حرم امام علی، آستان مقدس علوی، امیرالمومنین، علی ابن ابی طالب، استوری، شیعه، نجف، نجف اشرف، سلام، عکس، مذهبی، امام علی علیه السلام، ابوتراب، رجب، 13 رجب، ابوالحسن، القاب
\
Download this Premium Vector about Trash in garbage cans with sorted garbage icons, and discover more than 15 Million Professional Graphic Resources on Freepik
💜 Follow me for more @btss_j.m #bts#army#armyforever#btsforever #army #namjoon#seokjin #suga #jhope #jimin#taehyung #jungkook #btsforever #army #armyforever #btsforever #jungkook #jimin #suga #jin #namjoon #rm#v#taehyungL
رزق حلال سے لهو میں ایسی مثبت لہریں پیدا ہو تی ہیں جن سے روح میں کوئی مغائرت پیدا نہیں ہوتی ۔ جس وقت حلال رزق پیٹ میں پہنچتا ہے۔تو انسان رب کی ثنا اور اس کے احکامات کا خود بخود پابند ہو جاتا ہے۔۔۔ لیکن جب حرام، جسم کے اندر داخل ہوتا ہے تومنفی اسروں پھیل جاتا ہے اور ہر جرثومہ کی زندگی منفی طور پر متاثر ہوتی ہے اور وہ وقت سے پہلے ٹوٹنے لگتا ہے ۔ رزق حرام سے جو تغیرات پیدا ہوتے ہیں اُس سے پیدا ہونے والے صرف لولے لنگڑے اندھے ہی نہیں بلکہ نا امید بھی ہوتے ہیں نسل انسانی سے۔۔ اور یہ جینز نسل در نسل سف
Bismillahirrahmanirrahim ✦ Hadith : jisne hamare Deen mein aisee baat ka Ezafa kiya jo usmein nahi to wo Qubul nahi kiya jayega ----------------- Ibn Umar Radi Allahu ke pass ek shakhs ko cheenk aayee to usne kaha Alhamdulillah Wa As salamu Ala Rasool-Allah , Ibn Umar radi allahu anhu ne us se kaha cheenk aane par Alhamdulillah Wa As salamu Ala Rasool-Allah main bhi kah sakta hu magar Rasool-Allah Sal-Aallahu alaihi wasallam ne humko is tarah nahi sikhaya hai bulki Aap ne humen ye kalimat sikhaye Alhmadulillah Ala kulli haal (ya Alhamdulillah) jamia Tirmizi , Jild 2, 634-Hasan ✦ Note : is hadith se ye malum hua ki deen mein koi bhi kaam apni marzi se badhana jayaz nahi hai chahe wo achchi baat hi kyu na ho, yaha bazahir to us shakhs ne cheenk aane par RasoolAllah ﷺ par salam bheja tha jo ki ek achcha amal tha magar Aap ﷺ aur unke hidayat yafta sahaba radi allahu anhuma se ye amal sabit nahi tha isliye us shaksh ko is se mana kar diya gaya ✦ Umma Aayesha Radi Allahu Anha se rivayat hai ki Rasoollallah Sallallhu Alaihi Wasallam ne farmaya jisne hamare Deen mein aisee baat ka Ezafa kiya jo usmein nahi to wo qubul nahi kiya jayega Sunan Ibn Majah, Vol 1 , #14 -Sahih ✦ Jabir bin Abdulah Radhi allahu anhu se rivayat hai ki Rasool-Allah Sal-Allahu alaihi wasallam apne khutbe mein ALLAH subhanahu ki hamd aur sana bayan farmate jaisa ki uska haq hai , Phir Aap Sal-Allahu Alaihi Wasallam farmate jisko ALLAH subhanahu ne hidayat di usko koi gumrah karne wala nahi aur jisko ALLAH sbhanahu gumrah kar de usko koi hidayat dene wala nahi, beshak sabse sachchi kitab ALLAH ki kitab hai aur sabse behtar tareeqa Mumahhad Sal-Allahu Alaihi Wasallam ka tareeqa hai, sabse bure cheez (deen mein) naye naye kaam paida karna hai , har naya kaam bidat hai, aur har bidat gumrahi hai aur har gumrahi jahannam mein le jayegi Sunan Nasaii, Jild 1, 1581-Sahih ------------ इब्न उमर रदी अल्लाहू के पास एक शख्स को छींक आई तो उसने कहा अल्हाम्दुलिल्लाह वा अस सलामू अला रसूल-अल्लाह , इब्न उमर रदी अल्लाहू अन्हु ने उस से कहा छींक आने पर अल्हाम्दुलिल्लाह वा अस सलामू अला रसूल-अल्लाह मैं भी कह सकता हूँ मगर रसूल-अल्लाह सल-आल्लाहू अलैही वसल्लम ने हमको इस तरह नही सिखाया है बल्कि आप ने हमें ये कलीमात सिखाए अल्हम्दुलिल्लाह अला कुल्ली हाल (या अल्हाम्दुलिल्लाह) जामिया तिरमिज़ी , जिल्द 2, 634-हसन ✦ नोट : इस हदीस से ये मालूम हुआ की दीन में कोई भी काम अपनी मर्ज़ी से बढ़ाना जायज़ नही है चाहे वो अच्छी बात ही क्यूँ ना हो, यहाँ बज़ाहिर तो उस शख्स ने छींक आने पर ऱसूलाल्लह ﷺ पर सलाम भेजा था जो की एक अच्छा अमल था मगर आप ﷺ और उनके हिदायत याफ़्ता सहाबा रदी अल्लाहू अन्हुमा से ये अमल साबित नही था इसलिए उस शख्स को इस से मना कर दिया गया उम्म आएशा रदी अल्लाहू अन्हा से रिवायत है की रसूल अल्लाह सलअल्लाहु अलैहि वसल्लम ने फरमाया जिसने हमारे दीन में ऐसी बात का ईज़ाफा किया जो उसमें नही तो वो क़ुबूल नही किया जाएगा सुनन इब्न माजा, जिल्द 1 , #14 -सही जाबिर बिन अब्दुल्लाह रदी अल्लाहु अन्हु से रिवायत है की रसूल अल्लाह सलअल्लाहु अलैहि वसल्लम अपने खुतबे में अल्लाह सुबहानहु की हम्द और सना बयान फरमाते जैसा की उसका हक है फिर आप सलअल्लाहु अलैहि वसल्लम फरमाते जिसको अल्लाह सुबहानहु हिदायत दे उसको कोई गुमराह करने वाला नहीं और जिसको अल्लाह सुबहानहु गुमराह कर दे उसको कोई हिदायत देने वाला नहीं बेशक सबसे सच्ची किताब अल्लाह की किताब है और सबसे बेहतर तरीका मुहम्मद सलअल्लाहु अलैहि वसल्लम का तरीका है सबसे बुरी चीज़ (दीन में) नए नए काम पैदा करना है और हर नया काम बिदअत है और हर बिदअत गुमराही है और हर गुमराही जहन्नम में ले जाएगी सुनन नसाई , जिल्द : 1, हदीस : 1581 - सही --------------------- حدیث : جس نے ہمارے دین میں کوئی ایسی بات کا اضافہ کیا جو اس میں نہیں ہے، تو وہ قبول نہیں کیا جائے گا ------------------ ابن عمر رضی الله عنہما کے پہلو میں بیٹھے ہوئے ایک شخص کو چھینک آئی تو اس نے کہا «الحمدللہ والسلام علی رسول اللہ» یعنی تمام تعریف اللہ کے لیے ہے اور سلام ہے رسول اللہ ﷺ پر۔ ابن عمر رضی الله عنہما نے کہا: کہنے کو تو میں بھی «الحمدللہ والسلام علی رسول اللہ» کہہ سکتا ہوں لیکن اس طرح کہنا رسول اللہ ﷺ نے ہمیں نہیں سکھلایا ہے۔ آپ ﷺ نے ہمیں یہ کلمات سیکھائے ہیں الحمد لله على كل حال» (یا الحمد لله) جامہ ترمیزی جلد ٢ حدیث ٦٣٤-صحیح رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا: جس نے ہمارے دین میں کوئی ایسی بات کا اضافہ کیا جو اس میں نہیں ہے، تو وہ قبول نہیں کیا جائے گا سنن ابن ماجہ جلد ١ حدیث ١٤-صحیح رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم اپنے خطبہ میں اللہ کی حمد و ثنا بیان کرتے جو اس کی شایان شان ہوتی، پھر آپ فرماتے: جسے اللہ راہ دکھائے تو کوئی اسے گمراہ نہیں کر سکتا، اور جسے گمراہ کر دے تو اسے کوئی ہدایت نہیں دے سکتا، سب سے سچی بات اللہ کی کتاب ہے، اور سب سے بہتر طریقہ محمد صلی اللہ علیہ وسلم کا طریقہ ہے، اور بدترین کام نئے کام ہیں، اور ہر نیا کام بدعت ہے اور ہر بدعت گمراہی ہے، اور ہر گمراہی جہنم میں لے جانے والی ہے ، پھر آپ فرماتے: میں اور قیامت دونوں اس قدر نزدیک ہیں جیسے یہ دونوں انگلیاں ایک دوسرے سے ملی ہیں ، اور جب آپ قیامت کا ذکر کرتے تو آپ کے دونوں رخسار سرخ ہو جاتے، اور آواز بلند ہو جاتی، اور آپ کا غصہ بڑھ جاتا جیسے آپ کسی لشکر کو ڈرا رہے ہوں، اور کہہ رہے ہوں: (ہوشیار رہو! دشمن) تم پر صبح میں حملہ کرنے والا ہے، یا شام میں، پھر آپ فرماتے: جو (مرنے کے بعد) مال چھوڑے تو وہ اس کے گھر والوں کا ہے، اور جو قرض چھوڑے یا بال بچے چھوڑ کر مرے تو وہ میری طرف یا میرے ذمہ ہیں، اور میں مومنوں کا ولی ہوں سنن نسائی جلد ١ حدیث ١٥٨١-صحیح ----------------- ✦ Hadith : Whoever innovates something in this matter of ours (Islam) that is not part of it, will have it rejected. ------------------ ✦ A man sneezed beside Ibn Umar Radi allahu anhu and said: Al-Hamdulillah Wa As-Salamu Ala RasoolAllah. (All praise is due to Allah, and peace upon the Messenger of Allah)'. So Ibn 'Umar said: I can also say Al-Hamdulillah Wa As-Salamu Ala RasoolAllah. but this is not what the Messenger of Allah (ﷺ) taught us. He taught us to say: Al-Hamdulillah Ala Kulli Hal (or Alhamdulillah)." Jamia Tirmizi,Book 41, Hadith 2738-Hasan ✦ Explanation : By this hadith we have come to know that anything which is not done or approved by Prophet ﷺ or his guided companion then it will be rejected even though its good practice. Narrated Aisha may ALLAH be pleased with her that the Messenger of ALLAH Peace be upon him said: Whoever innovates something in this matter of ours(Islam) that is not part of it, will have it rejected Sunan Ibn Majah, Vol 1, # 14-sahih ✦ It was narrated that Jabir bin Abdullah Radhi allahu anhu said:In his Khutbah the Messenger of Allah Sal-Allahu Alaihi Wasallam used to praise Allah as He deserves to be praised, then he would say: 'Whomsoever Allah subhanahu guides, none can lead him astray, and whomsoever Allah subhanahu sends astray, none can guide. The truest of word is the Book of Allah and best of guidance is the guidance of Muhammad Sal-Allahu Alaihi Wasallam . The worst of things are those that are newly invented (in religion) ; every newly-invented thing is an innovation and every innovation is going astray, and every going astray is in the Fire. Sunan Nasaii, Book 19, Hadith 1579-Sahih
موھن ڀڳت سنڌ جو سٻاجھي لھجي وارو ڳائڻو ناصر قاضي لفظ ”ڀڳت“ سنسڪرت ٻوليءَ جو لفظ آهي. سنسڪرت ۾ ان لفظ جو ٻيو اچار ’ڀڪت‘ آهي، جيڪو ’ڀج‘ لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنى ”پوڄا ڪرڻ“ يا ”عبادت ڪرڻ“ ٻڌائي وڃي ٿي. ”ڀڳت“ لفظ گرامر جي گھرجن مطابق فعل به آهي ته ساڳئي ئي وقت فاعل پڻ آهي. مطلب ڀڳت واري عمل کي ”ڀڳت“ ۽ ڀڳت ڪندڙ کي به ”ڀڳت“ ئي چئبو آهي، جيڪو پنهنجي خوش الحانيءَ ۽ ساز سرود جي سنگت سان پنهنجي پالڻهار جي حمد ۽ ثنا ڪندو آهي، جنهن عمل کي ”ڀڳت“ چئجي ٿو. سنڌ ۾ ڀڳت واري راڳ جو سلسلو تمام قديم آهي. ورهاڱي کان اڳ تائين سنڌ ۾ ڪيترن ئي ڀڳتن هن قسم جي راڳ کي عام ڪيو، جن ۾ ڀڳت ڪنوررام، ڀڳت جاڙا رام، ڀڳت نيڻو رام ۽ ٻيا شامل آهن. ايتريقدر جو ڀڳت هڪ ڌرمي رسم کان وڌي موسيقيءَ جي هڪ صنف جو درجو پڻ حاصل