي گهڙن جي.“ ان سهڻيءَ کي استاد به گهڻو ڳايو آهي. سهڻيءَ جي سڪ ۽ اڪير کي پنهنجي بيتن ۾ سهڻين تشبيحن سان هيئن ٿو لکي ته: تڏون ڪن تر تر اڻٽڻ سهڻي سوچ ۾ تارن جي جهر مر چر پر چاهت هانو ۾ جهڙي ريت شاهه سائين تتي ٿڌي ۾ ڪاهڻ جي صلاح ڏني آهي، ساڳي طرح استاد بخاري به پنهنجي سٽ سٽ ۾ پٺ تي نه هٽڻ ۽ اڳتي وڌڻ جي ڳالهه ڪئي آهي، استاد جي قومي شاعري پڙهڻ سان قومي غيرت جاڳي پوي ٿي استاد وري وري چوي ٿو ته: يارو اڳتي وڌو، ڪجهه ته اڳتي وڌو پير پيا ٿو ڦٽيا، هانو پيو ٿو رڌو، ڪجهه ته اڳتي وڌو. جو هٽيو سو ڪٽيو، مومن کي آهي پتو، ڪجهه ته اڳتي وڌو. هي جو اجرڪ آ ويڙهيو پيو، تنهنکي ڦاڙي اڌو اڌ ڪريو. هڪڙو سر سان ڪفن ۽ ٻيو سندرو ٻڌو، ڪجهه ته اڳتي وڌو. سنڌي شاعرن ۾ شاهه، سچل، سامي، سرڪش، منشي، باغي، شيخ اياز ۽ نارائڻ کي جيڪڏهن پڙهبو ته انهن پنهنجي پنهنجي شاعري ۾ سنڌ ڌرتي جي قومي ڪردار کي گهڻو ساراهيو آهي. استاد بخاريءَ جي شاعري ۾ به اهڙن قومي هيرن جو ذڪر گهڻو تڻو اچي ٿو جن ۾ منصور، دودو، دريا خان، هوشو شيدي، هيمو ڪالاڻي، مخدوم بلاول شهيد، روپلو ڪولهي، ذوالفقار علي ڀٽو، پير پاڳارو وڏو ۽ ٻيا اهم ڪردار شامل آهن. جن نه جهڪڻ، سچ ۽ سنڌ تي سر ڏيڻ جي ڳالهه ڪئي. استاد به ٻين قومي ڪردارن کي اٿينس جي سقراط ۽ عيسيٰ سان ڀيٽا ڏئي ٿو. جنهن مان هڪ زهر جو پيالو ڏوڪيو ته ٻيو صليب تي چڙهيو ۽ امر ٿي ويا. استاد پنهنجي شعر ۾ چوي ٿو ته: جو اٿيو ڳاٽو، اهو ناهي جهڪيو، دار تي رهندڙ، اھو ناهي جهڪيو، پنج کنڊ ۽ ست مها ساگر گواهه، ڀونءِ جو ٻيٽو، ڀٽو ناهي جهڪيو، انگ گهاڻي ۾ پيڙجن ۽ پيسن پيا، سنڌ جو عاشق سچو ناهي جهڪيو. سنڌ جو سر سمجهه کوسو ڪاپڙي، جو تنبو ڦاڙي لنگهيو ناهي جهڪيو. مرسون مرسون سنڌ نه ڏيسون ساٿيو، جو به هوشو چئي چڪو ناهي جهڪيو روپلو ڪولهي سلي ساٿي نٿو، آڱريون شعلو الو ناهي جهڪيو. لئمبرڪ لوڌون بڇيون ڦاهيون ٽنگيون، وير پاڳارو وڏو ناهي جهڪيو. تاريخ سنڌ جو مطالعو ڪرڻ سان اسان جو هانءُ ڏڪي وڃي ٿو. ڇاڪاڻ ته تاريخ جو ورق ورق ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿو ته اسان جي سنڌ ۾ ڪيڏا نه ڪلور ٿيا آهن. عظيم انسانن جون عزتون لٽيون ويون. هٿ ٺوڪي تاريخ لکندي، قاتل چٽا فاتح لکيا ويا. مطلب ته سونهاري سنڌ ۾، منڍ کان اڄ تائين، ڌارين جون يلغارون رهيون آهن. سنڌ لٽجندي رهي آهي. سنڌي ڦاهين تي چڙهندا رهيا آهن. انسانيت کي لڄائيندڙ اهڙا واقعا هر هڪ دل تي اثرانداز ٿين ٿا، پر شاعر ته اڃا به حساس دلين جا مالڪ هوندا آهن ۽ انهن جي دلين تي قومي درد اڃا گهرو اثر ڇڏيندو آهي. استاد به اهڙو ئي قومي شاعر آهي. جيڪو سنڌ جي سورن سببان روڳي بڻيو. زندگي ۽ موت جي ٻه واٽي تي بيٺي به، استاد وقت جي نبض تي هٿ رکي، هڪ مفڪر جي حيثيت ۾ سوچي ٿو؛ ”ديس اندر ڪالهه ڇا ٿيو؟ سڀاڻي ڇا ٿيڻو آ ....؟؟“ ڇو ته استاد کي آئيندي جو اونو هو. پاڻ کي تاريخ اڳيان پيش ڪري، هيئن ٿو چوي ته: مون کان تاريخ پڇي ته ڪٿي بيٺو هان زندگي موت ٻِه-واٽو اتي بيٺو هان، ڇا ٿيو ڇا اڃا ٿيندو سو پتو ٿم، ڇو جو وقت جي نبض تي هٿ پنهنجو رکي بيٺو هان. مٿئين ڪلاس جا ماڻهو پنهنجا ناتا زردار ماڻهن سان ئي جوڙيندا آهن. جن وٽ بي انداز دولت هجي، گاڏيون هجن، بنگلا هجن ۽ زماني جي هر عياشي هجي. وچين ڪلاس جا ماڻهو وري پنهنجو غم ٽارڻ لاءِ ڪو راهه رفيق ڳولهي وٺندا آهن. جيئن ساڻس زماني جو غم اوري، دل جو بار هلڪو ڪري سگهن. جيڪڏهن ڏکن جي ڏيهه ۾ ڦاٿل آهي ته بس غريب ۽ مزدور طبقو، ڳوٺ جون گهٽيون، شهر جون بازارون ۽ ملون. اھي ڳالهه جي شاهدي ڏيندا ته غريب ۽ مزدور طبقو، سڄي عمر روزگار لاءِ تڙپي ٿو. استاد بخاري پڻ هن طبقي سان همدردي ظاهر ڪري ٿو ۽ چئي ٿو ڏئي ته: امير پير کي زردار يار جي ڳولا، وچين ڪلاس کي غمٽار پيار جي ڳولا، ملون، بزار، ٻنيون ڳوٺ جون گليون شاهد؛ غريب لوڪ کي رڳو يار جي ڳولا. امير پير کي مان شان جو اونو، وچين ڪلاس کي ڪلچر زبان جو اونو، مريض ملڪ جي قرضي عوام کي، اٽي علاج لٽي ۽ مڪان جو اونو. استاد کي اڃا به ڪي سال، صديون جيئڻو هو. هن لکڻ پئي چاهيو. هن دور جي هر برائيءَ تي، کوٽي سياست تي، ويڪائو وڏيري تي. پر افسوس جو زندگيءَ سندس ساٿ نه ڏنو. استاد بخاري جسماني طور اسان سنڌين سان گڏ نه آهي پر سندس پاڪ روح، اڄ به پنهنجي مالڪ ۽ هير جي هڳاءَ جهڙين شخصيتن سان گڏ، ڪنهن اڙٻنگ، جوڌي ۽ جوان پهريدار وانگر سنڌ جي گهٽي گهٽي ۾ ضرور گهمندو هوندو. جيئن نه ڇنڻ واري ڳالهه هن شعر ۾ ڪئي هئائين. سڳو نه ناهي سنگهر به ناهي، ڇنا هي ناتا ڇني نه سگهندس، رسيم سرتي سڏيم سامي، ڌڪيم ڌرتي ته ڇا ڪريان مان، حبيب تو کان ڇڄي سگهان ٿو، زمين ري مان جي نه سگهندس، وري وري ڇو ڪرين ٿي پارت، غيور ٿڃ تي ويساهه ڪر تون، ترار ڪنهن جي سهي سگهان ٿو، ميار ڪنهن جي سهي نه سگهندس. استاد بخاري عوامي ۽ مزاحمتي شاعر رضوان گل شاعري من-اندر جو اڌمو به آهي ته روح جي رڙ پڻ. شاعر، تاريخ جا اهي فرد هجن ٿا، جي پنهنجي سوچ ۽ فڪر سان قومن جون تقديرون بدلائڻ جو ساهس رکن ٿا. اُهي شاعر جيڪي درٻاري ۽ سرڪاري، داٻن ۽ دهمانن کان گھٻرائجي، سچ چوڻ واري ڪرت کان پٺتي ناهن هٽندا، اهي ئي حقيقي معنى ۾ ڌرتيءَ جا سچا سپوت ثابت ٿيندا آهن. اهڙن گھڻ-ڳُڻن شاعرن ۽ پيارن انسانن مان استاد بخاري به هڪ آهي. جنهن پنهنجي شاعريءَ جي آڌار تي جھر جهنگ تائين پنهنجو آواز پهچايو ۽ ان آواز جا پڙاڏا هر طرف گونجڻ لڳا. استاد وٽ لفظ ٻڌا ٻانها ٿي بيٺل آهن. هن جي شاعريءَ ۾ انقلابي ۽ مزاحمتي انداز به آهي ته پيار جي پيچرن تي هلندڙ پريمين جا نازن وارا نخرا پڻ. هو پنهنجن شعرن ۾ ستايلن جي ڳلن تان ڪِرندڙ ڳوڙهن جي ڳالهه به ڪري ٿو ته غريب ۽ مظلوم ماڻهن  جي دکن ۽ دردن جون ڪهاڻيون به بيان ڪري ٿو: وڌا وات ۾ ڇو اٿئي مُڱ زمانا، ستايو غريبن کي ڪنهن آ سچي ڪر! ڇڏي ڏي اجايا سجايا بهانا، حقيقت کڻي اڄ ته، کيرئون اڇي ڪر! استاد جو انداز ئي نرالو آهي. هو عوامي شاعر آهي ان ڪري  سندس ٻوليءَ جو انداز سڌو سادو ۽ کرو آهي، جيڪو هر ماڻهوءَ لاءِ سمجھڻ سولو آهي. سنڌ جي ناليواري شاعر مقصود گل لکيو آهي ته؛ ”بخاري، ڀٽائيءَ جي ڀونءِ جو شاعر آهي. هو ڌرتيءَ ڌڻين جا جُھڳا سڙندي، گھر کان بي گھر ٿيندي ڏسي ٿو ته تڙپي ٿو پوي. حيدرآباد ۽ ڪراچي ته ڇا، پر جڏهن سڄي سنڌ کي بد-امني جي باهه ۾ وڪوڙيل پسي ٿو، تڏهن غير انساني سوچ رکندڙ، جنوني جذبي واري، احساسن کان خالي، هر ڪٺور ماڻهوءَ سان مخاطب ٿيندي چوي ٿو: تنهنجي اک ۾ پُتـلي ناهي، پٿـري آهي، سنڌ سڙي پئي، تنهنجي دل روئي به نه ٿي. تنهنجي بت ۾ رت جي بدلي، ريتي آهي، خلق لڇي پئي، تنهنجي دل ڇرڪي به نه ٿي. استاد بخاريءَ پاڻ ئي هڪ هنڌ لکيو هو ته؛ ”آئون طبعي طور، مالهي مزاج ماڻهو آهيان، حسين رنگن، لذيذ هڳاءَ، شيرين نغمن جو پياسي، پر باغ کي جو باهه لڳائي ويو آهي، ته مان به ڀڙڪي پيو آهيان. حسن پرست پيار پوڄاري، امن جو علمبردار هوندي، جيون جياپي، امن آجپي لاءِ جھونجار بڻجي پيو آهيان. سُر ڪلياڻ، سورٺ، ڪوهياري ڳائڻ وارو ڪلاڪار ڪيڏاري ۾ ڪاهجي پيو آهيان. خوشيءَ کان نه، پر دل جليءَ کان، مَن مستيءَ کان نه، پر قومي غيرت ۽ تاريخي ضرورت کان، گھوگھي اچڻ تي اکيون ڦوٽارڻ، ڌاڙي لڳڻ تي ڌاڙ ڌاڙ ڪرڻ واري مجبوريءَ کان.“ استاد قوم پرست شاعر هو، جنهن وٽ ڌرتيءَ جي ماڻهن لاءِ درد هو، سنڌي ماڻهن جي لاءِ هن وڏا جتن ڪيا ته ڪنهن هڪ پلئـٽفارم تي گڏ ٿين ۽ ڪا انقلابي تبديلي اچي. هن جي سوچن جو ڪاٿو سندس ان وقت جي روزاني اخبارن ۾ ڇپجندڙ چؤسٽن مان بخوبي ڪري سگهجي ٿو، جن ۾ بار بار سنڌين جي ٻڌي ۽ ايڪي جي ڳالهه ڪئي اٿائين. سنڌي سماج ۾ ٿيندڙ ناانصافين جي ذڪر کان ويندي استادَ عالمي امن ۽ عالمي دهشتگردن تي به قلم کنيو. هن پنهنجي لکڻين ۾ مصلحت پسنديءَ کان ڪم ناهي ورتو ۽ هر لفظ سچ جو دامن جھلي لکيو آهي. استاد ڌرتيءَ سان پنهنجي محبت جو اظهار هن ريت ڪيو: ڪنول گل مان ڪوڪو نه ٿيندو نه ٿينــدو، بخاريءَ کان ڌوڪو نه ٿيندو نه ٿيندو. ملهائي نه جو ٿــڃ جيجــل جي لوڪو، اهڙو ڪو به ٿوڪو نه ٿيندو نه ٿيندو. استاد بخاري جو اصل نالو احمد شاهه هو. سندس جنم ۱۶ جنوري ۱۹۳۰ع تي ٿيو. پاڻ سموري حياتي سنڌ ڌرتيءَ جا گيت لکندو ۽ مختلف ڪاليجن ۾ نوجوانن کي علم جو درس ڏيندو رهيو، جو پاڻ سنڌيءَ جو پروفيسر به هو. استاد ۱۹۵۰ کان وٺي ادبي محفلن ۾ اچي شعر پڙهڻ لڳو ۽ سندس شاعري پڻ مختلف ادبي رسالن ۾ ڇپجڻ لڳي ۽ ائين استاد جي شاعريءَ جھر جھنگ پهچي ماڻهن جي دلين ۾ جايون جوڙي ورتيون ۽ کيس پوري سنڌ ۾ عوامي شاعر طور سڃاڻپ ملي. سندس شاعريءَ جي ڇپيل ڪتابن ۾: ”ڪوڪڻ ۽ ڪلياڻ“، ”ڪاري ڪڪر هيٺ“،”ڌرتي سرتي“، ”نه ڪم نبريو نه غم نبريو“، ”زندگي زندگي“، ”پير نه هٽن پوئتي“، ”اوتون جوتون“، ”ماندي ٿي نه مارئي“، ”وِلوِلو ۽ ووڪ“، ”وطن ۽ ويساهه“، ”هڙئي هيج وطن جا“، ”تڙ تڙ تيڏيان ڳالهيان“، ”گھڙيا سي چڙهيا“، ”گيت اسان جا، جيت اسان جي“، ”لهر لهر دريا“، ”سوچون ڀڻڪا واڪا“، ”گيت گلابي ٻارن جا“، ”ميلا ملهالا“، ”لهري لهري ۾ لالاڻ“، ”ڳائي پيو، جاڳائي پيو“، ”گلدستي ۾ گيت“ ۽ ٻيا مجموعا شامل آهن. استادُ، شاعر سان گڏ بهترين موسيقار به هو، جو اڪثر پنهنجي شعرن جون ڌنون پاڻ ڪمپوز به ڪندو هو، ته ڳائيندو به هو. استاد تي لکيل مضمون ”استاد سان منهنجي واقفيت“ ۾ ننڍي کنڊ جي ڏاهي ڪامريڊ سوڀو گيانچنداڻي راءِ ڏيندي لکيو هو؛ ”استاد جي شاعري جاندار ۽ بامقصد آهي. سندس ڪتاب ”ڪوڪڻ يا ڪلياڻ“، ”لهر لهر دريا“، ”سوچون ڀڻڪا واڪا“ پڙهڻ جو موقعو مليو هو. اها هام نه هڻندس ته مون جيڪي ڪجهه پڙهيو آهي، تنهن کي پوريءَ ريت سمجھيو به آهي، ڇو ته استاد اڄوڪي وقت ظلم ۽ ڏاڍ خلاف اتساهيندڙ انقلابي قسم جو شاعر ۽ نقاد آهي. سندس شاعريءَ ۾ جيڪا اسان جي سنڌ جي ڪلاسيڪي شاعريءَ واري شڪل آهي، تنهن مان هو روزمره جي مسئلن کي تاريخ جي واقعن سان ڳنڍي هڪ ابدي حيثيت ڏيو ڇڏي.“ استاد هر وقت ماڻهن کي همتون، حوصلا ۽ روشنين ڏانهن ويندڙ دڳ ڏسيا، هو اُداسين ۽ مايوسين جو قائل نه آهي، پنهنجي پڙهندڙ کي هر شعر ۾ اهو ئي پيغام ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي اٿائين ته جيڪڏهن گڏجي جستجو ۽ جاکوڙ ڪبي ته منزلون اسان جي قدمن کي اچي چمنديون، پر شرط آهي ته اسان ۾ اهي منزلون حاصل ڪرڻ جون جرئتون هجن. کڻي ڪنڍيون، گلابي موسمون پهتيون، ڪري سينگار سهڻيون منزلون پهتيون. مڃينديون مات، جھڪنديون مشڪليون پهتيون، جتي تنهنجون ۽ منهنجون جرئتون پهتيون. استاد جي شاعري قومي ۽ سياسي جلسن کان وٺي ادبي محفلن تائين هر پروگرام ۾ پڙهي وڃي ٿي. سچ ته ڪو به ميڙ استاد جي شاعريءَ کانسواءِ اڌورو ۽ اڻ پورو محسوس ٿيندو آهي. جيئن جيئن وقت جا ڪانٽا تيزيءَ سان استاد جي وڇوڙي کي پراڻو ڪري رهيا آهن، تيئن تيئن سندس شاعريءَ مان نيون نيون معنائون دريافت ٿي رهيون آهن. تخليق جي زندگي، اها ئي هجي ٿي جو پاڻ سان گڏ پنهنجي تخليقڪار کي به زنده رکندي اچي ٿي. اهو ئي سبب آهي جو استاد بخاري پنهنجي امر تخليقن سبب اسان جي دلين ۾ زنده آهي. نامياري دانشور، محقق ۽ شاعر تاج جويي استاد جي وفات تي تعزيتي نوٽ بڪ ۾ لکيو هو؛ ”ڪشنچند بيوس ۽ نارائڻ شيام کان پوءِ، استاد بخاري اهو عظيم نالو هو جنهن جي وفات سان سنڌ جي شاعريءَ جو هڪ اهم باب پورو ٿيو. استاد خود-دار ۽ حوصلي وارو انسان هو. اهڙا انسان ئي موت کي شڪست ڏيندا آهن.“ استاد پاڻ ئي موت سان مخاطب ٿيندي چيو: مٿي ۾ اٿئون زندگيءَ جي هوا، اسين تيز رفتار آهيون سو آهيون. اڙي! موت ساهت جي رستي مٿان، اسين توتي هسوار آهيون سو آهيون. استاد بخاري نه رڳو هڪ عوامي شاعر پر وطن دوست دانشور ۽ بهادر اڳواڻ به هو. اهڙو اڳواڻ جنهن ذهن تيار ڪيا، جنهن ماڻهن کي هر مشڪلات جي وقت ۾ ثابت قدم رهڻ جو سنيهو ڏنو. هن پنهنجن شعرن ۾ سنڌي قوم کي جو گس ڏسيو، ان گس جو ڏس اڄ تائين پنهنجي اهميت رکي ٿو. هو قومي جذبي سان سرشار هيو، ان ڪري اول ۽ آخر، گھڻو تڻو سنڌ ئي هن جي شاعريءَ جو موضوع رهي. هن قوم جي جيالن ۽ جھونجھارن کي سدائين سلام پيش ڪيو ۽ ڌرتيءَ جو مانُ مٿانهون ڪندڙن کي مانُ ڏنو. جو قوم جياري، جيئندو رهندو، جو عام اجاري، اهو جيئندو رهندو. مون کي تاريخ ۽ تقدير ڏنـي پـڪ آهي، جو سنڌ سنواري، اهو جيئندو رهنـدو. استاد، قوم کي جيئارڻ جي ڳالهه ڪئي، عام کي اجارڻ جي ڳالهه ڪئي. اهو ئي سبب آهي جو استاد پاڻ به اسان ۾ موجود آهي ۽ ايامن تائين رهندو. جيستائين سنڌي قوم ۽ سنڌ جو نعرو هڻڻ وارو هڪ به جوڌو ۽ جوان هوندو، تيستائين استاد به زنده رهندو، جو هُن هر وقت سجاڳيءَ جا سڏ ڪيا، پنهنجي قوم کي هر لمحي عملي طرح جدوجهد لاءِ بيدار ڪيو ۽ قومي ايڪتا جي ڳالهه ڪئي. استاد بخاري ٻه ڀيرا، پهريون مارچ ۱۹۹۰ ۾ ۽ ٻيو ڀيرو فيبروري ۱۹۹۲ ۾ لنڊن ويو، جو کيس ڪينسر جو عارضو هو. انهيءَ ناسور آخرڪار ۹ آڪٽوبر ۱۹۹۲ تي اسان کان استاد کسي ورتو. استاد بخاري هالار جي هستي آزاد انور ڪانڌڙو سنڌ جي برک عوامي ۽ قومي شاعر، استاد بخاريءَ جو جنم شهيد مخدوم بلاول جي سرزمين دادوءَ جي ننڍڙي ڳوٺ غلام چانڊيو ۾ ۱۶ جنوري ۱۹۳۰ع تي سيد حاجن شاهه جي گهر ۾ ٿيو. سندس اصل نالو پنهل شاهه ۽ اسڪولي رڪارڊ ۾ احمد شاهه هو. ايم.اي، ايم.ايڊ پاس استاد بخاري، دادو ڪاليج ۾ پروفيسر جي نوڪريءَ تان رٽائرمينٽ ورتي. استاد لکڻ جي شروعات ۱۹۴۲-۴۳ع کان ڪئي، هن ادب جي دنيا ۾ پهريان اي.ايس. بخاري بعد ۾ بخاري دادوي ۽ آخر ۾ استاد بخاري جي نالي سان لکيو. استاد بخاريءَ جو پهريون شعر ”اسان جي منزل“ رسالي ۾ ۱۹۵۲ع ۾ ڇپيو. استاد بخاري جو پهريون شعري مجموعو ”گيت اسانجا، جيت اسانجي“ ۱۹۷۱ع ۾ شايع ٿيو. استاد بخاري هڪ گهڻي رخي شخصيت جو مالڪ هو. هو قومي ۽ عوامي شاعر، استاد، ڊرامه رائيٽر ۽ بهترين نثر نويس به هو. استاد ڪيترا ئي ڊرامه لکيا جن ۾ انجام ۽ ٻيا شامل آهن. پاڻ اسٽيج جي ”سسئي پنهون“ ۽ ٻين ڊرامن ۾ اداڪاري به ڪئي. هو سٺي آواز جو مالڪ به هو ۽ پنهنجي اڪثر ڪلامن جون ڌنون پاڻ ترتيب ڏنائين. سندس پهريون ڪلام ”وقت ڏٺوسين پاڻ پليوسين، پيار نه ٿو پلجي“ ۱۹۶۸-۶۹ع ۾ استاد محمد جمن ريڊيو تان ڳايو. بعد ۾ اهو ڪلام، غلام قادر ميرپور خاص واري به ڳايو. استاد جي شاعري منظور سخيراڻي، استاد محمد جمن، غلام قادر ميرپور خاص واري ۽ محمد يوسف، عابده پروين، وحيد علي، زرينه بلوچ انور وسطڙو استاد گلزار علي، مني بيگم، مصري فقير، قمر سومرو، سرمد سنڌي، ممتاز لاشاري، الهداد زرداري، شازيه خشڪ، ديبا سحر سميت سنڌ جي هر ننڍي وڏي فنڪار ڳائي. استاد بخاري جي ڇپيل ڪتابن ۾؛ ·      اوتون جوتون (۱۹۸۳ع)، ·      بخاري جا قطعا (۲۰۰۰ع)، ·      پير نه هٽن پوئتي (۲۰۰۲ع)، ·      تڙ تڙ تيڏيان ڳالهيان (۲۰۰۰ع)، ·      جستجو لاتقنطو (۱۹۹۳ع)، ·      ڌرتي سرتي (۱۹۹۱ع)، ·      ڌوڙ دل تي درد جي (۲۰۰۸ع) ·      زندگي زندگي (۱۹۹۲ع)، ·      سوچون ڀڻڪا واڪا (۱۹۹۰ع)، ·      ڪاري ڪڪر هيٺ (۱۹۹۱ع)، ·      ڪُوڪڻ يا ڪلياڻ (۱۹۸۶ع)، ·      گلدستي ۾ گيت (۱۹۹۶ع)، ·      گهڙيا سي چڙهيا (۲۰۰۲ع)، ·      گيت اسان جا جيت اسانجي (۱۹۷۱ع)، ·      ڳائي پيو جاڳائي پيو (۱۹۹۹ع)، ·      لهر لهر دريا (۱۹۹۰ع)، ·      لهري لهري ۾ لالاڻ (۱۹۹۵ع)، ·      ماندي ٿي نه مارئي (۱۹۹۴ع)، ·      ميلا ملهالا (۱۹۸۸ع)، ·      نه ڪم نبريو نه غم نبريو (۱۹۹۳ع)، ·      هڙ ئي هيج وطن جا (۱۹۹۸ع)، ·      هي گجرا هي گولا (۲۰۰۴)، ·      هي گيت گلابي ٻارن جا (۱۹۸۰ع)، ·      وطن ۽ ويساهه (۱۹۹۷ع)، ·      ولولو ۽ ووڪ (۱۹۹۴ع)، ۽ ٻيا شامل آهن. استاد بخاري پنهنجي دور جو هڪ عظيم ۽ امر شاعر آهي. سندس شاعراڻي عظمت کان ڪو به انڪار ڪري نه سگهندو. استاد بخاريءَ جنهن لڳاتار دليري ۽ سورهيائيءَ سان موت سان مقابلو ڪندي پتي جي پٿريءَ کان ڪينسر جي بيماريءَ باوجود ۱۹۸۳ع کان ۱۹۹۲ع تائين لاڳيتو ڏينهن رات گهڻي کان گهڻو ۽ سٺي کان سٺو لکيو. شايد کيس اهو پتو پئجي ويو هو ته؛ هو گهڻو وقت جيئرو نه رهندو، ان ڪري هن لکيو ۽ ڀرپور نموني لکيو. جيئن زندگي تيز تڪڙي ٿي گذري، ائين تون به تڪڙو لکي وٺ، لکي وٺ! پٺيان پاڻهي نقاد، ”فيئر“ ڪندا پيا، تون ”رف“ جهڙو تهڙو لکي وٺ، لکي وٺ!. هالار جي هستي، استاد بخاريءَ جي وڇوڙي کي ۲۰ سال گذري ويا آهن. ان چوڻ ۾ ڪو به وڌاءُ نه آهي ته استاد بخاريءَ جي لاڏاڻي سان پنهنجي دور جي هڪ وڏي شاعر جي پڄاڻي ٿي آهي. ان ۾ ڪو به شڪ نه آهي ته هن چراغ مان ڪيئي ڏيئا روشن ٿيا آهن ۽ ايندڙ دور ۾ به ڪيئي ڏئيا روشن ٿيندا. اهو ئي سبب آهي جو اڄ استاد بخاريءَ جي نالي کانسواءِ جديد سنڌي شاعريءَ جي تاريخ ۽ سنڌي ادب جو تصور بلڪل اڻپورو آهي. عزتون، محبتون، احترام گهرڻ سان ناهي ملندو. ائين شهرت ۽ عظمت به گهرڻ سان نه پر عمل ۽ ڪردار سان حاصل ٿيندي آهي. استاد بخاريءَ کي به عزت، شهرت ۽ عظمت پنهنجي اڌ صديءَ تائين سنڌي شاعري، سنڌي ٻوليءَ جي خدمت سبب ملي. کيس حياتيءَ ۾ به ادبي ميڙاڪن، ڪانفرنسن، مشاعرن، قومي ڪاڄن ۽ عوامي جلسن ۾ جيڪا محبت، عزت ۽ مان مليو، اهو سندس وڇوڙي کانپوءِ به ساڳئي جذبي سان ملندو رهي ٿو ۽ کيس سڄي سنڌ ۾ خراجِ تحسين پيش ڪيو وڃي ٿو. ۹ آڪٽوبر ۱۹۹۲ع تي وڇڙي ويل استاد بخاريءَ کي اکرن سان عشق هو. هو لفظن ۾ ساهه وجهڻ جو ڄاڻو، شاعر، قلڪمار هو. هن لکڻ کي ئي سڀ ڪجهه سمجهيو ۽ لکڻ کي ئي زندگيءَ جو مقصد بڻايو. ڇو ته هو قلم جي طاقت کان واقف هو ۽ هن پنهنجي قلم جو مان به رکيو. استاد اڌ صديءَ کان وڌيڪ پنهنجي تخليقن، شاعري ۽ نثر ذريعي سنڌ واسين جي فڪري رهبري ۽ رهنمائي ڪئي. هو رهبر شاعر ۽ قلمڪار هو.. لکڻ زندگي، زندگي ڪيئن ڇڏجي، لکڻ بندگي، بندگي ڪيئن ڇڏجي، ڏکئي کان ڏکيو عشق، اکرن جو آ، رکي دوستي، دوستي ڪيئن ڇڏجي؟ استاد بخاري هالار جي هستي آزاد انور ڪانڌڙو استاد بخاري پنهنجي دور جو هڪ عظيم ۽ امر شاعر آهي جنهن لڳاتار دليري ۽ سورهيائي سان موت سان مقابلو ڪندي ۱۹۸۳ع کان ۱۹۹۲ع تائين لاڳيتو ڏينهن رات گهڻي کان گهڻو لکيو. شايد کيس اهو پتو پئجي ويو هو ته هو گهڻو وقت جيئرو نه رهندو، ان ڪري هن لکيو ۽ ڀرپور نموني لکيو: جيئن زندگي تيز تڪڙي ٿي گذري، ائين تون به تڪڙو لکي وٺ، لکي وٺ! پٺيان پاڻهي نقاد ”فيئر“ ڪندا پيا. تون ”رف“ جهڙو تهڙو لکي وٺ، لکي وٺ!. اهو ئي سبب آهي جو سندس حياتيءَ ۾ ۱۰ شعري مجموعا گيت اسانجا جيت اسانجي، اوتون جوتون، ڪوڪڻ يا ڪلياڻ، گيت گلابي ٻارن جا، ٻاراڙا گيت، لهر لهر دريا، سوچون ڀڻڪا واڪا، ڪاري ڪڪر هيٺ، ڌرتي سرتي، زندگي زندگي ڇپيا، جڏهن ته سندس وڇوڙي بعد ۱۵ کان به وڌيڪ شعري مجموعه نه ڪم نبريو نه غم نبريو، ماندي ٿي نه مارئي، لهري لهري ۾ لالاڻ، هي گجرا هي گولا، ميلا ملهالا، ولولو ۽ ووڪ، جستجو لاتقنطو، گهڙيا سي چڙهيا، هڙئي هيج وطن جا، ڳائي پيو جاڳائي پيو، گلدستو، بخاريءَ جا قطعا، تڙ تڙ تيڏيان ڳالهايان، پير نه هٽن پوئتي، ڌوڙ دل تي درد جي ۽ ٻيا شايع ٿيا آهن. استاد جي وڇوڙي کان پوءِ سندس نثر ۾ تحريرن، مضمونن، مقالن، ڪتابن جي لکيل مهاڳن، تقريرن،انٽرويوز ۽ ٻين تحريرن تي مشتمل راقم پاران مرتب ڪيل ڪتاب سمي صحرا، سمي دريا سال ۲۰۰۷ع ۾ شايع ٿيو. سنڌ جي برک عوامي ۽ قومي شاعر استاد بخاري جو جنم شهيد مخدوم بلاول جي سرزمين دادو جي ننڍڙي ڳوٺ غلام چانڊيو ۾ ۱۶ جنوري ۱۹۳۰ع تي سيد حاجن شاهه جي گهر ۾ ٿيو. سندس اصل نالو پنهل شاهه، اسڪولي رڪارڊ ۾ نالو احمد شاهه هو. ايم.اي، ايم.ايڊ پاس استاد بخاري، دادو ڪاليج ۾ اسسٽنٽ پروفيسر جي عهدي تان رٽائر ٿيو. استاد لکڻ جي شروعات ۱۹۴۲-۴۳ع کان ڪئي. هن جي ادب جي دنيا ۾ پهريان اي.ايس. بخاري بعد ۾ بخاري دادوي ۽ آخر ۾ استاد بخاري جي نالي سان لکيو. استاد بخاري جو پهريون شعر ”اسان جي منزل“ رسالي ۾ ۱۹۵۲ع ۾ ڇپيو. استاد بخاري جو پهريون شعري مجموعو ”گيت اسانجا جيت اسانجي“ ۱۹۷۱ع ۾ شايع ٿيو. استاد بخاري هڪ گهڻ-رخي شخصيت جو مالڪ هو. هو قومي ۽ عوامي شاعر، استاد، ڊرامه رائيٽر ۽ بهترين نثر نويس به هو. استاد ڪيترائي ڊرامه لکيا جن ۾ انجام ۽ ٻيا شامل آهن. پاڻ اسٽيج جي ”سسئي پنهون“ ۽ ٻين ڊرامن ۾ اداڪاري به ڪئي. هو سٺي آواز جو مالڪ به هيو ۽ پنهنجي اڪثر ڪلامن جون ڌنون پاڻ ترتيب ڏنائين. سندس پهريون ڪلام ”وقت ڏٺوسين پاڻ پليوسين، پيار نه ٿو پلجي“ ۶۹-۱۹۶۸ع ۾ استاد محمد جمن ريڊيو تان ڳايو. بعد ۾ اهو ڪلام غلام قادر ميرپورخاص واري به ڳايو. استاد جي شاعري منظور سخيراڻي، استاد محمد جمن، غلام قادر ميرپورخاص واري ۽ محمد يوسف، عابده پروين، وحيد علي، زرينه بلوچ انور وسطڙو استاد گلزار علي، مني بيگم، مصري فقير ۽ سنڌ جي هر ننڍي وڏي فنڪار ڳائي. هالار جي هستي استاد بخاري جي وڇوڙي کي ۲۰ سال گذري ويا آهن. ان چوڻ ۾ ڪو به وڌاءُ نه آهي ته استاد بخاري جي لاڏاڻي سان پنهنجي دور جي هڪ وڏي شاعر جي پڄاڻي ٿي آهي. استاد بخاري جو وڇوڙو ڏکئي کان ڏکيو، عشق اکرن جو آ... آزاد انور ڪانڌڙو سنڌ جي برک عوامي ۽ قومي شاعر استاد بخاريءَ جي وڇوڙي کي ۲۱ سال گذري ويا آهن. اڄ استاد بخاريءَ جو ۸۳ هون جنم ڏينهن آهي. استاد بخاري اهڙو قومي ۽ عوامي شاعر هو، جيڪو پنهنجي اعليٰ قومي فڪر ۽ شاعريءَ سبب هميشه ياد رهندو، سندس شاعري، فڪر ۽ پيغام اڄ به سنڌي قوم لاءِ مشعل راهه آهي. هونئن ته مٽيءَ چپٽي آهيان، جيئي سنڌ ته سڀڪي آهيان، سانگين سان گڏ سالگرهه مان، وڇڙي ويمس ته ورسي آهيان. استاد بخاريءَ جو جنم شهيد مخدوم بلاول جي سرزمين دادوءَ جي ننڍڙي ڳوٺ غلام چانڊيو ۾ ۱۶ جنوري ۱۹۳۰ع تي سيد حاجن شاهه جي گهر ۾ ٿيو، سندس اصل نالو پنهل شاهه ۽ اسڪولي رڪارڊ ۾ نالو احمد شاهه هو، ايم اي ۽ ايم ايڊ پاس  استاد بخاري دادو ڪاليج ۾ پروفيسر جي نوڪريءَ  تان رٽائرمينٽ حاصل ڪئي، استاد بخاري لکڻ جي شروعات ۱۹۴۲-۴۳ع کان ڪئي، هن ادب جي دنيا ۾ پهريان اي ايس بخاري، بعد ۾ بخاري دادوي ۽ آخر ۾ استاد بخاريءَ جي نالي سان لکيو، استاد بخاريءَ جو پهريون شعر ”اسان جي منزل“ رسالي ۾ ۱۹۵۲ع ۾ ڇپيو. استاد بخاريءَ جو پهريون شعري مجموعو ”گيت اسان جا جيت اسان جي“ ۱۹۷۱ع ۾ شايع ٿيو، هو هڪ گهڻ رخي شخصيت جو  مالڪ هو، پاڻ قومي ۽ عوامي شاعر، استاد، ڊراما رائيٽر ۽ بهترين نثر نويس به هو، هن اسٽيج جي ”سسئي پنهون“ ۽ ٻين ڊرامن ۾ اداڪاري به ڪئي، هو سٺي آواز جو مالڪ به هئو ۽ پنهنجي اڪثر ڪلامن جون  ڌنون پاڻ ترتيب ڏنائين، سندس پهرين ڪلام ”وقت ڏٺوسين پاڻ پليوسين، پيار نه ٿو پلجي“ ۱۹۶۸-۶۹ع ۾ استاد محمد جمن ريڊيو تان ڳايو، استاد بخاريءَ جي شاعري منظور سخيراڻي، استاد محمد جمن، غلام قادر لنجواڻي ميرپوخاص واري، محمد يوسف، عابده پروين، وحيد علي، جيجي زرينه بلوچ، انور وسطڙو، استاد گلزار علي، مُني بيگم، مصري فقير، قمر سومرو، سرمد سنڌي،  ممتاز لاشاري، الهداد زرداري، شازيه خشڪ ۽ ديبا سحر سميت سنڌ جي هر ننڍي وڏي فنڪار ڳائي آهي. سندس ڇپيل ڪتابن ۾، گيت اسان جا جيت اسان جي، هي گيت گلابي ٻارن  جا، اوتون جوتون، ڪوڪڻ يا ڪلياڻ، سوچون ڀڻڪا واڪا، لهر لهر دريا، ڪاري ڪڪر هيٺ، ڌرتي سرتي، زندگي زندگي، نه ڪم نبريو نه غم نبريو، ماندي ٿي  نه مارئي، وطن ۽ ويساهه ۽ ٻيا شامل آهن. استاد  جنهن دور ۾ لکڻ جي شروعات ڪئي، ان دور ۾ سنڌي شاعريءَ تي فارسيءَ جو گهرو اثر هو ۽ سنڌي شاعري فارسيءَ جي اثر ڪري بي رنگ ڪافين ۽ رديفن جو سڪار هئي. ان دور ۾ ڪشنچند بيوس ۽ ان کانپوءِ شيخ اياز اهڙا شاعر هئا، جن جديد سنڌي شاعريءَ جو بنياد وڌو ۽ شاعريءَ کي نئين ٻولي، نئين ڊڪشن ۽ نئين لهجي ۾ تبديل ڪري ورتو. ان ۾ ڪو به شڪ نه آهي ته هن چراغ مان ڪيئي ڏيئا روشن ٿيا آهن ۽ ايندڙ دور ۾ به ڪيئي ڏيئا روشن ٿيندا، اهو ئي سبب آهي جو اڄ استاد بخاريءَ جي نالي کانسواءِ جديد سنڌي شاعريءَ جي تاريخ ۽ سنڌي ادب جو تصور بلڪل اڻپورو آهي، استاد اهو مان مرتبو ڪو هڪ ڏينهن، هڪ رات، هڪ مهيني يا هڪ سال ۾ نه پر اڌ صديءَ کان به وڌيڪ عرصو سنڌي شاعري، ادب ۽ ٻوليءَ جي خدمت ڪندي حاصل ڪيو هو. لکڻ زندگي، زندگي ڪيئن ڇڏجي، لکڻ بندگي، بندگي ڪيئن ڇڏجي، ڏکئي کان ڏکيو، عشق اکرن جو آ، رکي دوستي، دوستي ڪيئن ڇڏجي؟ استاد بخاري بخاري بي وفا نڪري پيو ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ ڪيترن غمين ۽ ورسين تي ماڻهن مون کي گهٽ ڏٺو هوندو. سمجهندا هوندا ته مان ڪو دل جو ڪٺور آهيان، يا مون کي مرڻو ئي ناهي. آئون جڏهن ڪنهن ٻئي جي مرڻي تي نه ٿو وڃان ته منهنجي تڏي تي ڪير پير ڀريندو؟ هر ڪنهن کي راءِ رکڻ ۽ ڏيڻ جو حق رسي ٿو. پر حقيقت ۾ ڳالهه اور آهي. آئون سواءِ شيخ اياز جي، باقي پنهنجي دور جي وڏن وڏن عالمن، دانشورن، شاعرن ۽ صحافين جي تمام ويجهو رهيو آهيان. هنن جي عظمت ڀرين ڪمن ۽ ڪارنامن کي سرجندي ڏٺو اٿم. موت برحق آهي، پر منهنجو من سندن مئل وجود کي ڏسڻ جي سگهه ئي ساري نه سگهندو آهي. هو طبعي ۽ جسماني طور تي مري ويا، مگر پنهنجي فڪر ۽ ڪم سبب زنده آهن ۽ آئون اهڙن زنده ماڻهن کي مئو سمجهي تڏي تي وڃي نه سگهندو آهيان، تن من ته اڳي ئي جهيريو پيو آهي. پر تڏي تي وڃي ان ۾ لوڻ وجهڻ جي همت ساري نه سگهندو آهيان، ان ڪري پاڻ کي آٿت ڏيندو آهيان ته اهي مئا هوندا ماڻهن لاءِ، پر هنن جون سوچون ۽ لوچون ته مون سان گڏ آهن. استاد بخاري ۽ مان ڀريا پنج سال گڏ رهياسين. سوچن ۾، لوچن ۾ ۽ سنڌيت جي تحريڪ ۾ ٻنهي جهڙوڪ ناچوءَ جيان نچي قومي ڪاڄ ۾ هڪ ٻئي جو هٿ ونڊايو. فنڪشنن ۾ گڏ ويندا هئاسين. گڏ روئندا هئاسين ۽ گڏ کلندا هئاسين. هي اهو زمانو هو، جڏهن آئون سنڌالاجي ۾ ڊپٽي ڊائريڪٽر ٿي آيس. اڙٻنگ اديب ۽ ليکڪ طور اڳ ۾ ئي نالو ڪمايل هو، ويتر سنڌالاجي ۾ جو بنهه نئون ڪم هٿ ۾ کنيم ته ساڃهه-وند قلم-ڌڻين جو دادلو بڻجي ويس. انهن ڏهاڙن ۾ استاد بخاريءَ جي نياڻي يونيورسٽيءَ ۾ پڙهندي هئي. هڪ ڏينهن هو پنهنجي نياڻيءَ کي وٺي منهنجي سنڌالاجيءَ واري آفيس ۾ آيو. چيائين: ”ڊاڪٽر صاحب! هيءَ اوهان جي ڀائٽي آهي“. مون بي بي کي ڏٺو ۽ بخاريءَ کي وراڻي ڏني ته، ”سيدن سان ڪهڙو سڱ سياپو. اوهان پاڪن جو اولاد اسان اوهان جي پيرن جي خاڪ“. ان کانپوءِ بي بي به آفيس يا بنگلي تي ايندي رهي ۽ استاد بخاري به پنهنجي نياڻيءَ سان جڏهن يونيورسٽيءَ ۾ ملڻ ايندو هو ته مون ڏي به ڀيرو ضرور ڪندو هو. مون سنڌالاجي ۾ جيڪا ”ڏات-ڌڻين واري رٿا“ شروع ڪئي ته استاد بخاري پهريون ڏات-ڌڻي هو. جنهن منهنجي ڪم جي تاريخي ۽ تحقيقي اهميت جو ڀرپور اندازو لڳايو. مون کي پنهنجي علمي ۽ ادبي سرگرمين جو اهڙو ته مثالي ۽ تاريخ وار رڪارڊ/ وچور ٺاهي ڏنائين، جيڪو آئون ٻين شاعرن ۽ اديبن کي ڏيکاري پنهنجي ڳالهه سمجهائيندو هئس. منهنجو اڳ به اهو ايمان هو ۽ هاڻي به سوچ ساڳي آهي ته سنڌ ۾ جيڪي به علمي، ادبي، ثقافتي ۽ سماجي وغيره واقعا جنم وٺن ٿا. انهن جو رڪارڊ محفوظ ڪيو وڃي. جيڪڏهن ڪو هڪ واقعو به رڪارڊ ٿي نه سگهيو ته ڄڻ اسان کان هڪ خون ٿي ويو ۽ ارتقا جي عمل واري اسان هڪ ڪڙي وڃائي ڇڏي. استاد بخاريءَ ڪڏهن به مون سان انهيءَ پراجيڪٽ تي بحث نه ڪيو، بلڪ ويهي مون کي ٻڌندو هو. مون کي ياد آهي ته هڪ  ڏينهن مون ڳالهيون ڪندي کيس چيو: ”سائين! جيڪڏهن لطيف جي زماني ۾ ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ هجي ها ته کانئس ڪوائف نامو ڀرائي وٺي ها. هاڻي جو اسان سندس ولادت جي تاريخ، تعليم ۽ ٻين ڳالهين تي ڪج بحثي ڪندي، اٺ ڪتابن جا لکي وڃون ٿا، سي لکڻا نه پون ها. ڇو ته انهيءَ ڪوائف نامي ۾، شاهه لطيف پنهنجي هٿن سان پاڻ ڪيترن سوالن جا جواب ڏئي چڪو هجي ها.“ جيئن جيئن ڏينهن گذرندا ويا، تيئن تيئن آئون استاد بخاري جي عظمتن جو قائل ٿيندو ويس ۽ اسان هڪ ئي سڪي جا ٻه پاسا بڻبا وياسين. سندس ڪتاب ”ڪوڪڻ يا ڪلياڻ“ جي مهورتي موقعي تي سندس مرضيءَ ۽ چوڻ تي آئون به وڃي شريڪ ٿيو هئس. استاد بخاريءَ جي هن ڪتاب مان آسانيءَ سان اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته بخاري شاعري شوق لاءِ نه پر شعور ڏيڻ لاءِ ڪرڻ چاهي ٿو. هو قوم جو نظرياتي پورهيت آهي. هو سنڌ کي دنيا جهان کان ڪٽيل گرهه نه ٿو ڄاڻي، پر کيس عظيم قومن جي قطار ۾ آڻي بيهارڻ لاءِ پاڻ سان ۽ پنهنجي ڏات سان وچن ڪري چڪو آهي. انهيءَ ڪتاب جي اچڻ کان پوءِ منهنجي ساڻس محبت ۽ عقيدت واري کير ۾ جهڙوڪ کنڊ پئجي وئي. استاد بخاري ۽ مون ڪيترين ادبي گڏجاڻين ۾ گڏجي شرڪت ڪئي. مون کي ياد ٿو پئي ته هڪ رات اسان خيرپور واري پاسي ممتاز رڏ جا مهمان هئاسين. هن پنهنجي والد جي ياد ۾ ادبي ميڙاڪو سڏايو هو. تقريرون ٿيون، مشاعرو ٿيو، شايد راڳ رنگ به ٿيو. سياري جي رات هئي، پر استاد بخاري ۽ آئون بي آرامي هئاسين. گرم گرم بسترو ڇڏيوسين ۽ ڳوٺ کان ٻاهر نڪري هڪ موريءَ تي وڃي ويٺاسين. آسمان ۾ تارا ٽمڪي رهيا هئا، پکي پکڻ به آرامي هئا ۽ هر طرف سانت ئي سانت هئي. ٿوري گهڙيءَ کان پوءِ ڀر واري ڳوٺ ۾ اغوا جي واردات شروع ٿي. ڪلاشنڪوفن جون ٻرندڙ گوليون ڪرندڙ ستارن جيان اڏري وسامي ٿي ويون. پر اسان انتهائي خاموشيءَ سان هڪ ٻئي طرف ڏسي رهيا هئاسين. ٻنهي کان ٻڙڪ نه پئي نڪري، پر چپ چپات ۾ هزارين داستان هڪ ٻئي کي ٻڌائي رهيا هئاسين. نيٺ مون ماٺار کي ٽوڙيو: ”سائين! ڪٿي ويٺا آهيون، ڪهڙي مهل جو ويٺا آهيون ۽ ڇو ويٺا آهيون؟“ اونداهي رات ۾ سندس اکيون ڄڻ چمڪي رهيون هيون. هن جي اکين ۾ دکن جا شعلا هئا ۽ مستقبل جي روشني هئي. چيائين: ”انهن سوالن جا جواب بڻجي ته هت اڪيلا ويٺا آهيون. رات جي هن پهر کي پيرن فقيرن جو پهر ڪري چئبو آهي. لطيف سائين پنهنجي منگتي کي هن وقت اٿي سئن هڻڻ ۽ سوال ڪرڻ جي صلاح ڏني آهي. منهنجي سنڌ جي پيرن فقيرن واري انهيءَ پهر کي رهزنن ۽ ڌاڙيلن ڏاڍ ۽ ڏهڪاءُ جو پهر بڻائي ڇڏيو آهي. سنڌين جو ساهه مٺ ۾ آهي. شهرن ۾ وڃن ٿا ته لاش بڻجي ڳوڻين ۾ بند ٿي موٽن ٿا. ٻهراڙين ۾ هي حشر پاڻ ٿو ڏسين. گولين جو وسڪارو ته ڏس، ڄڻ ڳوٺ فتح ڪرڻ لاءِ ڌارئي ملڪ جي فوج ڪاهي آئي آهي.“ ”گولين جي آواز آسمان مٿي تي کڻي ڏنو آهي. ڇا اهو آواز ڀرپاسي وارن ڳوٺن يا پوليس تائين نه پهچندو هوندو؟ اسان بي حس ڇو ٿي ويا آهيون؟ اسان مان ناحق ۽ ظلم خلاف جنگ جوٽڻ جي سگهه ڇو ختم ٿي وئي آهي؟“ سندس ڳالهين ۾ شامل ٿي ويس. ”ڊاڪٽر! تون ڄاڻين ٿو ته تون ۽ مان ڪي ڀٽڪيل روح ناهيون، خاموش تماشائي به ناهيون، تو ۽ مون وٽ قلم جي ڪلاشنڪوف آهي. اسان ايماندار قومي پورهيتن جو ڪردار ادا ڪري رهيا آهيون.“ بخاري منهنجي پهرين سوال جي هڪ حصي جو جواب ڏيندي چيو. ”سائين! تون ۽ اسان پيرن ۾ مقصدن جا گهنگهرو ٻڌي، ناچوءَ جيان نچندا رهيا آهيون. شهر شهر نگر نگر وستي وستيءَ سنڌ جا گيت گونجائيندا رهون ٿا. ڪنهن موٽ کان سواءِ، ڪنهن نتيجي کان سواءِ. روئڻ جهڙيون ڳالهيون ڪريون ٿا ته ماڻهو تاڙيون ٿا وڄائن، کلڻ جي ڳالهه ڪريون ٿا ته نچڻ شروع ڪن ٿا.“ مون پنهنجي راءِ ڏني. اونداهي رات ۾ بخاريءَ جي اکين مان ٽانڊن جيان ٻرندڙ ڳوڙها اچي، منهنجي هٿن تي ڪريا. چيائين: ”ڊاڪٽر! اها مجبوري آهي، اهو چئلينج آهي ۽ اها ايجنڊا آهي، تنهنجي ۽ منهنجي. هتي ڀر ۾ گولين جي گجگوڙ لڳي پئي آهي ۽ ان تي پکي پکڻ ته پنهنجا واهيرا ڇڏي دانهون ڪرڻ شروع ڪيون آهن، پر ڪنهن کي ڀاڄ نه ٿي اچي ته ڏاڍ جي ڏونگرن کي ڊاهڻ لاءِ ڪانڀو ڪڍي ٻاهر نڪري اچي. تون سچ ٿو چئين ته جنهن ڳالهه تي ماڻهن کي روئڻ اچڻ گهرجي، ان وقت اهي خوش ٿي پون ٿا. هن کان حالتن دک ۽ سک جي تميز کسي ورتي آهي. اسان وڏي نفسياتي ۽ نظرياتي بحران مان گذري رهيا آهيون. پر توکي ۽ مون کي پنهنجو ڪردار ادا ڪرڻو آهي.“ بخاريءَ مون کي آٿت ڏيندي چيو.: سسئيءَ کي ڪهڙي خبر ته هوءَ ڪهڙي هنڌ تي پهتي آهي ۽ مٿان ڪهڙي مهل آئي اٿس. هن جي دل ۽ دماغ تي پنهل جي ڇاپ لڳل هئي. بنهه ائين ۽ اهڙي طرح مون کي ۽ بخاري کي مهل ۽ ماڳ جي ڪا پرواهه ڪانه هئي. اسان ٻنهي تارن ڀري رات کي ڏينهن ۾ تبديل ٿيندي ڏٺو ۽ پنهنجي آس کي اميد ملي ته اونداهي رات جو نيٺ ته انت ايندو. پر اهو اڏول، برجستو ۽ ڪامل شاعر ائين هليو ويو. هن کي ائين رڻ ۾ رولي وڃڻ نه گهربو هو. بخاري وقت کان اڳ مري ويو. وڏي بي وفائي ڪيائين. سڄي ڄمار روئندي روئندي منهنجا ته ڳوڙها ئي سڪي ويا آهن. ان ڪري روئڻ ايندو ئي نه آهي. پر ٻن ماڻهن جي موت تي اکيون ڀرجي آيون ۽ آئون پاڻ پلي نه سگهيس. پهريون دفعو استاد بخاريءَ جي موت تي ۽ ٻيو دفعو بينظير ڀٽو جي موت تي. آئون ڪو بينظير ڀٽي جو نظرياتي پوئلڳ نه اڳ هئس ۽ نه هاڻي آهيان، پر جڏهن هن جي سياست، تدبر ۽ عمر جا گل ٽڙيا ته هٿراڌو بي دردي سان مرجهايا ويا. مون کي وڏي ڪهل آئي ۽ مان روئي پيس. بنهه ائين جڏهن استاد بخاريءَ جي شاعري اڳ کان اڳري، پختي ۽ عوامي ۽ نظرياتي شاعريءَ جو روپ ورتو ته هو اسان کان جدا ٿي ويو. هو قادر الڪلام شاعر هو. هن کي ڪوزي ۾ درياهه کي بند ڪرڻ ايندو هو. هن جي شاعري هڪ ئي وقت تي ذهن ۽ زبان، ضمير ۽ نظرئي کي ڇهي وٺندي هئي. هن جي اسان کي ههڙين حالتن ۾ سخت ضرورت هئي. هاڻي اسان ايترو بي حس ۽ بي وس ٿي چڪا آهيون جو معذور مورڙو ته مانگر مڇ کان پنهنجي ڀائرن جو بدلو وٺي سگهيو، پر اسان ڏنڊا مسٽنڊا ماروئڙن ۽ سڄي شهر کي بچائي نه ٿا سگهون. جڏهن جمشيد مهتا ڪراچيءَ جو ميئر هوندو ته روزانو ڪراچيءَ جا رستا ۽ روڊ پاڻي سان ڌوتا ويندا هئا. پر هاڻي اسان جي ڏينهن ۾ روز نه پر هر هر ڪراچي جا رستا انساني رت سان ڌوتا وڃن ٿا. هجي ها استاد بخاري ته ڪراچيءَ جو ڪيڏارو لکي ها. اڄ جڏهن هڪ کان وڌيڪ نظامن جا لٽا ڪپڙا سبي، مون کي چڍي هٿ ۾ ڏئي چون ٿا ته؛ اها قميص ڪري پاءِ، ته اهڙين اڍنگين حرڪتن تي استاد بخاري ئي مون کان وڌيڪ سٺو لکي ٿي سگهيو. هو به ڪو نه وسرندو ۽ سندس ياد به ڪو نه وسرندي. هو پنهنجو ڪردار ادا ڪري ويو ۽ هاڻي اسان کي پنهنجو ڪردار ادا ڪرڻو آهي. استاد بخاري ڌرتي جو شاعر ڊاڪٽر محمود بخاري لکڻ وڏي ڏات آهي پر اها ڏات جي ديوي جنهن تي مهربان ٿئي. دنيا جا عظيم شاهپارا تخليقڪارن جا ئي تخليق ڪيل آهن. صدين جو اهو سفر نه رڳو تاريخ جي ورقن ۾ ساهه کڻي پيو پر وقت سان گڏ اتهاسڪار شخصيتن پڻ جنم ورتو آهي. اسان جي ٻولي ڏاڍي ڀاڳوند چئبي جو اُن جي آبياري لاءِ کوڙ سارن شخصن پنهنجن ڪلهن تي وڏا بار کنيا آهن. سنڌي ٻولي جي عوامي لب لهجي وارو هڪ خوبصورت شاعر استاد بخاري به ٻولي جي اهڙن ساهتڪارن ۾ پنهنجي هڪ الڳ حيثيت رکي ٿو. استاد بخاري سنڌي عوامي شاعري جو بنهه منفرد نانءُ آهي. هن جي شعر ۾ ترنم، رواني ۽ ٻولي جي وسعت آهي. هو سونهن، سچ، انسان دوستي ۽ ڌرتي جو شاعر آهي. هن وٽ انهن موضوعن متعلق منفرد خيال آهن. هن مختصر مضمون ۾ اسان استاد جي ڌرتي سان محبت جا چند خيال پيش ڪنداسين. ڌرتي آدجڳاد کان انسان جي نه رڳو محبت جو محور رهي آهي پر انسان جي ترقي ۽ سڌاري جي به اهم ڪارڻ پڻ آهي. دنيا جا سڀ موضوع/ مسئلا ڌرتي سان لاڳاپيل آهن. انسان دوستي، تهذيب، ثقافت، ادب، شعاري، آرٽ، مصوري، حسن سڀ ڌرتي مان ڦٽي نڪرن ٿا ۽ ڌرتي سان انهن جو گهرو ناتو رهي ٿو. دنيا جو بهترين ادب توڙي شاعري جا موضوع ۽ پسمنظر ڌرتي سان ئي سلهاڙيل رهن ٿا. اسان جي هن شاعر استاد بخاري جو فڪري ۽ روحاني رشتو ڌرتي سان آهي. هن بيماري جي بستري تي موت سان منهن مقابل ٿيندي هي لفظ لکيا: خوشبوئن کان سواءِ جڳ ۾ ڪا شيءِ ڪانه رهندي مان سمورا خواب ۽ ڪتاب اوهان کي ٿو ارپيان، منهنجا اوهان سان قوم سان ڌرتي سان رشتا ناتا لڳ لاڳاپا ۽ تعلقات اڻ ٽٽ آهن ڇو ته اهي رشتا موت جي سرحدن کان گهڻو دور آهن جي سدائين قائم رهندا جي سدائين قائم رهندا. استاد بخاري جي شاعري ۾ ڌرتي توڙي ڌرتي واسين لاءِ وڏي تڙپ آهي. هو سانگيئڙن جي پيڙاءُ کي محسوس ڪري ٿو. استاد جي نظم ’قوم چوي ٿي ٻول‘ ۾ هيڻن سان، ڏاڍن جي ڪيل ناانصافين، فريب ڪارين جو عڪس پسجي ٿو. اتي هڪ تخليقڪار کان سماج ڇا ٿو گهري، ان ڏانهن به اشارو ڪيو ويو آهي، سندس لفظ آهن: قوم چوي ٿي ٻول او شاعر ٻول اسان جي ٻچڙن جي لئي ٻول ٻاهر اُجرا اُوچا ماڻهو اندر نيرا، نيچا ماڻهو للڪاريون لاحول رسي ماحول او شاعر قوم چوي ٿي ٻول. گيرا نعرا، کيرا هوڪا خالي کوکا تن ۾ دوکا جي ٿا کوليون پول ته ڍانڍا ڍول او شاعر قوم چوي ٿي ٻول! ڪهڙا رهزن، ڪهڙا رهبر، دهرا روپ، دغارا دلبر مُڻهن تان گهونگهٽ کول لهي ڀل ڀول او شاعر قوم چوي ٿي ٻول! هيڏي ڌرتي، هيڏا دريا هوندي، دڙدون کائي دنيا هي ڳجهارت ڳول وڏو ڪنهن ڏول او شاعر قوم چوي ٿي ٻول! او انڌاري، او اونداهي! ايندي سچ کي ڪهڙي ڦاهي، سچ جو بالا بول، ڪبو سر گهول او شاعر، قوم چوي ٿي ٻول! ڌرتي جتي ڪونڌر ڄڻي ٿي اتي ڪي ڪانئر به جنم وٺن ٿا. استاد اهڙي ئي ٻاگهي ۽ مارئي جو ذڪر ڪري ٿو: معافي نامي تي تنهنجي هٿ صحيح ڪئي هٿ نه لاءِ مون کي گيد- پڻي جي گپ ٿڦيل تنهنجي منهن تي توکي چمن ڪيئن چپ ڪانئرتا تنهنجي منهن تي آهه ٿڦي پئي ڪيئن چمان توکي. ڌرتي/ سنڌ لاءِ پنهنجو پاڻ ملهائڻ وارا جوڌا اڃا جڳ ۾ جيئرا آهن. اهڙن جوڌن جون مائرون به پنهنجي اندر ۾ نه رڳو ماءُ جي محبت رکن ٿيون، پر اهي پنهنجي مٽي لاءِ به پنهنجن جوڌن پٽن جي جان جو نذرانو به ڏيڻ کان نٿيون ڪيٻائن. استاد به اهڙي ماءُ جي ٿڃ پيتي آهي، هو اُن اڏول ماءُ جو ذڪر ههڙي ريت ڪري ٿو: رڻ ۾ رُڪ هوندو، گهر ۾ ريشم پَٽ، منهنجو پٽ سمجهو. سرگم ڌڙ چچريل، ريٽو جهنڊو ڪڇ ۾ ٿڃ منهنجي پيتل. سنڌ سڏي ٿي وڃ اٿ پٽ جهٽ ڪر نه ته آءُ نه بخشان ٿَڃُ. استاد بخاري جي شاعري جو محور گهڻو تڻو سنڌ ۽ سنڌ واسي آهن پر اُن سان گڏوگڏ هو پوري انسان ذات جي ڏک کي پنهنجو سمجهي ٿو. ڊاڪٽر الهداد ٻوهيو استاد لاءِ لکي ٿو: ”استاد جي شاعري قوم لاءِ نهايت ڪمائتي ۽ انتهائي جديد پڻ آهي. جنهن جا موضوع انسانيت جي عظمت، انسان جي همت، قوت ۽ تعمير صلاحيت کان سواءِ انساني دک، درد، ڏولاوا، سور سڪرات، پيڙا ڏيکاريندڙ ڀرپور تخليقي صلاحيت جا پرتو آهن“. (اوتون جوتون مهاڳ) استاد سنڌ جو آهي ۽ سنڌ استادن جي. هن جي شاعري نج عوامي لهجي ۾ آهي. هن جي تشبيهن توڙي استعارن ۾ سچا پچا عڪس پسجن ٿا. هن ماڻهن جي وچ ۾ ويهي انهن جا خيال، ڏک، درد، احساس توڙي خواب پنهنجن لفظن ۾ اُڻيا آهن. هن جو آواز هن جو پنهنجو نه آهي بلڪه اهو آواز انهن ماروئڙن، جهانگيئڙن، سانگيئڙن جو آهي، جن جي وچ ۾ ويهي استاد شاعري جو هي سارو ڪارونڀار جوڙيو. هن جا ڌرتي سان اڻ ٽٽ رشتا آهن انهي لاءِ ڌرتي واسين سان هن جي حب فطري لڳي ٿي ۽ هو انهن جي ذڪر کي ڪنهن عبادت کان گهٽ نٿو ڀائين. هن ڪڏهن به انهن کان پاڻ کي ڌار نه سمجهيو آهي. پڇن ٿا سنڌ ۽ سنڌين جي ڇو تسبيح پيو سورين، چيم، هاڻي پڇاڙي آ، عبادت جي ضرورت آ. ’بخاري‘ سنڌ، سنڌي ۽ سدا سنڌو ندي دائم! نه ڪوثر جي، نه حورن جي، نه جنت جي ضرورت آ. استاد بخاري (۱۹۳۰ع کان ۱۹۹۲ع تائين) مختيار ملاح استاد بخاري جو پورو نالو احمد شاه بخاري هو. سندس جنم دادو ضلعي جي هڪ ڳوٺ غلام چانڊيو ۾ سيد حاجن شاه جي گهر ۾ ٿيو . شروعات ۾ پرائمري استاد جي حيثيت سان ڪم ڪيائين، بعد ۾ ڪاليج ۾ سنڌي ادب جو ليڪچرار مقرر ٿيو ۽ آخر ۾ پروفيسر ٿي دادو جي ڊگري ڪاليج مان رٽائرڊ ٿيو۔. استاد بخاري ۱۹۵۰ع کان باقاعده مشاعرن ۾ شرڪت ڪرڻ لڳو ۽ سندس شعر مختلف رسالن ۾ شايع ٿيڻ لڳا. استاد بخاري جي سڃاڻپ هڪ عوامي شاعر جي حيثيت ۾ پوري سنڌ ۾ ٿي، سندس ڇپيل شعري مجموعن ۾ ”ڪوڪڻ ۽ ڪلياڻ“، ”ڪاري ڪڪر هيٺ“، ۱۹۹۱ع ، ”ڌرتي سرتي“ ۱۹۹۱ع، ”نه ڪم نبريونه غم نبريو“ ۱۹۹۲ع، ”زندگي زندگي“ ۱۹۹۲ع ، ”پير هٽن پوئتي” ۱۹۹۲ع، ” اوتون جوتون“ ۱۹۹۴ع، ”ماندي ٿي نه مارئي“ ۱۹۹۴ع، ”ولولو ۽ روڪ“ ۱۹۹۴ع، ”وطن ۽ ويساهه“ ۱۹۹۷ع ، ”هر ئي هيڄ وطن جا“ ۱۹۹۸ع، ”ٿڙ ٿڙ تيڏيان ڳالهايان“ (۲۰۰۰)، ”گهڙيا سي چڙهيا“ (۲۰۰۱)، ”گيت اسان جا جيت اسان جي“، ”لهر لهر دريا“، ”سوچون ڀڻڪا واڪا“، ”گيت گلابي ٻارن جا“، ”ميلا ملهالا“، ”لهر لهر ۾ لالاڻ“، ڳائي پيو جاڳي پيو“، ”گلدستي ۾ گيت“ ۽ ٻيا مجموعا آهن۔. استاد بخاري سنڌي شاعري ۾ هڪ وڏو نالو آهي، هو شاعري جي افق تي عوامي ترجما نگار جي حيثيت سان اڀريو. سندس شاعري عشق، حسن ۽ قوميت جو سنگم آهي. راشد مورائي سندس شاعري لاءِ لکي ٿو ته ” استاد بخاريءِ سونهن، سچ ۽ پيار جو شاعر آهي ۽ انهن موضوعن کي نهايت سادي، سولي ۽ عام فهم ٻوليءَ ۾ اهڙو ته خوبصورتي سان پيش ڪيو اٿس، جو سندس شاعري ۾ چمڪ پيدا ٿي پئي آهي، ” استاد بخاري حسن ۽ عشق مان وڏو اتساهه ٿو وٺي، هو حسن ۽ عشق کانسواءِ زندگي جو تصور اڌورو ٿو سمجهي۔. او عشق نه ڇڃ مون کان، او سونهن نه ڇڏ پاسو نه ته مان ڊڄان ٿو پيو هن هانءُ جي دهڪن کان استاد بخاري لفظن ۾ ساهه ڀرڻ سان گڏ لفظن ۾ جادو به ڀري ٿو. لفظ استاد اڳيان ڇيرو پائي نچندا نظر اچن ٿا. سندس شاعري جي سٽ سٽ ۾ حسن ۽ عشق جو پيغام آهي. هو چوي ٿو ته ؛ زندگي تي ناهين ڪوئي ڀروسو، حسن کي پوجي وٺو پوجي وٺو ڪائنات حسن ۾ هلندو وتان، ڄڻ ته بحر حسن ۾ ترندو وتان، حسن کي ڏسندو وتان ٺرندو وتان، حسن ٿو ڏئي استاد ڏاڍو مزو استاد حسن جي ڪائنات ۾ گذاريندي، وڇوڙو، رسڻ، پرچڻ، چوٽ، درد، سور، سوز، انتظاري، بيقراري جهڙين ڪيفيتن مان گذري ٿو. دل تي درد سهندي، برهه مان باهه ٻارڻ جو ڪيڏو نو سهڻو اظهار ڪيو اٿائين. جيءُ جنهن کي چيم، جهڻڪ تنهن کان مليم چوٽ ڏاڍي رسيم، پر ڪيم درگذر ڪيس ڪيڏا ڪئي حسن جي انڌ تي باهه ٻاري وڌءِ هانءَ جي هنڌ تي غير جي پنڌ تي پير تنهنجا ڏٺم چوٽ ڏاڍي رسيم، پر ڪيم در گذر ڪو به اديب، شاعر، سگهڙ يا سياستدان پنهنجي قوميت کان دستبردار نه ٿيندو آهي. ڪيڏا به ساڻس ها ڃا ٿين، ليڪن انساني سڃاڻپ قوميت سان ئي منسوب آهي. استاد بخاري جا گيت، غزل، وايون ۽ باقي سڀ صنفون سنڌ ڌرتيءَ جي قوميت جي رنگ ۾ رنگيل آهن، ڇو جو خودئي وڏي واڪي چيو اٿائين ته؛ اغيار سان اقرار اهو ڪيئن ٿيندو ۽ يار سان انڪار اهو ڪيئن ٿيندو استاد بخاري کي کڻي دفن ڪيو ڌرتي کان مگر ڌار، اهو ڪيئن ٿيندو سنڌ، جيڪا ڪراچيءَ کان ڪشمور ۽ ڪينجهر کان ڪارونجهر تائين پکڙيل آهي، ان لاءِ ”استاد“ چوي ٿو ته؛ سنڌو جي اٿل سمجهه عقيدا منهنجا، منڇر جا ڪنول سمجهه عقيدا منهنجا مهراڻ ۽ منڇر جي لٿل ٿا ڏسجن اولاد لٿل سمجهه عقيدا منهنجا استاد کي سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ سان محبت آهي، هتان جي ماروئڙن، جهانگيئڙن جا حالات زار ڏسي هو بي چين ٿي پوي ٿو؛ مان ڪيئن سيج سمهان، منهنجا ماروئڙا منهنجا سانگيئڙا، پڌر پٽ سمهن تنهنجي ميزن تي، سهسين کاڄ اچن کائن ڪانگ ڪتا، جوٺا جام بچن مان ڪيئن لوڻ چکان، منهنجا ماروئڙا منهنجا سانگيئڙا، روزا روز رکن استاد بخاري خاموش ٿي ويهي رهڻ کي غلط ٿو سمجهي، سنڌ جي مسئلن لاءِ وڙهڻ جي ترغيب ڏئي ٿو، هو مرشد جي فيض ۽ ڌرتيءَ لاءِ حق وٺڻ لاءِ چوي ٿو سون مرشد کان ڳنهي وٺبو آ فيض مرشد کان وٺبو آ جو به سمجهو اوهان جو حق آ حق مڙسي سان ڇني وٺبو آ استاد بخاري هن ڌرتي جو نظرياتي سوچ وارو دانشور ۽ انقلاب جي علامت آه، ڪنهن وڏي منزل تي رسڻ تائين اهو ئي چوڻ به حق ٿو سمجهي ته؛ جو قوم جياري جئندو رهندو، جو عام اجاري اهو جئندو رهندو مون کي تاريخ ۽ تقدير ڏني پڪ آهي جو سنڌ سنواري اهو جئندو رهندو استاد بخاري جتي حسن، عشق ۽ قوميت جي ڳالهه ڪري ٿو، اتي بين الاقوامي امن، انسانيت کي به نٿو وساري، ڇو جو سندس شاعري صرف سنڌ جي سرحدن تائين محدود نه آهي. نفرت کي لعنت ٿو سمجهي، ذاتين، مذهبي فرقي بازن کي انسانيت لاءِ هاڃو ٿو سمجهي؛ ٿو ٿو ٿو ٿو، نفرت نفرت هيڙو هيڙو لعنت لعنت ظلم جي هي ڇيڙ، جوڳي، جهٽ ڪر، ڇيڙون ڇيڙا ڪلفت فتنا ۽ ناسازيون ذاتيون مذهب فني بازيون سڀ تي پيار پکيڙ، جوڳي جهٽ ڪر ڇيڙون ڇيڙا جڏهن دنيا ۾ ايٽم بم جي ايجاد سان وڏي پيماني تي تباهي ٿيڻ لڳي، تڏهن استاد چوي ٿو ته ؛ ايٽم هٿ ۾، انسان بڻيو، انسان جو ويري يا ڪندا هي دنيا تنهنجو ڍينگوئي ڍيري مطلب ته استاد پنهنجي سچ، سونهن، حسن، عشق، قوميت ۽ بين الاقواميت جي موضوعن سان سنڌي شاعري کي عظمت ۽ انفراديت بخشي. سندس شاعري جي سڀ کان وڏي خوبي اها آهي ته اها وڏي پيماني تي ڳائي وڃي ٿي ۽ ٻڌي وڃي ٿي سندسن شاعري جي عظمت ان وقت اڃان به وڌي وڃي جڏهن ان ۾ عوامي ترجماني جا سڀئي پهلو ملن ٿا. استاد بخاري چون ٿا زندگي سپني سمان آهي، ائين ناهي محمد صديق منگيو انسان جي مٽي ڀورو آهي ۽ ان مٽيءَ مان جڙيل هر جيءَ کي اوسر جهڙي مٽيءَ سان ئي دائمي سڱ نڀائڻو آهي. انساني جيون جي سفر جي اها ئي پڄاڻي آهي. هن ڪائنات جي ڪنڊن ۽ پاسن ۾ وسندڙ اربين انسانن جي انبوهه مان هر روز سوين بلڪه هزارين انسان پنهنجي جيون جو پنڌ پڄائي ڪنهن رمتي فقير وانگر رمندا رهن ٿا، پر انهن سون هزارن انسانن جي وڇوڙي تي اکيون آليون نه ٿيون ٿين، پنبڻيون پسن نه ٿيون، ڇاڪاڻ ته موت هن ڪائنات جي وڏي ۾ وڏي حقيقت آهي، پر انهن جوڻ مٽائيندڙ انسانن جي انبوهه ۾ ڪي انسان اهڙا به ٿيندا آهن، جن جي وڇوڙي تي لکين اکين مان لڙڪن جون لارون لڙي پونديون آهن، جيءَ جهري پوندا آهن. ڪو رت جو سڱ سياپو نه هوندي به اندر جو انسان ائين روئي پوندو آهي، ڄڻ ڪا ملهائتي شيءِ هٿ مان ڪري پئي هجي. ڇاڪاڻ ته اهڙا انسان سڀني جي گڏيل ملڪيت ۽ ميراث هوندا آهن. انهن جي جيون جو هر ساهه پساهه ٻين لاءِ هوندو آهي. اهڙن ئي مانجهي مردن ۽ تاريخ جوڙيندڙ مهان انسانن لاءِ لطيف به چيو هو ته: جکرو جس کرو، ٻيا سڀ انيراءَ، جئائين گهڙيو جکرو، تئائين نه ٻيا، مٽي تهه ماڳاءِ، اصل هئي ايتري. انهن مهان انسانن جي سٿ جو هڪ جرڪندڙ ستارو استاد بخاري به هو، جنهن جي مرتئي جي خبر هند سنڌ جي سڄاڻ طبقي سان گڏ عام ماڻهوءَ تي پڻ وڄ وانگر ڪڙڪي آهي. استاد بخاري جنهن جي شاعري جي اکر اکر سان سنڌوءَ جي لڙاٽيل پاڻي ۽ چيڪي مٽيءَ جو واس اچي ٿو ۽ سندس شاعري جي هر سٽ ۽ هر پد نه رڳو جذبن، اڌمن، ڏڍ ۽ آٿت سان ڀرپور آهي، پر دعائن ۽ خواهشن جو ڀنڊار پڻ آهي. ان سنڌ جي عظيم ۽ ڏاهي انسان لاءِ اسان ڪجهه به نه ڪري سگهيا آهيون. چاچي گدائي کان وٺي بردي سنڌي، استاد گلزار علي خان ۽ استاد بخاري تائين سنڌي ادب جا واهڙ جي هٿن مان واري جي مٺ وانگر کسڪندا پيا وڃن ۽ اسان رڳو انهن جي وئي پڄاڻان پريس رليزن وسيلي مصنوعي ڏک جا گٺل پيٺل جملا لکي آڱر وڍائي شهيدن ۾ شامل ٿيڻ وارن جي لسٽ ۾ پاڻ ڳڻائيندا رهيا آهيون. اصل ڳالهه اها آهي ته اسان جو هر عمل مصنوعيت سان ڀرپور آهي. اسان جا رويا پنهنجن محُسن، ادب ۽ ڏات ڌڻين ڏانهن درست نه رهيا آهن. اهو ئي سبب آهي جو اسان پنهنجن ڏات ڌڻين جي حياتين کي ڪا ٽيڪ يا ٿوڻي نه ڏئي سگهيا آهيون. اها حقيقت آهي ته موت اٽل آهي. ڪوبه ڪنهن جي حياتيءَ کي بچائي نٿو سگهي، پر گهٽ ۾ گهٽ ايترو ئي ڪري سگهجي ٿو ته اسان پنهنجي عمل وسيلي پنهنجن محسنن کي سرڪاري واهر جو ڳيجهو بڻجڻ کان بچائي سندن موت کي آسان ڪري سگهون. کين موت جي بستري تي سڏڪي سڏڪي پساهه ڏيڻ بدران علاج جون بهتر سهولتون ڏئي سندن حياتي جي بچيل ڏهاڙن کي آسان بنائڻ ۾ مدد ڏيون. پر ان ڏس ۾ اسان وٽ سچائيءَ جي وڏي کوٽ رهي آهي. نه ان ڏس ۾ انفرادي ڪوششون ٿيون آهن ۽ نه وري ادبي، سماجي ۽ عملي تنظيمن پاران ڪو ساراهه جوڳو ڪردار ادا ڪيو ويو آهي. ان ڏس ۾ هڪ ساڃهه وند ماڻهوءَ کان وٺي تنظيمن تائين سڀ ذميوار آهن. استاد جي وفات کانپوءِ اخبارن ۾ جيڪي تعزيتي بيان ڇپيا آهن، رڳو هڪ بيان ڏيندڙ تي ڏهه رپيا ٻڌون، تڏهن به هوند لکين رپيا گڏ ٿي پون ۽ اها رقم سنڌ جي ڪنهن ڪلاڪار، اديب، شاعر جي حياتي جي گهڙين کي وڌائڻ لاءِ ايترو ڪافي ٿي پوي جو هوند وڌيڪ امداد لاءِ سرڪار کي اپيلن ڪرڻ جي ضرورت ئي نه پوي. استاد بخاري نه رڳو سنڌ جي سڄاڻ ذهن رکندڙ لکين دلين تي راڄ ڪندڙ عوامي شاعر هو، پر هڪ باعمل انسان پڻ هو. هو اهڙو ڏات ڌڻي هو، جنهن جيڪو ڪجهه شاعري ۾ لکيو، ان جي سٽ سٽ تي پاڻ عمل ڪري ٻين لاءِ دڳ گهڙيو. هونئن ته سندس سموري زندگي هڪ نمونو هئي، پر سندس عملي زندگيءَ جي ٻن ڳالهين مون تي وڏو اثر ڇڏيو آهي ۽ مان سمجهان ٿو ته سندس شخصيت جي انهن ٻن پهلوئن ئي کيس سنڌ جي هر ننڍي وڏي وٽ هڪ جهڙي مقبوليت ۽ مڃتا ڏياري ۽ منفرد مقام ڏنو. سندس پهرين خوبي اها هئي ته هو وڏو شاعر هئڻ جي باوجود ”وڏو ماڻهو“ نه هو ۽ نه ڪڏهن ٿيڻ جي ڪوشش ئي ڪيائين. هن ٻين همعصر ليکڪن ۽ شاعرن جي ان کيپ سان بغاوت ڪئي، جيڪي سنڌ جي نئين ٽهيءَ جي لکارين ۽ شاعرن کان ڇرڪندا ۽ ٽهندا هئا، پر هن نئين ٽهيءَ جي اديبن ۽ شاعرن جي تخليقي خدمتن کان متاثر ٿي کين ڇڪي پنهنجي ڇاتيءَ لاتو، سندن جديد ادبي لاڙن کي مقبول ڪري کين اتساهيو ۽ همٿايو. مون پير حسام الدين راشدي کانپوءِ اگر ڪنهن سنڌ جي وڏي اديب، ليکڪ ۽ شاعر کي سنڌ جي نوجوان نسل جي ادبي خدمتن جو معترف ڏٺو ته اهو استاد بخاري هو. هڪ ڀيري ۱۹۹۰ع ۾ سانگهڙ ۾ نئين ٽهي جي نمائنده شاعرن جي ادبي ميڙاڪي ”سرهي سانجهه“ ۾ تاج جوئي ٻڌايو ته ”استاد بخاري سنڌ جي نوجوانن لاءِ سنيهو ڏنو آهي ته ”منهنجي زندگي جا ڏينهن ڳڻڻ جيترا رهجي ويا آهن. منهنجي خواهش آهي ته مون کي ڪو جهاز هجي ته سنڌ جي شهر شهر ۽ ڳوٺ ڳوٺ ۾ وڃي نوجوانن کي ڀاڪر پائي مٺيون ڏيان.“ ڪيڏي نه سڪ، اڪير ۽ مڃتا سمايل آهي سندس انهن جملن ۾ سندس ان نوجوانن لاءِ سنيهي مان ئي اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته استاد بخاريءَ وٽ سنڌ جي نئين ٽهيءَ جي سرجڻهارن لاءِ ڪيتري قدر مڃتا هئي. سندس شخصيت جي ٻي خوبي هئي اڏولتا ۽ ارادي جي مضبوطي، جيڪا سندس زندگيءَ جو حصو هئي. سندس زندگيءَ ۾ ڪئين لاهيون چاڙهيون ۽ لوڏا آيا، جن ۾ سندس وڪامي وڃڻ يا ڊڄي هٽي وڃڻ جو وڏو ڀئه هو، پر انهن موقعن تي هو ڪارونجهر وانگر اٽل رهيو ۽ ڏولاون جون ليڪون اڪري ويو. اهڙن موقعن تي هوند گهڻا ئي ليکڪ، اديب ۽ شاعر ڊڄي يا هرکجي هرک هاري ويهندا آهن، پر هن اڏول انسان کي نه ڪا دنيا جي ڪرنسي خريد ڪري سگهي ۽ نه ڪا ڌمڪي، دڙڪو ۽ ڌؤنس ڊيڄاري سگهي. هن سچي، سادي، سٻاجهي ۽ محبتي انسان لاءِ موت ڪو مسئلو ڪونه هو. زندگيءَ جي پڇاڙڪي پهر تائين جڏهن سندس زندگي جي گهڙيال جو ڪانٽو سالن مهينن جا پنڌ ڪري اچو گهڙين جي پنڌ تي بيٺو هو. ان وقت به سندس چهري تي موت جي وحشتناڪيءَ بدران حوصلو ۽ مرڪ موجود هئي. موت پڇاڙيءَ تائين سندس اوچن خيالن کي بدلائي نه سگهيو. سندس سرجيل بيماري وارن شعرن ۾ به اوترو ئي حوصلو ۽ جذبن جي جوالا ڏسڻ ۾ ايندي جيترو سندس آڳاٽن شعرن ۾. اها خوبي تمام گهٽ شاعرن ۾ ڏسڻ ۾ ايندي. جڏهن ته موت جا ڇانورا ڏسي گهڻا اديب ۽ دانشور ٻوڙ هاري ويهندا آهن ۽ همت، جرئت ۽ حوصلي بدران مايوسي سندن شعرن مان بکڻ لڳندي آهي. هو موت کان ڪڏهن به نه ڊنو. هن زندگيءَ سان گڏ موت جي موضوع کي پڻ پنهنجي شاعري ۾ ڀرپور انداز ۾ پيش ڪيو آهي. سندس شاعري جو ڪتاب ”ڪوڪڻ يا ڪلياڻ“ ان قسم جي شاعريءَ سان ڀريل آهي، جنهن ۾ هن مرڻ جون ڳالهيون اهڙي پيرائي ۾ ڪيون آهن ڄڻ پرينءَ جي پار اسهڻ جون ڳالهيون ڪندو هجي. اهو ئي سبب آهي جو هن عظيم انسان کي موت به نه ماري سگهيو آهي. هن موت جي اکين ۾ اکيون وجهي کيس چٽ ڪري پنهنجو ڳاٽ اوچو ڪيو آهي. شايد اهڙن ئي امر ۽ مٺڙن ماڻهن لاءِ لطيف به چئي ٿو ته: سهسين سائر ٻوڙيون، منڌ ٻوڙئو مهراڻ، وه وڃائيو پاڻ، هڻي ڪنڌ ڪپن سين. (شاهه) سندس شخصيت جي ٻي خوبي هئي اڏولتا ۽ ارادي جي مضبوطي، جيڪا سندس زندگيءَ جو حصو هئي. سندس زندگيءَ ۾ ڪئين لاهيون چاڙهيون ۽ لوڏا آيا، جن ۾ سندس وڪامي وڃڻ يا ڊڄي هٽي وڃڻ جو وڏو ڀئه هو، پر انهن موقعن تي هو ڪارونجهر وانگر اٽل رهيو ۽ ڏولاون جون ليڪون اڪري ويو. اهڙن موقعن تي هوند گهڻا ئي ليکڪ، اديب ۽ شاعر ڊڄي يا هرکجي هرک هاري ويهندا آهن، پر هن اڏول انسان کي نه ڪا دنيا جي ڪرنسي خريد ڪري سگهي ۽ نه ڪا ڌمڪي، دڙڪو ۽ ڌؤنس ڊيڄاري سگهي. هن سچي، سادي، سٻاجهي ۽ محبتي انسان لاءِ موت ڪو مسئلو ڪونه هو. زندگيءَ جي پڇاڙڪي پهر تائين جڏهن سندس زندگي جي گهڙيال جو ڪانٽو سالن مهينن جا پنڌ ڪري اچو گهڙين جي پنڌ تي بيٺو هو. استاد بخاري سنڌ جو سونهون ۽ ويڄ شاعر! جامي چانڊيو انسان پنهنجي تفڪر، تخيل ۽ محسوسات جو حَسين اظهار جن تخليقي شعبن ۾ ڪيو آهي، انهن ۾ شاعريءَ جو وڏو درجو آهي. انهيءَ ڪري ئي شاعريءَ کي رڳو انسان جو انفرادي ۽ داخلي فڪر، تخيل ۽ احساس ئي نه پر ان کي قومن، طبقن ۽ معاشرن جي روحاني ۽ احساساتي تاريخ به سڏيو ويندو آهي. شاعريءَ مان به خبر پوندي آهي ته هر دور جي سماجن ۽ ان جي مختلف حصن جا خيال، احساس، ارمان، خواب ۽ تخليق جا بنياد يا محرڪ ڇا هئا! سنڌي شاعريءَ جو ڪلاسيڪل دور ته رڳو هڪ لاکيڻي لطيف جي ڪري ئي سڀني دورن تي حاوي آهي ۽ رهندو، پر سنڌي شاعريءَ جو جديد دور به گهٽ اهم ناهي. ڪشنچند بيوس، شيخ اياز، عبدالڪريم گدائي، استاد بخاريءَ سميت هڪ وڏو ڀرپور دور آهي، جنهن ۾ نئين نسل جا به آڪاش انصاريءَ، حليم باغيءَ، حسن درس، مظهر لغاريءَ ۽ سردار شاهه جهڙا انيڪ ۽ باڪمال شاعر اچي وڃن ٿا. مان سمجهان ٿو ته ويهين صديءَ ۾ سنڌ ٻه عظيم شاعر پيدا ڪيا؛ هڪ شيخ اياز ۽ ٻيو استاد بخاري. ٻنهي جون خوشبختيون به پنهنجون آهن ته ڪمزوريون به. شيخ اياز تي تمام گهڻو لکيو ويو، جنهن جي ڪري هو سنڌ جي پڙهيي لکيي طبقي ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو. پر جيئن ته شيخ اياز کي عوامي سطح تي گهٽ ڳايو ويو آهي، ان ڪري هو عوام ۾ ايترو مقبول ناهي. جڏهن ته سندس ڀيٽ ۾ استاد بخاري عوامي سطح تي تمام گهڻو ڳايو ويو آهي، ان ڪري هو عوام ۾ ته تمام گهڻو مقبول آهي. پر افسوس جو جيئن ته بخاريءَ جي شاعريءَ تي سندس شاعريءَ جي پرک جي حوالي سان لکيو گهٽ ويو آهي، ان ڪري سنڌ جو پڙهيو لکيو طبقو، هن کي رڳو سندس ڳايل شاعريءَ جي نسبت سان ئي سڃاڻي ٿو. جڏهن ته حقيقت اِها آهي ته استاد بخاريءَ جي ڳايل شاعريءَ جو رومانوي پاسو سندس گهڻ-رنگي شاعريءَ جو رڳو هڪ پاسو آهي. ان ڪري استاد بخاريءَ کي گهڻي ڀاڱي ماڻهو رڳو عوامي يا رومانوي شاعر طور ئي سڃاڻن ٿا. حقيقت اِها آهي ته بنيادي طور استاد بخاري هڪ مفڪر شاعر آهي ۽ جيڪڏهن هو عوامي شاعر آهي ته ان معنيٰ ۾ هرگز نه ته هن جا خيال هڪ جهالتن ۽ عقيدن جي وَرِ چڙهيل عوام جي سطح جا آهن يا انهن جي سوچ جا ترجمان آهن. استاد بخاري هن معنيٰ ۾ عوامي شاعر آهي جو هو عوام لاءِ شاعري ڪري ٿو. عوام کي عشق، جدوجهد، جستجو، قربانيءَ، سورهيائيءَ جا نوان تصور ڏئي ٿو ۽ سندن سوچ، احساس ۽ عمل جي مِٽي نئين سِر ڳوهي، کين جهالتن، عقيدن ۽ خود-فريبين جي ڌٻڻ مان ڪڍي، پنهنجي ۽ سماج جي قسمت بدلائيندڙ عوام ۾ تبديل ڪري ٿو. ان ڪري استاد بخاري جيڪڏهن عوامي شاعر آهي ته رواجي معنيٰ ۾ نه، پر انقلابي معنيٰ ۾. (۱) مان سمجهان ٿو ته سنڌ ۾ شيخ اياز کي عوامي سطح تي ڳائڻ ۽ استاد بخاريءَ تي پارکو نظر سان لکڻ جي ضرورت آهي ته جديد سنڌ جي هن ٻن عظيم شاعرن مان هڪ جو عوام سان ۽ ٻئي جو سنڌ جي پڙهيي لکيي طبقي سان حقيقي تعارف ٿي سگهي. مون استاد بخاريءَ کي هميشه هڪ سادي، نِج نِبار ۽ بيحد معصوم صفت ماڻهوءَ طور ڏٺو. هو پنهنجي سوچ، روح ۽ مزاج ۾ هڪ مڪمل شاعر هو. هو هر وقت تخيلاتي ڪيفيت ۾ رهندو هو ۽ اهو ئي سبب هو، جو هلندي، ڦرندي، سفر ۾، جاڳندي، سُتي هن تي شاعريءَ جو مينهن پيو وَسندو هو. مان سمجهان ٿو ته شايد ان مزاج ۽ ڌيان کان سواءِ ڪو ماڻهو وڏو شاعر يا آرٽسٽ ٿي به نه ٿو سگهي. تفڪر ته ماڻهوءَ ۾ ٿي سگهي ٿو، پر جيستائين تفڪر ۽ تخيل کي اظهار جي حُسناڪيءَ سان نٿو سلهاڙجي، تيسين عظيم فن يا شاعري تخليق ٿي ئي نه ٿي سگهي. استاد بخاريءَ ۾ اِهي ٽئي عنصر ڪمال، سگهه ۽ نفيس توازن سان موجود آهن. ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن شاعريءَ ۾ رڳو تفڪر هجي ۽ تخيل ۽ اظهار جي حُسن جو پاسو ڪمزور هجي ته اردوءَ جي وڏي ترقي پسند شاعر مخدوم محي الدين جيان شاعريءَ ۾ نفاست بجاءِ ڪرختگي حاوي ٿيو وڃي ۽ جي تخيل وري تفڪر کان وانجهيل آهي ته پوءِ شاعريءَ جي حيثيت ٺلهي خيال آرائيءَ يا ذهني اختراع کان وڌيڪ ناهي ۽ شاعريءَ ۾ فن يا ٻولي دراصل خيال ۽ فڪر جو لباس آهي، ان ڪري ظاهر آهي ته حَسين خيال، تصور ۽ فڪر کي لباس به ڪوجهو نه گهرجي. ان ڪري ئي شاعريءَ ۾ تفڪر، تخيل ۽ جماليات جو نفيس توازن هئڻ بيحد ضروري آهي. سنڌ جي هنن ٻنهي جديد عظيم شاعرن يعني شيخ اياز ۽ استاد بخاريءَ ۾ اهو توازن ڪمال درجي تي پهتل نظر اچي ٿو. منهنجي نظر ۾ استاد بخاريءَ جي شاعريءَ جي هيٺين پاسن تي تخليقي تحقيق ۽ تنقيد يعني پرک ٿيڻ گهرجي ۽ مون به پنهنجي ڪتاب ۾ استاد بخاريءَ جي انهن ئي پاسن کي کنيو آهي. جيتوڻيڪ استاد بخاري هڪ نهايت گهڻ-رنگو شاعر آهي، جنهن کي عام طور تي هڪ عوامي رومانوي شاعر سمجهيو وڃي ٿو، پر مان سمجهان ٿو ته استاد بخاري پنهنجي ڳَرُ ۽ جوهر ۾ بنيادي طور هڪ انقلابي شاعر آهي. واضح هجي ته انقلابيءَ جو مطلب نعري بازي ناهي پر اهو فڪر آهي، جيڪو دنيا کي نه رڳو گهرائيءَ سان سمجهڻ جو شعور ڏئي، پر ان کي تبديل ڪرڻ جو شعور به ڏئي. استاد چيو: وقت هجي روهيلو رِڻ پَٽُ، ڏينهنَ ضرور ته ٿُوهَر هوندا، ذِهَن جتي اُونداهيون غارون، فڪر اُتي ڪارِيهَر هوندا. استاد جي تفڪر ۽ فني اظهار جو ڪمال ته ڏسو ته هو جهالت ۽ عقيده پرست سوچن تي ٻڌل فڪر کي ”ڪاريهر فڪر“ سان تشبيهه ٿو ڏئي. الميو اهو آهي ته استاد جي حقيقي انقلابي شاعري، گهٽ ڳائي وئي آهي. (۲) ان ۾ ڪو به شڪ ناهي ته بخاري هڪ غير معمولي رومانوي شاعر آهي. رومانويت، هن جي شاعريءَ سان گڏ، هن جي مزاج ته ڇا پر رَڳِ رَڳِ ۾ سمايل هئي. پر هن جي رومانويت جو ڪمال اِهو آهي ته هڪ طرف هن جا رومانوي رويا نِج ڳوٺاڻي سماج بلڪ روايتي سنڌي رواجي سماج جا آهن، پر ٻئي طرف هو هميشه رومانويت کي مقصديت ڏانهن کڻي ٿو وڃي ۽ اهو بخاريءَ جو ڪمال آهي. اهو ساڳيو ڪمال اسان کي فيض احمد فيض وٽ به ملي ٿو. استاد بخاريءَ جي شاعريءَ کي گهرائيءَ سان پڙهبو ته واضح نظر ايندو ته هن جي رومانويت هڪ فرد کان ٿيندي، عوامي ۽ قومي رومانويت ته ڇا پر ڪائنات-گير ٿي وڃي ٿي. اِها ئي اُها ڪمال جي خوبي آهي، جيڪا استاد بخاريءَ کي هڪ داخليت پسند روايتي رومانوي شاعر بدران، هڪ سماجي مفڪر، انقلابي رومانوي شاعر جو درجو ڏئي ٿي. هو پنهنجي رومانوي سڀاءَ ۾ ڪنهن به هڪ انتها جو شڪار نه ٿو ٿئي، پر هن وٽ رومانويت جي روايت جو به امتزاج ئي نه پر حَسين توازن به آهي. (۳) استاد بخاري سنڌ جو عاشق شاعر آهي ۽ سنڌ هن جي محبت جو محور آهي. ان ڪري بخاريءَ جي شاعريءَ ۾ قومي شعور وڏيءَ شدت ۽ گهرائيءَ سان موجود آهي. پر ساڳئي وقت استاد جيئن ته بنيادي طور هڪ انقلابي شاعر آهي، ان ڪري هن جي شاعريءَ ۾ طبقاتي فڪر به ساڳيءَ سگهه سان موجود آهي. هو جتي پنهنجي قوم ۽ وطن جا گيت ڳائي ٿو، انهن لاءِ لُڇي ۽ پُڇي ٿو، اُتي هن جو روح پنهنجي ۽ سڄيءَ دنيا جي پورهيتن ۽ مظلومن لاءِ ڪَڙهي ۽ ڪُڇي به ٿو. بخاري چوي ٿو: اُٿيو هاڻ گهوٻو ۽ پانو اُٿي پيو، ٻنيءَ ساڻ گڏ ڪارخانو اُٿي پيو، ڏني اُڀَ لولي، جهلي ڀونءِ جهولي، مگر چيلهه موڙي زمانو اُٿي پيو. استاد بخاريءَ جي شاعريءَ ۽ فڪر ۾ وطن ۽ قوم جي نجات تيسين ممڪن ئي ناهي، جيسين اُها اندروني ۽ سماجي طور تبديل نه ٿي ٿئي ۽ سنڌ جي سَڀَ-طرفي آزاديءَ جو مُهندار ۽ ڦل ماڻيندڙ هن ديس جو پورهيت ناهي. استاد بخاري ڪو شهري مڊل ڪلاسي شاعر ناهي، جيڪو وڌ ۾ وڌ عوام تي رحم کائي يا ساڻن پري کان بيهي همدردي ڪري. استاد هن ديس ۽ انسانذات جي سمورين مظلوم قومن ۽ طبقن جو سُونهون ۽ ويڄ شاعر آهي ۽ اها ئي هن جي شاعريءَ جي حقيقي رومانويت آهي. (۴) استاد بخاري جديد سنڌي شاعريءَ جو اهو واحد وڏو شاعر آهي، جنهن جي شاعريءَ ۾ لطيف وانگر ڪٿي به پاڻ تي رحم کائڻ، سماج کي پِٽون پاراتا ۽ مِهڻا ڏيڻ يا مجموعي طور خود قياسيءَ جو رويو ناهي. استاد بخاريءَ جي فڪر جي روح جي ويجهڙائي لطيف جي تفڪر جي روايت سان آهي، جنهن جي فڪر جي ”دين“ ۾ خود-قياسي ”ڪُفر“ آهي. ان نقطي تي استاد بخاري، شيخ اياز کان گهڻو اڳتي نظر ٿو اچي. ڇاڪاڻ ته اياز صاحب جي شاعريءَ ۾ خود-قياسيءَ جو عنصر گهڻين جاين تي نمايان نظر اچي ٿو. پر استاد بخاريءَ لاءِ خود-قياسي ڄڻ ته عيب آهي. اياز وري ٻين تخليقي خوبين ۾ بي مثال ۽ بخاريءَ سميت پنهنجي ٻين هم عصرن کان گهڻو اڳتي آهي. هر شاعر جو پنهنجو ڪمال ۽ پنهنجيون مخصوص ڪمزوريون به هجن ٿيون. بخاري، قوم يا عوام کي ميارون ڏيڻ بجاءِ، هڪ حقيقي سونهين ۽ رهبر وانگر سڄو بارُ پاڻ تي ٿو کڻي. چوي ٿو: مان ٻين وانگر اکيون ٻُوٽي سُمهان، رات جي تارن کي تڙپائيندو ڪير! مان به جي مدهوش ٿي ليٽي پوان، پِرهه جا پيغام پهچائيندو ڪير! (۵) استاد بخاري پنهنجي شاعريءَ ۾ اُهو ڪم ڪيو آهي، جيڪو عام طور شاعر ناهن ڪندا. يعني درد جو اظهار ته شاعر ڪندا آهن، محسوسات کي اُڀارڻ ۽ ويندي تخليق ڪرڻ جو ڪم به شاعر ڪندا آهن، سمجهه ۽ شعور جون ڏياٽِيون ٻارڻ جو ڪم به شاعر ڪندا آهن، پر ايئن وِرلي ملندو ته ڪو شاعر نجات جا گَسَ ٻُڌائي، واٽون سِڌيون ڪري ڏئي ۽ ويندي حڪمت عمليون به ٻُڌائي. اهو سندس شاعريءَ جو ڪمال آهي ۽ اِها روايت شاعريءَ جي دنيا ۾ ايتري عام ناهي. استاد بخاريءَ جي شاعريءَ ۾ اسان کي اهڙا سوين شعر ملندا، جن ۾ تدبر به آهي ته تدبير به آهي، حڪمت به آهي ته حڪمت عملي به آهي، منزل جو ڏس به آهي ته ان جي واٽ به آهي. هو ”هيڻن“ کي سوڀاري سَگهه ڏيندڙ نه رڳو سُونهون پر ويڄ شاعر آهي ۽ اِها حقيقت ۾ لطيفي روايت آهي. اها روايت اسان کي سچل، خواجه غلام فريد يا ڪلاسيڪل دور جي وڏن شاعرن ۾ عام طور تي نه ٿي ملي. اوڀر جي سڄي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ اسان کي اها روايت رڳو لطيف وٽ غير معمولي سگهه سان ملي ٿي. اُها ٻي ڳالهه آهي ته ڪي ٻيون املهه روايتون لطيف کان وڌيڪ ٻين شاعرن وٽ به آهن، پر اها خاص روايت لطيفي آهي، جنهن جو استاد بخاريءَ تي غير معمولي اثر نظر اچي ٿو. اهو ئي سبب آهي جو بخاريءَ جي شاعريءَ ۾ ٺلها پُور پچائڻ، پاڻ تي ويڳاڻپ ۽ اَويساهيءَ کي طاري ڪرڻ ۽ بيرحم حقيقتن کي بهادريءَ سان منهن ڏيڻ بدران، ڀڄي وڃڻ جا گَس ڏسڻ بجاءِ حوصلو آهي، جرئت آهي، ارڏائي ۽ جدوجهد آهي. ۽ لطيف جي ٻوليءَ ۾ ورچي نه ويهڻ جو تصور آهي. چوي ٿو: مرڻ کان ڊڄي، زندگي ٿا گهُرو، ٻرڻ کان ڀڄي، روشني ٿا گهُرو، بنا ڪاوشن جي، ڪرشمو ٿئي ڇو؟ ڏُکن کان لِڪي، پوءِ خوشي ٿا گهُرو. (۶) استاد بخاري اهو شاعر هرگز ناهي، جنهن لاءِ شاعري بذات خود دل جي وِندر يا مقصد هجي. هو شاعريءَ کي انسان جي انفرادي توڻي اجتماعي سوچ ۽ زندگيءَ کي تبديل ڪرڻ جو هڪ اهم تخليقي ذريعو سمجهي ٿو. هو جتي شاعريءَ ۾ جماليات ۽ رومانويت جو قائل آهي، اُتي هو شاعري ۽ ادب جي مقصديت جو به وڏو پرچارڪ آهي. حقيقت ۾ تخليقي ادب، زندگيءَ ۾ پنهنجو ڪارج به تڏهن ٿو ڳولي لهي، جڏهن اُهو زندگيءَ کي ڪا نئين معنيٰ ٿو بخشي. نه ته ٺلهي دل جي وندر جي ڪهڙي عمر ۽ ان کي ڪهڙو دوام؟ استاد بخاري جيتوڻيڪ پنهنجي سڀاءَ، سوچ ۽ گفتگوءَ ۾ تمام سادو لڳندو هو. حقيقت اِها آهي ته مون کي سندس حياتيءَ ۾ ڪڏهن به اهو ادراڪ نه ٿيو تهه ڪو هن جو سماجي شعور ايترو گهرو، عقليت پسند، عقيدي پرستيءَ کان آجو ۽ سائنسي آهي. اهو ادراڪ، مون کي سندس وفات کان گهڻو پوءِ، سندس شاعريءَ جو گهرو اڀياس ڪرڻ کانپوءِ ٿيو. هونئن عام طور شاعرن ۾ اهڙو شعور ناهي هوندو، جو گهڻي ڀاڱي سندن شاعريءَ جو محرڪ؛ جذبا، خيال، تخيل ۽ حُسن بيني هوندا آهن. پر استاد جو اهو وڏو ڪمال آهي. استاد واقعي ”فڪري استاد“ به آهي. ان ڪري ئي مون هن کي سنڌ جو ”سُونهون“ ۽ ”ويڄ شاعر“ ڪوٺيو آهي. (۷) استاد بخاريءَ جي شاعريءَ جي ٻوليءَ، فن، تخليقي تجربن، عجيب و غريب تشبيهن، علامتن، استعارن جي حَسين استعمال ۽ خيال جي اُڻت جا پاسا به ايترا ئي باڪمال آهن، جيترا هن جا فڪري يا تخيلاتي پاسا آهن. جيئن هن جو فڪر غير روايتي آهي، تيئن هن جي ٻولي، اسلوب، فن، بندشون ۽ ترڪيبون پڻ بيحد انوکيون، نيون، منفرد ۽ تخليقي آهن. اهو استاد جو ئي ڪمال آهي جو هن جي شاعريءَ ۾ بنهه غيرشاعراڻا لفظ به نئون معنوي جنم وٺي وڏيءَ حُسناڪيءَ سان جهُومڻ لڳن ٿا. حُسن ۽ جماليات استاد جي شاعريءَ جي هر انگ ۽ رنگ ۾ آهي. جنهن جي حوالي سان به استاد جا تجربا ڪمال جا آهن. مان سمجهان ٿو ته نظم ۽ گيتَ سميت شاعريءَ جي ٻين صنفن ۾ جيترا گهڻ طرفا تخليقي تجربا استاد ڪيا آهن، سنڌي ٻوليءَ ۾ شيخ اياز کانسواءِ وِرلي ڪنهن شاعر ڪيا هوندا. مان سمجهان ٿو ته سنڌ جي ڪا يونيورسٽي استاد بخاريءَ تي هڪ چيئر قائم ڪري ته جيئن سنڌ جي هن ”استاد“ شاعر بابت معياري تحقيق ذريعي سنڌ کي سندس فڪر، ٻوليءَ ۽ فن جي پرک ملي سگهي ۽ سنڌ جا هم عصر ۽ ايندڙ نسل اِهو ڄاڻي سگهن ته سنڌ جي دل دادوءَ جي ارڏي ۽ رومانوي مِٽيءَ مان نِسريل جديد سنڌ جو هيءُ وڏو شاعر ڪيڏو نه باڪمال مفڪر ۽ آرٽسٽ هو! استاد بخاري بخاري باغ الفت جو، وفا ۽ واس جو نالو مقصود گل هن ماڻهن جي جيئري جهان ۾، ماڻهن ۾ ماڻهو ٿي جالڻ ۽ گذارڻ به هڪ وڏو مسئلو آهي. ڇاڪاڻ ته ماڻهو ڪوٺبو ئي ان کي آهي، جيڪو ماڻهپي جو مان بڻجي، هن دنيا ۾ ماڻهن ۾ مانائتو ماڻهو ٿي، جالي ۽ گذاري. هونءَ ته تاريخ جي ورقن ۾ چڱن سان گڏ مَٺا ۽ اڻ سيباڻا ڪردار به موجود آهن. پر چوندا آهن؛ ”ڪاٺيءَ ڪاٺيءَ پنهنجو لڇڻ آهي“. ان ڪري جيڪي سهڻا، سچا ۽ سنوترا ڪردار تاريخ جي ورقن ۾ آيا آهن، انهن نوَ لکن ڪردارن کي پنهنجي سيني ۾ سونهري حرفن ۾ سانڍيو آهي. استاد بخاري اسان جي دؤر جو اهو سهڻو ۽ ڇٽيهه لڇڻو ڪردار آهي، جنهن کي تاريخ پنهنجي سيني ۾ سونن اکرن ۾ لکي، پنهنجي ساهه ۾ سمايو، جيءَ ۾ جايون ڏنيون ۽ پنهنجو مان وڌايو آهي. استاد بخاري بهتر، اهم ۽ عظيم شاعر ته هيو ئي، پر هو هڪ اعلى قدرن وارو آدرشي انسان به هو. پاڻ استاد بخاري پنهنجي گفتگو ۽ تحريرن ۾ اڪثر هي جملا ورجائيندو هو: ”سٺو شاعر، اديب يا استاد ٿيڻ ته آسان عمل آهي، پر هن ماڻهن جي جيئري جهان ۾ سٺو انسان ٿيڻ تمام اوکو عمل آهي.“ ۽ ... .. ها... .!!! واقعي سندس ئي چواڻيءَ جيڪو ڏاڍو ڏکيو عمل هو، سو پاڻ ڪري ڏيکاريائين ۽ ها بخوبي ڪري ڏيکاريائين... .!!! سچ پچ استاد اعلى قدرن وارو عظيم آدرشي انسان به هو ۽ جن دوستن کي استاد سان ويجھي رهڻ جو مان حاصل آهي، انهن کي سموري خبر هوندي ته استاد پاڻ ۾ ڪيتريون ۽ ڪهڙيون خوبيون رکندو هو. مان به انهن خوش بخت انسانن مان آهيان، جن کي استاد جو قرب حاصل هو. جيئن ته مون استاد کي ويجھڙائيءَ کان ڏٺو، ان ڪري مون کي به سندس ڪجھه خوبيون، عجيب عادتون ۽ احساس ڏسڻ جو موقعو مليو. جن جي وچور بيان ڪرڻ لاءِ ته ڪتاب لکجي ويندا، پر بس هتي مان سندس ڪجھه محبتي ڳالهيون ونڊيندس. استا بخاريءَ جي محفل ۾ سڀ ماڻهو هڪ جيترو ئي مان حاصل ڪندا هئا. ڪيترا ئي ڀيرا سندس ڪچهرين ۾ ويهڻ جو موقعو مليو. سندس ڪچهريءَ ۾ سينئر شاعر ۽ اديب به هوندا هئا ته ان وقت مون جهڙا نوان ۽ سيکڙاٽ شاعر به. پر ڪو به ماڻهو سندس ڪچهريءَ ۾ سندس گفتگوءَ کان وانجھو يا محروم نه رهندو هو. هو ڪنهن کي به نظر انداز ٿيڻ جو احساس نه ڏياريندو هو. سماجي يا ادبي حوالي سان ڪير ڪيترو به ننڍڙو ماڻهو ڇو نه هجي، سندس قرب ۽ ڪچهريءَ مان هڪ جيترو فيض حاصل ڪندو هو. وري وري، واري سان، سڀني حاضرين جو نالو وٺي پيو مخاطب ٿيندو هو. استاد بخاريءَ جي ملڻ ۽ مخاطب ٿيڻ جو انداز به ڏاڍو پنهنجائپ وارو، سيبائتو ۽ دلپذير هوندو هو. ساڻس ملڻ وارو هر فرد، توڙي جو هو اوپرو ۽ ساڻس پهريون ڀيرو ئي ملڻ وارو ڇو نه هجي، پر هو ائين محسوس ڪندو هو، ڄڻ استاد سان سندس سالن کان واقفيت ۽ ويجھڙائي هجي. هڪ ڀيري منهنجي ڀاءُ قاضي اختر حيات جي شاديءَ جي موقعي تي اسان جي هڪ هندو دوست ڪرتال لعل جي نئين ديري ۾ استاد بخاريءَ سان پهرين ڪچهري ۽ ملاقات ٿي. اسان جي ان دوست کي استاد سائينءَ اهڙو ته قرب ڏنو، جو اهو سمجھڻ ۽ سوچڻ لڳو هو ته استاد سان سندس ورهين جي واقفيت آهي، جيڪا هو شايد زماني جي گردشن ۽ ڪمزور حافظي ڪارڻ وساري چڪو آهي ۽ پوءِ اها پهرين ملاقات اهڙي ۽ ايتري پائدار ثابت ٿي، جو ڪيترا ئي ڀيرا اهو دوست پنهنجي گونان گون مصروفيتن مان ڪجھه پل آزاد ڪري استاد جي درشن لاءِ دادوءَ ڪهي ويندو رهيو. سائين سرڪش سنڌي، مختار گھمرو ۽ مان، گھڻو ڪري گڏ ئي استاد سائينءَ سان ملندا هئاسين. پوءِ اها ڪچهري دادوءَ ۾ هجي، رتيديري ۾ يا وري ڪنهن ٻئي هنڌ ادبي ميڙاڪي ۾. اسان جي ويجھڙائيءَ ۽ مشترڪه ادبي سفر يا هم خياليءَ جي ڪري، استاد سائين پيار مان اسان ٽنهي کي ٽمورتي ڪري ڪوٺيندو هو. جيڪڏهن ڪنهن سبب جي ڪري اسان مان ڪو به هڪ ڪنهن  پروگرام ۾ اسان جو همسفر نه ٿي سگھندو هو ته، استاد سائين سراپا انتظار بڻجي حقيقت معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو. خاص طرح سان سرڪش جي بيماريءَ سبب سندس طبيعت جو استاد کي گھڻو انتظار رهندو هو. استاد بخاري، گھڻو ڪري ڪنهن کان ناراض نه ٿيندو هو ۽ نه وري ڪو ڪنهن کان ڪو شڪوو شڪايت ئي ڪندو هو. مولى علي عليه السلام جي قول مطابق، سندس دل ۾ هڪ وڏو قبرستان هوندو هو، جنهن ۾ دوستن توڙي دشمنن جون اوڻايون ويندو هو دفن ڪندو. ڪڏهن ڪڏهن اهڙن احساسن کي الفاظن جو روپ ڏيندي چوندو هو: ”ابا ميڏي دل وچ مڪلي هي.“ استاد بخاري جي پنهنجي ئي ضلعي جي ڪجھه اديبن ۽ شاعرن کي ساڻس بي سبب ڪي رنجشون ۽ ناراضگيون به هونديون هيون. استاد جي شفيق ۽ مهربان طبيعت جي ڪري، کين شڪايت ڪرڻ جو موقعو ته ڪو نه  ملندو هو، پر ڪڏهن ڪڏهن انهن جا اجايا اعتراض مشاعرن يا ادبي ميڙاڪن جي صدارت يا ٻين امتيازي نشستن واري معاملي جي روپ ۾ ظاهر ٿي پوندا هئا ۽ چوندا هئا: ”بس! هر مشاعري جي صدارت استاد ڪري... !!!“ پوءِ ٻه ٽي ماڻهو ان مشاعري جي بانيءَ کي ڪنڊ سنڊ ۾ گھرائي زور وجھندا هئا ته استاد صدارت نه ڪري، نه ته اسان مشاعرو نه پڙهنداسين. ”ڀريو مَٽُ استاد“ جيڪڏهن خبر پوندي هيس ته مشاعري جي ميزبان کي ڳراٽڙي پائي مرڪي چوندو هو: ”ابا ڪائي ڳالهه ناهي، صدارت انهن کي ڏي، مان هيٺ ويهي مشاعرو ٻڌندس ۽ پڙهندس“. پوءِ عجيب مزيدار عالم ٺهي ويندو هو، استاد جاتي به ويٺو هوندو هو، اتي ئي صدر هوندو هو ۽ شاعر کيس ئي مخاطب ٿي شعر پڙهندو هو ۽ هو هٿرادو صدر مٿي ويٺل هوندي به ويٺو شڪي ۽ شرمندو ٿيندو هو. استاد بخاري دوستن جو دوست، يارن جو يار ۽ غيرن جو به همدرد هوندو هو. ان ڪري ته هن همدردي ۽ پيار جي حيثيت ۽ حقيقت کي پنهنجي لفظن ۾ ئي نمايان ڪري ٻنهي لفظن جي تفريق کي واضع ڪيو آهي ته هـمـدريءَ کــي پـيـار نـه چـئو او چريا. جنهنکي تنهنکي يار نه چئو او چريا. يارن دوستن سان ڏک سک ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ بنا ڪنهن دير جي وٽن پهچڻ استاد جو محبوب مشغلو هوندو هو. دوستن سان گڏ خوشين ۾ جھومڻ ۽ مرڪڻ سندس پهرين ترجيح ۽ دوستن جي ڏک ۾ تڏي تي پهچڻ سندس اولين فرض هوندو هو. اسان سندس قرب ۽ ويجھڙائيءَ کي سندس احساسن ۽ امنگن جي حوالي سان محسوس ڪيو هو. استاد بخاري، بابا سائين ’قاضي عبدالحي قائل‘ جي مڪي شريف ۾ مرتئي جي خبر ٻڌي، سخت ۽ تيز چوماسي برساتن باوجود، پهرين فرصت ۾ رتيديري پهتو. ڏک سور ونڊيائين، آٿت ڏنائين ۽ ڌيرج جون نصيحتون پڻ ڪيائين. پنهنجي احساسن جو اپٽار ڪندي، بابا جي وفات واري تاثراتي ڪتاب ۾ لکيائين: ”سائين قائل صاحب سنڌ جو سٺو خدمتگار، جيڪو هاڻي اسان ۾ نه آهي ۽ نه وري اسان ۾ ڪڏهن موٽي ايندو، اهو پرديس ۾ اسان کان وڇڙي ويو آهي. اهو روحاني طرح ته سنڌ ۾ آهي ئي، پر مذهبي حوالي کي ڇڏي، ان کي جسماني طرح به سنڌ ۾ هئڻ گھربو هو. بهرحال مان سندس تڏي تي سندس پٽن سان غم شريڪ آهيان.“ استاد بخاري خط لکڻ جو به ڪوڏيو هو. هر هفتي سندس خط ضرور ايندو هو ۽ اسان وٽان به سندس خطن جي موٽ سلسليوار ايندي ويندي رهندي هئي. سندس خط، ادبي صحيفو بڻجي اسان وٽ ايندو هو، جنهن ۾ ادبي خبرون، سماجي، ذاتي ۽ قومي ڳالهيون، مشاعرن جون  دعوتون ۽ دنيا جا وچور ونڊيل هوندا هئا. ڪنهن سبب جي ڪري، هڪ ڀيري الائي ڇو مهينو ٻن جو وقفو ٿي ويو ۽ مان سندس مسلسل ٻن خطن جو جواب نه ڏئي سگھيس. هڪ ڏينهن سندس ٽيون خط آڊوکن اکرن سان اچي نڪتو، جنهن منهنجي اکين جون پڇڙيون به آڊوکيون ڪري رکيون هيون. استاد لکيو هو: ”اڃا ته استاد جيئرو آهي، ان کي جيئري ته نه وساريو... .!!! تنهنجي خط جي اوسيئڙي ۾ منهنجون اکيون رستو ٿي پيون.“ منهنجي ٽئين نمبر پٽ نادر ۽ ٻن ڀائٽين آڪاش اختر ۽ نقاش اختر جن جا طهر هجن. استاد بخاريءَ کي منهنجي پاران دعوت عرض رکي وئي. انهن ڏينهن ۾ استاد جي طبيعت ناساز هئي ۽ ڪافي ڪمزور به ٿي ويو هو. ان ڪري استاد پروگرام ۾ اچڻ کان معذرت ڪئي هئي. پر جيئن مقرر ڏينهن ۽ وقت تي پروگرام شروع ٿيڻ جون تياريون  ٿي رهيون هيون، ته اچانڪ استاد کي پروگرام جي پنڊال جي ٻاهران ڪار مان لهندو ڏسي، سڀني کي انتهائي حيرت-گاڏڙ خوشي محسوس ٿي هئي. استاد وقت تي پهچي حيران ته ڪيو هو، پر اکين کي خوشيءَ جا ڳوڙها به ڏنا هئا. ڀاڪر ۾ ڀريندي چيو هئائين: ”استاد جيئرو به هجي ۽ سائين قائل جي ڪهول جي خوشيءَ ۾ نه اچي، اهو کوڙو ئي نه ٿو لڳي.“ استاد ان وقت صرف اڌ ڪلاڪ ترسيو، پنهنجي ڪمزور هٿن سان گھوٽن کي ڳانا ٻڌائين ۽ بنا ڪجھه کائڻ پيئڻ جي وري اکين کي ڏکارا ڳوڙها ڏئي رمندو رهيو. استاد سائينءَ جي ٻارن سان پيار واري خاص خصلت ۽ محبت کي به وساري نه ٿو سگھجي. مون ته سندس روين مان اهو محسوس ڪيو هو ته ٻارڙن سان سندس قرب ۽ پيار ظاهري نه پر اتساهڪ هو. جيترو مانُ، هو وڏن لاءِ رکندو هو، اوترو بلڪ ان کان به وڌيڪ ئي هو ٻارن سان پيار وارو جذبو رکندو هو. استاد جي ٻارڙن سان پيار واري جذبي جو هڪ مثال هي به آهي ته جڏهن به استاد اسان جي غريب خاني تي ايندو هو ته خاص ڪري منهنجي ٻئي نمبر پٽ ناصر کي ضرور ۽ خاص وقت ڏئي ان سان ڪچهري ڪندو هو. ناصر جي ان وقت عمر ست يا اٺ سال مس هوندي هئي. ناصر جو ننڍي لاءِ کان وٺي ئي ڳائڻ سان شوق هوندو هو ۽ هو ڪئسٽ تان استاد بخاريءَ جا منظور سخيراڻيءَ جي آواز ۾ ڳايل گيت ياد ڪري پنهنجي طوطلي ۽ ٻاتڙي ٻوليءَ ۾ اڪثر گنگنائيندو رهندو هو. ان ڪري استاد بخاريءَ جي ناصر سان خاص ڳائڻ وڄائڻ جي ننڍڙي محفل ضرور مچندي هئي. استاد پنهنجي هٿ سان پنهنجي ڊائري ئي وڄائي ڍولڪ جو رڌم ٺاهيندو هو ۽ ننڍي لاءِ ئي سر گر جو پختڙو ناصر پنهنجي ٻاتڙيءَ ٻوليءَ ۾ استاد جا گيت ڳائيندو هو: ”روز بهانا نوان نوان، ماريو تنهنجي نمان نمان“ ۽ حاضرين سڀ هڪ مهان ڪويءَ ۽ هڪ ننڍڙي ٻارڙي گائيڪ جي محفل کان محظوظ ٿيندا هئا ۽ ان وقت استاد بخاريءَ جا مزيدار ٽهڪ ۽ ڳريليون تاڙيون به ٻڌڻ وٽان هونديون هيون. حقيقت اها آهي ته استاد بخاري هڪ اهڙو گھڻ-گُڻو ۽ گھڻ-پاسائون ماڻهو ۽ عجيب آدرشي انسان هو، جنهن ۾ انڊلٺ وارا رنگ سمايل هئا. جن کي هڪ ئي وقت چند پنن جي سينن ۾ سمائي هرگز نه ٿو سگھجي. بخاري عجيب رمزن، مختلف سرهاڻين، ۽ گھڻن ئي ورنن جي گلن جو گلدستو هو، جنهن جي رنگ، خوشبو ۽ خوشنمائيءَ کي اندر جي اتساهه واري اندريءَ ۽ احساسن سان ئي محسوس ڪري سگھجي ٿو. پرينءَ جي پياس جو نالو، عجب احساس جو نالو، بــخــاري بــاغ الــفــت جــو، وفــا ۽ واس جـو نالو. استاد بخاري هڪڙو هو رکيل مورائي اڄ استاد بخاريءَ جي ورسيءَ جو ڏينهن آهي. سندس ورسي ملهائي، هڪ رسم پوري ڪئي ويندي. جيئن انساني جذبي هيٺ ڪيو ويندو آهي ۽ عالمن، اديبن ۽ شاعرن جون ورسيون ملهائڻ جو هڪ سبب کين ياد ڪرڻ به آهي. جيتوڻيڪ سندن هر ڇپيل ڪتاب سندن يادن طور قومن وٽ محفوظ هوندو آهي، شايد هڪ سبب اهو به آهي ته سندن ورسيون ۽ سالگراهون ملهائي، اسان پنهنجي حال کي ماضيءَ سان ڳنڍيندا آهيون ۽ ايئن مستقبل ڏانهن پنهنجي اندر نسل کي رستو ڏيکاريندا آهيون. ڪنهن به اهڙي رسم کان اڳ يا پوءِ، اسان پنهنجي عالمن، اديبن ۽ شاعرن کي حقيقي معنيٰ ۾ اعزاز ڪهڙو ڏيندا آهيون، جيڪو اصل معنيٰ ۾ انهن کي ڏيڻ گهرجي. اڄ جڏهن استاد بخاريءَ جي قبر تي گل چاڙهيا ويندا، کيس ڀيٽا ڏني ويندي، سندس اعزاز/ياد ۾ چڱو ئي خرچ ٿيندو، ان موقعي تي کيس اصل ڀيٽا ڪير ڏيندو؟ اڄ جي نوجوانن ۾ ڪيترا اهڙا نوجوان هوندا جن ڏهين آڪٽوبر ٻه هزار تيرهن کان نائين آڪٽوبر ٻه هزار چوڏهن تائين پنهنجي هڪ ڏهاڙي مان صرف هڪ ڪلاڪ ڪڍي سندس ٻن درجن ڪتابن نئين سر اڀياس ڪيو هجي ۽ هڪ لاجواب پيپر لکيو هجي، جنهن منجهان اسانکي استاد بخاري جي شاعريءَ جا ڪي نوان نقطا، نوان احساس، نوان رومانس، نوان فلسفا ۽ نئين احساسداري پلئه پوي. جيڪڏهن ايئن نه ٿو ٿئي ته انهن شخصن کي ڪلاڪ ڪلاڪ ڳالهائڻ ڇو ٿو ڏنو وڃي، هڪ ئي وقت سَون ماڻهن جو اهو وقت ڇو ٿو ضايع ڪيو وڃي، ٻن ڏهاڪن جي وٿيءَ بعد به اسانکي اهڙو پيپر نه ملي سگهيو آهي، جنهن استاد جي شاعريءَ جا ڪي نوان پهلو ظاهر ڪيا هجن. اڄڪلهه اسانجي شاعرن، عالمن ۽ اديبن جي ورسين تي لکندڙن جون ڪجهه به لکڻ وقت سمورين توانايون ان ڳالهه تي ختم ٿين ٿيون ته لکندڙ جو لکيو ويندڙ سان ڪيترو ويجهو تعلق هئو، ايئن جنهن تي لکيو وڃي ٿو اهو رهجي وڃي ٿو ۽ جيڪو لکي ٿو اهو مٿي اڀري اچي ٿو. مجموعي طور اسانجي ادب ۾ جيترو اديبن ۽ شاعرن تي شخصي طور ڳالهايو ۽ لکيو ويو آهي. اوترو سندن ادب تي نه لکيو ويو آهي ۽ نه ڳالهايو ويو آهي، ايئن استاد بخاريءَ جهڙي، سنڌي شاعريءَ ۾ پنهنجي نرالي جڳهه حاصل ڪندڙ شاعر تي به نه لکيو ويو آهي. جيڪا سنڌي ادب لاءِ خاص ۽ استاد بخاريءَ جي حوالي ۾ عام ڳالهه ڪري سگهجي ٿي. استاد بخاري سنڌي ٻوليءَ جو اهڙو شاعر آهي، جنهن وٽ گهڻي قدر سڀ ڪجهه پنهنجو آهي، هن جا موضوع پنهنجا آهن، هن جي ٻولي پنهنجي آهي، هن جو لهجو پنهنجو آهي، ڪنهن به اعليٰ شاعر وٽ ٻيو ڇا هجڻ گهرجي. اياز، تنور، شمشير ۽ امداد جي موجودگيءَ ۾ استاد جي شاعري ايتري نرالي آهي، جنهن تي معجزي جو گمان ٿئي ٿو. استاد بخاري جي شاعريءَ جا بنياد پنهنجي راويت تي بيٺل آهي. اها روايت جيڪا سچ پچ، عوامي آهي، هت سندس روايت جو ذڪر سندس واتان ٻڌل شاعري نه آهي. پر ڪتابن ۾ ڇپيل اها شاعري آهي،جيڪا اڄ استاد جي جسمانيءَ طور نه هجڻ کانپوءِ به اسانجي آڏو آهي، ٻي روايت شآعري ۾ شعر پڙهڻ واري آهي، جيڪا عارضي آهي، تنهن هوندي به استاد پنهنجي موجودگي محسوس ڪرائيندو رهيو، ڪيترا ئي شاعر مشاعرن ۾ ته پنهنجي موجودگي شدت سان محسوس ڪرائي سگهيا، پر ان قوت سان پني تي اڀري نه بيٺا، استاد بخاريءَ جي شاعريءَ جو چڱوئي حصو پني تي پڻ اڀري بيٺو آهي، جنهن کان وڌيڪ سندس موجودگيءَ محسوس ٿيندي هئي. سنڌي ٻولي وري استاد بخاري جهڙو شاعر پيدا ڪندي، جنهن کي سچ پچ عوامي شاعرن ڪوٺي سگهجي. شايد اسانکي گهڻو وقت انتظار ڪرڻو پوندو. ڇاڪاڻ ته استاد بخاري شاعر جي ان لسٽ ۾ نه آهي، جنهن کي ڳوليو وڃي. سندس قدر ايترو وڏو آهي جيڪو پري کان ئي ڏسڻ ۾ ايندو آهي. اڄ نه ان کي ڪو گهٽائي سگهندو نه ئي ان کي وڌائي سگهندو. استاد بخاري سنڌي شاعريءَ ۾ هڪ وڏي حلقي جي اتساھ جو سبب پڻ رهيو آهي. اڄ به سندس ڪتاب تيزيءَ سان وڪرو ٿيندڙ ڪتابن ۾ شامل آهن ۽ بار بار ڇپجندا رهن ٿا. گهڻن ئي شهرن وانگر دادو پڻ شهر نه پر هڪ احساس آهي. جنهن ۾ استاد بخاري جي شاعري شاھ کڻي ٿي ۽ محسوس ٿئي ان ڪري هو سدائين جيئرو رهڻو آهي. رسمي طور هن کي ياد ڪري ڄڻ اسان پاڻ کي ياد ڪريون ٿا ڇاڪاڻ ته هو اسان جو اهڙو شاعراڻو ورثو آهي، جنهن تي اسانکي فخر محسوس ٿئي ٿو. ان سان گڏ تڪليف به محسوس ٿئي ٿي جڏهن استاد تي هڪ درجي کان هيٺ لهي ڳالهايو ٿو وڃي ۽ پڙهيو ٿو وڃي. استاد جو اڀياس جنهن سطح تي ٿيڻ گهرجي انتظاميا کي ان پاسي به ڌيان ڏيڻ جڳائي ۽ استاد کي انهن جو وارثيءَ کان به بچائڻ گهرجي. جن استاد کي ادب ۾ لاوراثي ڏانهن ڌڪڻ جي ڀرپور ڪوشش ڪئي. پر استاد جي شاعريءَ سنڌ جي مضبوط وارثي حاصل ڪري ورتي، ڇاڪاڻ ته اها سنڌ جي شاعري هئي، سنڌين جي شاعري هئي ۽ وڌيڪ ته اها سندن جذبن جي ترجمان شاعري هئي. استاد جي شاعري سنڌ جي اهڙي سونهن آهي جنهن تي ڪو به شخص موهت ٿي سگهي ٿو ۽ اهو موھ هو سدائين لاءِ پنهنجي دل ۾ سانڍي سگهي ٿو. استاد سدائين اسان جي وچ ۾ هئو. اسين سڀ سندس آس پاس هئاسين، اڄ هو پاڻ نه آهي، اسان کان وڇڙي ويو آهي. تڏهن ئي ته سندس ورسي ملهائي رهيا آهيون. هو جيڪو سانگين جي وچ سدائين سالگرهون محسوس ٿيندو هئو. سانگين مان گڏ سالگرھ مان، وڇڙي ويس ته ورسي آهيان. اُستاد بخاري سونهن ۽ سچ جو شاعر ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ استاد بخاري ولد حاجن شاهه جديد شاعريءَ ۾ هڪ ناميارو نانءُ آهي. ادبي تاريخن موجب هو ۱۶ جنوري ۱۹۳۰ع تي ڳوٺ غلام چانڊيو ضلعي دادو ۾ ڄائو هو، پر تازو عزيز ڪنگراڻيءَ جي تحقيق موجب ته، استاد بخاري مٿين تاريخ کي قبول نه ڪيو ۽ پنهنجي مختلف انٽرويوز ۽ بيانن ۾ ٻڌايو آهي ته، ”اسڪول رڪارڊ موجب ۱۶ جنوري ۱۹۳۰ع آهي، پر بابا سائين جي قول مطابق منهنجو جنم اڃان سال کن اڳ ٿيو, جنم جي تاريخ اٽڪل ۶ مهينا اڳ ۷ آگسٽ ۱۹۲۹ع بمطابق پهرين ربيع الاول ۱۳۴۸هجري آهي“ سندس ڇٽيءَ جو نالو پنهل شاهه هو ۽ اسڪول ۾ والد کيس احمد شاهه جي نالي سان داخل ڪرايو. استاد بخاريءَ پرائمري کان سنڌي فائينل ۱۹۴۴ع تائين ڳوٺ غلام چانڊيو ضلعي دادوءَ ۾ پڙهيو. ۱۹۴۷ع ۾ پرائمري استاد ٿيو ان دوران پڙهندو آيو، ۱۹۶۴ع ۾ ايم اي سنڌي ڪيائين ۽ ۱۹۶۷ع ۾ ليڪچرار مقرر ٿيو، آخر ۾ دادو ڪاليج (جيڪو هاڻي استاد بخاري ڊگري ڪاليج دادو سڏيو وڃي ٿو( مان اسسٽنٽ پروفيسر طور ۱۹۹۰ع ۾ رٽائر ڪيائين. ۹ آڪٽوبر، ۱۹۹۲ع تي ۶۳ سالن جي عمر ۾ سندس وفات ٿي. آخري وقت هو ڪينسر جهڙي موذي مرض ۾ مبتلا هيو ۽ شديد بيماري ۽ تڪليف کان پوءِ ڪراچيءَ جي اسپتال ۾ لاڏاڻو ڪيائين. استاد بخاري ننڍي لاڪون راڳ سان رغبت رکندڙ ٻار هو. پنهنجي ماءُ کان هن ڪافيون ۽ مولود ڳائڻ سکيا. سندس يادگيري غضب جي هئي، کيس ٿورو پڙهيو ياد رهندو هو. هن جو آواز ايترو ته مٺو هوندو هو جو هم جماعت ڇوڪرا توڻي اسڪول جا استاد کانئس موڪل مهل يا رسيس ۾ ڪو ڪلام ضرور ٻڌندا هئا. هن جي تربيت محبت ۽ نهٺائيءَ واري هئي کيس سندس والد قصا، تاريخي ڳالهيون ٻڌائيندو هو ته واري سندس والده مذهبي تربيت ڪئي، جنهن جي ڪري هو نيڪ نمازي هيو. کيس ننڍپڻ کان ئي ڳائڻ جي ڪري شعر جوڙڻ جو شوق ٿيو، سندس پهرين شاعري ۱۹۴۲ع جي آهي، جنهن وقت هو پنجين درجي ۾ پڙهندو هو. جڏهن ۱۹۴۷ع ۾ پرائمري استاد ٿيو، تڏهن پنهنجو تخلص پڻ ”استاد“ رکيائين. هن جي شاعريءَ جو سفر پنجاهه سالن جي عرصي تي محيط آهي، جنهن ۾ هن هزارين نظم، آزاد نظم، چوسٽا، گيت، غزل، بيت، رباعيون، ٽيڙو، قطعا، وايون ۽ ڏوهيڙا چيا آهن. ان کان سواءِ ترائيل، سانيٽ ۽ هائيڪو جو پڻ شعر چيو آهي. سندس ڪيترائي ڪتاب ڇپيل آهن. پهريون ڪتاب ۱۹۷۱ع ۾ ”گيت اسان جا جيت اسان جي“، ڇپيو جنهن ۾ سندس شاعريءَ جون مختلف صنفون شامل آهن. انهيءَ کان سواءِ هن جي ڪتابن ۾ ”گلدستي ۾ گيت“، ”گيت گلابي ٻارن جا“، ”ٻاراڻا ٻول“، ”اوتون جوتون“، ”ڪوڪڻ يا ڪلياڻ“، ”ولولو ۽ ووڪ“، ”زندگي زندگي“، ”ڌرتي سرتي“، ”ميلا ملهالا“، ”ماندي ٿي نه مارئي“، ”وطن ۽ ويساهه“، ”پير نه هٽن پوئتي“، ”گهڙيا سي چڙهيا“، ”هي گجراهي گولا“، ”هڙئي هيج وطن جا“، ”ڳائي پيو جاڳائي پيو“، ”تڙ تڙ تيڏيان ڳالهيان“، ”ڌوڙ دل جي درد جي“، ”لهر لهر دريا“، ”بخاري جا قطعا“، ”سوچون ڀڻڪا، واڪا“، ”نه ڪم نبريو، نه غم نبريو“، ”لهري لهري ۾ لالاڻ“، ”ڪاري ڪڪر هيٺ“، ”ڌري سرتي“ ۽ ٻيا ڪتاب آهن، ٻن چئن ڪتابن کان سواءِ استاد جا گهڻا ڪتاب وفات کان پوءِ ڇپيا ۽ عوام ۾ بي حد مقبول ٿيا آهن، سندس شاعريءَ جو ڳچ حصو سنڌ جي اهم فنڪارن سريلي آواز ۾ ڳائي هن ڌرتيءَ جي ڳوٺ ڳوٺ ۽ واهڻ واهڻ تائين پهچايو آهي، ڪابه اهڙي موسيقيءَ جي محفل نٿي هجي جتي شاهه صاحب ۽ شيخ اياز جي ڪلام سان گڏ استاد بخاريءَ جو شعر ڳاتو نه ويو هجي، هو شاهه ۽ اياز کان پوءِ سنڌ جو وڏو شاعر شمار ٿئي ٿو، جيڪڏهن استاد بخاريءَ جو مڪمل ڪلام اخبارن ۽ رسالن ۾ ٽڙيل پکڙيل مواد سميت ڇپايو وڃي ته هن جي ڪتابن جو ڳاڻيٽو پنجاهه کان مٿي ٽپي ويندو، روزانه هلال پاڪستان ۾ سندس ڇپيل چؤسٽا، جيڪي پابنديءَ سان ڇپبا هئا، سنڌ ڌرتيءَ جي هڪ سياسي، سماجي ۽ معاشي تاريخ آهن. اهي ايترا ته وافر مقدار ۾ هئا جو انهن ۾ سنڌ جي ڪيترن اهم واقعن ۽ حالتن جي وڏي پئماني تي نشاندهي ٿي آهي، استاد انهن چؤسٽن معرفت سنڌ واسين کي جاڳايو، اُتساهيو ۽ قوميت جي جذبي سان مالا مال ڪيو، ڌرتيءَ جي بقا ۽ بچاءُ لاءِ همٿايو جيئن چوي ٿو ته، تنهنجي اک ۾ پتلي ناهي، پٿري آهي، سنڌ سڙي پيئي، تنهنجي اک روئي به نٿي، تنهنجي بت ۾ رت جي بدلي ريتي آهي، خلق لڇي پئي، تنهنجي دل ڇرڪي به نٿي. ”بخاري صاحب جي سولي ٻولي ۽ الڳ انداز جي ڪري سندس چؤسٽي گهڻي مقبوليت ماڻي. هر چؤسٽي ۾ استاد جيڪا ڳالهه چوڻ چاهي آهي، سا بلڪل واضح آهي، تنهن ڪري هر چؤسٽو هڪ مڪمل نظم جي صورت وٺيو بيٺو آهي، روزانو اخبار ۾ لکڻ جي ڪري ان ۾ موضوع به ايترا پکڙيا پيا آهن، جيتري زندگي ۽ ڪائنات. هو ڳائڻ ۽ جاڳائڻ وارو شاعر آهي“. استاد بخاريءَ جي شاعريءَ ۾ موضوع کي اهميت آهي، هن شاعريءَ جي ڪيترين صنفن ۾ مقصدي طور جيڪي چوڻ چاهيو، اهو واضح چيو آهي هو عوامي شاعر ته آهي پر سنڌي قوم جو قومي شاعر پڻ آهي، جنهن ڌرتيءَ جي سونهن کي ۽ پوري سنسار کي چٽيو آهي ۽ ڌرتيءَ واسين کي علم جا، عمل جا، اڳتي وڌڻ جا، دشمن اڳيان فولاد ٿي بيهڻ جا، حوصلي ۽ همت جا سبق مختصر نظمن، چوسٽن ۽ رباعين ۾ چيا آهن، چوي ٿو ته، وقت جي ويٺي لکي مون واردات، لک اصول استاد، ڀڻڪيو مشڪلات، ”عزم“ جي سامهون جهڪيو آفت پوي، ڏينهن کي روڪيندي ناهي ڪابه رات. استاد بخاري طنزيه ۽ مزاحيه شاعري پڻ ڪئي ۽ ٻارن لاءِ پڻ لکيو آهي، سندس شاعري سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ پاران نصاب ۾ شامل آهي، استاد جا شعري مجموعا ڪاليجن ۽ يونيورسٽين جي نصاب ۾ مقرر آهن. هن جي شاعريءَ جو فڪري پهلو وڌيڪ اهميت جوڳو آهي، مٿان هن لفظن جي جوت پڻ پيش ڪئي آهي ۽ قومي شاعريءَ ته هيڪاري سندس شعر کي چار چنڊ لڳائي ڇڏيا آهن. تڏهن ته خود ئي چوي ٿو ته، منهنجي قومي شاعري بنجي ويو آ معرڪو، ڪلڪ جي صر صر به ظالم- ذهن ۾ خنجر ته آ، نظم تي پيو نظم جوڙيان، مورچي تي مورچو، هر اکر هڪ سولجر، مون وٽ وڏو لشڪر ته آ. ”استاد بخاري سونهن ۽ سچ جو شاعر آهي، هن جي شاعريءَ جو رنگ عوامي، ٻولي سادي ۽ ڳوٺاڻي، تشبيهن ۽ استعارن سان ڀرپور آهي، استاد جي ڪيل قومي شاعريءَ جو رنگ ئي پنهنجو آهي، حقيقت ۾ استاد هڪ ئي وقت پيار جي پچار ۽ وقت جي پڪار آهي، سندس پنهنجي لفظن ۾ ته وقت جي پڪار ۽ پرين جي پچار منهنجي شاعراڻي دل جا ٻه پاسا آهن.“ سنڌي ادب جي هن باشعور شاعر نه فقط پنهنجي ڌرتيءَ واسين کي سندن مسئلا کولي ٻڌايا، پر انهن مسئلن جا حل پڻ کين سمجهايا آهن. هن سنڌ جي خدمت کي عبادت سمجهيو، هتي ٿيندڙ هر ظلم کي پنهنجو پاڻ تي ٿيندڙ ظلم سمجهيو، انهيءَ ڪري ئي چيائين ته، پڇن ٿا سنڌ ۽ سنڌين جي ڇو تسبيح پيو سورين، چيم هاڻ پڇاڙي آ، عبادت جي ضرورت آ. استاد بخاري سچ ۽ سونهن جو شاعر وفا رضا اڄ سنڌ جي سڪيلڌي شاعر استاد بخاري جي وڇوڙي جي تاريخ آهي، جنهن پنهنجي زندگي ۾ جيڪو ڪجهه ڏٺو، پڙهيو ۽ پرکيو سو هو اسان کي ائين کڻي چئون ته شاعري جي صورت ۾ لکي ڏئي  ويو آهي. استاد بخاري جنهن جو اصل نالو احمد شاهه هيو، تنهن جو جنم ۱۶ جنوري ۱۹۳۰ع تي ضلعي دادوءَ جي هڪ ڳوٺ غلام چانڊيو ۾ سيد حاجن شاهه جي گهر ۾ ٿيو. تنهن سنڌ جي محبتي انسان جي شاعري جڏهن به پڙهڻ توڙي ٻڌڻ لاءِ ملندي آهي ته دل چوندي آهي بس، استاد ئي هجي سو ان گهرج تحت ئي هڪ ڀيري وڃي استاد جي آشياني تي پهتس. مون سان منهنجو دوست خالد خاصخيلي گڏ هجي . دادو پهچڻ بعد ٽانگي واري کي چيوسين  غريب آباد هلڻو آهي، جنهن مسڪرائي چيو استاد بخاري جن جا مهمان ٿا ڏسجو؟ مون هائوڪار ڪندي چيو، بلڪل استاد سان ملڻ ٽنڊي آدم مان پنڌ پيا آهيون. سو جڏهن استاد بخاري اسان سان  ملندي ڀاڪر ۾ ڀريو ته ”ايتري خوشي ٿي“ جنهن جو ڪوئي ڇيهه نه هيو. استاد ئي ته چيو آهي، ’هلي آ هلي آ، پير ڀري هلي آ.‘ خير عافيت بعد استاد سان ملڻ جو ڪارڻ ٻڌائيندي عرض ڪيم ته اوهان سان ٽنڊي آدم ۾ رهاڻ رچائڻ چاهيون ٿا، باقي مڙوئي خير! استاد وراڻيو قرب ڪري آيا آهيو، صحت ساٿ ڏنو ته ضرور اوهان وٽ اچبو- ۽ پوءِ اهو ڏينهن به آيو جنهن ڏينهن استاد اسان جي اڱڻ  ڪهي آيو. دادو مان ايس آر ٽي سي جي بس ۾ سوار ٿي ڀٽ شاهه پهچي، لاکيڻي لطيف جي حاضري ڏئي استاد بخاري جڏهن ٽنڊي آدم جي شاهه عبداللطيف لائبريريءَ وٽ  پهتو ته سندس آجيان ڪندي مٿس گلن جي ورکا ڪئي وئي ۽ پوءِ تقريب جي هال ۾ موجود سڀئي ماڻهو جيڪي استاد جي احترام ۾ اٿي بيهي کيس کيڪاري رهيا هئا تن کي  استاد  ٻاجهاري ٻولي ۾  چيو پئي سڄڻو اوهان جا لک قرب. هيترا ورهيه گذرڻ باوجود به مونکي استاد بخاري جون دادو توڙي ٽنڊي آدم ۾ ڏنل محبتون ياد آهن. استاد بخاري جي شاعري سچ ۽ سونهن جي شاعري آهي. سندس اکر اکر ۽ سٽ سٽ مان پنهنجائپ جو احساس ٿئي ٿو. اهو ئي سبب آهي جو ان  پنهنجائپ جي  ئي آڌار تي، بخاري جي شاعري اڄ به دل سان پڙهي ۽ ٻڌي وڃي ٿي. استاد بخاري جو پهريون ڪلام ”وقت ڏٺوسين پاڻ پليو سين پيار نٿو پلجي“ ۱۹۶۸-۶۹ ۾ استاد محمد جمن ريڊيو تي ڳايو، بعد ۾ ان ڪلام کي ٻين فنڪارن  خاص طور تي غلام قادر ميرپورخاص واري به پنهنجي انداز ۾ واهه جو ڳايو آهي. ”گيت اسانجا جيت اسانجي، هي گيت گلابي ٻارن جا، اوتون جوتون، ڪوڪڻ يا ڪلياڻ، سوچون ڀڻڪا واڪا، ڪاري ڪڪر هيٺ، زندگي زندگي، ماندي ٿي نه مارئي، گلدستي ۾ گيت وطن ۽ ويساهه، ڳائي پيو جاڳائي پيو“ سميت ٻين ڪيترن ئي ڪتابن جي ليکڪ استاد بخاري کي سنڌ جي هر ننڍي توڙي وڏي فنڪار ڏاڍي چاهه  سان ڳايو آهي. مون کي جڏهن به موقعو ملندو آهي ته  مائي الله وسائي جي آواز ۾ ڳايل، بخاري جو ڪلام، ”پيار درياهه آ، درياهه به لٽجي ٿو وڃي.“ ور ور ڪري ٻڌندو آهيان. ائين ئي  وري نوجوان راڳي ضامن علي  به استاد جو ڪلام تون ڀلي دلربا ناز ڪر دير ڪر ايتري سوچ ڪر زندگي مختصر ڏاڍي خوبصورت انداز سان ڳايو آ. - آئون ڪيئن سيج سمهان - نالو لکو منهنجو نالو لکو - ڏس ڪير ٿو پرچائي - تون مڃين مڃين نه مهربان جهڙا خوبصورت گيت ۽ ڪلام لکندڙ استاد بخاري جيڪو ۹ آڪٽوبر ۱۹۹۲ع تي راهه رباني ٿي ويو، تنهن جي اڄ ۲۹ ورسي جي موقعي محبتن جي ڀيٽا ڏيندي، هنن ڪجهه اکرن سان گڏ استاد بخاري جو سندن هٿ اکرن سان مون ڏي لکيل خط ڏسندي اهو لمحو به ياد اچي ٿو، جڏهن ٽپالي پاران آندل اهو خط کولي پڙهيم، نيڻن ۾ خوشيءَ جا لڙڪ اچي ويا هئا.  آّخر ۾ استاد بخاري جي هن چوسٽي سان موڪلاڻي ڪيون ٿا، جو قوم جياري اهو جيئندو رهندو، جو عام اجاري اهو جيئندو رهندو، مونکي تاريخ ۽ تقدير ڏني پڪ آهي، جو سنڌ سنواري اهو جيئندو رهندو. استاد بخاري پر جي منهنجو يار سڏائين ڇا ٿو ڀانئين وفا رضا اڄ سنڌ جي مٺڙي شاعر استاد بخاري جي جنم جو ڏهاڙو آهي، سنڌ، سونهن ۽ سچ جي هن سٻاجهڙي شخصيت جو جنم سورهين جنوري اڻويهه سو ٽيهه تي دادو ضلعي جي ننڍي ڳوٺ غلام چانڊيو ۾ سيد حاجن شاهه جي گهر ۾ ٿيو. استاد بخاري ننڍپڻ کان ئي وڏو ذهين هيو، اهوئي سبب هيو جو پاڻ پهرئين درجي کان سنڌي فائنل تائين پهرئين پوزيشن کڻندو رهيو، پڙهائي بعد هن پهرئين نوڪري روينيو کاتي ۾ ڪئي، اڳتي هلي ڪري پاڻ تعليم کاتي ۾ استاد جي حيثيت سان پنهنجا فرض نڀائڻ لڳو. استاد بخاري اوڻيهه سو ڇائيتاليهه کان شاعري شروع ڪئي، استاد جي شاعري جو پنهنجو رنگ آهي. سندس شاعري اڄ به وڏي چاهه سان پڙهي ۽ ڳائي وڃي ٿي: پيار درياهه آ، درياهه به لٽجي ٿو وڃي، نيٺ انسان آ، انسان به مٽجي ٿو وڃي. چنڊ هٽندي ئي وڏي وير هٽي ويندي آ، گهور گهٽجي ٿي ته انسان به گهٽي ٿو وڃي. جهڙيون سٽون لکندڙ استاد بخاري جا ڪيترائي ڪتاب ڇپيل آهي، جن ۾ ”گيت اسان جا جيت اسان جي“، هي گيت گلابي ٻارن جا، نه ڪم نبريو نه غم نبريو، اوتون جوتون، ڪوڪڻ يا ڪلياڻ، سوچون ڀڻڪا واڪا، لهر لهر دريا، ڪاري ڪڪر هيٺ، ڌرتي سرتي، زندگي زندگي، ميلا ملهالا، وطن ۽ ويساهه، گلدستي ۾ گيت، ماندي ٿيءُ نه مارئي، بخاري جا قطعا، پير نه هٽن پوئتي، گهڙيا سي چڙهيا، هي گجرا هي گولا، هڙئي هيج وطن جا، ڳائي پيو جاڳائي پيو، تڙ تڙ تيڏيان ڳالهيان ۽ ٻيا ڪتاب شامل آهن. ڪير ڪوڙو آ ڪير آ سچو، بحث آهي بخاري ڊگهو پاڻ کي ٿو کپي ڀروسو، پر ڪٿي ڀروسو ٿو اچي يا وري سونهن تنهنجي سنگيت جهڙي آ، گفتگو لوڪ گيت جهڙي آ. ------ گهڻو اداس نه ٿي جو اجهائجي نه وڃين، وڏو جهان آ غم جو وڃائجي نه وڃين، بچيو ته ڪجهه به بخاري نه آ، مگر اي دل، اڃا به عشق ته آهي، اگهائجي نه وڃين، ------ دل جي ڪاروبار جو هڪ قاعدو آهي، ڪيترو به نقصان ٿي پر فائدو آهي، سونهن تي سچ تي ۽ سنڌ تي او امر شاعر، شعر تو جيڪو لکيو شانائتو آهي. جهڙيون سدا امر سٽون لکندڙ استاد بخاري وڏو محبتي انسان هيو. ساڻس ٿيل ملاقاتون، ڪچهريون سدائين ور ور ڪري ياد پونديون آهن. ساڻن منهنجي پهرئين ملاقات دادوءَ ۾ تڏهن ٿي هئي، جڏهن اسان سندس مانَ ۾ ٽنڊي آدم ۾ رهاڻ رچائڻ جي دعوت کڻي ساڻس ملڻ ويا هئاسين. هو اهڙي ته اڪير سان مليو هو جو اڄ به اهي گهڙيون مون کي ياد ٿيون اچن، پوءِ هو ڪيئن نه دادو کان پنڌ پئي لاکيڻي لطيف جي حاضري ڀري اسان جي اڱڻ تي ڪهي آيو هو. سندن اهي محبتون ۽ چاهتون جهٽ منجهه وسري وڃن، اهو ناممڪن آهي. سنڌ جو هي ڀلوڙ شاعر نائين آڪٽوبر اوڻيهه سو ٻيانوي تي اسان کان وڇڙي ويو، پر سندس شاعري سدا امر رهڻي آهي. بخاري کي اوهان سڀني کان يارو مان گهڻو ڄاڻان، ڀلو جي ڀائرن سمجهيو ته، رهجي ويو ڀرم هوندو. ----- واقف آ استاد بخاري تو فرمائي دلڙي ٺاري، پر جي منهنجو يار سڏائين ڇا ٿو ڀائين. استاد بخاري موجوده سنڌ جو يگانو قومي عوامي طبقاتي ۽ انقلابي شاعر زاهده شيخ استاد بخاريءَ جي شاعري پنهنجي قوم جي اڪثريتي عوام جي زندگيءَ جي عڪاسي به آهي ۽ انهن جي خواهشن، جذبن ۽ خوابن جي ترجمان به آهي ته وري انهن کي بيمارين، جهالتن، اونداهين ۽ وهمن ڀري زندگي کان ڇوٽڪاري جو گس ڏيکاريندڙ به آهي. استاد پنهنجي قوم سان گڏ تڙپندڙ ۽ گڏ کلندڙ ۽ گڏ جدوجهدون ڪندڙ شاعر آهي. استاد جڏهن چوي ٿو: سنڌ جي سورن جو ڪونهي آند پاند، گهر ڊٺل وهڪيل ڍڳي، ڪمزور ڏاند، پوءِ به شهپر کي وٽيندي پيو چوي، سؤٽ سان ڪرڻُ اٿم جلدي پلاند! يا جڏهن چوي ٿو: ڏيون امتحان پر پڙهڻ کان کانسواءِ، ڏسون ڪاميابيون ڪڙهڻ کانسواءِ، وٺون حق پنهنجا گهرڻ کانسواءِ، وڏا وير سڏجون وڙهڻ کانسواءِ! ته ان وقت هو پنهنجي ماڻهن جي غلط ۽ نقصانڪار روين کي ظاهر ڪري ٿو جو هو ڄاڻي ٿو ته خرابين کي ظاهر ڪرڻ بنا ختم نه ڪري سگهبو. استاد پنهنجي وطن سنڌ سان محبت جو اظهار اهڙو خوبصورت نموني ڪيو آهي جو خود ان محبت تي محبت ٿي اچي. جو توسان رکي سيلُ، ڀلي ڀيل هجي ڪو، سو ڀيل ڀري پيرَ، سندس پير چمون ٿا. جو توسان رکي کوٽ، ڀلي گهوٽ هجي ڪو، ان گهوٽ مٿان چوٽ مٿان چوٽ ڪريون ٿا. ائين نه ته ڪو هي فلاڻو خان آهي يا مون کي عزت ڏيندو آهي ته تنهنڪري ان جا سڀ ڏوهه معاف. يا وري: ٽهڪين ته ٽڙن موتيا سڏڪين ته ڦٽن ڦٽڪا، من، تون ته نه منجهندي ڪر! مان منهنجون ستئي پيڙهيون، رانڀاٽ ڪري روئينديون، او سنڌ! نه روئيندي ڪر! ڪنهن شهر ۾ محلي ۾، ڪنهن ديهه ۾ ديري ۾، توکي ته ڇپايان مان! ڊاڪو ٿا هڻن ڊاڪا، چؤڦير لکين جهاٽا، ڪٿ سنڌ لڪايان مان! لطيف وانگر استاد به اهڙو شاعر آهي، جنهن زندگيءَ جي تقريباً سڀني پاسن تي لکيو آهي، جنهن عام ۽ روزمرهه جي زندگيءَ تي به لکيو آهي ته وري خاص حالتن ۽ موقعن تي به لکيو آهي. جيئن سنڌ ۽ سنڌين جي حالت ڏسي چوي ٿو: وڏا شهر دهشت جي شعلن ۾ آهن، ننڍا ڳوٺ ڌاڙن جي کورن ۾ آهن، هجي لانگ بوٽن يا ووٽن جي موسم، هي گگدام سنڌي ته سورن ۾ آهن. يعني مارشل لا هجي توڙي جمهوريت پر سنڌي ماڻهن لاءِ ساڳيا ڏوجهرا. استاد سنڌين کي سورن ۾ وجهندڙن کي به سڃاڻي ٿو. چئي ٿو: ڪي لوڻ کڻي، چهڪ ڏئي، چير ڏين ٿا، ڪي زهر ڀري زوم ڪري تير هڻن ٿا. انصاف پڇيو: نانوَ ڏسيو ڪير هي آهن؟ فرياد چيو: مير ته ڪي پير چون ٿا. وري پڇي ٿو: واهرو ويري ٿئي، پوءِ ڇا ڪجي؟ روشني ميري ٿئي، پوءِ ڇا ڪجي؟ جو ڪري چوري، ڊڪي زوري وري، سو اچي پيري ٿئي، پوءِ ڇا ڪجي؟ استاد اتي بس نٿو ڪري- وري بچاءَ جو گس به ڏسي ٿو. غدار دوست ٿين، ڌڪاري ٿُڪي ڇڏيون، جهونجهار پنهنجا ياد بنايون بچي پئون! ماري وجهن ٿيون تر کي مسلسل منافقيون، جي فيصلا سچار بنايون بچي پئون! اڀرو ته اڄ قيام ڏهاڙو ڪري وجهون! پگهري پون پهاڙ ڪو ڪاڙهو ڪري وجهون! پردي ۾ انڌ، ڌنڌ بنا پردي ٿي پون، پر مار کي ته الف اگهاڙو ڪري ڇڏيون! هٻڪندڙ،  سوچيندڙ، ڪنڊون پاسا ڪري فيصلا ڪن جدوجهدن کان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندڙن کي تنبيهه به ڪري ٿو. هاڻي به جي نه وٺندو پنهنجي حقن جو قبضو، کاڻين،  ٻنين، ملن ۾ کاتن پڪن جو قبضو، شهرن ۾ پنهنجي پاڙن، چونڪن هٽن جو قبضو، پوءِ سمجهو سرتي هوندوَ، ڌارين ڌڪن جو قبضو. ۽ کين سمجهائي ٿو: جو پير هٽيو، سو پير ڪٽيو، هي خوف به طاري رکڻو آ. جا وِک وڌي، ڄڻ لال لڌي، هي جوش به جاري رکڻو آ. ڳالهه ڪجي ته مضبوطيءَ سان پير ڄمائي ڪجي. باقي مڙي ئي فارملڪٽي پوري ڪرڻ واري ڳالهه استاد جي نظر ۾ بلڪل بي معنيٰ آهي: ڌوڏيئين نه درختن کي، ڏئي اوٽ ٿو ڏيئن کي، طوفان اهو ڪهڙو! آزار ڪٿي ڦٿڪيا، پر مار ٻڌي ٽهڪيا، اعلان اهو ڪهڙو! استاد بخاريءَ جڏهن وڏيرن، جاگيردارن ۽ ڪامورن کي ذاتي ۽ طبقاتي مفادن خاطر سنڌين جون کلون لاهرائيندي، کين تباهه ۽ برباد ڪندي ۽ سندن وسيلا کسائيندي ڏٺو- جيئن اڄڪلهه دهشتگرد پرست راڄ سنڌين مٿان مڙهيو ويو آهي ۽ اهڙن وقتن تي سنڌي عوام کي خاموش ڏٺو ته حيران ٿي سوال ڪيائين: حڪومت ته عهدن ۾ مجبور آهي، پر آزاد رعيت کي ڇا ٿي ويو آ؟ ڪندي مصلحت فيصلا آهي گم سم، حقيقت جي غيرت کي ڇا ٿي ويو آ؟ ڳڻتي به ڪري ٿو! اڄ نه جي دهشت ڪُٺي، ڪسندي ڪڏهن؟ هي قيامت قهر جي کٽندي ڪڏهن؟ وري جڏهن ڏکي کان ڏکين حالتن ۾ به وطن ۽ وطن واسين لاءِ ويڙهاند ڪندڙ ڪن ثابت قدم ماڻهن کي ڏسي ٿو ته حوصلو پيدا ٿئيس ٿو. او طوفانو، ڪارونجهر گهر منهنجو آ، سَرَ- تيليءَ تي چيهي جو آکيرو ناهي. دهه- دهه، دڳ- دڳ قبضو آ، تر منهنجو آ، ڳيري وارو ٽاري تي واهيرو ناهي. اهڙي وقت تي جڏهن وطن جا مجاهد سچا انقلابي سچائيءَ خاطر وڙهندا هجن، تڏهن انهن جي نيڪنامي تي پريشان ٿيندڙن جي حالت کي ۽ انهن جي نيڪناميءَ تي خوش ٿيندڙن جي دلي ڪيفيت کي استاد ڏاڍو سهڻي نموني چٽيو آهي: حاسد جي دل وک وک ڇلڪي، ننڍڙي سوڙهي گهاگهر وانگر. ساٿين جي دل ڇوليون ماري، هيڏي ساري ساگر وانگر. استاد جو شاعريءَ ڏانهن رويو به عوام دوست آهي. هو ايڏو وڏو شاعر هوندي به اڪيلي شاعر کي سڀڪجهه نٿو سمجهي. هو سطحي قسم جو ماڻهو ناهي. هو عالم آ، ڏاهو آ. تنهنڪري گهڻ طرفين ڳالهين کي اهميت ڏئي ٿو. ذهني پورهيي ۽ جسماني پورهيي جي گڏيل طاقت تي يقين رکي ٿو: منهنجي هٿ ۾ ڪلڪ ۽ ڪانگ، تنهنجي هٿ ۾ ڏاٽو ڏانگ، مان ٿو ڪاٽيان قهري سوچون تون ٿو مارين زهري نانگ. شور ڪهڙو لهر جو ساگر سوا، زور ڇا جو واءُ جو اوٿر سوا، شعر منهنجو گر جي، گڏجي قوم سان، اَسِلحو بيڪار آ لشڪر سوا. او هاري او ناري! او ڪڙمي مزدور! اسان واريون ڪلڪُون امانت اوهانجي. توهان جون تکيون ڪوڏون ۽ ڪهاڙيون، توهان جو قسم آهي طاقت اسان جي. استاد هڪڙو آدرشي انسان هو- هن جا آدرش عظيم هئا. قوم جي روشن مستقبل جو آردش. صحيح ۽ غلط ۾ فرق ڪري صحيح کي مان ڏيڻ جو آدرش- منافقت کي ظاهر ڪرڻ جو آدرش. پورهيت طبقي کي ظالم طبقن ۽ پرمارن جي پنجوڙن کان آزاد ڪرائڻ جو آدرش ۽ وري اهي آدرش به مضبوط علمي بنيادن تي ٻڌل- بخاري هڪڙو سچو پچو ۽ پڪو پختو عالم قسم جو انقلاب دوست انسان هو. سندس هي نظم ان حقيقت جي عڪاسي ڪري ٿو: زندگي هڪ موقعو، ڪئي واقعا، لمحي لمحي ۾ جڳن جا فيصلا. فيصلو سورهيه بلاول جو پڪو، سنڌ لئه سوچي جيئو جڳ جڳ يڪو. فيصلو کهڙي وزارت جو ڪيو، قوم جرمانو حقارت جو ڪيو. فيصلو، خوشبو وڌي رڪجي هوا، سنڌ جيئي پر ڪمي ڪڙمي سوا. فيصلو آزادگيءَ ۾ آ مزو، پر سجاڳي عام جي بنبي ڏچو. فيصلو آزادگي برپا ڪجي، عام ٿي اوٿر اٿي پو ڇا ڪجي. واهه ڙي وا، بورجوازي فيصلا! دلفريبي، دوکيبازي فيصلا! مان سڃاڻان سوچ تنهنجي بورجوا، انقلابي ٿي نه سگهندين بورجوا. انقلابي، بورجوا تقليد ڇڏ! انتها ڏي آ، رڳو تمهيد ڇڏ! انقلابي، بورجوا تدبير ڇڏ! پورهيتن ڏي ڊوڙ، پير ۽ مير ڇڏ انقلابي، بورجوا دستور ٽوڙ! جهور زرداري ستم، مزدور جوڙ. انقلابي، انقلابي هوندو آ، اجتماعي، انفرادي هوندو آ. انقلابي، انقلابي هوندو آ، عيش جي ڪڇ ۾ عذابي هوندو آ. انقلابي، انقلابي هوندو آ، ڌوڌ کان هر دور باغي هوندو آ. انقلابي، انقلابي هوندو آ، دور کي ڌوڏڻ جو عادي  هوندو آ. انقلابي، انقلابي هوندو آ، غار ٿي ويندي به غازي هوندو آ. انقلابيءَ جي عبارت اڻ ڪٿي، انقلابيءَ جي ثقافت سرڪشي. انقلابيءَ جي بغاوت بندگي. او زندگي! او زندگي! استاد بخاري عشق جو آند نه ڪو پاند ٻڌون ٿا استاد ادل سولنگي عشق جيڪو مقتلن ۾ به ناچ نچايئندو آهي، عشق جيڪو ڪڏهن، منصور ته ڪڏهن سچل، بڻجي ان الحق ۽ حق موجود جي سدا بڻجي ويندو آهي، عشق جيڪو ڪربلا جي ميدان تي سسي نيزي پاندِ هوندي به حق جو آواز بڻجي صدين جي تاريخ مٿان ڀاري بڻجي ويندو آهي، عشق جيڪو جهونا ڳڙهه کي جهوري وجهندو آهي ۽ عشق جهوڪ کي جيئاري ڇڏيندو آهي، عشق بلاول بڻجي گهاڻي  کي گهائي ڇڏيندو آهي. عشق سرمد ۽ دارا شڪوهه بڻجي اورنگزيب جي ميرين اکين ۾ گهوُر وجهي گهوريندو آهي ۽ سدائين مرڪندو رهندو آهي. شاعري انساني روح مان ڦٽي نڪرندڙ اونهي احساس جو نالو آهي يا شاعري ڌرتيءَ جي ڪک مان ڦٽي نڪرندڙ کيتن جي خوشبو آهي. ڌرتي جي هزارين سالن جي عرصي تي ڦهليل حب الوطنيءَ جي اعليٰ روايتن جي پاسداريءَ جو لفظن جي روپ ۾ اظهارڻ جو نالو آهي شاعري، شاعري جيڪا فلسفي کان گهڻي گهري ۽ تاريخ کان وڌيڪ سبق آموز ٿيندي آهي. قومن جي تهذيب، ڪلچر، روايتن ۽ مزاحمتن جو پس منظر پيش ڪندڙ، اهڙي منظوم ڪٿا ڪاري، جنهن کي شاعري چيو وڃي ٿو. سنڌي شاعريءَ جون پاڙون پنهنجي ڌرتيءَ جي پاتال ۾کتل آهن. صدين کان وٺي سنڌي شاعري پنهنجي ڌرتيءَ جي لوڪن جي اندر  جي احساسن، اڌمن ۽ امنگن  جي ترجمان رهي آهي. سنڌي شاعري ڪڏهن سهرا، لاڏا، ڳيچ ۽ جمالا به رهي آهي ته وري ڪڏهن شاعري قومن جي اندر ۾ پلجندڙ آزاديءَ جي تڙپ به رهي آهي. آرڻ ۾ ڪڏي ڪاهي پوندڙ جهونجهارن جي نعرن جو روپ  سروپ به آهي، شاعري لطيف جا بيت ۽ وايون ۽ڪيڏارو به آهي ته اياز جا نظم، اوپيرا ۽ همرچا به آهي. استاد بخاريءَ جا نظم، گيت، وايون، بيت ۽ لوليون ڌرتيءَ جي ڪک مان ڦٽي نڪرندڙ قومن جو  فطري آواز آهن. استاد بخاري عوامي روايتن جو پاسدار شاعر آهي، جنهن جي شاعراڻي عظمت اها به آهي ته هن سنڌي ادب خاص ڪري شاعريءَ جي زمين ۾ جيڪي کيت کيڙيا آهن، انهن جي خوشبو سڄي ديس کي واسي ڇڏيو آهي. استاد بخاري ڌرتيءَ جو رکوال شاعر آهي، جنهن چيو ته: اغيار سان اقرار اهو ڪيئن  ٿيندو، ۽ يار سان انڪار اهو ڪيئن ٿيندو. استاد بخاري کي کڻي دفن ڪيو، ڌرتي کان مگر ڌار اهو ڪيئن ٿيندو. آڙاهه ۾ آلاڻ، اها اڻ ٿيڻي، ۽ سون ۾ ڪاراڻ، اها اڻ ٿيڻي، جنهن وقت سڏي سنڌ بخاري ڀڻڪي، ڇا لاءِ ۽ ڇاڪاڻ اها اڻ اٿيڻي، يا استاد بخاريءَ کي کڻي دفن ڪيو، ڌرتي کان مگر ڌار هو ڪيئن ٿيندو، احمد شاهه بخاري جنهن جو جنم ۱۹۳۰ع ۾ دادو شهر ويجهو ڳوٺ غلام محمد چانڊيي ۾ سائين حاجن شاهه بخاريءَ جي گهر ۾ ٿيو، جنهن جو ڇٽي جو نالو” پنهل رکيو ويو، جنهن کي پنهنجي امڙ ”عرسو“ جي نالي سان سڏيندي هئي، استاد بخاري جنهن امڙ جا لوڪ گيت ۽ لوليون ٻڌي شاعريءَ جي ڪاڪ محل ۾ پير پاتو ۽ هن راڻي جيان شاعريءَ  جون طلسماتي رمزون ڄاڻي، شاعراڻي ڪاڪ محل کي فتح ڪيو. ۱۹۴۷ع واري زماني ۾ استاد بخاري سنڌي شاعريءَ جي مهريءَ جون واڳون سنڀالي ڀوءِ جي فڪر جي  ڦرهي کڻي ڌرتيءَ  جي ڀٽن ۽ بيابانن ۾ رند ۽ پنڌ ڪيا ۽ پنهنجي مقصد جي مومل کي ماڻيائين. استاد بخاري ۱۹۵۰ع کان ادبي دنيا ۾ ڀرپور حصو وٺندو رهيو. تازو هڪ ليکڪ پنهنجي مضمون ۾ لکيو آهي ته” ٻن ڏهاڪن جي وٿيءَ بعد به اسان کي اهڙو پيپر نه ملي سگهيو آهي، جنهن ۾ استاد جي شاعريءَ جا ڪي نوان پهلو ظاهر ڪيا ويا هجن. شايد ايئن ئي هجي ته استاد بخاري جي شاعريءَ تي جن به لکيو آهي، اهو روايتي انداز ۾ ساڳين ڳالهين جو ورجاءُ ڪيوويو آهي، ڇاڪاڻ جو ٻه ڏهاڪا تمام وڏو عرصو آهي ۽ انهن ٻن ڏهاڪن ۾ به جيڪڏهن استاد بخاريءَ جي شاعريءَ جي مختلف ۽ نون رخن تي اڀياس/تحقيق نه ٿي آهي ته پوءِ آخر ڪار جن استاد بخاريءَ جي شاعري، فن، فڪر  ۽ شخصيت جي مختلف رخن تي لکيو آهي، اهو ته ڄڻ اجائي لکيو ويو آهي، اسان جا عالم ۽ اديب جيڪي به اڄوڪي ادب بابت رايو ڏين ٿا، ”اهو رايو پنهنجي پسند ۽ ناپسند جي دائري ۾ رهي ڪري ڏين ٿا. باقي علم، ادب، فن، تخليق، تنقيد  جي پس منظر ۾ اهو چوڻ ته ٻن ڏهاڪن ۾ استاد بخاريءَ جي شاعريءَ تي ڪو به اهڙو پيپر نه پڙهيو ويو آهي، جنهن مان استاد بخاري جي شاعريءَ جا نوان رخ، نوان خيال، احساس، فلسفا  چٽا ٿي سامهون اچن“ . خبر ناهي ته اها ڪهڙي قسم جي ادبي يمانداري آهي! جو هڪ ٻن سٽن ۾ ڪنهن  جي علمي ادبي پورهيي کي رد ڏئي ڇڏجي. استاد بخاري ڪيترو  گهڻ پاسائون شاعر آهي، ان بابت ڪا به غلط فهمي ناهي، هو پڪ سان گهڻ پاسائون شاعر آهي، جنهن ۾ ٻولي، محاورا، اصطلاح، تشبيهون ۽ ترڪيبون، شاعراڻي سٽاءَ يا اڻت جنهن کي شاعراڻي صنعت گري به چئجي، استاد بخاري سنڌي ٻولي جو اهڙو شاعر آهي، جنهن کي ٻولي جي بيهڪ ۽ ٻوليءَ جي ترنم، لفظن جي مزاح ۽ معنيٰ سميت موسيقيءَ جي ڄاڻ به آهي ته شاعراڻين صنفن جي به مڪمل فني ڄاڻ آهي، جنهن جي هر هڪ نظم، گيت، غزل، وائي، چوسٽي ۾ شاعراڻو ترنم، ڌرتيءَ جي احساسن ۽ اڌمن جي اُپٽار ملي ٿي، هڪ ئي وقت استاد ڪيترن ئي محاذن تي پنهنجي فني ۽ فڪري ويڙهاند ڪندي ۽ نظر اچي ٿو. مثال پنهنجي ڌرتيءَ  جي دردن ۽ پيڙائن کان ويندي پرينءَ جي پرچار، پرينءَ جي رسامن ۽ پرچاڻن کان ويندي، عشق جي اتامرائيءَ جي پڻ ڳالهه ڪندي نظر اچي ٿو. عشق هو، چرچو نه هو، رونشو نه هو، باهه جو شعلو هو، گلدستو نه هو. عشق جو آند نه ڪو پاند ٻڌون ٿا استاد، سونهن جي ذات نه ڪا پات پتوڪو ڪونهي، پيار ڏئي پيار گهرين ٿو، حيف هجئي استاد، عاشق ناهين شايد آهين، يار وڏو واپاري. استاد بخاري، هائيڪو، سانيٽ، ترائيل، ڏوهيڙو، ٽيڙو، چئو سٽا، رباعي، گيت، غزل، نظم، آزاد نظم، بيت، وائي جي تاڃي پيٽي ۾ پنهنجي شاعراڻي فن کي سموهيندي سنڌي شاعريءَ جي چنريءَ ۾ احساساتي حسناڪين جا ڪيترائي چٽ چٽيا آهن.