ڪري ورتو. ورهاڱي کانپوءِ سنڌ مان ڪيترائي ڀڳت لڏي هندوستان هليا ويا، جنهن سبب آهستي آهستي سنڌ مان ڀڳت جو رواج گھٽجڻ لڳو، جيڪو هاڻي ختم ٿيڻ جي حد تي پهچي چڪو آهي. پر پوءِ به ٿر واري علائقي جا ڀڳت ڳائڻا ان مخصوص گائڪيءَ جي انداز کي اڃا به ڪنهن قدر زندهه رکيون اچن پيا، جنهن سبب هو پاڻ کي اڃا تائين ”ڀڳت“ سڏائيندا آهن. ورهاڱي کانپوءِ واري دؤر ۾ سنڌ اندر جيڪي ڀڳت باقي وڃي بچيا، انهن ۾ موهن ڀڳت پنهنجي الڳ انداز سبب منفرد مقام حاصل ڪيو، جنهن آخري دم تائين ڀڳت جي گائيڪيءَ واري انداز کي برقرار رکيو. موهن جي گائيڪيءَ جو انداز نج ڀڳت وارو ۽ نرالو هو. خاص ڪري ڀٽائي سرڪارؒ جي ڪلام کي ڀڳتي انداز ۾ ڳائڻ جي حوالي سان گذريل اڌ صديءَ کان موهن ڀڳت جو نالو ۽ حوالو ڪافي مقبول رهيو آهي. موهن ڀڳت جي گائيڪي ڀڳتي راڳداريءَ جو هڪ سهڻو نمونو هئي، راڳ جي هن انداز کي ٿر ۾ ”ڍاٽي“ پڻ سڏجي ٿو. موهن ڀڳت اسلام ڪوٽ ضلعي ٿرپارڪر ۾ ۳۰-۱۹۲۹ع ڌاري، ڀڳت اميد رام جي گھر ۾ اکيون کوليون. ڀڳت توڙي راڳ جو فن کيس ورثي ۾ مليو، ڇاڪاڻ ته سندس پيءُ اميدرام ۽ چاچو موتي ڀڳت پنهنجي دؤر جا ناميارا ڀڳت هئا. موهن ڀڳت جو ٻالڪپڻ ٿر جي ٻهراڙيءَ جي ڀٽن ۾ ٻڪريون چاريندي گذريو. هُو جڏهن ٻڪرين جي ڌڻ سان ويندو هو ته شوق منجھان اڪثر پنهنجي منهن پنهنجي وقت جُون مشهور ڪافيون جھُونگاريندو رهندو هو. جيئن ته سندس خاندان جا وڏا اڳ ۾ ئي راڳ توڙي ڀڳت جي فن سان سلهاڙيل هئا، ته اهي پنهنجن سازن مان جيڪي تارون بيڪار سمجھي ڪڍي ڦٽو ڪري ڇڏيندا هئا ته موهن پنهنجي ننڍپڻ ۾ اهي تارون کڻي گڏ ڪندو ويندو هو ۽ ٻڪرين چارڻ دؤران اڪ جي ڪاٺيءَ ۾ اهي تارون لڳائي تنبوري نما ٻاراڻو ساز ٺاهي وڄائيندو هو، اهو سڀ ٻالڪپڻ کان ئي راڳ سان سندس انس جي ساک ڀري ٿو، ان عشق کي اڃا اڀاريندڙ سندس والد ۽ چاچي طرفان کيس ان فن طرف راغب ڪرڻ هو. موهن کي راڳ جي بنيادي سکيا انهن ٻنهي کان ملي. ننڍپڻ ۾ موهن انهن سان محفلن ۾ پڻ ويندو هو ۽ اڪثر هي انهن سان گڏجي ڳائيندو هو، پر ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي وڏن جي اجازت سان الڳ پڻ ڳائيندو هو. کيس فن جي انهن مظاهرن ۾ گهڻو پسند ڪيو ويندو هو. عارفاڻي ڪلام کي ”ڀڳتي انداز“ ۾ ڳائڻ لاءِ موهن وڌيڪ سکيا ٿر جي مشهور ڳائڻي عمرو ڀڳت ۽ استاد مراد فقير کان ورتي. استاد مراد فقير ڪافيءَ جي گائڪيءَ ۾ سٺي شهرت رکندڙ راڳي هو، جنهن جي شاگردن ۾ لوڪ موسيقيءَ جي مشهور ڳائڻي مائي ڀاڳي پڻ شامل آهي، ان حوالي سان مائي ڀاڳي ۽ موهن ڀڳت هم مڪتب پڻ هئا. موهن ڀڳت مقامي سطح تي شادين مرادين، مختلف ادبي پروگرامن ۽ هندو ڌرم جي مذهبي منڊلين ۾ ڳائڻ سان پنهنجي فن جي مظاهري جي شروعات ڪئي. شروع کان ئي موهن جو آواز ۽ انداز ٻڌندڙن جي دلين کي موهي ڇڏيندو هو. هُو لطيف سائينؒ جي شاعريءَ سان گڏ اڪثر ڪبير جي شاعري ۽ ميران ٻائيءَ جا ڀڄن پڻ ڳائيندو هو. موهن ڀڳت کي ۱۹۷۰ع ڌاري سندس تر جو ڪامورو، آچار خان ريڊيي حيدرآباد تي وٺي ويو، جتي هن کيس غلام حسين شيخ سان متعارف ڪرايو. حيدرآباد ريڊيي تي سندس رڪارڊ ۽ نشر ٿيندڙ پهريون ڪلام، ڀٽائيءَ جي وائي هئي، جنهن جا ٻول هئا: ”ساٿي سڏ ڪندي ويا ساٿ جا“. جنهن کانپوءِ هن ڪيترائي ڀيرا ريڊيي توڙي پاڪستان ٽيليويزن تي پنهنجي فن جو مظاهرو ڪيو. کيس موسيقيءَ جي خدمت جي عيوض ڪيترائي ايوارڊ مليا، جن ۾ لطيف ايوارڊ ۽ سهڻي ميهار ايوارڊ قابلِ ذڪر آهن. شروع ۾ موهن ڀڳت ڳچ عرصو اڪيلو ڳائيندو هو، جنهن کانپوءِ هن سان سنگت ۾ ڳائيندڙ ٻه ساٿي، سندس ڀاءُ سروپو ڀڳت ۽ سندس ڀائيٽو شنڪر گڏ رهيا. ڳائڻ وقت موهن ڀڳت چار ساز ڍولڪ، ٽلي، دنبورو ۽ هارمونيم استعمال ڪندو هو، انهن سازن جي سنگت ۾ موهن ڀڳت پنهنجي ساٿين سان گڏ اهڙو رچاءُ پيدا ڪندو هو، جو ٻڌندڙن کي جهومائي وجهندو هو. اڪ جي ڪاٺيءَ مان ٺهيل تنبورو سندس اهم سڃاڻپ هوندو هو، جيڪو سندس ڏاڏي کان کيس ورثي ۾ مليو هو، موهن ان تنبوري کي پنهنجي عمر جي پڇاڙيءَ تائين ساهه سان سانڍيندو ۽ وڄائيندو ٿي آيو. موهن جي گائيڪي جو هڪ عليحده انداز هوندو هو، جيڪو گهڻو پسند ڪيو ويو آهي. هي مٺڙي آواز وارو من موهيندڙ فقير راڳي، موهن ڀڳت ۱۰ مارچ ۱۹۹۵ع تي سنڌ واسين کان هميشه لاءِ موڪلائي ڏورانهين ڏيهه هليو ويو. موهن ڀڳت جي لاڏاڻي کان پوءِ سندس ڀائٽيا شنڪر ڀڳت ۽ آتم ڀڳت گڏجي ساڳئي انداز ۾ ڳائين ٿا. موهن ڀڳت سندس گائيڪي ۽ صوفياڻو رنگ دولت رام کتري/مٺي موسيقي، شاعري ۽ سُرن جي سَنگم جو ٻيو نانءُ آهي. ڪائنات جي حُسناڪي، موسيقيءَ سان جُڙيل آهي. ويدن کان وٺي لطيف سرڪار جي شاعريءَ تائين ۽ لطيف کان وٺي اياز جي گيتن تائين، سنڌي شاعري موسيقيءَ سان ٽِمٽار رهي آهي. سنڌ جو پنهنجو هڪ صوفياڻو رنگ رهيو آهي. ساڌ ٻيلي کان وٺي ساڙدڙي تائين، قلندر جي نگريءَ کان وٺي رهڙڪي تائين، لطيف جي نگريءَ کان وٺي پارو فقير (پاربرهم) جي آستان تائين، سنڌ جو صوفياڻو رنگ جرڪندي نظر ٿو اچي. لطيف جي نگري توڙي ساڙدڙي جي آستان ۾ جڏهن راڳين ۽ ڀڳتن جي آواز ۾ صوفياڻو راڳ ٻڌجي ٿو، ته انهيءَ مهل سنڌ جو تصوف مون کي دنيا جي تصوف کان بنهه مختلف نظر ايندو آهي. بنياد پرستيءَ جي هن دور ۾ جتي سڄي دنيا ۾ بارود جي بوءِ اچي رهي آهي، دنيا ۾ هر هنڌ رت جي هولي کيڏي پئي وڃي، ته اُتي ڪنور ڀڳت ۽ موهن ڀڳت جهڙن ڪلاڪارن کي ٻُڌي زندگيءَ ۾گهڙي کن سڪون ضرور ملي ٿو. سنڌ جي نج ۽ صوفياڻي موسيقي ته سنڌ جي درگاهن، صوفين جي آستانن ۽ ڳوٺن جي اوطاقن جي ڪچهرين ۾ اڃا به زنده آهي. سنڌ جي صوفياڻي وجود ۾ سنڌي موسيقي، پنهنجي شاندار آب تاب سان جيئندي جاڳندي پئي اچي. ڪنور ڀڳت، جيوڻي ٻائي، مٺو ڪڇي، محمد يوسف، موهن ڀڳت، مائي ڀاڳي، استاد محمد جمن ۽ عابده پروين موسيقيءَ جي دنيا جا اهي نالا آهن، جن سنڌي موسيقيءَ جي اصل روح ۽ صوفياڻي رنگ کي زنده رکيو آهي. ٿر جي ڀرم ڀريل ڀٽن مان جڏهن هڪڙو آواز موسيقيءَ جي دنيا ۾ اُڀريو ته هن پنهنجي مخصوص انداز ۽ آلاپ سان سنڌي موسيقيءَ کي جياپو ڏنو، اهو آواز موهن ڀڳت جو هو، جنهن جي موسيقي ۽ درد ڀرئي آواز سنڌ جي صوفياڻي رنگ کي نئين سُڃاڻپ ڏني. نمن جي شهر اسلام ڪوٽ ۾ جنم وٺندڙ هن گائڪ جي گائيڪيءَ ۾ سادگي هوندي هئي. هن جڏهن لطيف جي وائيءَ کي پنهنجي مخصوص ۽ منفرد انداز سان ڳائڻ شروع ڪيو، ته هو لطيف جو راڳي بڻجي ويو. پنهنجن ابن ڏاڏن کان ورثي ۾ مليل گائيڪيءَ کي هن اهڙي انداز سان آلاپيو، جو سنڌ جي جَهر جهنگ ۽ واهڻ وستين جا ماڻهو هن جي آواز کي پسند ڪرڻ لڳا. سال ۱۹۶۸ع کان پوءِ، جڏهن موهن ڀڳت جو آواز ريڊيو ۽ ٽي ويءَ تي گونجيو ته سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن جا ماڻهو به هن جي صوفياڻي رنگ کي پسند ڪرڻ لڳا. پِيلي پٽڪي سان گيڙو ويس لباس ۾ جڏهن هو اسٽيج تي ڳائڻ لاءِ ايندو هو ته هن جي لباس، انداز ۽ آلاپ ۾ سنڌ جو صوفياڻو رنگ نکري نروار ٿيندي نظر ايندو هو. اڄ جڏهن آئون هن جي شخصيت تي ٻه اکر لکي رهيو آهيان، ته مون کي هن جي بيوسي ياد اچي رهي آهي، جو هو ڪسمپرسيءَ واري حالت ۾ بيماريءَ جي بستري تي پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڙا گذاري ويو هو. پنهنجي زندگيءَ جا لڳ ڀڳ ۴۵ سال سنڌي موسيقيءَ کي ارپيندڙ هن ڪلاڪار جي گائيڪيءَ سنڌي موسيقي کي اوج تي پهچايو. موهن ڀڳت پنهنجي فن جي جوهر ۾ اهڙو ڪلاڪار هوندو هو، جنهن کي موسيقيءَ سان عشق هوندو هو. بنياد پرستيءَ جي هن دور ۾ موهن ڀڳت جو آواز سنڌ جي صوفياڻي رنگ جو تسلسل آهي. سنڌ جي صوفياڻي وجود کي بچائڻ لاءِ سنڌ جي نئين نسل کي صوفياڻي راڳ جي تربيت ڏيئي، لطيف جي شاعريءَ کي عام ڪرڻ جي ضرورت آهي. جيڪڏهن اسان سنڌ ۾ صوفي ازم جي پرچار ڪنداسين، ته ڪنهن به بنياد پرست عنصر کي جرئت نه ٿيندي، جو هو سنڌ جي صوفياڻي وجود کي زخمي ڪري سگهي. موھن ڀڳت ڀڳتي گائڪي جو ھڪ نرالو انداز ڪمال ڄامڙو موهن ڀڳت ٿرپارڪر ضلعي جي شهر اسلام ڪوٽ ۾ ڄائو. سندس پيدائش جو سال ۱۹۲۹ع يا ۱۹۳۰ع آهي. سندس ننڍپڻ ٻهراڙيءَ ۾ گذريو. موهن ڀڳت جي پرورش ڳوٺاڻي ماحول ۾ ٿي ۽ ٻڪرين جي ڌڻ سان هو جڏهن جهنگ ۾ ويندو هو ته وقت کي وندر ۾ گذارڻ لاءِ هو اڪثر ڪافي ڳائيندو رهندو هو. سندس پيءُ ڀڳت اميد رام ۽ چاچو موتي ڀڳت پنهنجي تر جا مشهور ڳائڻا رهيا آهن. موهن ڀڳت کي ننڍپڻ ۾ ڳائڻ جي سکيا پنهنجي پيءُ ۽ چاچي کان ملي. ننڍپڻ ۾ هو محفل ۾ جڏهن ڳائيندو هو ته کيس گهڻو پسند ڪيو ويندو هو. عارفاڻي ڪلام کي ”ڀڳتي انداز“ ۾ ڳائڻ لاءِ هن وڌيڪ سکيا تر جي مشهور ڳائڻي عمرو ڀڳت کان حاصل ڪئي. عارفاڻي ڪلام ڳائڻ لاءِ موهن ڀڳت، استاد مراد فقير جو پڻ شاگرد رهيو. استاد مراد فقير ڪافيءَ جي گائڪيءَ ۾ سٺي شهرت رکندڙ آهي. سندس شاگردن ۾ ملڪ جي مشهور لوڪ موسيقيءَ جي ڳائڻي مائي ڀاڳي پڻ شامل آهي. موهن ڀڳت گائڪيءَ جي هڪ مخصوص انداز جو نمائندو فنڪار هو. سنڌي موسيقي جو ڀڳتن وارو انداز گهڻو پراڻو هو. سنڌ جي ثقافت ۾ موسيقيءَ کي گهڻي اهميت حاصل رهي آهي. قديم سنڌ جا رهواسي موسيقيءَ کي گهڻو پسند ڪندا هئا، ٻيجل ۽ راءِ ڏياچ جي داستان مان اها ڳالهه ظاهر آهي ته سنڌ ۾ موسيقيءَ نه صرف عوام ۾ مقبول هئي مگر ان فن جو قدر حڪمران پڻ ڪندا هئا. راءِ ڏياچ جو موسيقيءَ جي شوق ۾ سر قربان ڪرڻ جي روايت هڪ اهڙو مثال آهي جيڪو موسيقيءَ جي تاريخ ۾ ٻي ڪنهن به ثقافت ۾ ڪونه ٿو ملي. روحاني سرور حاصل ڪرڻ ۽ وندر لاءِ موسيقيءَ جون محفلون اڄ به سنڌ جي ثقافت جو حصو آهن. عارفاڻي ڪلام کي ڀڳت جنهن انداز سان ڳائيندا رهيا آهن اهو سوين سال پراڻو آهي. سنڌ جي موسيقيءَ هر دور ۾ ننڍي کنڊ جي ٻين علائقن تي پڻ اثر انداز رهي آهي. سنڌي موسيقيءَ جا لوڪ گيت جڏهن به پنهنجي مخصوص انداز سان پيش ڪيا ويا آهن انهن پنهنجي ”لئي“ تال ۽ ڌُن جي ڪري ٻين علائقن جي ماڻهن کي به گهڻو متاثر ڪيو آهي. ننڍي کنڊ جي نامور موسيقارن سنڌي موسيقيءَ کان متاثر ٿي پنهنجي ڪجهه نغمن جي ڌن سنڌي موسيقيءَ جي سرن ۾ پڻ ترتيب ڏني آهي. موهن ڀڳت جو آواز صاف ۽ چٽو هو. سندس آواز جي خصوصيت اها آهي جو هو ڪافي ڳائڻ وقت سنڌي موسيقيءَ ۾ عام طرح استعمال ٿيندڙ لفظ ”الو ميان“ نهايت خوبصورت انداز سان استعمال ڪندو هو. سندس گلو سرن جون اڍائي منزلون يا اڍائي سپتڪون ۲.