سنڌي شاعريءَ جو هي” پنهل“ استاد بخاري پنهنجي ڌرتي ۽ سرتي، جُنگن ۽ جهونجارن جو شاعر، جنهن سنڌ کي سسئيءَ جيان پهاڙن ۾ پڪارون ڪندي، مرن سان مهاڏو اٽڪائيندي جهد جا جبل جهاڳيا آهن. ان سنڌ ڌرتيءَ جي ڏکن درن جو درمان ڪندڙ ۽ چڪندڙ ڦٽن مٿان پنهنجي شعوري لفظن جي مرهم هڻندڙ اهڙو ويڄ، اهڙو حڪيم،  اهڙو طبيب شاعر آهي، جنهن پنهنجي هر هڪ شعر ۾ سنڌ جي مارو ماڻهن جي مسيحائي ڪندي سنڌ جي سورمن جي ساراهه  ۽ سورهيائيءَ جي مڃتا ڪئي آهي، ، آجپي جي گهر ۽  عام لوڪن سان گڏجي ڌرتي جي ڌوڙ کي طورسينا جي سرمي کان وڌيڪ اُتم ڄاتوآهي. ڌرتيءَ پنهنجي ڌوڙ سڃاتي، آئون ته اهڙون ناهيان، استاد بخاريءَ کي پنهنجي ڌرتي واسي لوڪن جيڪو مان ۽ مريادا ڏني آهي، ان جو ڪير به انڪاري ٿي نٿو سگهي، ڇاڪاڻ ته جو هو عام لوڪ سان گڏ هيو، عام سان سلهاڙيل هئو، عام جي اهنجن ۽ ايذائن کي دور ڪرڻ وارو مسيحا هئو، جنهن لفظن جي ڪٿائن ذريعي لوڪ کي همت ۽ آٿت ڏني، جنهن چيو: ”او اٽل آدمي دل شڪستو نه ٿي“ جڏهن ته  هن کان اڳ بخاري صاحب ” آسي“به رهيو ته ” دردي“ به رهيو پر استاد بخاري ٿيڻ کان پوءِ استاد بخاري ئي سڏجڻ لڳو، جنهن جو پاڻ ئي اقرار ڪيو اٿائين. منهنجو نالو احمد شاهه آهي، استاد بخاري سڏجان ٿو. استاد بخاري چيو ته پڇن ٿا سنڌ ۽ سنڌين جي تسبيح پيو سورين؟، چيم هاڻي پڇاڙي آ، عبادت جي ضرورت آ. سنڌ ڌرتيءَ جي حقن جي رکوالي ڪرڻ کي عبادت سمجهندڙ استاد بخاري ته حُب الوطن من الايمان کي اوليت ڏيندڙ اهڙو ڪوِتاڪار آهي، جنهنجي گيتن جي گونجار جهنگن جهرن ۾ ٻڌجي رهي آهي، وقت جو ڪو به وڌاءُ ڌرتي جي ان الستي آواز کي ڌرتي کان ڌار نٿو ڪري سگهجي. استاد بخاريءَ کي کڻي دفن ڪيو، ڌرتي کان مگر ڌار اهو ڪيئن ٿيندو؟، شيخ اياز، تنوير عباسي، شمشيرالحيدري، نياز همايوني، امداد حسيني، جهڙن وڏن شاعرن جي وچ ۾ پنهنجي الڳ رستو ڊڪشن اسلوب اختيار ڪرڻ ۽ پاڻ مڃائڻ استاد بخاريءَ جي فني ڪمال يا ٻوليءَ جو معجزو آهي، جو هڪ ئي دور، هڪ ئي زماني ۾ شاعريءَ جي آسمان تي ڪئي، ڪهڪشائون اڀريل هيون، جن ڌرتي جي انڌيرن سان مهاڏا اٽڪائي سنڌ جي لوڪن جي مُکن تي مرڪن جا مينهن وسائي ڇڏيا هئا، جن قومي سجاڳيءَ جون مشعلون ٻاري اونداهين کي للڪاريو ۽ روشنين جي پانڌيئڙن جي اڳواڻي ڪئي. استاد بخاري ان سٿ، زماني ۽ قد ڪاٺ جو شاعر هو. استاد بخاري سنڌ جي ڪلاسيڪل شاعراڻي ورثي کي ساڻ کڻي نئين زماني ۽ نئين دور جي انسان لاءِ قديم شاعراڻي ورثي کي هڪ نئين نڪور شاعراڻي دور سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ هن ڪاميابي ماڻيندي ڌرتيءَ جو قرض لاهڻ ۽ پنهنجو قومي فرض نڀائڻ جي ڀرپور جدوجهد ڪئي، جنهن کي هر دور جو انسان مڃتا ۽ قبوليت ڏيندو. استاد بخاريءَ چيو ته: . هونئن ته مٽيءَ جي چپٽي آهيان، جيئن سنڌ  ته سڀ ڪي آهيان، ساٿين سان گڏ سالگرهه مان، وڇڙي ويس ته ورسي  آهيان. استاد بخاري زندگيءَ جو شاعر - (۱۶ جنوري جنم ڏينهن جي حوالي سان) ھمير گاد سنڌ جي تاريخ ۾ اهڙا ته شاعر ۽ آدرشي انسان پيدا ٿيا آھن جن جي فن ۽ ادب سنڌي ادب ۽ فن کي بين الاقوامي تاريخ ۾ اوچو مقام ڏياريو آھي. سنڌ ڌرتيءَ اهڙن شاعرن کي جنم ڏنو آھي جن جي شاعريءَ تي سنڌي زبان کي فخر آھي ۽ فخر تا قيامت تائين رهندو اهڙن شاعرن مان سيد احمد شاھ ”استاد بخاري“ پڻ آھي. استاد بخاري پنهنجي شاعري ۾ سنڌ جي تاريخ, تمدن, تهذيب ۽ معاشري کي پنهنجي شاعريءَ جو عنوان بڻايو. هو غريبن جو, سچائيءَ جو ۽ عوامي شاعر آھي. استاد پنهنجي شاعريءَ ۾ جيڪا ٻولي استعمال ڪئي آھي اها تمام سادي ۽ سٻاجهي ٻولي استعمال ڪئي آھي جنهن کي هر ماڻھو آسانيءَ سان سمجهي سگهي ٿو. هن جي شاعريءَ ۾ زندگيءَ جو صحيح عڪس نظر ايندو تڏهن ته ٻڌندڙ تي هڪ عجيب ڪيفيت طاري ٿي ويندي آھي. استاد پنهنجي شاعريءَ جي شروعات تقريبن ٻارنهن سالن جي عمر ۾ ڪئي هئي پاڻ هڪ ڀيري ڪٿي چيو هيائين؛ ”ان زماني ۾ اهو ڪو اهڙو ڌماڪيدار حادثو نه هو بلڪ اندر ۾ ڪو لڪيل درد هو جو دکيو ۽ ٻاهر نڪرڻ شروع ٿيو. “ تمام ٿورن ماڻھن کي اها خبر هوندي ته استاد بخاري هڪ سٺي شاعر سان گڏ هڪ بهترين موسيقار به هو. هو پنهنجي ڪلام جون ڌنون اڪثر پاڻ ئي تيار ڪندو هو. بقول منظور سخيراڻي ته ”استاد بخاري ڪيترين ڪلامن جي ڌن تيار ڪري ۽ پوء ان ڌن کي ڳائي ٻڌائيندا هئا ته هي ڌن هئين ڳائجهي. وغيره“ منظور سخيراڻيءَ جو ڳايل ڪلام " سچي پچي چين نه آيو" جنهن جي ڌن استاد بخاريءَ تيار ڪئي هئي. استاد جي سٽن ۾ رڳو سونهن ئي سونهن آھي. هن جي شاعريءَ ۾ ائين ئي خوشبو آھي جيئن گلاب جي گل ۾. منهنجي ان ڳالھ کان ڪوبه انڪار نه ڪندو ته استاد بخاري شاعر عشق آھي ۽ هو ته هيو ئي محبت جو متوالو. ۽ هي سٽون جڏهن پهريون ڀيرو محمد يوسف جي آواز ۾ ٻڌيون هيون ته انهن سٽن منهنجي اندر جي پيڙا کي به تڙپائي ڇڏيو هو.. ”صبح جي هير يار جي خوشبو منهنجي چاهت جو ناشتو آھي.“ استاد جي شاعري سنڌي زبان ۽ ٻوليءَ جو هڪ اعليٰ ڪرشمو آهي.سندس جي شاعري کي وڏي سڪ ۽ چاھ سان ڳايو وڃي ٿو. استاد جي شاعري ستل جذبن کي جاڳائي وجھي ٿي. مون ڪٿي پڙھيو هو ته محترم رسول بخش پليجو صاحب سندس ورسي جي صدارت ڪندي اهو اعتراف ڪيو هو ته ڀٽائي کان پوءِ استاد بخاري هن دؤر جو وڏو شاعر آهي.مون کي يقين آ ته اها ڳالھ ڪافي ماڻھن کان هضم ڪانه ٿي هوندي.ڇاڪاڻ ته جتي هڪ ٻي شاعر جا هفتا ۽ ميلا ته لڳايا وڃن ٿا پر اتي استاد بخاريءَ جهڙي عظيم ۽ عوامي شاعر کي ياد به ڪونه ٿو ڪيو وڃي ائين لڳندو آ ڄڻ استاد بخاري سنڌ جو نه پر بنگلاديش جو شاعر هو. استاد بخاري وقت روان جو وڏو شاعر عزيز ڪنگراڻي استاد بخاري جديد سنڌي شاعريءَ جو سرموڙ ۽ وڏو قومي عوامي شاعر آهي، جنهن پنهنجي سگهاري ڏات ۽ ڏانءُ جي آڌار تي عوام ۾ لازوال مقبوليت ۽ محبت ماڻي. استاد جو اهڙن وڏن شاعرن ۾ شمار ٿئي ٿو، جن ٻوليءَ جو تخليقي سطح تي استعمال ڪيو ۽ جديد سنڌي شاعريءَ ۾ نوان لاڙا، موڙ ۽ رخ متعارف ڪرايا. جدت ۽ ندرت جون ريکائون سنڌي شاعريءَ کي آڇيائون. انهن پنهنجي شاعراڻي آرٽ جي سگهه ۽ ٻل تي سنڌي شاعريءَ تي ڇاپ ۽ اثر ڇڏيو. شاهه لطيف کان پوءِ استاد بخاري، شيخ اياز ۽ ڪجهه ٻيا شاعر سنڌي ٻوليءَ جا اهڙا وڏا شاعر آهن جيڪي نه صرف پنهنجي دور تي اثر انداز رهيا پر هر دور تي اثر انداز ٿيندا رهندا. انهن نه رڳو پنهنجي گوناگون مطالعي ۽ مشاهدي ذريعي نوان لفظ، اصطلاح، استعارا، تشبيهون ۽ ڪنايا تخليق ڪري سنڌي ٻوليءَ جي شاهوڪاري ۾ اضافو ڪيو پر تخيلاتي اڏام جي بلندين کي به ڇهيو. استاد بخاري ۽ شيخ اياز اهڙا وڏا شاعر آهن جن شاعري جي ڪجهه صنفن جي هيئتن ۾ ڪامياب تجربا پڻ ڪيا. جهڙي ريت ڪلاسيڪي شاعريءَ جي صنفن دوهي ۽ سورٺي ۾ ڪامياب تجربا ڪري شاهه عنايت رضوي نصرپوري بيت ۽ وائي جي صنف کي رائج ڪيو ۽ شاهه لطيف ڀٽائي انهن صنفن جي هيئتن ۾ وسعت آندي ۽ تخيل کي عروج تي رسايو. اهڙي ريت شيخ اياز ۽ استاد بخاري پڻ شاعري جي صنفن خاص طور نظم ۽ گيت جي صنفن جي هيئتن ۾ ڪامياب تجربا ڪيا. استاد بخاري ته پنهنجي اڻ مئي ڏات جي آڌار تي نوان لوڪ گيت به متعارف ڪيا آهن. استاد بخاري گائڪ به هو، ته موسيقار به هو. هن ڳايو به، ته وڄايو به. استاد بخاري موسيقي جي فن جي ڄاڻ ۽ شاعراڻي آرٽ کي آرٽسٽڪ ائپروچ سان ڪم آڻي گيت ۽ نظم جي هيئتن ۾ جيڪي تجربا ڪيا آهن، سو سندس ئي تخليقي مهارت جو ڪمال آهي استاد بخاري جي ڪتابن “گيت اسان جا جيت اسان جي”، “اوتون جوتون” ۽ “زندگي زندگي” ۾ شامل گيتن ۽ نظمن جو بغور مطالعو ڪجي ٿو ته پتو پوي ٿو ته استاد بخاري جا اڪثر گيت ۽ نظم روايتي يا مقرر ڪيل گهاڙيٽي يا هيئت موجب نظر نه ايندا. انهن جي هيئتن يا گهاڙيٽن ۾ غير معمولي نوعيت جا تجربا جھلڪندي نظر ايندا. هن پوري مهارت سان گيت يا نظم جي موسيقي به بحال رکي آهي ته گيٽ يا نظم جي صنف کي هيئت جي اعتبار کان متاثر ٿيڻ يا بگڙڻ به نه ڏنو آهي. سندس اهي تجربا ان ڪري ئي قابل قبول به آهن، ته ڪامياب پڻ آهن. گيت جي هيئت ۾ ڪامياب تجربن جي سلسلي ۾ تفصيلي، تحقيقي ۽ مثالن جي سهاري تجزياتي بحث منهنجي مقالي “ گيتڪار استاد بخاري” ۾ شامل ڪيل آهي. استاد بخاري انهن صنفن ۾ تجربا ڪري انهن جي هيئتن ۾ نواڻ پيدا ڪئي ته انهن ۾ اعليٰ خيال جي گهرائي به اوتي، ته ندرت جي پڻ اوت اوت ڪئي. استاد بخاري هونئن ته ويهين صديءَ جي وڏن شاعرن ۾ شمار ٿئي ٿو پر سندس تخيلاتي سگهه سان سرشار اعليٰ شاعري هر دور جي شاعري آهي. سندس شاعري ۾ جدت جي عنصر واري خوبي تمام گهڻي موجود آهي، تنهنڪري استاد جهڙو سدا حيات شاعر نه صرف ويهين صدي پر ايندڙ هر صدي ۽ هر دور ۾ وقت روان جو شاعر آهي. استاد بخاري جڏهن به ۽ جنهن دور ۾ به پڙهيو ۽ ٻڌو ويندو، ان دور ۽ ان دور ۾ ساهه کڻندڙ ماڻهن جي احساسن جي ترجماني ڪندڙ شاعر هوندو ۽ رهندو. ان لاءِ استاد بخاري پاڻ اظهاريو آهي: صد فخر جو آهيان اوهان جو شاعر ماضي جو نه وقت روان جو شاعر استاد بخاري پورهيت يار شاعر جاويد شيخ احمد شاهه المعرُوف اُستاد بُخاريءَ جي شاعريءَ جا ڪيترا ئي خُوبصُورت، ڪارائتا ۽ فڪري موضُوع آهن جھڙوڪ رومانس، سنڌي سماج، ٻولي، ثقافت، انسانيت، فطرت، مزاحمت، ايڪتا، اتحاد ۽ محنت ڪش يا پورهيت طبقو. اُستاد بُخاريءَ مٿين مڙني موضُوعن سان خُوب ملهائي پاڻ مڃرايو آهي پر هُن وٽ محنت ڪش يا پورهيو ڪندڙ طبقي لاءِ نرالي، خاص ۽ خالص سوچ آهي. پنھنجيءَ شاعريءَ ۾ هُو ڪِٿي هُنن لاءِ نرم ۽ پيار ڀريو گوشو اختيار ڪري ٿو ته ڪِٿي ساڻن هُجت هلائي ٿو. ڪِٿي سندن عظمت بيان ڪري ٿو ته ڪِٿي کين چوڏهن چوسٽن جي سلامي پيش ڪري ٿو ته ڪِٿي سندن مضبُوط ۽ گهاٽيءَ دوستيءَ جو دم ڀريندي نظر اچي ٿو جنھن جو مُکيه سبب اهو ئي آهي ته شاعر قلم ڪار پڻ پورهيت طبقي ۾ شُمار ٿئي ٿو. گُذريل ڪيترين ئي صدين کان هُو ٻئي مظلوم ۽ محڪُوم بڻجي رهيا آهن. هنن ٻنهي جا سُور ۽ پُور ساڳيا ئي رهيا آهن. اڄ تائين هڪ مزدُور کي سندس محنت جو ڦل ۽ کيس جائز مقام ناهي مليو جڏهن ته هڪ قلم ڪار پورهيت وري پاڻ مسڪين، محڪُوم، مجبُور غريب هُوندي به پاڻ مٿان ۽ پورهيت سان ٿيندڙ ڏاڍاين تي احتجاجي (قلمي) پورهيو ڪري سندن سُورن ۾ شراڪت داري ڪري ٿو. ڀلا هڪ پورهيت ٻئي پورهيت لاءِ پنھنجيءَ دل ۾ ڪيئن نه ڪھڪاءُ رکندو؛ ساڻس اخلاقي تعاون ڪندو! آخرڪار ته ٻئي پورهيت ڀائر آهن. اُستاد بُخاري به صاف دل ۽ سچو پورهيت يار شاعر آهي. سندس شاعريءَ ۾ محنت ڪش طبقو خاص ۽ نروار نظر اچي ٿو. جيئن مينھوڳيءَ کان پوءِ صاف سُٿري ۽ وشال آسمان تي ست رنگي انڊلٺ بي حد معصُوم ٻار جي مِٺڙيءَ مُرڪ وانگر مُک تي پکڙجي ۽ پڌري ٿي پوَندي آهي. هيٺ اُستاد بُخاري (هڪ قلم ڪار پورهيت) پنھنجي ساٿي پورهيت (ڏاٽي، مُترڪي، ڇيڻيءَ، بُرش، پاني، ڪُھاڙيءَ واري) جي نه رُڳو ڪم ڪار کي ساراهي ٿو پر پنھنجي قلمي پورهئي جو به مان ۽ حيثيت مڃرائي ٿو. هيٺئين قطعي ۾ ٻنهي جي خوشگوار موڊ، فڪري ۽ محنت ڀريل مڪالمي سان گڏ سندن سچيءَ ۽ کريءَ دوستيءَ جي لازوال ثابتي پيش ڪئي اٿائين جنھن جو مقصد آسان ۽ واضح آهي ته ڪو به ڪم ايترو سوَلو ناهي پر محنت ۽ محبت سان ڏُکيو ڪم به سوَلو ٿي سگهي ٿو. چيائون او شاعر! اوهان ڌر تتيءَ جو مٿي تي تغاريون رکي ڪونه سگهندئو مڃيوسُون او ساٿي! مگر رات آڌيءَ اوهان تڙپي تڙپي لکي ڪونه سگهندئو بُخاري چوسٽن جو ڀٽائي چئجي ته وڌاءُ نه ٿيندو. ڀٽائيءَ پنھنجي بيتن کي آيتُن سان ڀيٽيو آهي. سندس بيت سنڌي قوم جي صدين تائين رهبري ۽ راهنمائي ڪندا رهندا. ڀٽائيءَ جي برعڪس اُستاد وري پنھنجي بعضي ڏاٽن، پانن، ڪاتن ڪُھاڙن ۽ مُترڪن سان مشابھت ڏئي ٿو ته ڪنھن جاءِ تي لفظ کي تير ۽ شعر کي بم گولي جيان ڀيٽ ڏئي ٿو. هڪ جاءِ تي ته اُستاد حد ڪري ڇڏي آهي. ڀٽائيءَ جي فڪري پوئلڳي ڪندي مُختصرن چئي ڏنائين: ڪيو ٿم بيت ڀالو زمانا! مُون پنھنجي هِن مضمون ۾ اُستاد بُخاريءَ کي پورهيت دوست / يار ڪري سڏيو آهي جنھن جي گواهي سندس ئي شعر مان ملي ٿي. هُو پاڻ دعوا سان چوي ٿو آءٌ شاعر آهيان ۽ تُون آهين هاري! تُنھنجي مُنھنجي ياري گھري گهاٽي آهي. اُستاد وڌيڪ پنھنجي ۽ پورهيت جي حيثيت واضح ڪندي چوي ٿو مُنھنجي هٿ ۾ ڪِلڪ ۽ ڪانو يعني قلم آهي جنھن جي ذريعي آءٌ اهڙا انقلابي گيت لکان ٿو جيڪي وقت جي جابر ۽ رهزن جي ناپاڪ ارادن، اٽڪلُن ۽ قھر برپا ڪندڙ سوچن جو خاتمو آڻي سگهن ٿا جڏهن ته تُنھنجي وَس ۽ هٿ ۾ دُنيا جھان کي باغ و بھار (بھشت) بڻائيندڙ، انقلاب ۽ زندگيءَ جا اُهڃاڻ ڏاٽو ۽ لٺ آهن جن سان تون انسانن جي ويري ۽ خطرناڪ قسم جي زهريلن نانگن کي مارين ٿو. هاڻي ڏِسجي ته هڪ پورهيت ۽ قلم ڪار جو ڪم ۽ ڪردار سماج ۾ مثبت ۽ مثالي تبديلي آڻڻ آهي. مان هان شاعر، تون آن هاري، تُنھنجي مُنھنجي گهاٽي ياري مُنھنجي هٿ ۾ گيت گُلابي تُنھنجي هٿ ۾ باغ بھاري مُنھنجي هٿ ۾ ڪِلڪ ڪانگ تُنھنجي هٿ ۾ ڏاٽو ڏانگ مان ٿو ڪاٽيان قھري سوچون تُون ٿو مارين زهري نانگ ڪنھن به قوم جو شاعر ان قوم جو اهم سُونھون ٿيندو آهي. هُو فقط دڳن ۽ دشائن جو تعين ڪندو آهي. باقي منزل تي پھچي مُسافر کي پنھنجي پاڻ کي ملهائڻو ۽ مڃرائڻو پوَندو آهي. منزل تي پھچي پير پساري ويھي سوچڻ سان ڪُجهه ٿئي ها ته پوءِ دُنيا جو هر شاعر، فلسفي، قلم ڪار بادشاهيءَ جا مزا ماڻي ها ۽ هر ڪم ڪار ڪندڙ (محنت ڪش) ڪنھن نه ڪنھن ديش جو راجا مھا راجا بڻجي پوي ها پر اياز جو فڪر اهو ٿو ٻُڌائي ته ”ڪانهي ڪا تاريخ ۾ ويڙهه سِوا ٻي واهه! اُستاد بُخاريءَ چواڻي هِن سنسار کي سُھڻو بڻائي ۽ اُوندهه انڌڪار کان آزادي فقط هڪ قلم ڪار ۽ هُنرمند ئي ڏياري سگهي ٿو. ان لاءِ هڪ سچي قلم ڪار کي پنھنجو قلم ٻاري حق سچ جو هوڪو ڏيڻو پوَندو؛ شمع جلائڻي پوَندس ۽ هڪ دلير ۽ برجُستي محنت ڪش کي پنھنجي پگهر کي ٻرنديءَ تي تيل ڪري هارڻو پوَندو. پوءِ پڪ ڄاڻجو ته گهر گهر اُوندهه واري سماج ۾ دائمي سوجهرو يقيني آهي. اديبن، شاعرن جو شمع جان پنھنجا قلم ٻاريا ته ڪوجهي ڪاري انڌاري ۾ سُھڻو سوجهرو ٿي پيو هُنرمندن، مزدُورن، راهڪن پنھنجا پگهر هاريا محبت سان جو محنت پيچ پاتو، مُعجزو ٿي پيو هاڪاري سوچ رکندڙ شاعرجو هر شعر انقلاب، تبديليءَ ۽ تغير جي تارازيءَ ۾ تُرندو آهي جنھن کي هڪ پارکُو خريدار جي ضرورت پوَندي آهي. پوءِ اهڙو گوهر ئي ميري ۽ گدلي پاڻيءَ کي صاف ڪري شفاف بڻائڻ جي سگهه حاصل ڪري وٺندو آهي. هُو لوهه کي موڙي مَروڙي سگهڻ جي شڪتي رکندو آهي. هُو اُوندهه ۽ انڌ کي ٽاري ڀڄائي سگهي ٿو. مطلب هُو هر اُهو ڪم باآساني ڪري سگهي ٿو جنھن جو ڪنھن کي وهم، گُمان، خواب ۽ خيال به ٿي نه ٿو سگهي پر ان لاءِ اُستاد بُخاريءَ جو هڪڙو شرط آهي ۽ شرط به اهڙو اڻانگو نه پر فقط جذبي ۽ مثبت ارادي جو آهي. اسان سڀ ڄاڻئون ٿا ته ڇڙو ويھي روئڻ، پنھنجو مُنھن مٿو پِٽڻ، پنھنجا سٿر سينا ڪُٽڻ يا ائي لي گهوڙا ڪرڻ سان سينواريل سماج نه ٿو بدلجي؛ حق حاصل نه ٿا ٿين بلڪِه حقن لاءِ اسان کي اُٿي پوَڻ جي ضرورت آهي ۽ انهيءَ اُٿي پوَڻ ۾ ئي اسان مسڪينن، محڪُومن ۽ مظلُومن جو صحيح علاج آهي. پائدار ڪاميابيءَ لاءِ ٻن لفظن اُٿي پوَڻ تي عمل ڪرڻ سستو سودو آهي. دُنيا جي مزدُورن، مسڪينن کي هڪ ٿيڻ گهُرجي ته پوءِ سنڌ جا مزدور؛ دُنيا جا مزدور اُٿي پئو؛ اُٿي پئو؛ شڪاگو جي انقلاب کي ياد ڪري اُٿي پئو! نه روئڻ، پِٽڻ ۾ اسان جو علاج نه سٿرون ڪُٽڻ ۾ اسان جو علاج ڌيون، پُٽ سڀئي سنڌ ڌرتيءَ ڄڻيا اُٿي پَئو! اُٿڻ ۾ اسان جو علاج دُنيا نه رُڳو چنڊ تي وڃي پھتي آهي پر ويڙهجي سيڙهجي جديد قسم جي هڪ عالَمي ڳوٺ ۾ پڻ تبديل ٿي چُڪي آهي. ڪائنات جي ڪنھن به ڪُنڊ پاسي ۾ ڇا وهي ۽ واپري ٿو؛ ڇا ڊهي ۽ ٺھي ٿو سا ڄاڻ سيڪنڊن ۾ بار بار ماڻهوءَ جي سماعتُن ۽ اکين اڳيان ايندي رهي ٿي. دُنيا ايتري ترقي ڪئي آهي جو ماڻهوءَ جي وهم ۽ گُمان ۾ به نه آهي ته هيءُ ڇا ٿي رهيو آهي؟ دُنيا جي ترقي آخر ڪٿي دَنگ ڪندي؟ پر ايتريءَ انوکيءَ ۽ اچرج جوڳيءَ ترقيءَ ۽ تبديليءَ باوجُود سامراجي ۽ پرماري قوَتون اڄ به بنا ڪنھن لڄ لحاظ، ڊَپ ڊاءَ ۽ خوف خطري جي ناجائزين جا روز نوان باب رقم ڪنديون رهن ٿيون. اڄ به ڪيترا ئي محڪُوم مظلوم، مسڪين، مجبُور، پورهيت پنھنجي حقن جي حاصلات لاءِ وِڙهن پيا ۽ لڙندي وِڙهندي ڪربلا کان شڪاگو ۽ شڪاگو کان بلديا فيڪٽريءَ، گڏاڻيءَ تائين گهاءَ کائيندا انقلاب ۽ انصاف جي اُميد تي اڳتي وڌندا، هلندا رهن ٿا. خُدا ڄاڻي اهڙن ماڻهن جي مسيحائي ۽ داد فرياد ڪڏهن ٿيندو؟ هر محنت ڪش سوچي ٿو...... ته پُورن جي پُڄاڻي ڪڏهن ٿيندي ۽ سُورن جو سلسلو ڪڏهن رُڪبو ۽ ڪربلا کان شروع ٿيل حق جي ويڙهاند شڪاگوکان پوءِ ماٺي ڇو ٿي وئي آهي؟ مظلوم ڪربلا کان لڙندي لڙيا شڪاگو عالَم ۾ انقلابن جو سلسلو ته آهي ڏات شعُور، شعور وري سوچ فڪر ۽ سوچ فڪر وري تحرُڪ، لوچ ۽ ولولو پيدا ڪندو آهي جيڪو تحرڪ تبديلي پيدا ڪري سوڀ تائين رَسائي حاصل ڪري وٺندو آهي پر اهو سڀ ڪُجهه تڏهن ئي ممڪن ٿي پوَندو آهي جڏهن پورهيت پنھوار، ڪُڙمي ڪاسبي ذي شعُور هُوندو؛ پنھنجي هيڻي، غريب ۽ خستي حاليءَ تي سوچ وِيچار ڪرڻ ئي ڇڏي ڏيندو؛ ظالم کي وڌيڪ ظلم ڪرڻ لاءِ ڍَر ڏئي ڇڏيندو ته پوءِ اسان توهان (مظلوم ۽ محڪُوم طبقو) پنھنجي حقن، ننگن، دَنگن، ٻنيءَ ٻارن، کاڻين، کُوهن، مِلن ۽ ڪارخانن جي حساب ڪتاب کان سواءِ شھرن، پاڙن، چونڪن ۽ دُڪانن جو قبضو ڪيئن ۽ ڪير وٺي ڏيندو؟ حق خيرات وانگر ناهي گهُربو. ڇِني ڇِڪي ۽ وِڙهي وٺبو آهي. وِڙهڻ لاءِ وري سَندرو ٻَڌي سُرڻو ۽ رِڙهڻو پوَندو آهي. تڏهن ئي ڪاميابي ۽ ڪامراني قدم چُمي پُٺي ٺپيندي آهي. هاڻي به جي نه وٺندءُ پنھنجي حقن جو قبضو کاڻين، ٻنين، مِلن ۾ کاتن پڪن جو قبضو شھرن ۾ پنھنجي پاڙن، چونڪن، هٽن جو قبضو پوءِ سمجهو سِر تي هُوندُوَ ڌارين ڌڪن جو قبضو پر جي پنھنجي حقن لاءِ هٿ پير نه هنياسين، رِڙهيا وِڙهياسين نه ته پوءِ پَڪ ڄاڻي ڇڏجو ته اسان ۽ اسان جي ايندڙ نسلن جي نِرڙن تي غيرن، غاصبن جا گهاءَ ۽ ڌارين جا ڌڪ ئي ڌڪ نظر ايندا جيڪي نشان اسان جي بُزدليءَ ۽ ڀاڙيائپ جا کُليل ثبُوت هُوندا جنھن کان پوءِ اسان ڪنھن کي مُنھن ڏيکارڻ لائق نه رهنداسُون. تنھن ڪري اچو ته اُستاد جي مٿئين مُختصر طاقتور فڪر جو فائدو وٺي سندس سڏ وَرنايون جيڪو سڏ پڙاڏو بڻجي اسان جي دردن جو درمان بڻبو. سنڌ ۽ دُنيا جھان جا مزدورو! هوش ڌاريو؛ هاڻي ته اَکيون پَٽيو! هاڻي گهڻو ٿي چُڪو آهي جنھن کي صاف ڪرڻو آهي...... وِک وڌايو..... جند بچايو! پورهيت زندهه آباد انقلاب زندهه آباد استاد بخاري شعر کي پنهنجي سُڃاڻ ڏيندڙ تحرير: رکيل  مورائي اڄ استاد بخاريءَ جي ورسيءَ جو ڏينهن آهي. سندس ورسي ملهائي، هڪ رسم پوري ڪئي ويندي. جيئن انساني جذبي هيٺ ڪيو ويندو آهي ۽ عالمن، اديبن ۽ شاعرن جون ورسيون ملهائڻ جو هڪ سبب کين ياد ڪرڻ به آهي. جيتوڻيڪ سندن هر ڇپيل ڪتاب سندن يادن طور قومن وٽ محفوظ هوندو آهي، شايد هڪ سبب اهو به آهي ته سندن ورسيون ۽ سالگراهون ملهائي، اسان پنهنجي حال کي ماضيءَ سان ڳنڍيندا آهيون ۽ ايئن مستقبل ڏانهن پنهنجي ايندڙ نسل کي رستو ڏيکاريندا آهيون. ڪنهن به اهڙي رسم کان اڳ يا پوءِ، اسان پنهنجي عالمن، اديبن ۽ شاعرن کي حقيقي معنيٰ ۾ اعزاز ڪهڙو ڏيندا آهيون، جيڪو اصل معنيٰ ۾ انهن کي ڏيڻ گهرجي. اڄ جڏهن استاد بخاريءَ جي قبر تي گل چاڙهيا ويندا، کيس ڀيٽا ڏني ويندي، سندس اعزاز/ياد ۾ چڱو ئي خرچ ٿيندو، ان موقعي تي کيس اصل ڀيٽا ڪير ڏيندو؟ اڄ جي نوجوانن ۾ ڪيترا اهڙا نوجوان هوندا جن ڏهين آڪٽوبر ٻه هزار ارڙهن کان نائين آڪٽوبر ٻه هزار اڻويهن تائين پنهنجي هڪ ڏهاڙي مان صرف هڪ ڪلاڪ ڪڍي سندس ٻن درجن ڪتابن جو نئين سر اڀياس ڪيو هجي ۽ هڪ لاجواب پيپر لکيو هجي، جنهن منجهان اسانکي استاد بخاري جي شاعريءَ جا ڪي نوان نقطا، نوان احساس، نوان رومانس، نوان فلسفا ۽ نئين احساسداري پلئه پوي. جيڪڏهن ايئن نه ٿو ٿئي ته انهن شخصن کي ڪلاڪ ڪلاڪ ڳالهائڻ ڇو ٿو ڏنو وڃي، هڪ ئي وقت سَون ماڻهن جو اهو وقت ڇو ٿو ضايع ڪيو وڃي، ٻن ڏهاڪن جي وٿيءَ بعد به اسانکي اهڙو پيپر نه ملي سگهيو آهي، جنهن استاد جي شاعريءَ جا ڪي نوان پهلو ظاهر ڪيا هجن. اڄڪلهه اسانجي شاعرن، عالمن ۽ اديبن جي ورسين تي لکندڙن جون ڪجهه به لکڻ وقت سمورين توانايون ان ڳالهه تي ختم ٿين ٿيون ته لکندڙ جو لکيو ويندڙ سان ڪيترو ويجهو تعلق هئو، ايئن جنهن تي لکيو وڃي ٿو اهو رهجي وڃي ٿو ۽ جيڪو لکي ٿو اهو مٿي اڀري اچي ٿو. مجموعي طور اسانجي ادب ۾ جيترو اديبن ۽ شاعرن تي شخصي طور ڳالهايو ۽ لکيو ويو آهي. اوترو سندن ادب تي نه لکيو ويو آهي ۽ نه ڳالهايو ويو آهي، ايئن استاد بخاريءَ جهڙي، سنڌي شاعريءَ ۾ پنهنجي نرالي جڳهه حاصل ڪندڙ شاعر تي به نه لکيو ويو آهي. جيڪا سنڌي ادب لاءِ خاص ۽ استاد بخاريءَ جي حوالي ۾ عام ڳالهه ڪري سگهجي ٿي. استاد بخاري سنڌي ٻوليءَ جو اهڙو شاعر آهي، جنهن وٽ گهڻي قدر سڀ ڪجهه پنهنجو آهي، هن جا موضوع پنهنجا آهن، هن جي ٻولي پنهنجي آهي، هن جو لهجو پنهنجو آهي، ڪنهن به اعليٰ شاعر وٽ ٻيو ڇا هجڻ گهرجي. اياز، تنوير، شمشير ۽ امداد جي موجودگيءَ ۾ استاد جي شاعري ايتري نرالي آهي، جنهن تي معجزي جو گمان ٿئي ٿو. استاد بخاريءَ جي شاعريءَ جا بنياد پنهنجي راويت تي بيٺل آهي. اها روايت جيڪا سچ پچ، عوامي آهي، هت سندس روايت جو ذڪر سندس واتان ٻڌل شاعري نه آهي. پر ڪتابن ۾ ڇپيل اها شاعري آهي،جيڪا اڄ استاد جي جسمانيءَ طور نه هجڻ کانپوءِ به اسانجي آڏو آهي، ٻي روايت شاعري ۾ شعر پڙهڻ واري آهي، جيڪا عارضي آهي، تنهن هوندي به استاد پنهنجي موجودگي محسوس ڪرائيندو رهيو، ڪيترا ئي شاعر مشاعرن ۾ ته پنهنجي موجودگي شدت سان محسوس ڪرائي سگهيا، پر ان قوت سان پني تي اڀري نه بيٺا، استاد بخاريءَ جي شاعريءَ جو چڱوئي حصو پني تي پڻ اڀري بيٺو آهي، جنهن کان وڌيڪ سندس موجودگيءَ محسوس ٿيندي هئي. سنڌي ٻولي وري استاد بخاري جهڙو شاعر پيدا ڪندي، جنهن کي سچ پچ عوامي شاعر ڪوٺي سگهجي. شايد اسانکي گهڻو وقت انتظار ڪرڻو پوندو. ڇاڪاڻ ته استاد بخاري شاعرن جي ان لسٽ ۾ نه آهي، جنهن کي ڳوليو وڃي. سندس قد ايترو وڏو آهي جيڪو پري کان ئي ڏسڻ ۾ ايندو آهي. اڄ نه ان کي ڪو گهٽائي سگهندو نه ئي ان کي وڌائي سگهندو. استاد بخاري سنڌي شاعريءَ ۾ هڪ وڏي حلقي جي اتساھ جو سبب پڻ رهيو آهي. اڄ به سندس ڪتاب تيزيءَ سان وڪرو ٿيندڙ ڪتابن ۾ شامل آهن ۽ بار بار ڇپجندا رهن ٿا. گهڻن ئي شهرن وانگر دادو پڻ شهر نه پر هڪ احساس آهي. جنهن ۾ استاد بخاري جي شاعري ساھ کڻي ٿي ۽ محسوس ٿئي ان ڪري هو سدائين جيئرو رهڻو آهي. رسمي طور هن کي ياد ڪري ڄڻ اسان پاڻ کي ياد ڪريون ٿا ڇاڪاڻ ته هو اسان جو اهڙو شاعراڻو ورثو آهي، جنهن تي اسانکي فخر محسوس ٿئي ٿو. ان سان گڏ تڪليف به محسوس ٿئي ٿي جڏهن استاد تي هڪ درجي کان هيٺ لهي ڳالهايو ٿو وڃي ۽ پڙهيو ٿو وڃي. استاد جو اڀياس جنهن سطح تي ٿيڻ گهرجي انتظاميا کي ان پاسي به ڌيان ڏيڻ جڳائي ۽ استاد کي انهن جي وارثيءَ کان به بچائڻ گهرجي. جن استاد کي ادب ۾ لاوراثي ڏانهن ڌڪڻ جي ڀرپور ڪوشش ڪئي. پر استاد جي شاعريءَ سنڌ جي مضبوط وارثي حاصل ڪري ورتي، ڇاڪاڻ ته اها سنڌ جي شاعري هئي، سنڌين جي شاعري هئي ۽ وڌيڪ ته اها سندن جذبن جي ترجمان شاعري هئي. استاد جي شاعري سنڌ جي اهڙي سونهن آهي جنهن تي ڪو به شخص موهت ٿي سگهي ٿو ۽ اهو موھ هو سدائين لاءِ پنهنجي دل ۾ سانڍي سگهي ٿو. استاد سدائين اسان جي وچ ۾ هئو. اسين سڀ سندس آس پاس هئاسين، اڄ هو پاڻ نه آهي، اسان کان وڇڙي ويو آهي. تڏهن ئي ته سندس ورسي ملهائي رهيا آهيون. هو جيڪو سانگين جي وچ سدائين سالگرهون محسوس ٿيندو هئو. سانگين مان گڏ سالگرھ مان، وڇڙي ويس ته ورسي آهيان. اڄ اسين ان جي ورسي ملهائي رهيا آهيون! استاد بخاري پنهنجي لهجي جو شاعر رکيل مورائي اسين سڀ استاد بخاريءَ جي ورسيءَ جي سلسلي ۾ گڏ ٿيندا آهيون. سندس ورسي ملهائي، هڪ رسم پوري ڪئي ويندي. جيئن انساني جذبي هيٺ ڪيو ويندو آهي ۽ عالمن، اديبن ۽ شاعرن جون ورسيون ملهائڻ جو هڪ سبب کين ياد ڪرڻ به آهي. جيتوڻيڪ سندن هر ڇپيل ڪتاب سندن يادن طور قومن وٽ محفوظ هوندو آهي، شايد هڪ سبب اهو به آهي ته سندن ورسيون ۽ سالگراهون ملهائي، اسان پنهنجي حال کي ماضيءَ سان ڳنڍيندا آهيون ۽ ايئن مستقبل ڏانهن پنهنجي انيدڙ نسل کي رستو ڏيکاريندا آهيون. ڪنهن به اهڙي رسم کان اڳ يا پوءِ، اسان پنهنجي عالمن، اديبن ۽ شاعرن کي حقيقي معنيٰ ۾ اعزاز ڪهڙو ڏيندا آهيون، جيڪو اصل معنيٰ ۾ انهن کي ڏيڻ گهرجي. اڄ جڏهن استاد بخاريءَ جي قبر تي گل چاڙهيا ويندا، کيس ڀيٽا ڏني ويندي، سندس اعزاز/ياد ۾ چڱو ئي خرچ ٿيندو، ان موقعي تي کيس اصل ڀيٽا ڪير ڏيندو؟ اڄ جي نوجوانن ۾ ڪيترا اهڙا نوجوان هوندا جن ڏهين آڪٽوبر اوڻيهه سئو ٻيانوي کان اڄ تائين پنهنجي هڪ ڏهاڙي مان صرف هڪ ڪلاڪ ڪڍي سندس ٻن درجن ڪتابن جو نئين سر اڀياس ڪيو هجي ۽ هڪ لاجواب پيپر لکيو هجي، جنهن منجهان اسانکي استاد بخاريءَ جي شاعريءَ جا ڪي نوان نقطا، نوان احساس، نوان رومانس، نوان فلسفا ۽ نئين احساسداري پلئه پوي. جيڪڏهن ايئن نه ٿو ٿئي ته انهن شخصن کي ڪلاڪ ڪلاڪ ڳالهائڻ ڇو ٿو ڏنو وڃي، هڪ ئي وقت سَون ماڻهن جو اهو وقت ڇو ٿو ضايع ڪيو وڃي، ٻن ڏهاڪن جي وٿيءَ بعد به اسانکي اهڙو پيپر نه ملي سگهيو آهي، جنهن استاد جي شاعريءَ جا ڪي نوان پهلو ظاهر ڪيا هجن. اڄڪلهه اسانجي شاعرن، عالمن ۽ اديبن جي ورسين تي لکندڙن جون ڪجهه به لکڻ وقت سمورين توانايون ان ڳالهه تي ختم ٿين ٿيون ته لکندڙ جو، لکيو ويندڙ سان ڪيترو ويجهو تعلق هئو، ايئن جنهن تي لکيو وڃي ٿو اهو رهجي وڃي ٿو ۽ جيڪو لکي ٿو اهو مٿي اڀري اچي ٿو. مجموعي طور اسانجي ادب ۾ جيترو اديبن ۽ شاعرن تي شخصي طور ڳالهايو ۽ لکيو ويو آهي. اوترو سندن ادب تي نه لکيو ويو آهي ۽ نه ڳالهايو ويو آهي، ايئن استاد بخاريءَ جهڙي، سنڌي شاعريءَ ۾ پنهنجي نرالي جڳهه حاصل ڪندڙ شاعر تي به نه لکيو ويو آهي. جيڪا سنڌي ادب لاءِ خاص ۽ استاد بخاريءَ جي حوالي ۾ عام ڳالهه ڪري سگهجي ٿي. استاد بخاري سنڌي ٻوليءَ جو اهڙو شاعر آهي، جنهن وٽ گهڻي قدر سڀ ڪجهه پنهنجو آهي، هن جا موضوع پنهنجا آهن، هن جي ٻولي پنهنجي آهي، هن جو لهجو پنهنجو آهي، ڪنهن به اعليٰ شاعر وٽ ٻيو ڇا هجڻ گهرجي. اياز، نياز تنور، شمشير ۽ امداد جي موجودگيءَ ۾ استاد جي شاعري ايتري نرالي آهي، جنهن تي معجزي جو گمان ٿئي ٿو. استاد بخاري جي شاعريءَ جا بنياد پنهنجي روايت تي بيٺل آهي. اها روايت جيڪا سچ پچ، عوامي آهي، هت سندس روايت جو ذڪر سندس واتان ٻڌل شاعري نه آهي. پر ڪتابن ۾ ڇپيل اها شاعري آهي،جيڪا اڄ استاد جي جسماني طور نه هجڻ کانپوءِ به اسانجي آڏو آهي، ٻي روايت مشاعري ۾ شعر پڙهڻ واري آهي، جيڪا عارضي آهي، تنهن هوندي به استاد پنهنجي موجودگي محسوس ڪرائيندو رهيو، ڪيترا ئي شاعر مشاعرن ۾ ته پنهنجي موجودگي شدت سان محسوس ڪرائي سگهيا، پر ان قوت سان پني تي اڀري نه بيٺا، استاد بخاريءَ جي شاعريءَ جو چڱوئي حصو پني تي پڻ اڀري بيٺو آهي، جنهن کان وڌيڪ سندس موجودگيءَ محسوس ٿيندي هئي. سنڌي ٻولي وري استاد بخاري جهڙو شاعر پيدا ڪندي، جنهن کي سچ پچ عوامي شاعر ڪوٺي سگهجي. شايد اسانکي گهڻو وقت انتظار ڪرڻو پوندو. ڇاڪاڻ ته استاد بخاري شاعرن جي ان لسٽ ۾ نه آهي، جنهن کي ڳوليو وڃي. سندس قد ايترو وڏو آهي پري کان ئي ڏسڻ ۾ ايندو آهي. اڄ نه ان کي ڪو گهٽائي سگهندو نه ئي ان کي وڌائي سگهندو. استاد بخاري، سنڌي شاعريءَ ۾ هڪ وڏي حلقي جي اتساھ جو سبب پڻ رهيو آهي. اڄ به سندس ڪتاب تيزيءَ سان وڪرو ٿيندڙ ڪتابن ۾ شامل آهن ۽ بار بار ڇپجندا رهن ٿا. سنڌ جي گهڻن ئي شهرن وانگر دادو پڻ شهر نه پر هڪ احساس آهي. جنهن ۾ استاد بخاري جي شاعري ساھ کڻي ٿي ۽ محسوس ٿئي ٿي ان ڪري هو سدائين جيئرو رهڻو آهي. رسمي طور هن کي ياد ڪري ڄڻ اسان پاڻ کي ياد ڪريون ٿا، ڇاڪاڻ ته هو اسان جو اهڙو شاعراڻو ورثو آهي، جنهن تي اسانکي فخر محسوس ٿئي ٿو. ان سان گڏ تڪليف به محسوس ٿئي ٿي جڏهن استاد تي هڪ درجي کان هيٺ لهي ڳالهايو ٿو وڃي لکيو وڃي ۽ پڙهيو ٿو وڃي. استاد جو اڀياس جنهن سطح تي ٿيڻ گهرجي انتظاميا کي ان پاسي به ڌيان ڏيڻ جڳائي ۽ استاد کي انهن جي وارثيءَ کان به بچائڻ گهرجي. جن استاد کي ادب ۾ لاوراثيءَ ڏانهن ڌڪڻ جي ڀرپور ڪوشش ڪئي. پر استاد جي شاعريءَ سنڌ جي مضبوط وارثي حاصل ڪري ورتي، ڇاڪاڻ ته اها سنڌ جي شاعري هئي، سنڌين جي شاعري هئي ۽ وڌيڪ ته اها سندن جذبن جي ترجمان شاعري هئي. استاد جي شاعري سنڌ جي اهڙي سونهن آهي جنهن تي ڪو به شخص موهت ٿي سگهي ٿو ۽ اهو موھ هو سدائين لاءِ پنهنجي دل ۾ سانڍي سگهي ٿو. استاد سدائين اسان جي وچ ۾ هئو. اسين سڀ سندس آس پاس هئاسين، اڄ هو پاڻ نه آهي، اسان کان وڇڙي ويو آهي. تڏهن ئي ته سندس ورسي ملهائي رهيا آهيون. هو جيڪو سانگين جي وچ سدائين سالگرهون محسوس ٿيندو هئو.   (ڏيھاڙي عوامي آواز ڪراچيءَ ۾ ۹ آڪٽوبر ۲۰۲۱ع تي ڇپيل)   استاد بخاري سندس شاعريءَ جو فني ۽ فڪري جائزو - نائين آڪٽوبر ورسيءَ جي مناسبت سان يوسف ڀٽو استاد بخاري سنڌ جي اُنھن سدا ملوڪ شاعرن مان آھي، جنھن کي وستي وستي، واھڻ واھڻ مقبوليت ۽ مڃتا ملي. ھر سُٺي ۽ سُڄاڻ پڙھندڙ استاد کي پڙھيو، پڙھي اِئين محسوس ڪيو ھوندو ته ڄڻ استاد جي ھن شعر ۾ سندس ئي احساسن جي ڳالهڙي ھجي. استاد اھو ساڃاھ وند شاعر ھو جنھن وطن ۽ وطن جي ماروئڙن تي لکيو. ساڻيھ جي سُرھاڻ ته سندس شاعريءَ ۾ ائين رچي وئي، جيئن سانوڻ جي پھرين وسڪاري ۾ مٽيءَ ۾ اٿندڙ دلفريب مھڪ. استاد جي شاعراڻي سگھ، فن ۽ فڪر دراصل سندس شاعري، عام فھم لفظن، اصطلاحن، سلاست ۽ سادگيءَ ۾ آھي جو پڙھندڙ توڙي ٻڌندڙ کي موھي وجهي ٿي ۽ نتيجي ۾ ھُو بي اختيار “واھ واھ” ڪندو ٿو رھي. استاد بخاريءَ جو اصل نالو سيد احمد شاھ بخاري آھي. سندس والد صاحب جو نالو سيد حاجن شاھ آھي. ھُو ۱۹۳۰ع ۾ ڳوٺ غلام قادر چانڊيو، ضلعي دادو ۾ ڄائو. ھُن نوڪريءَ جي شروعات پرائمري استاد طور ڪئي. ايم اي تائين تعليم حاصل ڪيائين ۽ استاد ايم اي جي ڊگري ۱۹۶۴ع ۾ حاصل ڪئي. استاد بخاري جي شاعريءَ جا ۲۵ مجموعا ڇپيا. سندس پھريون شعري مجموعو “گيت اسان جا جيت اسان جي” ۱۹۷۱ع ۾ ڇپيو. ان کان علاوه سندس مشھور شعري مجموعن ۾ “نه ڪم نبريو، نه غم نبريو”، “اوتون جوتون”، “لھري لھري ۾ لالاڻ”، “ڪوڪڻ يا ڪلياڻ”، “زندگي زندگي”، “ميلا ملھار”، “ڳائي پيو جاڳائي پيو” ۽ ٻيا شامل آھن. استاد جي شاعريءَ جي خوبي آھي جو ان اسان کي پنھنجو گرويده بڻائي ڇڏيو ۽ ان تي ھي چند سٽون لکڻ کي پنھنجو اعزاز سمجهوسين. ھو ھڪ بلند فڪر شاعر ھو، سندس ٻول اندر جي احساسن کي بي اختيار ڇھن ٿا ۽ جنھن جي خوبصورت شاعريءَ جو سحر برقرار رھندو اچي. ادب جي ڪنھن به صنف ۾ لکڻ ڪو سولو ڪم نه آھي. پر جڏھن ڳالھ شاعريءَ جي ھُجي ته اھا رڳو ڪو حسين احساسن تي ته مشتمل نه ھوندي آھي پر شاعر زندگيءَ جي تلخ تجربن کي به بيان ڪري ٿو. اھا ئي ڳالھ استاد پنھنجي ھن چؤسٽي ۾ ڪھڙي نه خوبصورتيءَ سان بيان ڪري ٿو: چيائون او شاعر اوھان ڌرتتيءَ جو، مٿي تي تغاريون رکي ڪونه سگهندو. مڃيوسين او ساٿي، مگر رات آڌيءَ، اوھان تڙپي تڙپي لکي ڪونه سگهندو. ڀلوڙ شاعر فيض احمد فيض ھڪ ھنڌ لکيو آھي ته: “ٻڌندا پيا اچون ته ڪنھن شاعر يا اديب جو صحيح مقام ايندڙ نسل متعين ڪندا آھن، اھا ڳالھ پنھنجي جڳھ تي مڃيل آھي پر اھو ڏسڻ به لازم آھي ته سخنور پنھنجي زمان ۽ مڪان جي دائري ۾ ڪيترين دلين ۾ گهر ڪيو آھي ۽ ان جي چيي سان ڪيترن پڙھڻ وارن کي محسوس ٿيو ته ڄڻ ھي به منھنجي دل ۾ آھي” استاد جي شاعري به ان معيار جي ثابت ٿي جو کيس ايتري ڀرپور عوامي موٽ ملي. استاد يقينن خوش قسمت آھي جو کيس نه صرف ادبي حلقن پر عوامي سطح تي به پذيرائي ملي. ادبي تجزئي نگارن موجب ته توڙي جو ھُن حُسن پرست ھُئڻ ڪري عشقيه شاعري به ڪئي ۽ سندس شاعريءَ ۾ جمالياتي عنصر به نمايان آھي پر بنيادي طور تي استاد ھڪ انقلابي شاعر آھي. سنڌي شاعريءَ جي مطالعي دوران جنھن شيءِ مونکي وڌيڪ متاثر ڪيو آھي، اھا آھي اُميد پرستي. حضرت شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ رح جي شاعريءَ ۾ ته اميد پرستي ڪمال جي آھي. بلڪ اميد جا اھڙا عڪس ٻي ڪنھن شاعريءَ ۾ ملڻ مشڪل آھن. سنڌي ٻوليءَ جي ٻين شاعرن به اميد پرستيءَ تي سُٺو لکيو. ڇو ته اھا اميد ئي آھي جيڪا انسان کي ڪنھن به طرح مايوس ٿيڻ نٿي ڏي، ھر بار جيئاري ٿي. اميد پرستي اھا آھي ته انسان تي لازم آھي ته اُس جي سفر ۾ وڻن جي گهاٽي ڇانوَ جي آس جو حوصلو ڌاري ۽ ان کي من ۾ سمائي رکي، خود ھلندو رھي، اُھا ڇانوَ ان کي ضرور ملندي. سو استاد جي شاعري به اميد جي ان تخيل سان مالامال نظر اچي ٿي. سندن ھڪ شعري مجموعي جو ته نالو ئي “پير نه ھٽي پوئتي” آھي. سو استاد جي شاعريءَ ۾ اميد جا اھي سوجهرا ضرور آھن. اميد، ناڪاميءَ جي انڌيرن کي مات ڏيندڙ صبح جي چِٽن سوجهرن جيان آھي. جيڪي واپس ورڻ ڄاڻن ئي نٿا. استاد بخاري ڪيڏو نه خوب چيو: اسان ارتقا جا پڪا عاشق آھيون، ورڻ کان وڌڻ ۾ مزو ٿو اچي ڙي. استاد بخاري جيڪي شعر چيا، انھن ۾ اميد سان گڏ ھمت ۽ حوصلو آھي. سندس ھڪ نظم “ارمان نه ڪر، ارمان نه ڪر” ۾ ھُو جيئڻ تي اُتساھيندي چوي ٿو ته: ڪنھن غفلت ۾ غيباڻو ٿي، گگدامن جان گذران نه ڪر. انھيءَ نظم ۾ ھُو اڳتي ھڪ مصرعه ۾ چوي ٿو ته: ڪا جوت جاڳائي جيئڻو اٿئي، ھي ماڳ ملھائي جيئڻو اٿئي. سندس اِنھن ئي شعرن ۾ ڏسي چئي سگهجي ٿو ته استاد اميد سان گڏ زندگيءَ جو به شاعر آھي. منجهس عاجزي به اھڙي جو استاد “چوٽ کائي درگذر” جو به قائل آھي. جيءُ جنھن کي چيم، جهڻڪ تنھن کان مليم؛ چوٽ ڏاڍي لڳم، پر ڪيم درگذر. استاد جو شاعراڻو شعور، فڪر ۽ ڏات بلند پايي جي آھي. درحقيقت استاد بخاريءَ جي شاعريءَ ۾ سُرت سڄاڻ جا اھي ڏيئا روشن آھن، جيڪي پڙھندڙ يا ٻڌندڙ جي احساسن کي بھار جي ترو تازگي عطا ڪن ٿا. استاد شاعريءَ جي تقريبن ھر صنف تي طبع آزمائي ڪئي آھي. ھُن جنھن به صنف تي لکيو عمدگيءَ سان لکيو. ان کان علاوه استاد جي شاعريءَ ۾ ھجر جو عنصر به محسوس ٿئي ٿو ته ان کي بيان ڪرڻ جو ڍنگ به نرالو آھي: مون ٿي پڇيو، ھن کان سائين، مون کان وڇڙي ڪيئن ٿو ڀانئين، ھُو به کلي پيو، مان به کلي پيس، کلندي کلندي روئي ڏنائين. ڏسجي ته شاعري انسان جي احساسن جي اظھار جو ذريعو آھي. جنھن شاعر وٽ اظھار جي جُرئت ۽ بيان جو سليقو ۽ عمدگي ھجي ته پوءِ اھو شاعر عوام وٽان قدرداني ۽ مڃتا ته ضرور ماڻيندو ۽ استاد بخاري به سنڌي شاعريءَ جو اھڙو ئي ھڪ معتبر نانءُ آھي، جنھن وٽ اھي خوبيون آھن. استاد پنھنجي خوبصورت جذبن ۽ احساسن جو اظھار ۽ عام ماڻھن جي ڏکن ۽ سُورن جي ڳالھ کي شاعريءَ ۾ وڏي خوبيءَ سان بيان ڪيو آھي. استاد تقريبن شاعري جي ھر صنف ۾ طب آزمائي ڪئي ۽ سندن شاعري سنڌي ادب جو لازمي سرمايو بڻجي وئي آھي. ھُو انسان جي مختلف ڪيفيتن عشق و محبت کان وٺي حقن جي حاصلات، اميد کان وٺي اتساھ تائين کي شعر جي سانچي ۾ وجهي وٺڻ جي صلاحيت رکندڙ آھي. لفظن تي سندس گرفت به آھي، لفظن جي استعمال ۾ شاعراڻي ھنر کان به واقف آھي. اھو به ائين جو شاعريءَ جي جنھن به صنف ۾ ڳالھ جو اظھار ڪرڻ چاھي ته ان لاءِ ھُو آسانيءَ سان لکي سگهي. استاد محبتن جو به شاعر آھي. خود به محبت بابت اظھار ڀلوڙ شاعراڻي رنگ ۾ ھن ريت ٿو ڪري: ھڪ پيار يار ڄاڻان، ٻي ڪار ڪانه ڄاڻان. استاد بخاريءَ جي شاعري پڙھي ڪڏھن ڪڏھن ته ائين به لڳندو آھي ته ھو لفظن جي ذخيري ۽ تشبيھن جي مالها سان مالامال آھي، ڄڻ ته لفظ سندس آڏو احترامن بيٺا ھُجن. ان کان علاوه ھيءَ ڳالھ به محسوس ٿئي ٿي ته استاد عام ماڻھوءَ جي درد جو شعور رکندڙ شاعر آھي ۽ عام ماڻھوءَ جي مزاج موجب ئي عام فھم شعر سرجيا، جيڪي سولائيءَ سان سمجھ ۾ ايندڙ آھن. ڪنھن سُٺي شاعر جي اھم خوبي اھا ئي ته آھي! ڪنھن رسالي ۾ ھڪ ھنڌ تي اھو به پڙھي معلوم ٿيو ته استاد ھڪ وڏو ۽ سُٺو موسيقار به ھو، جو ھن ۲۰۰ جي لڳ ڀڳ پنھنجي گانن/ شاعريءَ جون ڌنون پاڻ ئي ترتيب ڏنيون ھُيون. اُستاد جا ڪي ته شعر اھڙا آھن، جو بار بار پڙھڻ ۽ ٻڌڻ تي دل پئي چاھيندي آھي. استاد ھن ڌرتيءَ جو باڪردار ۽ صحيح معنيٰ ۾ عاشق شاعر به آھي. سنڌ ته ڄڻ سندس شاعريءَ جو محور ھجي! جو قوم جيئاري اھو جيئندو رھندو، جو عام اجاري اھو جيئندو رھندو، مون کي تاريخ ۽ تقدير ڏني پڪ آ، جو سنڌ سنواري اھو جيئندو رھندو. استاد کي جيتري قدر پيار، محبت جهڙن جذبن کي شاعريءَ ۾ اُڻڻ جو احساس ھو، اوترو ئي استاد کي صحيح معنيٰ ۾ ماڻھپي، ٻولي، امن ۽ جستجو جهڙن موضوعن کي پنھنجي شاعريءَ جو حصو بڻائڻ جو ھُنر پڻ آھي. ھُو زندھ دل شخص طور زندگيءَ جي صحيح معنيٰ ۾ واقفيت رکندڙ شاعر آھي. ھُو انسان لاءِ ھر حال ۾ پيار، امن، ڀائپي ۽ جُستجو ضروري سمجهندڙ شاعر طور ڏسجي ٿو. وڌيڪ اھو ته استاد کي اميد جي آگهي رھي، ائين جيئن گُل ٽڙي ته ان جي رنگ و بو ان جو تعارف ڪرائي. استاد جي شاعريءَ ۾ عجيب خوشبو آھي. ھڪ الڳ رنگ آھي. ھُن ته سنڌي شاعريءَ کي اھڙا نوان لاڙا ۽ رنگ ڏنا، جيڪي اڳتي ھلي ٻوليءَ سان گڏ خود سندس به سڃاڻپ بڻجي ويا. قوم جي شعور جا سوجهرا سندس ئي شاعريءَ ۾ وڌيڪ واضع انداز ۾ پسي سگهجن ٿا. ھُو سنڌي شاعريءَ جي اُڀ جو اھو ستارو آھي، جنھن جي روشني ھتان جو عام ماڻھو به آسانيءَ سان پسي سگهي ٿو. استاد بخاري جي شاعريءَ جي عظمت ان مان به چٽي آھي جو فنڪار سندس شاعري ڳائڻ پاڻ لاءِ اعزاز سمجهن ٿا. اردو شاعريءَ جي حوالي سان فيض احمد فيض جي لاءِ چيو وڃي ٿو ته “لفظ ان جا غلام ۽ تشبيھون ان جون ڪنيزون آھن. ” اگر اھا ڳالھ آھي ته پوءِ سنڌي شاعري جي حوالي سان اھا ڳالھ استاد بخاريءَ لاءِ چوڻ اجائي نه ھوندي. استاد سنڌي شاعريءَ جي اھا خوشبو آھي جيڪا ھر سُٺي پڙھندڙ توڙي ٻڌندڙ کي فرحت بخشي ٿي. يقينن ھر دؤر ۾ استاد جي شاعري مڃتا ماڻيندي رھندي. استاد ۾ بظاھر ٻي ڪا به خوبي ناھي، ھڪ سونھن جو پوڄاري ٻيو سنڌ يار آھي.   (ڏھاڙي عبرت حيدرآباد ۾ ۹ آڪٽوبر ۲۰۲۱ع تي ڇپيل)   استاد بخاري پِرهَه جا پيغام پُهچائيندڙ شاعر تحرير: سرمد کوسو ڪنهن ٿي ڄاتو ته دادوءَ ۾ سائين حاجن شاھ جي گهر ۾ جنم وٺندڙ ننڍڙو ’پُنهل شاھ‘، ’احمد شاھ‘، ’آسي’۽ ’دردِي ‘ٿيندي، “اُستاد بخاري” بڻجي ويندو ۽ سنڌ جي هر ننڍي وڏي وٽ وڏي مقبوليت ماڻيندو! استاد بخاريءَ جو نانءٌ ذهن ۾ ايندي ئي خوبصورت سنڌ جو تصوّر ذهن ۾ ترِي اچي ٿو، جيڪا هر قِسم جي بيمارين، بُراين، بُڇڙاين، ڏاڍين ۽ ناجائزين کان پاڪ سنڌ آهي. . . سرسبز ۽ شاداب آهي. . . جنهن ۾ هر طرف خوشحالي آهي. هر طرف حُسن آهي. . . سونهن آهي. . . پيار ئي پيار آهي. . . . تڏهن ته پاڻ چوي ٿو: ڇا قوم تي لکان مان! ڇا حُسن تي لکان مان! افسوس. . . ! زندگي هڪَ. . . پُورو نٿو پوان مان. . . استاد بخاريءَ کي اسان کان جسماني طور وڇڙئي ۲۹ سال ته ٿي ويا آهن، پر استاد پنهنجي ڪمال جي شاعريءَ ذريعي اسان جي دلين ۾ موجود آهي. منهنجي خيال ۾ استاد بخاري ڪنهن روايتي تعارف جو محتاج ناهي، جو ويهي سندس پيدائش جي تاريخ يا ملازمت جي ريڪارڊ بابت لکجي، استاد ان تعارف کان گهڻو مٿانهون آهي. استاد کي اڃا فڪري طرح دريافت ڪرڻ جي ضرورت آهي. استاد کي رڳو عوامي ۽ رومانوي شاعريءَ تائين به محدود نٿو ڪري سگهجي. عوامي ۽ رومانوي رنگ سندس وسيع ۽ گهڻ رخي شاعريءَ جو فقط هڪ پاسو آهي، جڏهن ته استاد هڪ مفڪّر ڪوي آهي. استاد بخاري سنڌي سماج جو صحيح معنيٰ ۾ سچو رهبر آهي. جيڪو اتساهي به ٿو، دشمن کي للڪاري به ٿو. . . پنهنجن دردن تي ڪُوڪارَي به ٿو. . . کِلائي به ٿو، روئاري به ٿو، ته سمجهائي به ٿو. استاد بخاريءَ جي شاعري، گهڻ پڙهيو توڙي گهٽ پڙهيو ٻئي شوق سان پڙهن به ٿا، ته آسانيءَ سان سمجهن به ٿا. اِهو استاد جي ڪلام جو ڪمال آهي، جو پاڻ وڏي ۾ وڏي ۽ گَهِري ڳالھ ۽ فڪر کي به آسان ٻوليءَ ۾ پڙهندڙن تائين پُهچائي ٿو ڇڏي. انهيءَ ڪري ئي سندس ڪلام کي تمام گهڻن فنڪارن ڳائي تمام گهڻي مقبوليت ماڻي آهي. استاد بخاريءَ جي شاعريءَ جي سادگي ئي انهيءَ جي سُونهن آهي. هر ٻچو ٻُڍو پيو کيس جُهونگاريندو آهي. مان نه ئي شاعر آهيان ۽ نه ئي شاعريءَ جي اصولن ۽ قاعدن جي ڄاڻ اٿم، پر پوءِ به هڪ پڙهندڙ جي حيثيت ۾ مون اِهو محسوس ڪيو آهي ته، استاد بخاريءَ جي ترجيح، شاعريءَ جي اصولن ۽ قافيي. . رديف ۾ پاڻ کي الجهائڻ بجاءِ پنهنجي پيغام کي اثرائتي انداز ۾ پڙهندڙن تائين پُهچائڻ آهي. اسان وٽ هِن وقت وڏو مسئلو اهو آهي، ته هر شخص بهتريءَ لاءِ پنهنجي وڙان ڪا ڪوشش ڪرڻ بجاءِ رڳو روئڻ پِٽڻ يا ٻين کي ڏوراپا ۽ مهڻا ڏيڻ ۽ شڪايتون ڪرڻ ۾ پورو آهي. استاد بخاري اهڙي منظر کي شاعراڻي پيرائي ۾ ڪجھ هِن طرح چِٽيو آهي: نه روئڻ پِٽڻ ۾ اسان جو علاج نه سَٿرون ڪُٽڻ ۾ اسان جو علاج ڌيئون پُٽ سڀيئي ته – ڌرتيءَ ڄڻيا، اُٿي پئو! اُٿڻ ۾ اسان جو علاج! عام طرح به، هر استاد جو ڪم رهنمائي توڙي نصيحت ڪرڻ ۽ سنئون گس ڏَسڻ هوندو آهي. هيءَ شاعري نصيحت ۽ رهنمائي ناهي ته ٻيو ڇاهي! اسانجي هر ٻئي ماڻهوءَ وٽ هر مسئلي جو جواب به اهو ئي بيوسي وارو هوندو آهي ته “ڇا ڪجي!”، پر استاد اهڙن مايُوس ماڻهن کي چوي ٿو: “ڇا ڪجي!” کي ڇڏ بخاري! اُٿ، اُٿون! ڪر تِکي تڪڙي تياري. . اُٿ، اُٿون! سمنڊ ٿيون، سيلاب ٿيون، برسات ٿيون! ظلم آهي ڀُونءِ ٻاري، اُٿ اُٿون! پنهنجيءَ قوم ۽ ديس سان ايڏو پيار ۽ اُنسيت تمام گهٽ ماڻهن کي هوندي آهي. استاد کي هر خوبصورتيءَ سان عشق آهي. هُو شعور ۽ اندر اُجارڻ واريءَ تعليم جو حامي آهي. کيس خبر آهي ته سماج جي اونداهين جو سبب جهالت ئي آهي ۽ جيستائين انهيءَ اوندھ مان جان نه ڇٽندي، تيسين اسان جو معاشرو ايئن ئي سُورن ۾ هوندو. تعليم جي اهميت بابت پاڻ ڪجھ هيئن ٿو چوي: جِهِلَ جي اُونداھ کي تيلي هڻو! علم جُون ڏياٽيُون کڻو. . . ڏياٽيوُن کڻو! خود اوهين استاد آهيو سوجهرو سنڌ کي ٺاهي وٺو. . . ٺاهي وٺو. . . استاد بخاريءَ پنهنجن خيالن ۽ احساسن کي قوم جي امانت سمجهندي، اها ڪوشش ڪئي، ته سندس شاعري گهڻن ماڻهن تائين ڪتابن جي صورت ۾ توڙي گيتن جي صورت ۾ پُهچي. انهيءَ ڪري ئي استاد جي شاعريءَ جا جهجها ڪتاب شايع ٿيا بلڪ اڄ تائين ٿيندا رهن ٿا. سندس ڪافي ڪتابن جا هڪ کان وڌيڪ ايڊيشن به شايع ٿيا آهن. اها مقبوليت تمام گهٽ شاعرن جي حصي ۾ ايندي آهي. ڪهڙي انساني ڪيفيت آهي، جنهن تي استاد ناهي لکيو. . . . . ڏُک هُجي، سُک هجي، پيار جو اظهار هجي! يا وري ديس جو درد. . . استاد هر ميدان ۾ پاڻ ملهايو آهي. استاد هر فرد جو آواز آهي، سندس مزاج ۽ ڪيفيت جهڙِي به هُجي، هُو ان ڪيفيت جي اظهار لاءِ استاد جي لفظن جو ئي سهارو وٺي ٿو. استاد بخاري ان حوالي سان به عظيم آهي، جو پاڻ پنهنجي طبيعت جي ناچاقيءَ باوجود سرڪار کي امداد ۽ وظيفن جي اپيل ڪرڻ بجاءِ واضح لفظن ۾ اهو چيو ته: “مونکي سرڪاري امداد ۽ وظيفن جي ضرورت ناهي!” نه ته اڪثر سرنديءَ وارا فنڪار ۽ اديب به هلڪي ڦلڪي بيماريءَ جي صورت ۾ به پيا سرڪار کي اپيلون ڪندا آهن. شاعرن توڙي فنونِ لطيفه سان واڳيل ڪنهن به فنڪار جي ٻين فنڪارن سان ڀيٽ ڪرڻ هڪ ناڪاري عمل آهي، ته فلاڻو، فلاڻي کان وڏو شاعر آهي، يا فلاڻو، فلاڻي کان پُختو شاعر آهي. شاعر، شاعر ئي هوندو آهي، جيڪو پنهنجن خيالن جو اظهار پنهنجي انداز ۾ ڪري ٿو. اُهو انداز ڪيترو مقبول ۽ ديرپا آهي، ان جو فيصلو وقت ئي ڪندو. جيئن جيئن وقت گذرندو، تيئن تيئن استاد بخاريءَ جي شاعري نون رنگن سان اسان جي سامهون ايندي ويندي. استاد رڳو ٻين کي نصيحت ۽ ميارون نٿو ڏئي، پر پنهنجو پاڻ کي به چوي ٿو ته: مان ٻين وانگر اکيون ٻوٽي سُمهان، رات جي تارن کي تڙپائيندو ڪير! آنءُ جي مدهوش ٿي ليٽي پوان، پرھ جا پيغامَ پُهچائيندو ڪير!   (ڏھاڙي عوامي آوز ڪراچيءَ ۾ ۹ آڪٽوبر ۲۰۲۱ع تي ڇپيل) استاد بخاري سندس شاعريءَ ۾ قومي جاڳرتا - ورسي جي مناسبت سان. ستار سروهي سنڌ جو ڪلاسيڪل ادب هجي يا جديد ادب، سماج ان جو مُک موضوع رهيو آهي. ادب ۾ موجود سموريون تحريڪون خاص ڪري ترقي پسند تحريڪ جو ڄڻ ته بنياد ئي نج سماجي حقيقت نگاري تي بيٺل آهي. شاعريءَ جو سماج سان ڪيترو ڳانڍاپو آهي؟ ان جو پيرو کڻنداسين ته اسان کي معلوم ٿيندو ته اهو ئي ادب صدين تائين جيئرو رهندو آيو آهي، جنهن ۾ سماج جي عڪاسي ڪئي وئي آهي يا ماڻهن جي ڳالهه ڪئي وئي آهي. شاعري جو سماجي ڪارج ڇا آهي؟ ان لاءِ ڪئين ڪتابن جو جائزو وٺڻ بعد اهو چئي سگهجي ٿو ته ادب زندگي آهي ۽ جيتري زندگي گوناگون آهي، اوترو ئي ادب به گوناگون آهي. ادب جي گوناگوني سبب شاعري جا ڪارج به گهڻا ٿي پون ٿا. خود استاد بخاري هڪ انٽرويو ۾ چيو هو ته ”شاعري اندر جون دونهون آهي، ان دونهي کي ٻاهر نڪرڻو آهي. اهو به هڪ ڪارج آهي. ٻولي آهي، محاورا آهن، اصطلاح آهن، ٻولي جو واڌارو آهي، شاعري ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪري ٿي“ (۱) سنڌ جي جديد ادب ۾ قومي ۽ سماجي جاڳرتا ڪيتري آهي؟، ان جو اندازو استاد بخاري کي پڙهڻ کانپوءِ لڳائي سگهجي ٿو، شاهه عبداللطيف ڀٽائي رحه کانپوءِ نج عوامي سطح تي اچي عوام جي مسئلن تي جهڙي ريت استاد بخاري دل کولي لکيو آهي، ٻئي ڪنهن به نه لکيو آهي، ايتري قدر جو هڪ ڀيري بخاري صاحب کي پاڻ اهو اعتراف ڪرڻو پيو ته هن پنهنجي شاعريءَ جا ۳ حصا قومپرستيءَ واري فڪر تحت لکيا آهن. آئون پنهنجي هن ريسرچ مقالي ۾ استاد بخاري جي شاعري ۾ موجود قومي جاڳرتا ۽ سماجي شعور کي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندس. استاد بخاريءَ جي شاعريءَ مان ئي مثال کڻي اهو تجزيو ڪنداسين ته استاد پنهنجي شاعريءَ ۾ ڪيترو جاندار۽ اثرائتي نموني قومي جاڳرتا جي ڳالهه ڪري سگهيو آهي. استاد بخاري جي شاعريءَ ۾ هڪ لحاظ کان جماليات ۽ رومانونيت کان وڌيڪ هڪ منظم ڪوششن سان سماجي پهلو ملي ٿو. ائين محسوس ٿئي ٿو ته استاد سنڌي قوم جي ڏکندڙ رڳ تي وڃي هٿ رکيو آهي. هن سنڌي قوم جو نبض شناس بڻجي هن قوم کي لاحق بيمارين ۽ مسئلن کي چڱي ريت ڄاتو ٿي. استاد هڪ باهمت، بهادر ۽ بيباڪ قلم ڌڻي هو، جنهن وڏي جرئت ڪري قوم کي وقت ۽ حالتن سان مهاڏو اٽڪائڻ جو سبق ڏنو. استاد جي شاعري ۾ آمريت خلاف جڏهن نفرت ڀڙڪو کائي شعر جو روپ ڌاري ٿي ته ڄڻ استاد هڪ پاسي ڏکويل ۽ پيڙيل ديس واسين جي ڦٽن تي پها رکندو هجي ته ٻئي پاسي وري کين چوندو هجي ته اهي پنهنجي حقن لاءِ اٿي کڙا ٿين.  استاد جيئن ته عوام منجهان ئي هو، ان ڪري هو پيڙيل، بکايل، ڏکايل، غربت ۽ بدحالي جي ور چاڙهيل ماروئڙن سان هر محاذ تي گڏ بيٺو نظر اچي ٿو، سندس قول ۽ فعل ۾ ڪو به تضاد ناهي، تڏهن ئي ته هن لکيو: ڪنول گل مان ڪوڪو نه ٿيندو نه ٿيندو، بخاري کان دوکو نه ٿيندو نه ٿيندو، ملهائي نه جو ٿڃ جيجل جي لوڪو! اهڙو ڪو به ٿوڪو نه ٿيندو نه ٿيندو. (۲) استاد هڪ وطن دوست، جمهوريت پسند ۽ حب الوطني جي جذبي سان سرشار قلمڪار هو، جنهن سمجهيو پئي ته قوم سان غداري ۽ ڌرتي ماءُ سان بيوفائي جهڙو ٻيو ڪو به ڏوهه ناهي، اهو ئي سبب هو جو مٿئين شعر ۾ هن ڌرتيءَ سان دوکو ڪندڙن جي نندا ڪئي آهي.  استاد جنهن دور ۾ پيدا ٿيو، سياسي ۽ سماجي طور تي سنڌ لاءِ اهي ڏينهن ڏاڍا ڏکيا هئا، ان ڪري هو پنهنجي شاعري ذريعي جاڳرتا جي هڪ تحريڪ بڻجي پيو، بي پهچ ۽ بي سهارا ماڻهن جو سهارو بڻيو. گونگن ۽ گگدامن جي زبان بڻجي پيو، استاد مڪمل طور تي ڌرتي ۽ ڌرتيءَ وارن لاءِ فڪرمند تخليقڪار هو، تڏهن ئي ته هن لکيو هو: هيءَ قوم پئي ڦٿڪي، هي دل به پئي ٿي تڙپي، هن قوم تي روئان يا، هن حال تي روئان مان!(۳) استاد قوم کي جاڳائڻ پنهنجي لاءِ بنيادي فرض پئي سمجهيو، هن ڄاتو پئي ته کيس ئي پنهنجي ماڻهن لاءِ لکڻو آهي، ڪُڇڻو آهي يا تڙپڻو آهي، ٻيو ڪير ڀلي لِکي نه لِکي، ڪُڇي نه ڪُڇي ۽ تڙپي نه تڙپي، پر کيس ئي اهو قومي فرض نڀائڻو آهي. مان ٻين وانگر اکيون ٻوٽي سمهان، رات جي تارن کي تڙپائيندو ڪير؟ مان به جي مدهوش ٿي ليٽي پوان! پرهه جا پيغام پهچائيندو ڪير؟(۴) فطرتي حسناڪين جي شاعر وليم ورڊس ورٿ لکيو آهي ته شاعر انسان جي جذبات ۽ فطرت ۾ هڪجهڙائي پيدا ڪري ٿو، هو ماڻهن جي شعور کي منظم ڪري نون نون احساسن کان واقف ڪري ٿو، شاعر جي سوچ ۽ احساس ۾ انساني امنگن جو روح رچيل هوندو آهي، شاعر فقط شاعرن لاءِ نه پر عام ماڻهن لاءِ لکن ٿا. وليم ورڊس ورٿ جي هڪ شاعر لاءِ پيش ڪيل مٿئين وصف استادي بخاري تي سئو سيڪڙو ٺهڪي اچي ٿي. بخاري صاحب به اجتماعي ۽ عوامي امنگن جي عڪاسي ڪئي آهي. ٽي ايس ايلٽ پنهنجي مضمون ”شاعري جو سماجي ڪارج“ ۾ لکي ٿو ته شاعري پنهنجي زورَ ۽ تاثير جي مناسبت سان سڄي قوم جي ٻول، چال، شعور ۽ ادراڪ تي اثر وجهي ٿي. شاعريءَ جو سماجي ڪارج جي حوالي سان هيل تائين جيڪي ادبي تحريرون سامهون آيون آهن، يا گفتگو ٿي آهي، ان جو سمورو تت اهو آهي ته شاعر بنيادي طور تي ماحول جي نمائندگي ڪندڙ، قوم جي مسئلن جو ادراڪ ڪندڙ ۽ انهن تي لکندڙ ئي هوندو آهي. شيخ اياز ڪنهن هنڌ پنهنجي شاعريءَ لاءِ لکيو هو ته ”مان ماضيءَ جي ماضي ۽ مستقبل جي مستقبل جو شاعر آهيان، ساڳئي طرح بنا ڪنهن وڌاءَ جي استاد لاءِ چئي سگهجي ٿو ته استاد به اسان جي ماضي جي ماضي ۽ مستقبل جي مستقبل جو شاعر آهي“(۵) استاد فطري طرح نه رڳو سنڌ جي اجتماعي شعور جو نمائنده شاعر آهي پر هو رهبر به آهي، جنهن هڪ راهه ڏني، ويساهه ڏنو ۽ اتساهه ڏنو آهي. ناز سنائي پنهنجي مقالي ”استاد سنڌ جو پورهيت شاعر“ ۾ استاد لاءِ زبردست ڳالهه ڪئي آهي، سا اها ته” استاد سنڌ جي سموري جدوجهد ۾ پوءِ اها سياسي جدوجهد هجي، سماجي جدوجهد هجي، علمي ۽ ادبي جدوجهد هجي، ان سموري جدوجهد ۾ هو سنڌ جي ويڙهاڪ ماڻهن، سياسي ڪارڪنن سان گڏ رهيو آهي، سنڌ تي جنهن وقت به سامراج طرفان وار ٿيو ۽ سنڌ جي جن به ماڻهن سرڪار سان سينو ساهيو، استاد بخاري انهن سان گڏ بيهي رهيو“. (۶) استاد ڄاتو پئي ته سماج ۾ طبقا ئي رڳو ۲ آهن، هڪ ظالم ۽ ٻيو مظلوم، هڪ ڦرجندڙ، ٻيو ڦريندڙ، هڪ شاهوڪار، جاگيردار، امير ۽ ٻيو غريب، ڏتڙيل ۽ هيسيل. استاد اهو به ڄاتو پئي ته سنڌي ماڻهو ڪيڏو نه پوئتي پيل آهي، ان ڪري ئي هڪ هنڌ هن لکيو هو ته: “قيادت تي ميار ضرور آهي پر اسان جي قوم ٻيو ڪردار ادا نه ڪري سگهي آهي، اسان جي قوم اديبن جون لکڻيون پڙهي ٿي پر ٻڪرين جي ڌڻ وانگر مدي خارج قيادت کي چنبڙي پئي آهي. انهن کان اڳتي نه ٿا وڌن، انهن جو احتساب نه ٿا ڪن، جيڪڏهن اسان جي قوم انهيءَ قيادت کي ڳلي کان جهلي چوي ته اسان کي نٿا کپو ته قيادت خود بخود پويان لڳي ويندي. (۷) استاد پنهنجي ٻولي، قوم ۽ انسان ذات جي ڀلائي لاءِ لکيو، پرمارن سان ويڙهاند ۽ پورهيت عوام سان ساٿ ڏيڻ واري شاعري ڪئي، سندس وکر ڪڏهن به پئي پراڻو نه ٿيندو. استاد جا هيٺيان شعر سندس قوم لاءِ اُلڪي کي چٽيءَ ريت بيان ڪن ٿا ۽ ساڳي ريت اهو به ٻڌائين ٿا ته قومي ٻڌي، ايڪي ۽ جدوجهد کانسواءِ ڪجهه به ناهي. جيڪو ڌارين جو محتاج، ڪڍڻو آ سو، رسم رواج، پنهنجا وَڍَ ۽ پنهنجو ويڄ، پنهنجو سوچيو، پاڻ علاج (۸) يا وري هي ڪمال جون سٽون، جيڪي پنهنجي جدوجهد جو ڏس ڏين ٿيون. پنهنجون راهون پاڻ ٺاهيو ساٿيو! قافلي کي تيز ڪاهيو ساٿيو! ڄاڻ پهتئو، دور ناهيون ساٿيو! دل نه لاهيو، دل نه لاهيو ساٿيو! (۹) استاد ڪيڏي نه ڪمال سان هڪ طرف پنهنجي مسئلن جو پاڻ علاج ڪرڻ جو درس ڏئي ٿو ته ٻئي پاسي وري اهو به چوي ٿو ته ڌارين تي نه ڀاڙيو، قافلي کي تيز ڪاهيو ته جيئن منزل ماڻي سگهو. استاد حقيقي معنيٰ ۾ سنڌي قوم جو وڏو نبض شناس هو، جنهن وڏي سليقي سان سنڌي ماڻهن جي ڪوتاهين ۽ ڪاهلي تي تنقيد ڪئي آهي ۽ ان تي ٽوڪ ڪئي اٿس ته هڪ پاسي سڄي سنڌ سورن ۾ آهي ته ٻئي پاسي وري اسان شهپر وٽيندا هڪ ٻئي سان وڙهڻ ۾ پورا آهيون. سنڌ جي سورن جو، ڪونهي آند پاند، گهر ڊٺل، وِهڪيل ڍڳي، ڪمزور ڏاند، پوءِ به شهپر کي وٽيندي پيو چوي، سئوٽ سان ڪرڻو اٿم جلدي پلاند (۱۰) قوم لاءِ هن کان وڌيڪ ڀلا ٻيو ڪهڙو فڪر ٿي سگهي ٿو جو ان کي مڙسيءَ سان ڪمائڻ، علم حاصل ڪرڻ ۽ ڌرتيءَ سان محبت ڪرڻ جو درس ڏجي. جيئن هيٺين شعر ۾ استاد اهو فرض نڀايو آهي. پوک، مزدوري، هُنر، ڌنڌو، پڙهو! رات توڙي ڏينهن، مڙسيءَ سان ڪمايو دوستو، جهنگ ۾ پکڙي وڃو، شهر کي چُهٽي وڃو، پنهنجي ڌرتيءَ تي قدم، پنهنجا