۵ OCTAVE طئي ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ هو. يعني هارمونيم ساز جي ٽيهن سرن Thirty Notes سان سندس آواز جي مطابقت آهي. ان کان سواءِ سندس لفظن جي ادائگي صاف ۽ چٽي هوندي هئي سندس آواز جي خوبصورتيءَ ۾ سندس ساٿين جي سنگت جي ڪري به هئي، جيڪي مجموعي طرح ڪافي ڳائڻ وقت Clear melodic tonal quality صاف مڌر آواز جي آميزش جو مظاهرو ڪندا آهن. موهن ڀڳت گهڻو ڪري شاهه رح جو ڪلام ڳائيندو هو. کيس شاهه رح جي ڪلام کي سرن جي مطابق پنهنجي اصلي صورت ۾ پيش ڪرڻ ۾ مهارت حاصل هئي. سندس ريڊيو سان وابستگي ۱۹۶۸ع يا ۱۹۶۹ع ۾ ٿي ۽ سندس ڪافين جو گهڻو تعداد ريڊيو پاڪستان حيدرآباد ۾ ريڪارڊ ٿيل آهي. سمنڊ سڄو ئي موت مثل مون ڇا لئه جان گنوائي آ؟؟؟ اُهي لطيف جي ان شعر جهڙا هُئا جنهن شعر ۾ لطيف اهو فرق ظاهر ڪري ڇڏيو آهي ته عاشق سُرمون نه پائيندا آهن، عاشقن جون اکيون سُرمي کان سواءِ هونديون آهن، عاشقن جي اکڙين ۾ نه سرمون هوندو آهي ۽ نه ئي ڪجل! پر انهن عاشقن جي اکين ۾ اُها لالاڻ هوندي آهي، اُهو اوجاڳو هوندو آهي جنهن جي ڪري اُنهن عاشقن کي ڏور کان پسي سگهجي ٿو ته اُهي عاشق آهن. جيئن لطيف لکيو ته: عاشقن جون اکيون، سرمون نه سُهن! اوجاڳو تن ۾ لالي تن لبن سُرخي جي مَ پسين اُهي اکيون عاشقن جون! اُهي لطيف جي ان شعر جهڙا ئي ته هُئا، عاشق سُرمي کان ڏور رهڻ وارا، انهن جي اکين ۾ اوجاڳي جو لباس ۽ اوجاڳي کان پوءِ لال لهوءَ جهڙو رنگ انهن عاشقن جي اکين ۾ لهي ايندو هو. ڳاڙهي رنگ جا عاشق سُرخا! ها! واقعي اُهي ان بيت جهڙا ئي ته هُئا! اُهي ماريا ويا، سازشن جي ور چاڙهيا ويا اهي آزادي پسند هُئا. انهن کي ديس جي آزادي گهربل هُئي انهن چاهيو ٿي ته ديس جو ڳاڙهو جهنڊو جهوليندو رهي انهن چاهيو ٿي ته سيد اهڙو ڪردار ٿي پوي جنهن ڪردار جو ڪڏهن به The End ناهي ٿيندو بس اهو ڪردار هلندو رهندو آهي. پوءِ ڏسڻ وارن کي ان ڳالهه جو اندازو لڳائڻ مشڪل ٿي پوندو آهي ته ڪردار کي بقا آهي يا اُن شخصيت کي جنهن جي ڪري اُهو ڪردار آهي. پوءِ ان شخصيت سيد جيڪو ڪجهه ڳالهايو اهو اکر اکر ڳالهڙي ٿي پيو ۽ انهن عاشقن به ان سيد جي قول کي واهڻ، واهڻ، وسندي وسندي جهر جهنگ، گهر گهاٽ تائين پهچايو ۽ انهن عاشقن سيد جي انهن الفاظن کي دل جي ڪنن سان ٻڌو انهن سيد جي انهن روحاني رمزن کي به سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي رمزون اڄ ڪلهه جي پڙهيل لکيل شخصيتن لاءِ ڳجهارتون بڻيل آهن. اهڙيون ڳجهارتون جن ڳجهارتن کي ڪير سلجهائي! پر عاشقن اهڙين ڳجهارتن کي سمجهيو به ۽ سلجهايو به! ته انهن روحاني رمزن کي عام به ڪيو. ها واقعي اهي عاشق لطيف جي لفظن جهڙا ئي ته هئا. اهڙا لفظ جن لفظن سان شاهه جو رسالو ڀريو پيو آهي شاهه جي رسالي ۾ اهي اکر اکر ناهن پر اهي عاشق آهن جيڪي پنهنجي محبوب مرشد کي نه ختم ٿيڻ وارو سجدو ڪري رهيا آهن ۽ جڏهن مرشد انهن اکرن عاشقن کي اجازت ڏيندو آهي ته اهي اکر پوءِ سُر ٿي پوندا آهن. ڪڏهن سر سارنگ ڪڏهن سر ڪيڏارو، ڪڏهن سر يمن، ڪڏهن سر سسئي، ڪڏهن ڪهڙو سر، ڪڏهن ڪهڙو سُر. پوءِ ڪڏهن ڪڏهن اهي شاهه جا مريد عاشق اکر اهو طعنو ٿي پوندا جيڪو گهڻو ڪري هوندو ئي عاشقن لاءِ آهي ته:۹ سرمون سياهيءَ جو، رنن کي رهاءِ ڪاني ڪارائيءَ جي، مڙس ٿي مَ پاءِ، اکين ۾ اٽڪاءِ، لالائي لالڻ جي! لطيف انهن عاشقن آزادي جي متوالن، گوريلن کي هوشيار ڪري رهيو آهي ته اهي مُساڳ ڪريم ، پوڊر، سرمان، توهان لاءِ ناهن اهي سڀئي شيون عورتن، مائين لاءِ آهن توهان ته ديس جا رکوالا آهيو توهان ته هوشو، هيمون، دودا، آهبو اهو سرمون توهان جي اکين کي صرف سياهي ڏيندو. جڏهن ته مان چاهيان ٿو ته توهان جي اکين ۾ سرهائي هجي، لالاڻ هجي هوشيار ٿيو. لالاڻ کي به سانڍي رکو، سياهيءَ کان ڏور ڀڄو! ڏور ڀڄو! اکين ۾ اٽڪاءِ، لالائي لالڻ جي! اهو لالڻ جيڪو فڪر آهي، ماروئڙن جو، اهو لالڻ، جو ڏک آهي، ان بک جو جنهن جي هارين جي خاندان کي خبر هوندو آهي ۽ بس! اهو لالڻ جيڪو پنهنجي ديس ۾ هوندي به قيد ۾ هوندو آهي. جيئن منو ڀيل! لاڻ جيڪو ديس جي مهان کاهوڙي بشير خان قريشي سان ڪيو ويو ان کي زهر ڏنو ويو. اهو لالاڻ جيڪو قربان سرائي کهاوڙ سان ڪيو ويول. جيڪو مظفر ڀٽي سان ڪيو ويو يا جيڪو هر روز ڪراچي ۾ آزادي جي متوالن سان ڪيو ويندو آهي. اکين ۾ اٽڪاءِ، لالائي لالڻ جي! هاڻي نه لالڻ آهي ۽ نه ئي ان جي لالاڻ! هوئن ته ڪراچي ۾ سردي جي موسم ختم ٿي وئي آهي هاڻي ته رات جو گهرن ۾ ۽ ڏينهن جو آفيسن ۾ اي سي هلن ٿيون موسم جو مزاج جون کي ويجهون ٿيندو پيو وڃي پر ان گرمي هوندي به ڪراچي ۾ سردي جي موجودگي جو احساس اهو موٽي ايئن لڳو ته سردي ويندي ويندي موٽي اهو احساس ڏياري پئي ته دور ڪنهن مندر ۾ ڪنهن عاشق ڪو گهنڊ وڄايو آهي ۽ اهي سڀئي عاشق جيڪا ڌرتي جي ڳجهارت سلهجهائيندي سلجهائيندي پاڻ ڳجهارت ٿي مٽي ۾ دفن ٿي ويا اهي اُٿيا آهن هڪ نئين جذبي سان! هڪ نئين شوق سان! هڪ نئين گيت سان هڪ نئين روح سان! اهي هن ڌرتي جو گڏيل آواز بڻجي اُٿيا آهن اهي ڪشمور کان ڪارونجهر تائين اياز جو اهو بيت ٿي اٿيا آهن انهن لاءِ جيڪي اڃا حيات آهن ۽ جن وٽ اڃا زندگي جو ڏيئو ٻري ٿو پيو. جيڪو سوچي سمجهي سگهن ٿا ۽ ڳجهارتون سلجهائي سگهن ٿا. اڄ ديس اُجهامي ويو آهي سو سپنو کامي ويو آهي جنهن ڪالهه گلا گرمايا ها ۽ من ۾ مچ مچايا ها، ڪجهه لُنءَ لُنءَ ۾ للڪار هئي ڇا ڌارين لاءِ ڌڪار هئي! اڄ ماٺ مڙهيءَ ۾ ڀڻڪ نه آ، ڪنجهڪار نه آ ڪا ڪڻڪ نه آ ڄڻ سارو ديس مري ويو آ! اڄ منهنجو ڏڍ ڏري پيو آ، مان هيئون هاري سوچان ٿو، هي جيون واري سوچان ٿو مون ڇا لئه جان گنوائي آ؟ ڇا منهنجي ڀيٽ اجائي آ؟؟؟ ها واقعي اهي عاشق ته جان گنوائي ويا پر ڇا لاءِ؟؟؟ هن ديس جي آجپي لاءِ، هن مورڙي جي ماڳ لاءِ ڪجهه اهي عاشق هُئا به ڀٽائي جي لفظن جهڙا جيڪي هاڻ سڀئي شاهه جي رسالي ۾ اکر اکر ٿي ويا آهن ڪو ڪهڙي سُر ۾ آهي ڪو ڪهڙي سُر ۾ ها واقعي اهي لطيف جي شعرن جهڙا ئي ته هئا. ڀڳت موهن سنڌي موسيقي جو نرالو آواز ابراهيم لاشاري سنڌ ۾ موسيقي جا سڀئي ساز وڄائڻ وارا صدين کان ان ڪرت سان لاڳاپيل آهن سر سنگيت جي فنڪارن جي هن خطي ۾ ڪا ڪمي ناهي رهي مڙين فنن منجهان وري ڳائڻ واري فن ۾ ڀڳتن به پنهنجو نالو نروار ڪرائڻ ۾ ڪا ڪمي ناهي ڇڏي، اهڙن ڀڳتن منجهان ڀڳت موهن جو نالو به نرالو نظر اچي ٿو ڀڳت موسيقي جو اهو نج سنڌي نمونو آهي جنهن کي سٽاءَ ۽ پيشڪش جي لحاظ کان نه داستان گوئي جي زمري آڻي سگهجي ٿو نه مروج ۽ نج موسيقي جي ڳاڻاٽي ۾ ڀڳت جي ٽولي ۾ گهڻو ڪري چئن کان ستنجو هڪ ٽولو فنڪار ٿئي ٿو ۽ سڀ سر جا تال جا پڪا ٿين ٿا مک راڳداري ۽ داستان گوئي جو ماهر ٿئي ٿو هڪ ڄڻو هارمونيم تي ٻيون جو پاڪواز تي ٻه يا وڌيڪ ننڊي ٽهي وارو گهڻو ڪر سٺا ناچو هوندا آهن جن جو آواز مٺو هوندوئي آهي ڀڳت گهڻو ڪري رات جي ٻئي پهر ۾ ڳائيندا هئا، هونئن ڪو وقت مقرر ڪونه آهي سنڌ جا هندو ڳائڻا ان مخصوص گائڪي جي انداز ڪري پاڻ کي ڀڳت سڏائيندا آهن. سونهاري سنڌ جو نالي وارو ڀڳت موهن ۱۹۳۰ ڌاري اميد رام جي گهر کان ۲۸ ميل پري ٿر پارڪر جي هڪ شهر اسلام ڪوٽ ۾ جنم ورتو سندس وڏا سرسنگيت سان سلهاڙيل هئا موهن ڀڳت جي پروش به ڳوٺاڻي ماحول ۾ ٿي ۽ ننڊ پڻ ۾ هو ٻڪرين جي ڌڻ سان هوندو هو جڏهن جهنگ ۾ ويندو هو ته وقت کي وندر ۾ گذارڻ لاءِ پيو جهونگاريندو هو. موهن ڀڳت سورهن سالن جي ڄمار ۾ راڳ جي تربيت پنهنجي والد ڀڳت اميد رام ۽ چاچي ڀڳت موتي کان حاصل ڪئي جيڪي ٿر جي تر جا مشهور فنڪار پڻ هئا تنهن بعد موهن ڀڳت عارفانه ڪلام ڳائڻ لاءِ استاد مراد فقير جو به شاگرد رهيو عارفانه ڪلام کي (ڀڳتي رنگ) ۾ ڳائڻ لاءِ هن وڌيڪ تربيت تر جي مشهور فنڪار (ڀڳت عمرو) کان حاصل پڻ ڪئي سنڌي موسيقي ۾ (ڀڳتن) جي ڳائڻ جو انداز ئي نرالو آهي موهن ڀڳت شاهه لطيف جون وايون پر سوز هڪ منفرد ڀڳتي رنگ ۾ ڳائيندو هو پاڻ هميشه تنبوري ۽ ٽلي تي ڳائيندو هو. سندس تنبورو هڪ قديم (اڪ ) جي پاڙ مان ٺهيل هو جيڪو چيو وڃي ٿو ته سنڌ ۾ اهيو انوکو مثال پڻ آهي ان تنبوري کي ٺاهڻ جو اعزاز ( ڀانو سوٽهڙ ) نالي ڪاريگر کي آهي ٻيو ته موهن ڀڳت ڳائڻ دوران سدائين چار ساز پاڻ سان کڏ کڻندو هو هڪ ڍولڪ؛ ٽلي؛ تنبورو؛ ۽ هارمونيم انهن سازن جي سنگ ۾ اهڙو ته رچاءُ پيدا ڪندو هو جو ٻڌندڙماڻهن ۾ عجيب ڪيفيت طاري ٿي ويندي ھئي، موهن ڀڳت سنگت ڪرڻ لاءِ ٻه ساٿي به پاڻ سان گڏ کڻندو هو جن ۾ هڪ سندس ڀاءَ سروپ چند ۽ سندس پٽ شنڪر اهڙو ته رچاءُ پيدا ڪندا ها جو ماڻهو جهومي اٿندا هئا موهن ڀڳت جو آواز سوز سان ٽم ٽار هوندو هو ۽ آواز جو تحفو سندس پيدا ڪندڙ اهڙو ته عطاءَ ڪيو جو سندس ڀڳتي آواز سان ڀيت ڪرڻ مشڪل آ سندس صاف آواز جي خصوصيت اها به هوندي هيس جو ڪافي ڳائڻ مهل سنڌي موسيقي ۾ عام طرح استعمال ٿيندڙ لفظ (الو ميان) نهايت زبردست نموني ۽ خوبصورت انداز سان چوندو هو سندس آواز جي نرالي خصوصيت ان جي سنگت جي ڪري به آهي. موهن ڀڳت گهڻو ڪري حضرت شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو ڪلام ڳايو آهي هن زبان جي روانگي ۾ شاهه سائين جي ڪلام کي سرن مطابق پنهنجي اصلي صورت ۾ پيش ڪرڻ ۾ مهارت مان ڪم ورتو آهي ڳائڻ مهل سندس آواز ۽ لفظن جي ادائگي صاف ۽ چٽي هوندي هئي، سندس پر سوز ۽ درديلي آواز کي سال ۱۹۷۰ع ۾ مشهو ريڊيو براڊڪاسٽر ۽ پروڊيوسر مرحوم غلام حسين شيخ صاحب جي ڪوششن سان ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تي رڪاڊ ڪرايو ويو. سندس ڪافين جو جهجهو انداز ريڊيو پاڪستان حيدرآباد۾ رڪارڊ ٿيل ۽ محفوظ آهي موهن ڀڳت جي وفات کانپوءِ سندس پٽ شنڪر ڀڳت ۽ ڀائٽيو آتم ڀڳت گڏجي ساڳي انداز سان ڳائين ٿا موهن ڀڳت جي فن کي اعزاز ڏيندي کيس سال ۱۹۸۰ع ڌاري (سهڻي ميهار ايوارڊ ۽ سال ۱۹۸۹ ۾ (لطيف ايوارڊ) سان نوازيو ويو پاڻ سر ساز جي دنيا کي ۱۰ مارچ ۱۹۹۵ تي ڇڏي هميشه لاءِ اسان کان ۶۰ سالن جي عمر موڪلائي ويو. اڄ ۱۰ مارچ ۲۰۱۸ تي هن ناليواري ڀڳت موهن جي ۲۳ هين ورسي نهايت عقيدت سان ملهائي ويندي. موهن ڀڳت لڳي ڏکڻ جي هير ...! تاج جويو آءٌ جڏهن مٺيءَ ۾ ليڪچرار هوس ته سنڌ جي ريگستاني خطي جي نامياري راڳي موهن ڀڳت سان ڪافي رهاڻيون ٿينديون هيون. هن عظيم راڳيءَ جو هڪ اهڙي خاندان سان واسطو هو، جنهن جو ڪم آفيسون، گهٽيون، اسڪول ۽ ڪاليج صاف ڪرڻ آهي. اسان جو سماج هميشه اهڙن فردن کي اَوڇي نظر سان ڏسندو آهي، جن جا هٿ ۽ پورهيو اسان جي اڇائي اُجرائي ۽ سماجي مرتبي کي مٿانهون ڪندو آهي. موهن ڀڳت، جنهن جي آواز جِي ٿر بر ۾ هاڪ هُليل هئي، مٺي ٽائون ڪميٽيءَ ۾ ٻهاريدار هو. هڪ ڀيري مٺي ٽائون ڪميٽيءَ جي چيئرمئن رڻڇوڙ داس، خبر ناهي ڪهڙي ڳالهه جي ڪري سنڌ جي هن سدا ملوڪ راڳيءَ جي ملازمت ختم ڪري، کيس مٺي ڇڏڻ جو حڪم ڏنو هو، جنهن تي سڄيءَ سنڌ احتجاج ڪيو هو، ۽ مون به اُن احتجاج ۾ پنهنجو ڪمزور آواز هن ريت ملايو هو: هيڏو سارو ٿر، پوءِ به ’موهن ڀڳت‘ ڇو، مٺيءَ مان بي گهر! موهن ڀڳت، مٺيءَ جي تاريخي ڀِٽَ ’گڍيءَ‘ (گڍي ننڍي قلعي کي چئبو آهي) جي ڪڇ ۾، هڪ ڪچي گهر ۾ رهندو هو، جيڪو برساتن ۾ ڀِٽ تان مينهن جي هيٺ لهندڙ تيز ڌارائن ۾ ڪڏهن ڪڏهن جهُري پوندو هو. هڪ ڀيري جڏهن اياز گل مون وٽ گهمڻ آيو هو ته صادق فقير، گل گوماڻي، ڪريم فقير، ڪرشن شرما ۽ ٻين سان گڏ اسان موهن جي گهر ويا هئاسون. هن اسان جي وڏي آءُ ڀڳت ڪئي هئي ۽ اسان کي پنهنجي گهر جي ٺهيل چانهه پياري هئي، ۽ پوءِ اسان کانئس ڪيترو وقت ڀٽائيءَ جون وايون ۽ ڪبير ۽ ميران جا دوها ۽ گيت ٻڌا هئا. اياز گل انهن يادن کي هن ريت پنهنجي هڪ غزل ۾ قلمبند ڪيو آهي: ڀيڄ ڀنيءَ جو شاهه جي وائي، موهن جو آوازُ، ائين لڳو پئي ڳايو ويٺي ٿر جي ذري ذري! موهن ڀڳت جي گائڪيءَ جو انداز نرالو هوندو هو. خاص ڪري شاهه لطيف جي واين/ ڪافين جي حوالي سان ويهين صديءَ ۾ موهن ڀڳت جو وڏو نالو هو. موهن ڀڳت جي گائڪي سنڌ جي قديم موسيقيءَ جو هڪ اهڙو نمونو هئي، جيڪو اڃا تائين عوام ۾ مقبول آهي. سنڌ جا ٿري ڳائڻا ۽ ڀڳت، اُن مخصوص گائڪيءَ جي انداز سبب پاڻ کي ڀڳت سڏائيندا آهن. هن وقت به ڀڳڙو ڀڳت، ڀڳت بصر مل ۽ ٻيا گائڪيءَ جو هي انداز برقرار رکيو اچن. موهن ڀڳت ٿرپارڪر ضلعي جي شهر اسلام ڪوٽ ۾ ۳۰-۱۹۲۹ع ڌاري ڄائو. سندس ننڍپڻ ٻهراڙيءَ ۾ ٻڪريون چاريندي گذريو هو. هو جڏهن ٻڪرين جي ڌڻ سان جهنگ ۾ ويندو هو ته وقت گذارڻ لاءِ اڪثر ڪافيون، ڀڄن ۽ دوها ڳائيندو هو. سندس پيءُ ڀڳت اُميدارام ۽ چاچو موتي ڀڳت پنهنجي تر جا مشهور ڀڳت رهيا آهن. موهن ڀڳت کي ننڍپڻ ۾ ڳائڻ جي سکيا پنهنجي پيءُ ۽ چاچي کان ملي. ننڍپڻ ۾ هو محفلن ۾ جڏهن ڳائيندو هو ته کيس گهڻو پسند ڪيو ويندو هو. عارفاڻي ڪلام کي ”ڀڳتي انداز“ ۾ ڳائڻ لاءِ هن وڌيڪ سکيا، ٿر جي مشهور راڳي عمرو ڀڳت ۽ استاد مراد فقير کان ورتي. استاد مراد فقير ڪافيءَ جي گائڪيءَ ۾ سٺي شهرت رکندو هو. سندس شاگردن ۾ لوڪ موسيقيءَ جي مشهور ڳائڻي مائي ڀاڳي به شامل هئي. موهن ڀڳت سان سنگت ۾ ڳائيندڙ ٻه ساٿي، سندس ڀاءُ سروپو ڀڳت ۽ موهن جو پٽ شنڪر رهيا. ڳائڻ وقت موهن ڀڳت چار ساز رکندو هو: ڍولڪ، ٽلي، دنبورو ۽ هارمونيم، انهن سازن جي سنگت ۾ موهن ڀڳت پنهنجي ساٿين سان گڏ اهڙو رچاءُ پيدا ڪندو هو، جو ٻڌندڙن کي جهومائي وجهندو هو. موجوده دور ۾ اڄڪلهه جا موسيقار ۽ ڳائڻا سازن جو گهڻي تعداد ۾ استعمال ڪندا آهن، پر موهن ڀڳت صرف چئن سازن جي باوجود پنهنجي ادائگيءَ ۾ موسيقيءَ جو هڪ خاص انداز قائم رکيو هو، جيڪو گهڻو پسند ڪيو ويو. موهن ڀڳت جي لاڏاڻي کان پوءِ سندس پٽ شنڪر ڀڳت ۽ ڀائٽيو آتم ڀڳت گڏجي ساڳئي انداز ۾ ڳائين ٿا. موهن ڀڳت جو تنبورو هڪ پراڻي اڪ جي پاڙ مان سوٽهڙن ٺاهيو هو، جيڪو سنڌ ۾ انوکو مثال آهي. سنڌ جو هي سدا حيات راڳي، ۱۰ مارچ ۱۹۹۵ع تي گذاري ويو، پر اڄ به ٿر جون ڀٽون ۽ مٺيءَ جون هوائون موهن جي آواز جو پڙاڏو بڻيل آهن: لڳي ڏکڻ جي هير، مارو منهنجا مير، آءٌ هت بند ۾ بندياڻي الا! اڄ موهن ڀڳت جي ورسي اُن سمي آئي آهي، جڏهن ٿر جو ٻيو ٻاٻيهو راڳي صادق فقير سنڌ کان وڇڙي ويو آهي. هُن جي مڪي ۾ روڊ حادثي ۾ شهادت ٿي ۽ سندس تدفين هوليءَ جي تهوار جي ڏينهن مٺيءَ ۾ هزارين عورتن، ٻارن ۽ مردن جي گلن جي ورکا ۾ ٿي ۽ هي تاريخ ۾ پهريون موقعو هو جو، هندو برادريءَ هوليءَ جو ڏڻ صادق جي ڏُک ۾ نه ملهايو. هندو- مسلم ايڪتا جو هي منظر ڏسي، مون کي ۳۰ سال اڳ موهن جي مٺيءَ مان بيدخلي ياد اچي وئي. پر اڄ صادق جي لاڏاڻي وقت، تاريخ پنهنجو فيصلو تعصب، ڇوت ڇات ۽ ڀيد ڀاوَ جي خلاف ڏئي چڪي آهي: هڪ هندو ٻيا مسلمان، ٽيون وچ وڌائون وير، انڌن اوندهه نه لهي، تن کي سچ چوندو ڪير، روحل! راهه پرينءَ جي، گهمي ڏٺو سين گهير، ته رب مڙنيءَ ۾ هيڪڙو، جنهن ۾ ڦند نه ڦير... (اڱارو ۱۰ مارچ ۲۰۱۵ع) موھن ڀڳت سندس گائيڪي ۽ سنڌ جو صوفياڻو رنگ دولت رام کتري ڀٽن جي اوٽ ۾ وسيل شھر مٺي جي علم ادب آرٽ فن امن ۽ رواداري جي حوالي سان پنهنجي ھڪ منفردسڃاڻپ رھي آهي. ھي شھر موسيقي جي حوالي سان پڻ ھڪ شاھوڪار Rich شھر ليکيو وڃي ٿو. ھن شھر جي اھا پڻ سڃاڻپ رھي آهي جو ھي شھر سنڌ جي ماڻهن لاءِ ھڪ اتساھه جو سبب پڻ رھيو آهي. ھن شھر ۾ توھان کي رواداري ۽انيڪ محبتن جا رنگ پڻ نظر ايندا. ھن شھر جي اولهھ طرف گڍي ڀٽ شھر جي حسناڪي جو اھڃاڻ آهي ۽ گڍي ڀٽ جي اوٽ ۾ سنڌ جو امر راڳي موهن ڀڳت مدفون ٿيل آهن. ساڳي ريت مٺي جي ڏکڻ اوڀرطرف سنڌ جو الستي آواز صادق فقير پڻ آرامي ٿيل آهي. امن رواداري، ۽ محبتن جي هن شهر مٺي جي مندرن ۽ گھٽين ۾ توھان کي صوفياڻو راڳ پڻ ٻڌڻ ۾ ايندو. پراڻي زماني۾ شھر جي معزز ماڻھن مکي لکميچند ۽ رئيس آچار خان بجير جي اوطاقن تي فنڪارن جون محفلون پڻ ٿينديون ھيون. جتي مختلف خوشين جي موقعي تي مقامي فنڪارپنھنجي فن جو مظاهرو ڪندا ھيا. شھر مٺي ۾ عيد ڏياري ھولي جي موقعي تي وڏيون محفلون منعقد ڪيون وينديون ھيون. موسيقي جي دنيا ۾ ھن شھرمان ھڪڙو آواز موھن ڀڳت پڻ اڳتي اسري آيو جنهن جي گائيڪي جو متبادل ڳولڻ مشڪل آهي. اڄ ان عظيم ڪلاڪار جي ورسي جو ڏھاڙو آهي موھن ڀڳت پنهنجي فني شخصيت جي جوھر ۾ بنھه سادو ۽ ڪمال جو