ڄمايو دوستو. (۱۱) قومي شعور جو هي ٻيو مثال به ڪيڏو نه ڪمال جو آهي، جو ماڻهن کي استاد چوي ٿو ته سڄي سنڌ کي سنواريو ۽ نينهن نڀايو. مٺيءَ کان ڇِني، شاهبندر کان ر يتي، سڄي سنڌ پنهنجي سنواريو، سجايو، ٻنين ۾، مِلُن ۾، ڪمايو، ڄمايو، ”سدا سنڌ جيئي“ جو نعرو لڳايو. (۱۲) استاد هڪ معاشيات جي ماهر جيان اهو ڄاتو پئي ته قوم جي گهڻن مسئلن جو حل ان جي معاشي طور تي مضبوط هجڻ سان آهي. بيروزگاري جي خاتمي ۽ پاڻڀرو ٿيڻ لاءِ ضروري آهي ته هر ماڻهو علم به حاصل ڪري ته هُنر به، ٻنين کان ويندي مِلُن تائين ۽ ٻهراڙين کان ويندي شهرن تائين وڃي ڪمائي ۽ ڌرتي سان نينهن نڀائي. استاد قوم ۾ هر وقت عزم، حوصلو، ولولو ۽ جوش پيدا ڪيو آهي ته جيئن قوم مايوسي کي ڇڏي نجات لاءِ اڳتي وڌندي رهي. هي ضروري ناهي، هر هر زلزلو پيدا ڪجي، قوم ۾ ليڪن، مسلسل ولولو پيدا ڪجي، مشڪلاتون اينديون رهنديون، پر ٻڌو مشڪلڪشا! هر قدم تي هوش سان گڏ حوصلو پيدا ڪجي. (۱۳) يا وري هن شعر ۾ ڪيڏو نه قومي شعور ڏنو اٿس. ڇو ڪٿي رڪجون رفيقو، ارتقا رڪجي نه ٿي، زندگي جي آرزو ۾، جستجو ٿڪجي نه ٿي، ساٿيو، سندرا ٻڌي، هلندا هلو، وڌندا هلو، پاڻ ڇو بيهي رهون، دنيا جڏهن بيهي نه ٿي). (۱۴) استاد هڪ نفسيات دان جيان سنڌي قوم کي مايوسي ڇڏي ڪنهن بيساکي بدران پنهنجي پيرن تي پاڻ هلڻ به سيکاري ٿو ۽ اهو طريقو ٻڌائي ٿو ته ڪيئين مسلسل ميدان ۾ هلڻو آهي ۽ رڳو حوال ڪرڻ بدران عمل جي ميدان ۾ ڪجهه ڪرڻو آهي. ويٺي ويٺي وات جي رَد ڪَدُ مان ڪهڙو فائدو، جو ڪِري، اٿندو، اُٿي هلندو، اهو وڌندو پيو. (۱۵) ۱۹۴۷ع ۾ پاڪستان جي وجود ۾ اچڻ کانپوءِ ٿورڙي ئي عرصي ۾ جڏهن ون يونٽ مڙهيو ويو. سنڌ ۽ سنڌي ٻولي تي ڪات ڪهاڙا کنياويا ته اهي سياسي حالتون سنڌ تي گهرو اثرانداز ٿيون. هڪ خوف طاري ٿي ويو ته ٻولي به شل زندهه رهي. ان وقت استاد بخاري به ٻين قلمڪارن سان گڏ ٻولي بچائڻ واري تحريڪ ۾ اڳين محاذ تي بيهي رهيو. اهڙي ريت استاد هڪ رهبر شاعر جي حيثيت سان عمل جي ميدان ۾ اچي للڪاري ٿو ۽ هڪ قومي تحريڪ بڻجي پوي ٿو. قوم زندهه ٿي رهي، جي زبان زندهه رهي، مامتا مَرڪي مَلهي، پر جي امان زندهه رهي، توسان، ها توسان، او سنڌي قوم، آ منهنجو وجود، تنهنجو شان زندهه رهي، پوءِ منهنجي ”مان“ زندهه رهي. (۱۶) استاد سنڌيت جي جذبي سان سرشار هڪ مڪمل قومي شاعر آهي، جيڪو چڱيءَ ريت سمجهي ٿو ته هڪ شاعر کي پنهنجي ٻولي جي دفاع لاءِ ڪيئن ۽ ڪيترو اڳتي اچڻو آهي ۽ اهو ئي ستل قوم کي جاڳائي سگهي ٿو. ان ڪري ئي سنڌي ٻولي تي جڏهن وار ٿئي ٿو ته استاد هينئن به صدا هڻي ٿو. مري غالب نه ٿو، مان ڇو مران، فراز ۽ فيض وانگر، پيو جِيان، ڀٽائي کي چيم، بابا ٻڌو، بچي سنڌي ته مان ڀي ٿو بچان. (۱۷) استاد سڏڪڻ، روئڻ يا رڳو خواب ڏسڻ جي مرحلي مان نڪري عملي جدوجهد ڪرڻ جو به سڏ ڏئي ٿو، جنهن جو زبردست مثال هيٺيون شعر آهي. ڪلهوڪن عذابن تي سڏڪڻ ڇڏي ڏيو، سڀاڻي جي خوابن تي ٽهڪڻ ڇڏي ڏيو، اڄوڪو ڏهاڙو، اُٿڻ جو اَٿوَ، سوالن جوابن تي اُلجهڻ ڇڏي ڏيو. (۱۸) استاد بخاري پنهنجي شاعري وسيلي اهو شعور به ڏنو ته ڪيئن مشڪل حالتن مان به دليري سان لنگهي منزل طرف وڌي سگهجي ٿو. جنهن جو مثال هيٺيون شعر آهي. لنگهي لَڪ سوڙها، وڌي دَڳَ ڀرا ٿيو، تِکي ڊوڙ پائي، وڌي جَڳَ ڀرا ٿيو، جا منزل ملي ٿي، اها ئي چوي ٿي، اڃا اڳڀرا ٿيو، اڃا اڳڀرا ٿيو. (۱۹) نه روئڻ پٽڻ ۾ اسان جو علاج، نه سَٿرون ڪُٽڻ ۾ اسان جو علاج ڌِيون پٽ، سڀئي، سنڌ ڌرتي ڄڻيا، اٿي پئو، اٿڻ ۾ اسان جو علاج. (۲۰) آمر ضياءَ جي مارشلا وقت جڏهن سنڌين کي پيڙيو ۽ هيسايو پئي ويو، تڏهن جمهوريت جي بحالي لاءِ جيڪا ايم آر ڊي تحريڪ هلائي وئي، ان ۾ عوامي سطح تي جوش به استاد بخاري پنهنجي جوشيلن شعرن وسيلي پيدا ڪيو، سندس شعري مجموعو ”ڪاري ڪڪر هيٺ“ ان جي گواهي ڏئي ٿو. ڊڄي ڪينَ ڊُڪيا، سٺئون گوليون سامهون، جُهريا ڪينَ جهُڪيا، سنڌو تنهنجا سورما. (۲۱) استاد بخاري ”هڙئي هيڄ وطن جا“ ۾ چٽيءَ ريت پنهنجو فلسفو بيان ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو آهي ته جيڪو محنت ڪندو، سو ئي منزل ماڻيندو، سو ئي سُک ماڻيندو ۽ سو ئي بخت تي حڪمراني ڪندو. صبح سانجهيءَ هلو، زندگي ۽ ٿَڪو، ؟ ڊوڙ پايو، وڌو!  ڇو ته مشهور آ، جو اڳي سو تَڳي وقت ڪنهن جو نه آ، بخت ڪنهن جو نه آ، تخت ڪنهن جو نه آ، ڇو ته مشهور آ، جو وهي سو لهي. (۲۲) هن کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو شعور ٿي سگهي ٿو ته استاد قوم کي چوندو هجي ته دشمن ۽ سڄڻ جي شناس ڪيئن ڪرڻي آهي؟” ڪو ڪِيلي چيڀاٽي ته پاپي چئون ٿا، ڪو قومون ئي ماري ته پوءِ ڇا چئون؟ ڪو هڪ ٽار ساڙي ته ناحق سڏيون ٿا، ڪو ٻيلا ئي ٻاري ته پوءِ ڇا چئون؟. (۲۳) بخاري مٿئين شعر ۾ انهن حالتن جي عڪاسي ڪئي آهي، جڏهن آمريت جي دور ۾ سنڌ تي ظلم ۽ ستم جو دور هلي رهيو هو. فقط هڪڙو گهر ڪو لُٽي ڪو ته ڊاڪو، سڄي سنڌ جيڪي لُٽن ٿا، اهي ڇا؟. (۲۴) استاد هڪ مزاحمتي ڪردار آهي، جنهن جي سِٽ سِٽ غاصب، لُٽيري، غدار ۽ ماڻهن جا حق کائيندڙ وڏيري لاءِ للڪار بڻجندي رهي آهي. منهنجا مارو مرده باد ته تون به وڏيرا مرده باد، حق جا نعره مرده باد ته تنهنجا عهدا مرده باد. (۲۵) ٻڌي ۽ ايڪتا جو سڏ هن کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو ٿي سگهي ٿو جو استاد عام ماڻهوءَ جي سطح تي اچي سادي، سولي لهجي ۽ انداز سان پئي سمجهايو آهي ته ڪيئن مِڙي مُٺ ٿجي. وڏا سڀ وڌي، هڪ وڏو ميڙ ٺاهيو، جهُڪي ڏاڍ، ايڏا، وڏا ٿي وڃو، ڪراچي کان ريتي، يڪو ميڙ ٺاهيو، ڪروڙين ملو، ايڪتا ٿي وڃو. (۲۶) ”حب الوطني انسان جي هڪ قديمي جمهوري ۽ عالمگير خصلت آهي، جنهن جي ڪري دنيا جون مختلف قومون ۽ انهن جون مخصوص تهذيبون، ملڪ ۽ انهن جون سرحدون زمانن کان پنهنجي جاءِ تي موجود آهن. حب الوطني انسان جي عظيم ميراث آهي. (۲۷) استاد بخاري ويهين صديءَ جي شعور کي پاڻ سان گڏ کنيو آهي، سماج کي اهو پيغام ڏنو اٿس ته وقت جي رفتار سان نه هلندئو ته پوئتي رهجي ويندئو. ڊُڪو نه ته يار، پويان اڳ ڪڍي ويندا، اسان کي ڌوڙ، اکين ۾ وجهي ويندا، سنڀالي ڊوڙجو، رستو ڏکيو آهي، جي ٿاٻڙيا، ڪِري، چِپِجي، مري ويندا، ٻريو ٻاريو، ڏيئي مان آ ڏيئو ٻرندو، ائين اونداهه جا لاشا، سڙي ويندا، خلائي دور آ، ويهين صدي آهي، جي ماضيءَ ۾ لِڪا، ٻوساٽجي ويندا. (۲۸) سراج استاد بخاري جي شعري مجموعي ”ڪوڪڻ يا ڪلياڻ“ جو مهاڳ ”جهرمر تارا جهول ۾“ جي نالي سان لکيو آهي، جنهن ۾ سراج لکي ٿو ته ”شاعري پيغمبري تڏهن بڻجندي آهي، جڏهن اها انسان جي اجتماعي جذبن، احساسن، ڪرب ۽ ادراڪ سان هم آهنگ ۽ هم قدم هجي، اها ئي ڪسوٽي آهي، جنهن تي ڪنهن به شاعر جي عظمت ۽ اهميت کي پرکبو آهي. استاد بخاري جي شاعري به ائين لڳي ٿو ته سنڌ جي تاريخ ۽ اتهاس جو شعور هن جي لفظن ۾ اوتجي ويو آهي“. استاد قوم جو وڏو نبض شناس ٿو ڏسجي، تڏهن ته هن ان تي ڳوڙهو اڀياس ڪريو هو ته ڪيئن نه سنڌي ماڻهو خسيس جهيڙن، تڪرارن، ڦڏن ۽ فسادن ۾ ڦاٿل آهن. ڪيئن نه اهي انفرادي مفادن کي قومي مفادن تي ترجيح ڏين ٿا. سنڌين کي اجتماعي قومي شعور ڏيڻ لاءِ بخاري کي پنهنجي ڪل شاعريءَ جا ۳ حصا قومي فڪر جي جاڳرتا لاءِ ڏئي ڇڏيا. آئون ٺاهيان گيت ٿو، استاد ڳاءِ، ڪنهن نموني قوم کي جاڳائجي. (۲۹) استاد قوم کي مسلسل محنت ڪرڻ ۽ شعور حاصل ڪرڻ جو سبق هن ريت ڏنو. پڙهيل ماڻهو، ڀُليل ماڻهوءَ کي سمجهائي، پڙهائيءَ جي ائين تحريڪ ٿي ويندي. (۳۰) محنت ۽ سخت محنت، هن وقت جي تقاضا، جو وقت کان لنوائي، سو پاڻ کي گنوائي. (۳۱) علي دوست عاجز پنهنجي ڪتاب ” آديسي استاد“ ۾ لکي ٿو ته “بخاري صاحب جي ڌرتي ۽ مٽيءَ سان محبت ۽ تعلق تي غور ڪبو ته حيرت جي ڪا حد ئي نظر نه ايندي، کيس ان ڳالهه جو پورو پورو يقين هو ته سندس وجود سُڃاڻ، جيئڻ ۽ مرڻ، هن ئي مٽيءَ سان آهي، ان جا هن وٽ واضح دليل به هئا، جيڪي دلي به هئا ته فطري ۽ سائنسي به. (۳۲) نتيجو مٿئين سموري بحث، مثالن ۽ سمجهاڻين مان اهو ثابت ٿئي ٿو ته استاد بخاري سنڌ جي ضمير جو آواز آهي. استاد سنڌ جي دردن جو درمان ڪندڙ شاعر آهي ۽ سندس شاعري ۾ جيڪا قومي جاڳرتا ملي ٿي، ان جو مثال ورلي ملي ٿو. هن تحقيق جي نتيجي ۾ اهو چئي سگهجي ٿو ته استاد سنڌ جو اهو قومي شاعر آهي، جنهن قوم کي جاڳائڻ، جنجهوڙڻ کان علاوه کيس جدوجهد جي ميدان ۾ اچي پنهنجا حق وٺڻ جي به تاڪيد ڪئي آهي ۽ پاڻ به اڻانگهن پيچرن تي انهن سان گڏجي پئي هليو آهي. استاد سنڌ ۽ سنڌي قوم جو اهڙو شاعر آهي، جنهن فڪر ۽ فلسفي سان سنڌ جي آجپي جي راهه ڏني، جنهن راهه تي هلندي سنڌ لاءِ سک ۽ آجپو آڻي سگهجي ٿو. ببليو گرافي ۱. ڪانڌڙو انور/ سمي صحرا سمي دريا/ ص ۴۵/. . ۲۰۰۷/ڪويتا پبلڪيشن ۲. بخاري استاد -لهر لهر دريا/ ۲۰۰۴/روشني پبلڪيشن ۳. جويو تاج/استاد بخاري سنڌ جي جوڀن جو شاعر/ص ۱۴/۲۰۱۲/ثقافت کاتو سنڌ ۴. جويو تاج/استاد بخاري سنڌ جي جوڀن جو شاعر/ ص ۱۵/۲۰۱۲/ثقافت کاتو سنڌ ۵. جويو تاج/استاد بخاري سنڌ جي جوڀن جو شاعر/ص ۴۰/۲۰۱۲/ثقافت کاتو سنڌ ۶. ڪانڌڙو آزاد انور/استاد بخاري، فن ۽ شخصيت/ ص ۲۲/۲۰۱۰/ثقافت کاتو سنڌ ۷. ڪانڌڙو آزاد انور/ سمي صحرا سمي دريا/ ص ۶۸/۲۰۰۷/ڪويتا پبلڪيشن ۸. بخاري استاد/پير نه هٽن پوئتي/ص ۲۱۳/۲۰۰۴ ۹. بخاري استاد/پير نه هٽن پوئتي/ص ۲۳۲/۲۰۰۴ ۱۰. بخاري استاد/پير نه هٽن پوئتي/ ص ۲۰۷/۲۰۰۴ ۱۱. بخاري استاد/پير نه هٽن پوئتي/ص/۲۰۷/۲۰۰۴ ۱۲. بخاري استاد/پير نه هٽن پوئتي/ص ۲۲۰/۲۰۰۴ ۱۳. بخاري استاد/لهر لهر دريا/ص ۳۹/۲۰۰۴/روشني پبلڪيشن ۱۴. بخاري استاد/لهر لهر دريا/ص ۴۹/۲۰۰۴/روشني پبلڪيشن ۱۵. بخاري استاد/لهر لهر دريا/ ص ۴۳/۲۰۰۴/روشني پبلڪيشن ۱۶. بخاري استاد/لهر لهر دريا/ص ۵۴/۲۰۰۴/روشني پبلڪيشن ۱۷. بخاري استاد/لهر لهر دريا/ص ۶۵/۲۰۰۴/روشني پبلڪيشن ۱۸. بخاري استاد/ سوچون، ڀُڻڪا، واڪا/ص ۴۱/۱۹۹۵/سنڌي ساهت گهر ۱۹. بخاري استاد/ سوچون، ڀُڻڪا، واڪا/ص ۳۵/۱۹۹۵/سنڌي ساهت گهر ۲۰. بخاري استاد/ سوچون، ڀُڻڪا، واڪا/ص/۴۲ / ۱۹۹۵/سنڌي ساهت گهر ۲۱. بخاري استاد/ڪاري ڪڪر هيٺ/ص۹۷/۱۹۹۱ ۲۲. بخاري استاد/هڙئي هيڄ وطن جا/ ص ۱۵۸/۱۹۹۸/سنڌي ساهت گهر ۲۳. بخاري استاد/ ڌرتي سرتي/ ص ۴۲/ ۱۹۹۱/سنڌي ساهت گهر ۲۴. بخاري استاد/ ڌرتي سرتي/ ص ۴۲/۱۹۹۱/سنڌي ساهت گهر ۲۵. بخاري استاد/ سوچون، ڀڻڪا، واڪا/ص ۲۸/۱۹۹۵/سنڌي ساهت گهر ۲۶. بخاري استاد/ سوچون، ڀڻڪا، واڪا/ص ۴۴/۱۹۹۵/سنڌي ساهت گهر ۲۷. شمشيرالحيدري/سنڌي شاعري جو اڀياس/ص ۱۲۲/ ۲۸. بخاري استاد/گيت اسان جا جيت اسان جي/ص ۸۴/۱۹۷۱ ۲۹. بخاري استاد/اوتون جوتون/ ص ۲۳۵/۱۹۸۵ ۳۰. بخاري استاد/ميلا ملهالا/ص ۵۷/۱۹۹۴/روشني پبليڪشن حيدرآباد ۳۱. بخاري استاد/ميلا ملهالا/ص ۶۴/۱۹۹۴/روشني پبليڪشن حيدرآباد ۳۲. عاجز علي دوست/ آديسي استاد/۲۰۰۵/روشني پبليڪيشن استاد بخاري مچن ۾ شوق نچيو هو علي دوست عاجز ”آئون شاعري، موسيقي ۽ مهريءَ سان ليکا نه ڪري سگهندو آهيان ۽ ان مان عيب، وڏون به وس ڪندي نه ڪڍندو آهيان ۽ انهن جي انتخاب ۾ انصاف به نه ڪري سگهندو آهيان. “ انهن نثري جُملن کي ڇڏي، بخاري صاحب جي شاعريءَ کي جاچبو ته اها عشق ۽ موسيقي جي رنگن جو اهڙو شاهڪار نظر ايندي، جهڙو وٽس ڏات ۽ فن جو سنگم هو- استاد جي زندگي توڙي شاعري عشق جو هڪ اهڙو اعلي نمونو هئي، جنهن کان سواءِ ڪو شهپارو جنم وٺي ئي نه ٿو سگهي! عُمر جي آخري ڏينهن ۾ مون کانئن پڇيو ته: سائين، هن عُمر ۾ به عشقيه شاعري تخليق ٿئي پئي؟ پاڻ مرڪيو ۽ تازي غزل جون ڪجهه سٽون ٻڌايائين: عشق کي شرمسار ايڏو نه ڪر! هاڻ پيري ۾ ته خوار ايڏو نه ڪر! استاد هميشه عشق ئي ڪيو، پوءِ اهو دلبر جو هو يا ڌرتيءَ جو! سنڌ ۾ ڪو عشق ڪندو، ته چوندا، ’ڪاري (بلا) تي پير پيو ٿس!’ پر هُو ان کان گهڻو اڳتي نڪري ويو هو! بلا تي پير نه پيو هو، جو ڇال ڏئي بچجي، کنوڻ کي ٻانهن ٻکيو هو، اهو به ٿو وسري! هُو عشق کي پنهنجو پڳ مٽ يار چوندو هو، پر جڏهن کانئُس ڪنهن پُڇيو ته، عشق ڪنهن سان ٿو يا محبوب ڪير ٿو، ته جواب ۾ نٽاءُ! ڪجهه به نه چوڻ جي باوجود سڀ ڪجهه چوڻ سندس طبيعت هئي. ڪنهن شيءِ کي بلڪل واضح ڪرڻ جي باوجود ڪنهن پرٽيڪيولر شيءِ ڏانهن اشارو نه ڪرڻ سندس انداز هو: جيڪو ڏاڍو محجُوب آ، سو منهنجو محبوب آ، ڏسون ڪير ٿو شرمائي، هن هيڏي محفل ۾!! سو هُن ڪڏهن به نالو نه کنيو، ته متان ڪنهن جي ذات تي حرف اچي! شريعت ظاهر تي آهي، تنهن ڪري هُو به هميشه جسماني جوڙ، سُونهن ۽ لاڳاپي جو قائل رهيو. ”شادي هجي يا غمي، اسپتال هجي يا ڪنهن سياسي جلسي جو پنڊال، بهرحال مرد، عورت جو لاڳاپو هڪ ٻئي ڏانهن، ڪشش جو جذبو اٽل آهي!“ ۽ محبت جي سهڻي، سڀاويڪ، سرهي ۽ پياري لاڳاپي ۾ عورت کي بنيادي، سگهارو ۽ اڳڀرو سمجهندو هو. سسئي جي لائڻ، توڙ نڀائڻ کي هزار داد ڏيندو هو ۽ کيس عورت جي غيرت جو تاريخي مثال ڪوٺيندو هو. سهڻيءَ کي سو سلام ڪندو هو. “سهڻي سنڌي عورت جي اندرين ديد ۽ عشق جي نمائندي نار آهي. ” زليخا کيس بار بار ياد ايندي هئي. استاد جي محبوب جو پيرو کڻڻ بجاءِ استاد جي نظرن جو پيڇو ڪبو، ته خبر پئجي ويندي ته اهي ڪٿي هُيون! سندس عُقابي نظرون سندس دل جي شوق جو پتو ٻڌائن ٿيون. ”نه جي دل عقابي نظر ڇا ڪري!“ جُهڙ، واءُ ٿڌو، مينهن جي ڦوهار آئي، هڪ سيءُ سنهو، ٻيو توکي چولو سنهڙو، ٽيون سرنهن جي ڦُولار جو اولو ڇڊڙو، مون تون کي اچي گاهه ڀري ٻڌرائي، هٿُ هٿ سان مليو شاڪ لڳي، لهر آئي! سونهن پرست ۽ حسن پُڄاري ته مشهور هو، پاڻ چوندو هو، ’جيڪڏهن قبر به سهڻي هجي ته، مان مرڻ ۾ هوند دير ئي نه ڪريان. ’ کيس خبر هئي ته، اهڙو گل ئي ڪونهي، جنهن تي ڀنئور ڀيرو نه ڏٺو هجي، اهڙو وڻ ئي ڪونهي، جنهن کي واءُ نه لوڏيو هجي، اهڙو گهر ئي ڪونهي، جنهن سڪ جو سودو نه ورتو هجي، اهڙي دل ئي ڪانهي، جنهن ڪو صدمو نه سٺو هجي!’ ”اهڙي نڀاڳي نرڄي جواني مون کي نه ٿي سُجهي، جنهن جي لڱن کي لهس نه آئي هجي!“ دل ڦُري ناهي جنهن کان ڪنهن ڦوروءَ، ڪا بلا آهي، آدمي ناهي! سهڻي صورت جي جادوءَ ۾ ته آدم، حوا جا سڀ پوٽا پوٽيون سوگها آهن. اهڙو ڪو نڀاڳو چنڊو مون کي نه سُجهي، جو خوبصورتيءَ جي جادوءَ ۾ جڪڙيل نه هجي. “ بخاري جنهن مڪتبه فڪر جو رهيو، ان بابت تحرير فرمايائين ته: ”آئون پروفيسر فرهاد ايرانيءَ جي محبت، محنت ۽ فن گاڏڙ فلسفي جو پوئلڳ پئي رهيو آهيان. صفا سنڌي نڪتئه نظر کان بيدل، بيڪس، سچل، لطيف (جي سونهن پرستي) جو پرتوو مون تي به پيو آهي. شروعات ۾ بيدل، بيڪس ۽ پوءِ پڇاڙيءَ تائين سچل ۽ لطيف سڀني وصفين حاوي رهيا. “ سهڻي صورت سان گڏ جن نقشن ۽ انگن سندس نگاهه کي ونگيو ٿي، تن جو ذڪر به سندس تحرير ۾ موجود آهي: ”هن ذري ذري سندس سنهڙن چپن جو ذڪر پئي ڪيو. ان مان ظاهر پئي ٿيو، ته هن شاعر يا ليکڪ جي پسند سنهڙا چپ آهن. ڪاش، اهو کولي پُڇانس ها ته ٻيو توکي سهڻن يا سهڻين جا ڪهڙا اطوار، اُهڃاڻ وڻندا آهن! ڇو ته، مان سنهڙي چيلهه، وڏين کليل روشن اکين، موزون ٿُلهن (ڀريل) چپڙن ۽ ڏندن جو ماريل يا موهيل آهيان. ايئن ٻيا وري ڪن ٻين وصفن جا! افسوس ته، هنن همراهن ڀُلجي به ناريءَ نازڪ اندامن جو ذڪر ڪونه ٿي ڪيو. شايد ان ڪري جو اسان وٽ اهي ڪارن ڪوٽن، ڪارن پردن، ڪارن برقعن ۽ ڪارن قانونن ۾ قيد آهن. اهي اسان سان کُلي گڏجي کلن، اٿن ويهن، گهمن ڦرن ئي ڪٿي ٿيون، جو اسان ان ميوي جي مٺاڻ، رس، خوشبوء کان ڀرپور سرور وٺون. . !“ استاد جي اندر جي عشق ۽ حسن جي ڪشش کيس زندگيءَ جو عاشق بنائي ڇڏيو، جنهن لاءِ هو هر تڪليف کي تفريح سمجهڻ لڳو. اهو ئي سبب هو جو هيءَ زندگي کيس ڏاڍي مختصر لڳي. ’هجن لک حياتيون ڪو لُطفڙو ٿئي!’ موهه ۽ محبت جي لطف ۽ لئه جي ڪري هي دنيا سُهڻي ۽ پرڪشش ٿي پئي هئي: جيئن سندس طبيعت ۾ جذبات ۽ شوق سان گڏ فڪري گهرائي وڌندي وئي، تيئن سندس محبت ۾ به وُسعت ايندي وئي ۽ سندس دل جي دائري ۾ ڪانهه توڙي ڪتيون، ستارا ۽ ٻارا، چيٽ ۽ چانڊوڪيون هڪ ٿي ويا! ”سرتيءَ، سونهن سان گڏ، ڌرتيءَ، سونهن، پنهنجي لُونءِ لُونءِ جي لوڇ سان لوءِ، لوءِ جي لوڇ شامل ٿي وئي ۽ مجاز حقيقت جي صورت ورتي!“   (ڏھاڙي عبرت حيدرآباد ۾ ۹ آڪٽوبر ۲۰۲۲ع تي ڇپيل) استاد بخاري زندگي سج ٿي اڀري وڃي نياز مسرور بدوي سنڌ جي مهان ڌرتيءَ تي ڪيترن ئي دولهه دريا خانن جنم ورتو آهي، جن پنهنجي ڌرتي ـ سرتي جي سينڌ سنوارڻ لاءِ ڏاڍ ۽ ڏهڪاءَ سان ڪارن ڪڪرن هيٺ جھيڙيندي، گولن کي گجرن تي ترجيح ڏيندي، گجرا قربان ڪري گولن سان ياري رکي، پير نه پوئتي هٽايا هوندا ۽ وطن ۾ ويساهه رکندي، زندگيءَ جي آخري پهر تائين مارئي کي ماندي نه ٿيڻ جي پڪ ڏياري هوندي ۽ هر لمحي کيس آٿت ڏيندي بار بار اهو چيو هوندو ته جي گھڙيا سي چڙهيا. دل ۾ ولولو ۽ ووڪ رکندي پنهنجي جيون بابت چيو هوندو ته “هڙئي هيج وطن جا”. اهڙن محبتي ۽ گڻوان انسانن منجھان استاد بخاري به هڪ هو، جنهن جي جيون سرشٽي ۾ پيار، محبت، خلوص، انسانيت، سچائي، سورهيائي، سنڌ پرستي، عزم، خودداري، درشٽي بڻجي، سنڌ ڌرتي جو آواز بڻجي جھنگ جھر ۾ گونجڻ لڳو. استاد بخاريءَ جي شاعري پنهنجي اندر ۾ هزارين درد سانڊي رکيا آهن ۽ انهن جو درمان بڻجي، سندن مسيحا بڻجي، کين خوابن جي دنيا مان جاڳائڻ لاءِ احمد شاهه مان استاد بخاري بڻجي ويو. استاد بخاريءَ جي شاعريءَ ۾ گوناگون رنگينيون آهن. سندس شاعريءَ ۾ زندگيءَ جا تجربا، مشاهدا، جذبا، حقيقتون، محبتون، نفرتون، سچايون، ايمانداريون واضح طور تي نظر اچن ٿيون. استاد جي ادب سان، ڌرتيءَ سان جيڪا وابستگي ۽ عشق آهي، اهو تمام گھٽ شاعرن کي پلئه پوندو آهي ۽ ان عشق محبت ۽ ڌرتيءَ سان محبت ڪرڻ جي موٽ ۾ سنڌي سٻاجھڙن ماروئڙن جيڪو پيار استاد بخاريءَ کي ڏنو آهي، اهو پيار تمام گھٽ ماڻهن کي نصيب ٿيندو آهي. استاد بخاريءَ جو زندگيءَ بابت تصور واضح هو ۽ پنهنجي زندگيءَ بابت چٽو موقف رکندو هو. استاد بخاري قول سان گڏ فعل جو به حامي هو. استاد زندگيءَ بابت سدا بهار نظريو رکندو هو. سندس اهو ايمان هو ته زندگيءَ ۾ اهڙا ڪم ڪري وڃجن جو زندگي سدا جوان رهي ۽ ماروئڙن جي مٿان ڇپر ڇانورو ڪري سندن زندگيءَ ۾ سوين سج اڀاري وڃي. استاد بخاريءَ جي نظر ۾ زندگي ٿڌڙي هير نه آهي. جيڪا گھلي هلي وڃي. بقول سندس زندگي جدوجھد ڪشمڪش جو نالو آهي. زندگي خوابن جي دنيا ۾ رهڻ جو نالو نه آهي، بلڪ زندگي حقيقتن جي جھان کي فتح ڪرڻ جو نالو آهي. غمن ۽ ڏکن کي تسخير ڪرڻ جو نالو آهي. زندگي ڪا هير نه آهي جو گھلي گذري وڃي. زندگي پاڻي پکي نه آهي، جو اچي اڏري وڃي. زندگي ڪو فصل نه آهي، جو پچي لٽجي وڃي. زندگي جڳ جڳ جوان، جي سج ٿي اڀري وڃي. استاد بخاريءَ جي شاعريءَ جو محور ۽ مرڪز فقط ۽ فقط عشق ۽ پيار آهي. اهو پيار جو حسن کي پوڄي ٿو، ڌرتيءَ تي سر نوائي، پنهنجي پيشانيءَ کي ڌرتيءَ جي مٽيءَ تي رکي، ان کي سجدا ڪري ٿو ۽ بوسا ڏئي ٿو. ماروئڙن جي سڏڪن تي سندس فن به رانڀان ڪرڻ لڳي ٿو ۽ سندس قلم سڏڪن جو ساٿاري بڻجي انقلابي گيتن جو ساڪشي بڻجي اهڙا ته نظم ۽ گيت لکرائي وڃي ٿو، جيڪي استاد بخاريءَ جي اندر جو آواز هجڻ سان گڏوگڏ غريب لوڪ جو آواز بڻجي، آمرن جي ظالم ايوانن کي ڍير ڪرڻ جي ڪوشش ۾ مگن رهن ٿا. ديس جي دز سڏ ڪندو، سنگھندو وتين، دودي، هوشو جي مٽي ميڙيان ٿو پيو، سنڌ جي تاريخ ۾ ترندي سڄي، رهزني ۽رهبري ميڙيان ٿو پيو. سامراجي دٻدٻو دفنائبو، انقلابي آدمي ميڙيان ٿو پيو. لفظ لاٽون لاٽون شعلا شعلا شعر، شاعريءَ ۾ روشني ميڙيان پيو. استاد بخاريءَ جي شاعري غريبن جي خلاف يزدان خلاف فرياد آهي. استاد بخاريءَ پنهنجي سونهن ورني شاعريءَ ۾ هر ان دانهن کي ورنايو ۽ ورجايو آهي، جنهن غريبن لاءِ آزار پيدا ڪيو آهي ۽ انهن جي زندگيءَ کي اجيرن بڻايو آهي. استاد بخاري انهن مظلومن جو آواز بڻجي ظالم خلاف ڪوڪاريو آهي ۽ انهن جي خلاف اعلان جنگ ڪيو آهي ۽ پنهنجي عمل سان اهو باور ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي آهي ته مقدر جي تقدس کي تدبير سان بدلائي سگھجي ٿو. يزدان ٻڌيون ڪو نه ته بس مان ئي ٻڌان ٿو، مظلومن جي ڪوڪن کي ننڌڻڪو نه ڇڏيان ٿو، جي ڪوڙ سڙي ٿو ته سڙڻ ڏينس سڳورا، سچ، مچ لڳي ٿو تهلڳڻ ڏينس چوان ٿو، ڇا عرش ڪڏهن فرش جي لاشي تي لڇيو آ، هن هن جو چوان ڪو نه ٿو “اصغر” جو چوان ٿو، زنجير ستمگر حق، مقدر جو تقدس، ڪا وڏي ڳالهه ناهي، ڇڪي نوڙ ڇنان ٿو، “استاد” کي هن دور جو فرياد ئي سمجھه، ايوان ۽ انڌير مگر ڪيس وڙهان ٿو. استاد جي شاعري حسن جي تعريف ڪندي ڪڏهن به نه ڍاپي آهي ۽ نه ئي حسن جي ساراهه ڪندي استاد بخاريءَ جو قلم لرزيو آهي ۽ نه وري لفظن کي ٿيڙ آيا آهن. پر استاد بخاريءَ وٽ لفظ قرب ڪڏندي ۽ نچندي نظر اچن ٿا. لفظن ۾ خوشبوئن جا هڳاءَ شامل آهن، جيڪي روح طراوت بخشي ڇڏين ٿا. هڪ حسن جلوو، پنهنجا جلوا پسائيندي، اکين آڏو رقصان نظر اچي ٿو. ان حسين محبوب جي حسن جي واکاڻ ۾ به پنهنجي پڊن، ماڳ مڪانن کي استاد بخاريءَ نه وساريو آهي. محبوب جي حسن جي ساراهه ۾ اهڙيون ته خوبصورت ۽ من موهيندڙ عام تشبيهون ڪم آنديون اٿائين، جيڪي استاد بخاريءَ کان اڳ، اهڙيون ڪنهن به استعمال نه ڪيون آهن ۽ اهي تشبيهون سندس تخيل جي طاقت سان عام بدران خاص بڻجي ويون نآهن. بدن تنهنجون ڀوريون ڀٽون ٻيٽ جون، مٿان ويس چوڏهينءَ جون چانڊوڪيون، وڏا وار ساگر جون لهرون ڊگھيون، سنهي چيلهه ٻيڙيءَ جي سڙهه جون رسيون، ڇهيو نرم ڪرڻن چريون آڱريون، سڄي جان ڇوليون مٿي کان تريون، وڳا انگ تي چنگ لهرا ته هئا، ڇهاون جا نغما سنهرا ته هئا. استاد بخاري سنڌ جو هڪ عظيم شاعر آهي. سندس شاعريءَ ۾ انيڪ خوبيون آهن. سندس شاعريءَ ۾ فڪر ۽ خيال جي اڏام تمام اونچي آهي ۽ گھرائي بي انت آهي. استاد بخاريءَ جي شاعريءَ کي جيترو غور ۽ فڪر سان پڙهيو، سمجھيو ۽ پرکبو، اوترا ئي معني جا موتي پلئه پوندا. سندس شاعريءَ ۾ تشبيهون، تمثيلون، تلميحون سمايل آهن، جيڪي استاد جي شاعريءَ جي روشنيءَ کي جھڪو ٿيڻ نه ڏينديون. ان کان علاوه استاد جي شاعريءَ جي وڏي خوبي اها آهي جو سندس شاعريءَ ۾ ڪم آندل لفظ تمام سادا ۽ عام فهم آهن ۽ پنهنجي اندر گھرو مفهوم سنڀاليون ويٺا آهن. استاد جي شاعريءَ ۾ قهر جي رواني آهي، جيڪا انسانيت جي معراج آهي. شيطان ڇا يزدان کي شڪايت آهي، ڪنهن جي به اڳيان ڪو نه جھڪي پيو آهي.   (هي مضمون اڱارو ۰۹ آڪٽوبر ۲۰۰۷ع روزاني سوڀ ڪراچي ۽ ۱۰ آڪٽوبر ۲۰۰۷ع تي روزانه هلال پاڪستان ڪراچي ۾ شايع ٿيو) استاد بخاري جي شاعري ۾ انسانيت جو فڪر! فاروق احمد سرگاڻي استاد بخاري جي نالي چوندا آھن ته ھو عوامي شاعر آھي، جنهن عام ڳوٺاڻي ٻولي ۾ شاعري ڪئي آھي. مان استاد کي عوامي نه بلڪه طبقاتي، رومانوي، انقلابي، مزاحمتي، وطن دوست، سچ جي پرچار ڪندڙ شاعر چوندو آھيان، ڇو ته استاد اسان جي وچ ۾ صدين تائين زنده رھندو. اھا ڳالهه شيخ اياز به لکي آھي، ھو پنهنجي ڪتاب“ ڇوليون ٻوليون سمنڊ جون” جي مھاڳ ۾ لکي ٿو. “عوامي شاعر وقتي ھوندا آھن، شاھه لطيف عوامي شاعر نه ھو، جي عوامي شاھر ھجي ھا ته ھن جون ايتريون تشريحون لکيون نه وڃن ھا”. جيڪڏهن استاد جي شاعري ۾ سونهن ڏسجي وري فني حساب سان جيڪي لفظن جو ويس پارايون اٿس ان جو مثال ھن جي شاعري آھي. وري ٻولي ته ايڏي سولي سھنجھي اٿس. جنهن جي ڪري سنڌ جي ھر عام ھاري ۽ ناري کي ان جا شعر ياد ھوندا آھن. استاد پنهنجي شاعري جي ذريعي ڏاڍ ۽ ڏھڪاءَ جي نظام جي نندا ڪري ٿو ۽ پنهنجن ماڻهن کي اھو ٻڌائي ٿو ته اسان جي بقا انهيَ ۾ آھي، اسان اھڙي ڪني سماج مان جان آجي ڪرايون. ڪيترن ڪمزور ھٿڙن جي شڪست ڏاڍ کي چٿڙيون ڪري ڦاڙي ڇڏيان! ڪيترن شھزور چنبن جي گرفت ظلم کي ذرڙيون ڪري ساڙي ڇڏيان! سنڌ جي شاعرن وٽ عالمي ليول جو فڪر ھوندو آھي، اھو کڻي لطيف، اياز ڇو نه استاد بخاري ھجي، انهن وٽ سموري انسان ذات لاءِ محبت آھي. اھي پنهنجي شاعري ۾ سموري انسان ذات کي اھو پيغام ڏيڻ چاھيندا آھن ته امن پيار محبت ۾ ئي انسانيت ۽ انسان جي ڀلائي شان مان آھي. پر دنيا جي تاريخ شايد آھي ته اھو انسان ئي آھي جنهن ھماليه جبل جي چوٽي سر ڪئي آھي اھو بھادر، ھمت ڀريو آھي. اھو به انسان ئي آهي جيڪو ماضي جي ڀيانڪ دور کي ختم ڪري اڄ جي دور ۾ پھتو آھي، انسان بھادر به آھي، دلير به آھي، ڊڄڻو به آھي، فسادي به آھي، ويڙھو به آھي. دنيا جي تاريخ ۾ يونان کان ويندي فرانس تائين جنگيون لڳيون آھن. اھو به انسان آھي جنهن ٻئي انسان جو رت وھائي خوشي ماڻي آھي، اھو کڻي قديم روم جو زينو بادشاھه ڇو نه ھجي جنهن ٻين جي گهر کي ساڙي خوشي ڪئي ھجي ٽھڪ ڏنا ھجن. انسا جو دشمن به انسان ٿيو آھي. ڪنهن آھه ھماليه جي ڪئي سر چوٽي ڪير آھه خلا مان ٿو اچي پيو موٽي: ھي حضرت انسان آ، ھن ئي آھي دنيا جي تباھي لئي وڏي کڏ کوٽي: بخاري جي سوچ ترقي پسندي واري ھئي، ھو ڪوڙن مذھبي ريتن رسمن کي مڃي ڪو نه پيو. ھو چاھي پيو ته ھر شيءَ ۾ ريفارم اچڻ گهرجي ۽ عقل جي بنياد تي شين کي جاچڻ کپي.نج تحقيق ڪري پوءِ ئي نتيجي تي پھچجي. استاد لکي ٿو ; انسان جي عظمت کي مڃون ٿا سو مڃون ٿا. ڌرتي کان ھلي چنڊ وڃون ٿا سو وڃون ٿا. تحقيق جي مضبوط ھٿوڙي سان ٽڪوري وھمن جا ٺلھا ٺاٺ ڀڃون ٿا سو ڀڃون ٿا. دنيا جي وجود کان وٺي جھيڙا، ڦڏا انسان جي فطرت ۾ رھيا آھن ۽ رھندا اچن پيا ۽ ھزارن سالن کان وٺي انسان رت جي راند ڪندا آيا آھن. ڪجهه ماڻهو ھن ڌرتي جي گولي تي اھڙا به پيدا ٿيا آھن جن امن کي برقرار رکڻ لاءِ سر جي قرباني ڏني آھي پر بخاري پنهنجي شاعري جي ذريعي اھو سيکاري ٿو ته ڦڏن، فسادن کي ختم ڪرڻو آھي، امن جو پرچم بلند ڪرڻو آھي. استاد لکي ٿو: استاد ڇڏي ڏينس، پراڻو ساڳيو منصور ۽ ملا جو ھي قصو آھي انسان جو انسان سان آھي جهيڙو مان ڪيئن ڇڏيان منهنجو به حصو آھي. جتي استاد انسان کي پيار، محبت جو درس ڏئي ٿو اتي ئي اھو جوش جذبو ولولو ڏئي ٿو ته جيڪڏهن ماڻهو ڪجهه ڪرڻ چاھي ته اھو سڀ ڪجهه ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن انسان پنهنجي عظمت کي مڃي وٺي ته ھن لاءِ جھان ۾ ڪجهه ڏکيو ناھي. بخاري لکي ٿو; آ عرش، نشين عرض اگھائي ڪوئي! آ اھل، زمين ظلم مٽائي ڪوئي! ٻي رب جي مخلوق کي طاقت ناھي انسان کي انسان مڃائي ڪوئي. بخاري وڙھڻ به سيکاري ٿو جيڪو توھان جو حق ھجي اھو وڙھي وٺو ڀلي دشمن ڪيڏو به طاقتور ڇونه ھجي، اسان کي ھر حالت ۾ ان سان مھاڏو اٽڪائڻو آھي، نه ظلم پاڻ تي برداشت ڪرڻو آھي ھر حالت ۾ ان جي نندا ڪرڻي آھي، ھن وقت معاشري ۽ سماج جي ضرورت آھي. بخاري لکي ٿو: جو ظلم ڪندڙ آھه اھو آ شيطان جو ظلم سھي ڪين ڪڇي سو حيوان جو امن ڏئي امن گهري امن وٺي ھن دور جو انسان اھو آ انسان استاد بخاري جھڙا شاعر صدين کان پوءِ ھن ڌرتي تي جنم وٺندا آھن.   (ڏھاڙي پنھنجي اخبار ڪراچيءَ ۾ ۱۰ جنوري ۲۰۲۳ع تي ڇپيل)   استاد بخاري دادا سنڌي ”استاد بخاري سخت بيمار آهي. دادو جي ڊي سي آفتاب ميمڻ کيس ڏهه هزار روپيا علاج لاءِ ڏيڻا ڪيا ته پاڻ کيس چيائون ته هنن پئسن مان منهنجو ڪتاب ڇپرايو. استاد بخاري سنڌ جو عوامي، انقلابي ۽ ترقي پسند شاعر آهي. وڏي ڳالهه ته منجهس سياسي شعور ۽ قومي درد آهي. استاد سان منهنجي پهرين ملاقات ۱۹۸۷ع ڌاري ٿي هئي. تقريب دوران مون کي جڏهن آل سنڌ ٻالڪ ايوارڊ مليوته تڏهن پهرين مبارڪ استاد ئي مون کي ڏني هئي. ان کان پوءِ سچل جي ورسي جي موقعي تي ٻه دفعا گڏ هئاسين ۽ گهڻي وقت تائين ڪچهري ڪئي هئيسين. ڏاڍو پيارو ماڻهو آهي. ۱۸ گريڊ ۾ پروفيسر آهي. پر هڪ دفعي ڊي سي ڪوٽڏجي اڳين پيل ڪرسين جي قطار مان کيس اٿاريندي چيو ته؛ ”بابا هت آفيسر وهندا“، ته استاد معصوميت مان چُپ ٿي ويو ۽ آئون پٺيان ئي ويٺو هئس ۽ مون پٺيان چيو ته سائين هي محترم به آفيسر آهي ۱۸ گريڊ جو ”استاد بخاري“. ڊي سي وائڙو ٿي ويو ۽ ڪاوڙ مان چيائين؛ ”ڪهڙو استاد بخاري“. هي آهي سنڌ جي بيروڪريٽ جو حال. هي سچل جو ڪتابچو پگهر سُڪائڻ لاءِ هوا طور استعمال ڪندا رهيا. (۱۹۸۹ع )   (سڄڻن ۽ ساڻيھ جون ساروڻيون تان کنيل) استاد بخاري سندس جنم ڏهاڙو مظهر خاصخيلي اڄ ۱۶ جنوري جو ڏينهن آهي اڄوڪي ڏينهن تي۱۹۳۰ ۾ دادو ضلعي جي هڪ ننڍڙي ڳوٺ غلام چانڊيو ۾ سيد حاجن شاهه جي گهر ۾ جنم وٺندڙ سيد پنهل شاهه ۽ اسڪولي رڪارڊ موجب احمد شاهه جنهن کي سڄي سنڌ استاد بخاريءَ جي نالي سان سڃاڻي ٿي. سڄي سنڌ ۾ سندس چاهيندڙ ۽ سندس خاندان هر سيال جيان هن دفعي به استاد بخاري جي ورسي ملهائي رهيا آهن. استاد بخاري سنڌ جو اهو شاعر هو جنهن پنهنجي قلم جي پورهئي وسيلي سنڌ ڌرتي جي رهواسين کي ۳۰ کان مٿي ڪتاب ڏنا جن ۾ هي گيت گلابي ٻارن جا، اوتون جوتون، ڪوڪڻ يا ڪلياڻ، سوچون ڀڻڪا واڪا، لهر لهر دريا، نه ڪم نبريو نه ڪم نبريو، ڌرتي سرتي، زندگي زندگي، ڪاري ڪڪر هيٺ، گلدستي ۾ گيت، ڳائي پيو جاڳائي پيو، لهري لهري ۾ لالاڻ، وطن ۽ ويساهه، پيرن هٽن نه پوئتي، هڙئي هيج وطن جا، گهڙيا سي چڙهيا، ڌوڙ دل تي درد جي، ماندئي ٿي نه مارئي سميت ٻيا ڪيترائي ڪتاب ڏئي ويو آهي. ۹ آڪٽوبر جو ڏينهن اهڙو ڏينهن آهي جنهن ڏينهن اڄ کان ۲۴ سال اڳ ۱۹۹۲ تي ڪينسر جي موذي مرض سبب هي مٺڙو ماڻهو اسان کان جسماني طور جدا ٿي ويو پر سندس روح اڄ به سنڌ ڌرتي سان سلهاڙيل آهي ۽ هن جي شاعري سنڌ جي جهرجهنگ ۾ نه رڳي ڳائي وڃي ٿي پر احترام سان ٻڌي به وڃي ٿي ۽ هر ماڻهو استاد بخاريءَ جي شاعري کي آساني سان سمجهي وڃي ٿو۽ پنهنجي منهن جهونگارڻ به لڳي ٿو اهو ئي سبب آهي ته استاد بخاري جي شاعري هر ماڻهوءَ جي اندر جو آواز هوندي آهي.هن جو هر بيت، چئوسٽو، غزل، گيت، وائي ائين محسوس ٿيندي آهي ته هن کان وڌيڪ ٻي ڪا بخاريءَ جي شاعري ٿيل ناهي. ان جو ڪارڻ اهو ئي آهي ته استاد بخاري پنهنجي زندگي مشاهدن ۾ گذاري ڇڏي. هن کي پيار، محبت، عشق، درد پيڙا پنهنجي پرائي واري پرک ڪرڻ واري دل هوندي هئي. هو سنڌ ۽ سنڌي ماڻهن سان پنهنجي جان ۽ جيءَ کان وڌيڪ پيار ڪندو هو. جڏهن دادوءَ جي اڳوڻي ڊي سي مير محمد پرهياڙ دادو ضلعي جي سمورن ملازمن کي هڪ ليٽر ڪڍيو هو ته هر محڪمي جا ملازم پنهنجي هڪ ڏينهن جي پگهار ڪٽرائن ۽ اهي پئسا استاد بخاريءَ کي علاج طور ڏجن، پر اها ڳالهه ڪنهن کان وسرندي جڏهن استاد بخاريءَ اهي لفظ ورجايا هئا ته مان جيڪي به ڏينهن باقي جيئرو هوندس اهي ائين ئي جيئندس، اوهان جي مهرباني پر منهنجي پاران اوهان جي هڪ ڏينهن واري پگهار کڻڻ نامناسب آهي اوهان وڃي هن مان پنهنجي ٻارڙن کي ڪپڙا وٺي پارايو مان تڏهن خوش ٿيندس، اهو سچ هو ته استاد بخاريءَ کي ان ڳالهه جي خبر هئي ته غربت ڇا ٿيندي آ ۽ غريب جون خوشيون ڪهڙيون هونديون آهن، هن کي پنهنجي ڌرتي ۽ ڌرتي ڌڻين سان جيڪو پيار هو ان جو مثال نه ٿو ملي ڇو ته بخاريءَ جون پنهنجون سٽون آهن ته.. ڏينهن جو ڪم آ، رات جو غم آ سنڌو تنهنجو، منهنجو هڪڙو هڪڙو دم آ، سنڌو تنهنجو. گيت لکان پيو، جنگ لڙان پيو، ڏيهه ڏسي پيو، ڪن تي قلم آ، هٿ ۾ علم آ، سنڌو تنهنجو. هن پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ٻين جيان اکيون نه ٻوٽيون ۽ هاڻي به جڏهن هو لوڪ ليکي هميشهه لاءِ اکيون ٻوٽي هي جهان ڇڏي هليو ويو آهي تڏهن به هن جون کليل اکيون اسان ماڻهن جو پيڇو ڪري رهيون آهن ۽ اسان کي احساس پيون ڏيارين ته اسان پنهنجي زندگيءَ ۾ ئي مدهوش ٿي پنهنجون اکيون ٻوٽي ڇڏيون آهن پر بخاري جهان ڇڏڻ کان پوءِ به اکيون نه ٻوٽيون آهن، ڇو ته بخاريءَ کي اهو احساس آهي ته هو به ٻين سمورن وانگر مدهوش ٿي اکيون ٻوٽي سمهي پيو ته پوءِ رات جي تارن کي ڪير تڙپائيندو. بخاري رات جي تارن کي به تڙپائي سگهڻ جي سگهه رکي ٿو ته هو ماڻهن جي نرم ۽ نازڪ دلين کي ڇو نه تڙپائي سگهندو هوندو ۽ هن جي شاعري ۾ جيڪي پرهه جا پيغام آهن اهي اسان سمورن ماڻهن لاءِ آهن جن مان اميد هوندي آهي ۽ اميد جي ئي آسري ماڻهو جيئندو آهي بخاري به اهڙو سونهن پرست شاعر هيو جنهن کي جتي به سهڻي شيءِ نظر ايندي هئي ان جي تعريف ڪرڻ بنا رهي نه سگهندو هو. استاد بخاري ڪيترو عظيم ۽ محبوب شاعر هو ان جي پرک ان جي مارڪيٽ ۾ موڪليل ڪتابن مان ئي ڪري سگهجي ٿي ڇو ته موجوده هلندڙ وقت ۾ جيڪو شاعريءَ جو ڪتاب ڇپجي اچي ٿو جيڪڏهن هو معياري ناهي ته گهڻي ڀاڱي اهي شاعر دوست اعزازي طور ڪاپيون ورهائي ڇڏيندا آهن پر اهو به سچ آهي ته جن شاعرن جي شاعري معياري ۽ ديس ڌڻين تي هوندي آهي انهن جي شاعري جا ڪتاب مارڪيٽ مان وڪرو ٿيو وڃن باقي سنڌ ۽ ان جا رهواسي اڄ به پنهنجي ڀلوڙ شاعر استاد بخاريءَ کي جيءَ ۾ جايون ڏيو اچن ٿا ۽ اڄ به ان جي انهن سٽن کي ورجائڻو پوي ٿو ته: سانگين سان گڏ سالگرهه مان وڇڙي ويس ته ورسي آهيان.   استاد بخاري عظيم شاعر عظيم ماڻهو سحر وشال هو استاد هيو، هو صرف ٻن ٽن هزار شاگردن جو نه پر، سموري سنڌ جو استاد هيو. هُو ڊبل استاد هيو، هڪ ته هو پروفيشنل استاد هيو، ٻيو ته ڄڻ هن جو نالو ئي استا د هو. هُن جي ڏات ڏونگرن کي ڏڪائي ڇڏيندي هئي ۽ اٻوجھن لاءِ ڏڍ هئي. هاڻي توهان بلڪل سمجهي ويا هوندو ته سن ۱۹۳۰ع جي جنوري مهيني ۾ ۱۶ تاريخ دادو ضلعي جي ڳوٽ غلام چانڊيو ۾ سيد حاجن شاه جي گهر ۾ جنم وٺندڙ سيد احمد شاه استاد بخاريءَ جي ڳالھ پئي هلي. جيئن ته استاد پنهنجو ٻالڪپڻ درياءَ ويجهو، ڪانهن جي اڇن گلن ۽ سرنهن، ٻاجھر، جوئر، ڪڻڪ توڙي مٽرن جي کيتن ۾ ڊڪندي ڊوڙندي گذاريا، ان ڪري سندس طبيعت ۾ رنگيني ۽ ميٺاج جو سمائجي وڃڻ فطري عمل هو. هو ننڍپڻ کان ڏاڍو ذهين هيو، تعليمي لحاظ کان پهرين درجي کان سنڌي فائينل تائين پهرين پوزيشن کڻندو رهيو. استاد، عالم، فاضل ۽ اديب واريون ڊگريون حاصل ڪرڻ کان پوءِ ۱۹۴۶ع ۾ پهرين نوڪري روينيو کاتي ۾ تپيدار طور ڪئي. پر هر ڪو ڄاڻي ٿو ته هن نوڪري ۾ رهي، ڪير ڪيترو به چاهي، ڪنهن درد مند جي دوا نٿو ڪري سگهي. ان ڪري استاد جي طبيعت کي به هي نوڪري بلڪل ڪونه وڻي ۽ جلد ئي هو اداري کان ناتا ٽوڙي تعيلم کاتي سان رشتو جوڙي ويٺو. استاد پرائمري استاد بڻجي مستقبل جي معمارن کي سکيا ڏيڻ شروع ڪئي. هونئن ته استاد شاعري ۱۹۴۶ع ۾ شاگردي واري زماني کان شروع ڪئي هئي، پر ۱۹۵۱ع ۾ جڏهن کيس ايليسمينٽري ڪاليج ميٺاڻي ۾ ٽريننگ وٺڻ لاءِ موڪليو ويو، جتي کيس نامور شاعر عبدالله اثر جي صحبت نصيب ٿي ته استاد جي اندر جي ڏات تڙپي اٿي. سندس من ۾ متل مانڌاڻ نيٺ اٻري ٻاهر نڪري پئي، مشاعرن جون محفلون مچي ويون. پهريون استاد پنهنجو تخلص ” آسي“ ۽ ”دردي“ استعمال ڪيو، پر پوءِ جلد ئي پاڻ کي استاد سڏائڻ تي رضامند ٿيو. استاد جي شاعريءَ جي ڪچي ڪلي کڙي گل ٿي پئي، جنهنجي خوشبو سموري سنڌ ۾ واسجي وئي. استاد ڌرتي، دل وارن ۽ سونهن جو شاعر بڻجي ويو. سندس گيت نگر نگر گونجڻ لڳا. سچ ته استاد جي شاعري ۾ سلاست، بلاغت، جماليت ۽ هر اُها خوبي موجود آهي، جيڪا علم ادب جي دنيا ۾ هڪ شاعر کي اعلى درجي ۽ مقام تي آني بيهارڻ لاءِ مقرر ڪئي وئي آهي. استاد جي شاريءَ مان جماليت ائين اڀري نڪري ٿي جو محسوس ٿئي ٿو ڄڻ هاڻي هاڻي سونهن مشڪ عنبر سان وهنجي سهنجي ريشم جو ڀرت ڀريل رنگين پڙو اوڙهي آئي آهي. استاد نه صرف سونهن پرست هو، پر ڌرتيءَ کي پنهنجي سرتي بڻائي ويٺو هو. ياد ٿو اچي ته استاد پنهنجي ڪتاب ”ڌرتي سرتي“ جي ارپنا ڪجھ هن طرح ڪئي آهي: ” پنهنــجي دل جي نالي، منهنـجي دل دادو آهي دادو ســنڌ جي دل آهي ۽ سنڌ وري ڪائنات جي دل آهي.“ هن مان صاف ظاهر ٿئي ٿو ته استاد رڳو سنڌ لاءِ نه پر سموريءَ ڌرتيءَ جي گولي تي آباد ٽئين درجي جي ماڻهن لاءِ تڙپيو آهي هو سموري ڪائنات جو شاعر آهي، پر هن ڪڏهن به اها دعوى نه ڪئي هئي (هاڻي به ڪجھ حال حيات شاعرن جيان) ته هُو شيخ اياز کان وڏو شاعر ۽ لطيف ثاني آهي. استاد ته ڪڏهن به پاڻ کي وڏو شاعر به محسوس نه ڪيو، هو هر نئين لکندڙ سان بنا ڪنهن هت ڀيد ۽ فرق ڏيکارڻ جي ائين ئي سڪ ۽ اڪير مان ملندو هو، ڄڻ پاڻ به انهي ٽهيءَ جو آهي. جڏهن ته اسان جا گهڻا سينئر جونيئرن کي منهن پري ڪري آڳرن جو هٿ ڏيندا آهن. ان ڀيٽ ۾ استاد ته هر هڪ کي ڀاڪر ۾ ڀري وٺندو هو. هو هڪ عظيم شاعر هو. ادبي ڪسوٽيءَ موجب عوامي شاعر ئي سڀني کان وڏو شاعر هوندو آهي، ڇو ته عوام جنهن کي گهڻو مان مرتبو ڏئي اهو ئي وڏو آهي. وقت ثابت ڪيو آهي ته استاد جي شاعري هر هنڌ، پڙهيل ۽ اڻ پڙهيل ۾ ايتري ئي مقبول آهي، جيتري شاھ عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري عوام ۾ مقبول آهي.استاد پروفيشنل حساب سان سورنهن سال گلن جھڙن ٻارڙن جي تربيت ڪرڻ کان پوءِ پهريون سيڪنڊري ۽ ۱۹۶۳ع ۾ ليڪچرار ٿيو. هن دوران هن ڊگري ڪاليج لاڙڪاڻو ۽ ڊگري ڪاليج دادو ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. ليڪچرار کان پوءِ اسسٽنٽ پروفيسر به بڻيو، جنهن تان ۶۰ سالن جي ڄمار ۾ رٽائر ڪيائون. سندن علمي خدمتن عيوض سنڌ سرڪار ڊگري ڪاليج دادو جو نالو استاد بخاري ڊگري ڪاليج رکيو آهي. استاد بخاري نه صرف لائق استاد ۽ سٺو شاعر هيو، پر هُو هڪ سٺو موسيقار پڻ هو. هن پنهنجن ڪيترن ئي گيتن جون ڌنون ترتيب ڏنيون. استاد سموري حياتي شاعري جي جھول ۾ تازا توانا گيت ڀيٽا ڏنا. شاعري سندن رت ۾ رڌم بڻجي ڊوڙندي رهي. استاد بخاري بلڊ ڪينسر جھڙي موذي مرض ۾ مبتلا ٿي چڪو هيو، سالن کان چنبڙيل ڪينسر جا جراثيم سندس حياتي پيئندا رهيا. پر پاڻ ڪڏهن به هنيانءَ نه هاريائون. مرڪ سندن چپن تان ڪڏهن مٽجي نه سگهي. موت سان وڙهندي استاد لنڊن مان بلڊ ٽرانسفيوشن به ڪرائي، پر موت جو راڪاس سندن حياتي مٿان ٽڪ ٻڌي بيٺو رهيو ۽ نيٺ ۹ آڪٽوبر ۱۹۹۶ع ۾ اوچتو ڀڙڪو کائي استاد جي حياتيءَ کي جھپي اڏامي ويو. اها شام سمنڊ ماٺيڻو ٿي ويو، وڻ ٽڻ اداس نظر اچڻ لڳا، پکين جي نڙين ۾ سندن لاتيون اٽڪي بيهي رهيون، سنڌ سموري سوڳوار بڻجي وئي ۽ هينئر جڏهن ۱۳ سال گذري چڪا آهن تڏهن به استاد جي شاعريءَ ساڳي پاٻوهه ۽ شوق سان پڙهي ويندي آهي. سچ ته ڏات امر آهي. بات بُخاري سُونهن جي... تاج جويو گُذريل وقت جي باري ۾، انگلينڊ جي عظيم شاعر ۽ ڊراما نگار، شيڪسپيئر، ڪنهن ڊرامي ۾ لکيو آهي: “O, call back yesterday, bit time to return!” ”ڪالهه“ جڏهن اُستاد بخاري اسان جي وچ ۾ هو، ۽ ’اڄ‘ جڏهن اُستاد بخاري اَسان جي وچ ۾ نه آهي؛ اُن، وقت جي وقفي ۽ وٿيءَ کي 19 سال گذري چڪا آهن، يقين نه ٿو اچي! ڪالهه کي موٽائڻ جي خواهش ته ڪري سگهجي ٿي، پر ’ڪالهه‘، ’اڄ‘ نه ٿِي ٿِي سگهي ۽ نه ئي موٽي سگهي ٿي؛ ڇو ته اَياز جي لفظن ۾: ”موت نه ڪئلينڊر ڏسي ايندو آهي ۽ نه وِزٽنگ ڪارڊ موڪلي ايندو آهي.“ اُستاد جي انساني قَد ۽ اُستاد جي شاعراڻي قَد جو رُڳو تصور ئي ڪجي ٿو ته محسوس ٿئي ٿو، بلڪ اها حقيقت به آهي ته اُستاد پنهنجي زندگيءَ ۾ ته وڏو انسانُ ۽ وڏو شاعر هو، پر پنهنجي موت کان پوءِ ڏهه ڀيرا وڏو اِنسانُ ۽ وڏو شاعرُ ٿي اُڀريو آهي: همالي جي چوٽي ڏٺي ٿئي؟ مٿاهين ڪويتا جي عظمت- ۽ ڪيلاش وادي ٻُڌي ٿئي؟ مزيدار آ فن جي فطرت- ڪَلا خُود به هوندي آ قدرت! اُستاد فطرت، محبت، سُونهن ۽ سنڌ جو شاعر هو. سو سڄو وقت، سڄي ڄمارَ، سُونهن- نينهن، پرينءَ ۽ پيار سان نِڀائيندو رهيو: مُنهنجو نالو نينهُن، منهنجو پاڙو پيارَ سان، پِيو ٿو يارَ وَسائيان، ماڪَ چئو يا مينهن، راتِ هُجي يا ڏينهن، باتِ بُخاري سُونهن جي! هُن جو فن، هن جي شاعري، هُن جا غزل، هُن جا گيتَ، هن جا دوها، هن جا چؤسٽا/ قطعا، هن جا نظمَ، هن جون رُباعيون، هن جا آزاد نظمَ، هُن جون وايون، هُن جا بيتَ، ۽ هُن جا ڪتاب- هُن جي سڃاڻپ جا صحيفا آهن. هڪ اديب ۽ شاعر جي سڃاڻپ، سندس تخليقن ۽ ڪتابن کان وڌيڪ ڪهڙي ٿي سگهي ٿي؟ اها به حقيقت آهي ته هر ڪتاب سهڻو نه هوندو آهي ۽ هر تخليق ڪارائتي ۽ سُڪارتي نه هوندي آهي؛ پر اُستاد بخاري اُهو شاعر، اُهو تخليقڪار ۽ اُهو ماڻهو هو، جو جنهن جي ڪتاب جو هر عنوانُ ۽ هر بابُ، سورج جو سوجهرو ۽ ڏات- سانوڻ جو وسڪارو هو. هن رڳو ڏيڻ ۽ ورهائڻ سِکيو هو. هُو اُهو ڏاتيار هو، جيڪو ڏيئي نه پچاريندو هو. هُو چوندو هو: جنهن وٽ جهڙي ڏاتِ، عالَم کي آڇي اُها، تارن آندي راتِ، سورجُ سعيو سُونهن جو! ـــــ ڪا ڪا ڏاتِ ڪڪرُ، رِڻن ۾ رِم جهم ڪري، چارئي پار چڪرُ، پياسن جو پُڇندي وتي! ـــــ هن جي ڏاتِ ڪَڪرُ بنجي، هن ديس جون چارئي ڪنڊون، چارئي ڏِسائون ڏسندي، چڪر هڻندي، پياسن جو پُڇندي رهندي هئي، پر، هن جي ڏات کي اهڙي ديدَ هئي، ۽ اُن ۾ سوچ جو اُهو سدا اُجرو سچُ سمايل هو، جيڪو وقت جي دَز ۽ لُڙاٽ هٿان ميرو نه ٿيڻو هو، ۽ نه ئي وري ڪڏهن ميرو ٿيندو. تڏهن ئي ته اُستاد بخاري پاڻ وڏي اعتماد ۽ ويساههَ سان چئي ڏنو هو: آڇيم اهڙي ديدَ، اَدب سان اِتهاس کي، مُنهنجي سوچ سعيدَ، صديون ميري نه ٿئي! اُستاد بخاري، وقت جو شاعر هو، وقتُ هِن جي مُٺِ ۾ بند هو، وطن لاءِ وقتائتي شاعري، جهڙي اُستاد ڪئي، اهڙي ڪنهن شاعر مشڪل سان ڪئي هوندي. هو هر موقعي ۽ مهل تي، هڪ رهبر ۽ مفڪر شاعرُ بنجي، غافلن ۽ سُتلن کي سجاڳ ڪندو رهيو. هُن جا ’حاذق هٿ‘، هر ڏکويل جي ڏيلَ کي ڇُهي، ڏڍُ ڏيڻ سان گڏ، اڳتي وڌڻ جو ڏسُ ڏيندا هئا. سندس ئي هيٺيون بيت، سندس ’صورتگري‘ ڪري ٿو: حاذق تنهنجا هٿَ، ڇُهڻ ريءَ ڇُهيو وٺن، رَنڙَ اکِ جي آرزُو، نؤ- ورنيءَ جي نَٿ، ڪهڙِي تن جي ڪٿَ، موقعا جن جي مُٺِ ۾! اُستاد بخاري، جهڙو حسينُ شاعر هو، اهڙو ئي سندس ديسُ حسين هو. هن پنهنجي ديس سنڌ جي سونهن کي، جنهن حسين شاعراڻي اک سان ڏٺو هو، اهڙيون اکيون اڄ اڻلڀ آهن. اهڙي ديدَ اڄ ناپيد آهي. اُهي اکيون، جن جي.ايم.سيد، حسام الدين راشدي، اياز، شيام، نياز، تنوير ۽ استاد بنجي، سنڌ کي ڏٺو، الائي ڇو اڄ ڳوليون به نه ٿيون لڀن. اُهي اکيون جنهن نظاري کي ڏسنديون هيون، اُهو ڪنهن مصور جي تصوير بنجي پوندو هو. اُهي اکيون، ديس جي جاگرافيءَ ۽ سرحدن طرف ڏسنديون هيون ته اُهي ديس جي حفاظت لاءِ محفوظ رنيڪوٽ ۽ کيرٿر بنجي وينديون هيون؛ ڇو ته اُنهن اکين ۾ حُسن ۽ آرٽ هو. آرٽ جي تخليق ۽ تخليق جو حُسن، ڪازان زاڪس جي هن شعر جي زنده تصوير سڏي سگهجي ٿو: مون بادام جي وڻ کان پڇيو: ”خدا ڇا آهي؟“ بادام جو وڻ گلن منجهه جِهنجهجي ويو!“ اِئين اُستاد، جڏهن هٿ ۾ پنو کڻي، وطن جو قصيدو لکندو هو ته سندس هيٺيون شعر بنجي پوندو هو: هي هٿ ۾ پَنو، سنڌ جي سمجهو وادي، مضبوط قلعو ڄڻ ته رَنيڪوٽ آهي. هر لفظ بُخاريءَ جو وطن دوست مجاهد، بـيـبــــــاڪ آ، جانبـــــار آ، اڻموٽ آهي! اُستاد، جڏهن شاعري ڪندو هو ته هيءَ مٽي، هي نظارا، هي ڪچا، هي ڪوڇا ۽ ڪاڇا، هي وڻراهه ۽ درياهه، هي گل ڦل ۽ ٻوٽا، هي وَسيون ۽ واهڻ، سڀ ساڻس ڳالهيون ڪندا هئا، ۽ متحرڪ بنجي پوندا هئا، هو سنڌ جي هر نظاري ۽ هر واقعي کي شاعريءَ ۾ اهڙيءَ ريت زنده جاويد ڪري ڇڏيندو هو، جيئن ڪو صنم تراش، ڪنهن وينگس کي پٿر ۾ زنده جاويد بنائي ڇڏيندو آهي يا ڪو مصور، ڪنهن شيءِ، ڪنهن واقعي يا ڪنهن عڪس کي ڪينواس تي رنگن جي زبان ۾ جيئرو ڪري وجهندو آهي. اُستاد کي ساري سنڌ، هڪ تصوير وانگر نظر ايندي هئي، اُها خوبصورت تصوير نه رڳو هن جي شاعريءَ تي اڻمٽ اثر ڇڏيندي هئي، پر هُو خود حسين سنڌ جو ذڪر ڪندي، اُن جي حُسن ۾ پنهنجي تخليقي حسن جا رنگ ڀري، اُن کي وڌيڪ سُندر ڪري ڇڏيندو هو. ڪنهن وقت ايازَ اهڙي ئي ڪيفيت ۾ محو ٿي چيو هو: ڪُجهه شاههَ ڏني، ڪجهه شيخَ ڏِني، هــن سـنــــڌڙيءَ کـــــي صورت لوڪو! اَهڙيءَ طرح اُستاد بخاريءَ لاءِ به آءٌ، اوهان يا اسان مان ڪي به اها دعويٰ ڪرڻ ۾ حق بجانب آهيون ته اُستاد به سنڌ کي هڪ ’صورت‘ ڏيڻ جو آسروند ۽ خواهشمند هو. هن به چاهيو ٿي ته سندس وطن ’جنت‘ جو روپ وٺي. وطن سنڌ جو قصيدو هجي ۽ لفظَ مصور ۽ صورتگر شاعرَ اُستاد جا هجن ته يقيني طور اُهو وطن جو نغمو، آرٽ ۽ ادب جو شاهڪار بنجي پوي ٿو. سندس نظم ’وطن‘ جا هيٺيان ٻه بند ته پڙهي ڏسو: تُنهنجي ساراهه جو سِلسلو، سو به مون لئه وڏو مسئلو، تنهنجي تعريف، تڪميل ٿئي، ڪوبه مون کان نه ٿو ٿئي بِلو: لفظ ڳوليان، ٿا مشڪل لڀن، منهنجا محبوب، منهنجا وطن! ويسَ، ڪِرڻا اُڻائي وجهان، توکي جوتين سان جاني جهنجهيان، توکي اَرپيان رُڳو روشنيون، ايترا آڻيان سُورج ڪٿان؟ چنڊّ تارا ٿا ميرا لڳن، منهنجا محبوب، منهنجا وطن! اُستاد وڏو مصور، وڏو آرٽسٽ شاعر هو. هن جي شاعريءَ ۾ آرٽُ ڪمال درجي جو آهي، جيڪو هڪ طرف فن ۽ جماليات جون آخري حدون ڇُهي ٿو ته ٻئي طرف اُن جي سگهه، اُن جي اُڏار ۽ اُن جو اثر، وقت جي هٽلرن گوئرنگن کي ڏڪائي ۽ ڪنبائي ڇڏي ٿو. اُستاد جهڙن آرٽسٽن ۽ اُرڏن شاعرن جي ادب ۽ آرٽ لاءِ، هٽلر ۽ گوئرنگ، فتوائون ڏنيون هيون، هٽلر چيو هو ته: “Let us beat the refractory skulls with resounding blows” يعني: ”اچو ته اسان سرڪش دماغن کي اهڙو ڪُٽيون، جو اُن جا پڙاڏا ٻُڌڻ ۾ اچن.“ جڏهن ته گوئرنگ ڇِتو ٿي هيئن اظهاريو هو ته: “When I hear the name of Art, my hand goes to pistol.” يعني: ”جڏهن مان آرٽ جو نالو ٻُڌان ٿو ته منهنجو هٿ پستول ڏانهن وڃي ٿو.“ اُستاد جي زندگي، اُستاد جي شاعري، لوڪ لاءِ پيارُ ۽ ڏاڍَ خلاف ڌڪارَ ۽ مزاحمت جو کليو اظهار آهي، پر اُن ۾ آرٽ/ ڪلا ڪمال جي آهي! گُلاب لفظ ڪڍان، ٿيو پون رُڳا ٽانڊا، گلي کي آڳِ لڳِي آهه، مان چوان نه چوان! ـــــ ڪا گهڙي مُحب ساڻ محفل ۾، ڪا گهڙي لوڪ لاءِ مقتل ۾، پيارَ ۾ ٿي پَتي پَتي هوندي، ها، اُها منهنجي زندگي هوندي! اُستاد سڄي ڄمارَ، ماڻهن سان گڏ بيٺو رهيو. مچ هُجي، مقتل هجي، هن جو پيرُ پاهون نه ٿيو! محبوبَ چيو: پهچ، اَچي پهتو هان، تَنور هُئي واٽ، پچي پهتو هان! چڪچور ڏسي حال، نه ڪر غم دلبر، تو وٽ ته بهرحال، بچي پهتو هان! مقتل کان ٿورو اڳتي، محفل جو ڏس مليو آ، مان موت کي لتاڙي، ٿو زندگيءَ کي ڳوليان! اُستاد بخاري همه وقت، همه تن شاعر هو. هن جي شاعريءَ جا ڪيترائي رُخ ۽ روپ هئا، ۽ اُن جو هر روپُ ۽ هر رُخ ايترو ته حسين هو، جو اُن جو اظهار نثر جي زبان ۾ ڪرڻ ڏکيو آهي، اُن ڪري آءٌ فارسيءَ جي هڪ نامعلوم شاعر جا لفظ اُڌارا وٺان ٿو، جيڪي اُن جي بيان جو حقُ، ڪجهه قدر ادا ڪري سگهن ٿا: دامانِ نظر تنگ و گُلِ حُسنِ تُو بسيار، گلچين نظر از تنگئي دامان گله دارد يعني: ”(منهنجي) نظر جو پاند سوڙهو آهي، ۽ تنهنجي حُسن جا گُلَ سوين آهن. (منهنجي) نظر تنهنجي سُونهن جا گُل پٽي ٿي ته اُن کي پاند جي سوڙهي هجڻ تي چِڙ اچي ٿي!“   لکجو سدائين سچ يادون بخاريءَ جون وفا رضا هن سنڌ جي سهڻن ڀينڊن تان، مان گهور وڃان مان گهور وڃان گلشن ته ٺهيو پر ڪک پن تان، مان گهور وڃان مان گهور وڃان جيڪي سانوڻ ۾ درياهه لڳن، ۽ سياري ۾ آڙاهه مچن استاد انهن جي تن من تان، مان گهور وڃان مان گهور وڃان هي سٽون سنڌ جي سدا ملوڪ شاعر استاد بخاري جون آهن، جنهن جي شاعري جنهن وقت به پڙهجي يا ٻڌجي ٿي وهه واهه چوڻ کان رهيو نٿو ٿئي. استاد جي شاعري سان تڏهن کان چاهه ٿي ويو هو، جڏهن کان مون سندس ڪلام ”تون مڃين مڃين نه مهربان، مان ته عرض ٿو ڪري ڇڏيان“ ٻڌو هو. ان ڏينهن کان وٺي اڄ تائين جتي به ڪنهن راڳي کي ڳائيندي ٻڌندو آهيان ته دل ۾ اها ئي تمنا هوندي آهي ڪاش ڪو بخاري جو ڪلام به محفل منجهه هجي. يادگيري ٿي اچي ته هڪ دفعي آئون لاڙڪاڻي جي پاسي ٻيڙو چانڊيو هڪ فنڪشن ۾ ويو هوس. تقريب جي شروع ٿيڻ ۾ اڃا ڪجهه دير هئي سو اسان وجهه ڏسي چانهه پيئڻ نڪري پياسين. مون سان منهنجو ڳوٺائي دوست شفيع ٻجورو پڻ گڏ هيو. چانهه پي پنڊال طرف موٽياسين ته منهنجي نظر غلام مصطفيٰ جانوري تي پئي، جنهن سان منظور سخيراڻي به گڏ هيو. پوءِ اسان گڏجي ٻيڙو چانڊيو جي ريلوي اسٽيشن تي ويهي رهياسين جتي ڪچهري هلندي مون چيو ”اڄ ته دادو جي دلبرن سان واهه جي ملاقات ٿي آهي.“ جنهن تي مصطفيٰ جانوري کلندي چيو ”هائو هائو حاضر اڄ عرض اگهامندو.“ پوءِ فنڪشن ۾ منظور سخيراڻي سرن جي ورکا دوران استاد بخاري کي ڳائيندي جڏهن ”تون مڃين مڃين نه مهربان“ ڳايو ته وهه واهه ٿي وئي. وهه واهه ته ان ڏينهن به واهه جي ٿي جڏهن اسان استاد بخاري سان ملڻ دادو ويا هئاسين، تنهن زماني ۾ اسان ٽنڊي آدم ۾ استاد بخاري سان شام ملهائڻ جو پروگرام ٺاهيو هو. مون ۽ دوست خالد حسين خاصخيلي تي اها ذميواري رکي وئي ته دادو وڃي استاد کان پروگرام وٺون. سو اسان لاري ۾ چڙهي کيبر وياسين، جتان وري حيدرآباد مان ايندڙ ٻي لاريءَ منجهه سوار ٿي موري پڳاسين. اتان ڊاٽسن ذريعي دادو موري واري پل تان سنڌوءَ جون ڇوليون ڏسندي دادو شهر ۾ پهچي هڪ ٽانگي واري کي چيوسين، غريب آباد هلبو. جنهن وراڻي ۾ چيو استاد بخاري ڏي ته ڪونه ٿا وڃو؟ کيس چيم بلڪل پر اوهان ڪيئن سمجهيو؟ جنهن تي ٽانگي واري چيو ”ابا اوهان غريب آباد چيو آئون سمجهي ويس پڪ اوهين استاد جا مهمان آهيو.“ ڪجهه گهڙين ۾ هڪ گهٽي ۾ پڳاسين ته ٽانگي واري چيو، او اهو سامهون اٿو، استاد جو گهر. اسان اوطاق ۾ ويٺاسين ته ڪجهه گهڙين ۾ استاد اچي سلام ورائي چيو؛ ’نوجوانو ڀلي ڪري آيا.‘ ان لمحي ايتري ته خوشي ٿي جنهن جو ڪو ڇيهه ڪونهي. جهٽ ۾ چانهه بسڪوٽ به اچي ويا. جنهن تي استاد چيو؛ وٺو بابا. پوءِ استاد کي اسان پنهنجي اچڻ جو مقصد ٻڌائيندي چيو؛ سائين اوهان سان ٽنڊي آدم ۾ رهاڻ رچائڻ جي تمنا آهي، سو ان ڪري پنڌ پيا آهيون. استاد مسڪرائيندي چيو؛ مهربانيون، حاضر هلبو. ڀلا سائين محسن علي شاهه ۽ عبدالله ورياهه جن ته خوش آهن نه. استاد اسان کان پڇيو؛ اوهان جي ڪرت ڪهڙي آهي؟ وراڻيم؛ سائين اخبار ۾ لکندا آهيون ۽ خالد سونارڪو ڪم به ڪندو آهي. جنهن تي استاد چيو؛ ها بابا، جيتري محنت ڪندئو اوترو ڪامياب ويندئو پر قلم سان لکجو، سدائين سچ. ائين ٻن ڪلاڪن جي ڪچهري ۾ اسان استاد کان گهڻو ڪجهه سکيو. استاد سان رهاڻ جي تاريخ طئي ڪري چيوسين؛ رکيل تاريخ تي اوهان کي وٺڻ اينداسين. جنهن تي استاد چيو؛ ٽنڊي آدم کان دادو جو پنڌ سرس آهي. هاڻ اوهين تڪليف نه ڪجو. آئون پاڻ اچي پهچندس. اسان چيو؛ سائين گاڏي جو بندوبست ٿي ويندو. جنهن تي وري استاد چيو؛ اوهان به مون وٽ لاريءَ ۾ آيا آهيو، سو آئون به ان رستي ايندس. بس اوهان اهو ٻڌايو، حيدرآباد واري لاريءَ ۾ سوار ٿي اوهان تائين پهچڻ لاءِ ڪٿي لهجي؟ جنهن تي اسان وراڻيو؛ ان لاريءَ مان اوهان ڀٽ شاهه يا کيبر جي اسٽاپ تي لهندؤ، جتان ٽنڊي ڏي رستو وڃي ٿو. جنهن تي استاد چيو؛ بس پوءِ ڀٽ شاهه لهي، لاکيڻي لطيف جي حاضري ڀري، پوءِ اڳتي اچبو. جنهن تي مون چيو؛ سائين هاڻ هڪ عرض آهي ته اوهين جيئن ڀٽ شاهه پهچندا ته اتي اسان اوهان سان ملنداسين. استاد چيو؛ ها اهو صحيح. پوءِ اسان استاد کان دعائون وٺي، موڪلائي، واپس ٽنڊي اچي دوستن سان حال احوال اوريو. رهاڻ جا ڪارڊ ڇپائي تيارين ۾ لڳي وياسين. نيٺ اهو ڏينهن به اچي ويو، جنهن جو اوسيئڙو هيو. استاد کي ڏنل وقت تي گل حسن لاکو دادوءَ ويو جتان هو ۽ استاد گڏجي ڀٽ شاهه پڳا، جتي نبي بخش ڏهراج ۽ ولي محمد لاکو ڀٽ شاهه بائي پاس تي اوسيئڙي ۾ هيا. سج اڃا لٿو ئي ڪو نه هيو ته رهاڻ واري هنڌ، استاد جا مداح پهچڻ شروع ٿي ويا. هوڏانهن، گل حسن لاکي ۽ نبي بخش ڏهراج فون ڪري ٻڌايو ته؛ استاد سان گڏ مرشد لطيف جي حاضري ڀري اٿئون ۽ هاڻ اچون پيا. اهڙو اطلاع اسان مائيڪ رستي رهاڻ ۾ موجود ماڻهن تائين پهچايو. انهن ئي گهڙين ۾ غلام حسين رنگريز ۽ رسول بخش درس جن به اچي پڳا. ان دوران شاهه عبداللطيف لائبريري جو سڄو هال ماڻهن سان ڀرجي چڪو هيو. ڪجهه وقت ۾ محفل جو مور به اچي ويو. جنهن جي گلن جي ورکا سان، شانائتي آجيان ڪئي وئي. رهاڻ ڪلاڪ سوا مس هلي ته اوچتو بجليءَ جي شارٽ سرڪٽ مان باهه لڳي، جنهن جي ڪري مجبورن تقريب اڌ ۾ ختم ڪئيسين. جنهن کان پوءِ غلام رسول چانڊئي جي اوطاق تي وياسين، جتي استاد جي رهائش جو بندوبست هيو. رات جو دير تائين استاد سان ڪچهري ٿي. استاد پنهنجي شاعري ۽ هڪ راڳي، جيڪو شايد غلام شبير شاهاڻي هيو، وري استاد جا ڪلام ٻڌايا. ان ڪچهريءَ ۾ علي شير بهڻ، امداد راهي، ذاڪر بلوچ، شاهه عبيد، غلام رسول شاهه فاضلاڻي ۽ ٻيا دوست پڻ موجود هيا. جتان صبح جو استاد علاج جي سلسلي ۾ ڪراچيءَ لاءِ روانو ٿي ويو. پوءِ هن واپس دادوءَ پهچي، مون کي هڪ خط لکيو ته خير سان هو گهر پهچي ويا آهن. جنهن کان پوءِ استاد سان خطن ذريعي رابطي جو سلسلو جاري رهيو. هڪ ڀيري استاد منهنجي ننڍڙي ڀيڻ جي لاڏاڻي تي تعزيتي خط پڻ لکيو هيو. وري 91ع ۾ ٽنڊي آدم ۾ سچل ايوارڊ جي هڪ تقريب دوستن رٿي، جنهن ۾ مختلف شخصيتن کي مڃتا ايوارڊ ڏنا ويا. شاعري جي ايوارڊ لاءِ چونڊ استاد بخاري جي ٿي، جنهن بابت استاد کي آگاهي ڏنيسين پر فنڪشن کان ٻه ڏينهن اڳ استاد فون تي ٻڌايو ته علاج جي سلسلي ۾ شايد ڪراچي وڃڻو پئي. ايڏانهن اوهان جي ڪوٺ به آهي جنهن تي کين چيوسين؛ سائين پهريان علاج، باقي اوهان جون دعائون کپن، اوهان جو ايوارڊ اوهان تائين پهچي ويندو. پوءِ ان بهاني وري استاد سان ملڻ ٿيو. مون ۽ سائين عبيدالله شاهه دادو وڃي استاد تائين ايوارڊ پهچايو ۽ ڪلاڪ سوا تائين ساڻن ڪچهري ڪئيسين. موڪلاڻي مهل استاد دعائون ڪندي چيو؛ شال ڏکيو ڏينهن نه ڏسو. سو اڄ سنڌ، سچائي ۽ سونهن جي ٻهڳڻي شاعر کي محبتن جي ڀيٽا ڏيندي. پڇاڙي ۾ استاد جون هي سٽون به ياد اچن ٿيون ته؛ منهنجا شعر منهنجون تصويرون، جتي پڙهندين من جتي ٻڌندين من، اتي ايندئي تري يادگيريون، منهنجا شعر منهنجون تصويرون.