ڪلاڪار ھوندو ھو. موھن ڀڳت جي گائيڪي انهي جي گلي مان اڀريل آلاپ ۽ ان جوصوفياڻو راڳ اڄ به ماڻهن جي دلين کي موھي ٿو، حقيقت جي نگاھ سان ڏٺو وڃي ته موھن ڀڳت سميت ٿرجي جن ڪلاڪارن سنڌي موسيقي م پنهنجو لايو سجايو آهي انهن ڪلاڪارن جي گائيڪي ۾ صوفياڻي ۽ لوڪ رنگ جي جهلڪ نمايان نظراچي ٿي. سنڌ ۾ درويشين ۽ بزرگن جون درگاهون ۽ صوفين جا اوتارا موسيقي سکڻ ۽ موسيقي جي پذيرائي جو هڪ اهم ذريعو پڻ رھيا آهن. سنڌ ۾ ڪنور ڀڳت ۽ موھن ڀڳت صوفياڻي راڳ جا اھي سفير ڪلاڪار ھيا جن ڪلاڪارن کي ٻڌي زندگي ۾ گهڙي کن سڪون ضرور ملي ٿو. سنڌ جي نج ۽ صوفياڻي موسيقي ته سنڌ جي مندرن درگاهن، صوفين جي آستانن، ڳوٺن جي اوطاقن جي ڪچهرين ۾ اڃا به زندھ آهي ڪنور ڀڳت ۽ موهن ڀڳت جا صوفياڻا آلاپ سنڌ جي رواداري ۽ محبت جو ڀرم پڻ آهن. موهن ڀڳت جي درد ڀري آواز سنڌ جي صوفياڻي رنگ کي نئين سڃاڻپ ڏني. ۱۹۳۰ع ۾ نمن جي شهر اسلام ڪوٽ ۾ جنم وٺندڙ هن راڳي جڏهن لطيف جي وائين کي پنهنجي مخصوص ۽ منفرد انداز سان ڳائڻ شروع ڪيو ته هو لطيف جو راڳي بڻجي ويو. پنهنجن ابن ڏاڏن کان ورثي ۾ مليل گائڪي ۽ لطيف جي وائين کي هُن اهڙي انداز سان آلاپيو جو سنڌ جي جهر جهنگ۽ واهڻ وستين جا ماڻهو هن جي آواز کي پسند ڪرڻ لڳا. شروعاتي دور ۾ھن ڳائڻ جي سکيا پنهنجي ڏاڏي امرو والد صاحب اميدارام ۽ چاچي موتيرام کان ورتي ھئي ھن جو خاندان جڏهن مٺي لڏي آيو ته ھن ٿر جي لوڪ فنڪار مراد کان پڻ ڳائڻ جي سکيا ورتي ھئي. ۱۹۶۸ع کانپوءِ جڏهن موهن ڀڳت جو آواز ريڊيو ٽي وي تي گونجيو ته سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن جا ماڻهو به هن جي صوفياڻي رنگ کي پسند ڪرڻ لڳا. پيلي پٽڪي سان گيڙو ويس لباس ۾ جڏهن هو اسٽيج تي ڳائڻ لاءِ ايندو هو ته هُن جي لباس، انداز ۽ آلاپ ۾ سنڌ جو صوفياڻو رنگ نکري نروار ٿيندي نظر ايندو هو. “سرتيون اوھين تان وڃوڙي ڙي وڃو منهنجو ليک لڪن سان” يا منهنجي دل جو دوست وٺيو پيا وڃن جڏهن موھن لطيف جي ھنن وائين کي پنهنجي منفرد آلاپ سان ڳائيندو ھو تڏهن پنڊال ۾ ٻڌندڙن تي عجيب ڪيفيت طاري ٿي ويندي ھئي. ھو تنبوري ڍولڪ ٽلي ۽ ھارمونيم جي سازن تي لطيف جون وايون ۽ عارفاڻا ڪلام ڳائيندو ھو ھن گائيڪ جي گائيڪي ۾ ڀڳتي رنگ ۽سادگي ھوندي ھئي. موھن ڀڳت سان گڏ سندس ڀاءُ سروپو ڀڳت ۽ پٽ شنڪر ڀڳت ساٿي فنڪار طور گڏ ڳائيندا ھيا. اڄ جڏهن ھن جي ۲۷ھين ورسي جي موقعي تي آئون هُن جي شخصيت تي ٻه اکر لکي رهيو آهيان ته هُن ڪلاڪار جي مون کي بيوسي ياد اچي رهي آهي جو هو ڪسمپرسي واري حالت ۾ بيماري جي بستري تي گذاري ويو هو. زندگي جي آخري ڏينهن ۾ موهن ڀڳت کي بي حسي، ڊاڪٽرن جا دڙڪا ۽ ثقافت کاتي جون سکڻيون همدرديون مليون، موهن ڀڳت بنھه سادو ۽ سٻاجهڙو ڪلاڪار هوندو هو. پنهنجي زندگي جا لڳ ڀڳ ۴۵ سال سنڌي موسيقي کي ارپيندڙ هن ڪلاڪار جي گائڪي جو ھڪ منفرد انداز ھوندو ھو انھي ڪري ھو لطيف جي راڳي طور مشھور ٿيو، موهن ڀڳت پنهنجي فن جي جوهر ۾ اهڙو ڪلاڪار هوندو هو جنهن کي موسيقي سان عشق هوندو هو. “بابو جيو ” جي تڪيا ڪلام سان پيش ايندڙ هن ڪلاڪار کي سوين ڀڄن پڻ ياد هوندا هئا جيڪي ھن لطيف جون وايون ڳايون آهن اھي ھن کي پنهنجن ابن ڏاڏن کان ورثي ۾ مليل ھيون. ننڍپڻ ۾ٻڪريون چاريندي جڏهن موهن ڀڳت لطيف جون وايون جهونگاريندو هو ته آس پاس جا ماڻهو هن کي ٻڌڻ لاءِ گڏ ٿيندا هئا. ۱۹۵۸ع ۾ موهن ڀڳت جو خاندان جڏهن اسلام ڪوٽ کان لڏي مٺيءَ آيو ته اُتي هُن پنهنجي فني سفر کي اڳتي آندو. ۱۹۶۸ع ۾ جڏهن محمد بخش ٽالپر مارئي جو پهريون ڀيرو ميلو لڳرايو ھوته انهي ميلي ۾ ٿر جا کوڙسارا فنڪار متعارف ٿيا هئا ته اُنهن فنڪارن ۾ هڪڙو نالو موهن ڀڳت جو به هو. اڄ سنڌي موسيقي جنهن صوفياڻي رنگ سان پنهنجي شاندار آب تاب سان جيئندي جاڳندي پئي اچي ته انهي ۾ موھن ڀڳت جھڙن ڪلاڪارن جو وڏو ڪردار رهيو آهي. موهُن لطيف کي خوب ڳايو ۽ ھڪ منفرد انداز سان ڳايو انهيَ ڪري لطيف ايوارڊ پڻ سندس حصي ۾ آيو. موهن جو پٽ شنڪر ڀڳت پنهنجي والد جي ڇڏيل ورثي کي زنده رکندو پيو اچي. شنڪر جڏهن موهن ڀڳت جي انداز ۽ آلاڀ سان لطيف جون وايون ڳائي ٿو ته گھڙي کن موهن ڀڳت جي ياد تازو ٿي وڃي ٿي. پر خبر ناھي ته ھن کي موھن ڀڳت وانگر اھا پذيرائي ڇو نه ملي سگهي آهي؟؟؟ موهن ڀڳت سان منهنجي آخري ڏينهن ۾ ويجهڙائپ رهي. مون موهن ڀڳت کي انتهائي ڪسمپرسي واري حالت ۾ بيماري جي بستري تي ڏٺو هو. انتهائي غربت واري حالت ۾ هو پنهنجو علاج پڻ نه ڪرائي سگھيو هو. ثقافت کاتي جي سکڻي همدردي ۽ ڊاڪٽرن جي دڙڪن کي موهن پنهنجي زندگي ۾ ڪو نه وساري سگهيو هو، بيماري جي بستري ۽ ڪسمپرسي واري حالت ۾ موهن ڀڳت ۱۰ مارچ ۱۹۹۵ تي وفات ڪري ويو. اڄ ۲۷سال گذري چڪا آهن پر موهن ڀڳت جون يادون ڪونه وسري سگهيون آهن. هن دور ۾ موهن ڀڳت جو آواز، سنڌ جي صوفياڻي رنگ کي زنده رکڻ جو ذريعو آهي. جيڪڏهن اسان سنڌ جي صوفياڻي وجود کي بچائڻ چاهيون ٿا ته اسان کي موهن ڀڳت جهڙا راڳي پيدا ڪرڻا پوندا. آئون سجهان ٿو ته جيستائين سنڌ ۾ لطيف جي شاعري زنده آهي، يا لطيف کي ڳائڻ وارا راڳي زنده آهن، تيستائين سنڌ جي صوفياڻي وجود کي ڪوبه نقصان نٿو پهچائي سگهي (ڏھاڙي پنھنجي اخبار ڪراچيءَ ۾ ۱۰ مارچ ۲۰۲۲ع تي ڇپيل)
تاجل بيوس بحيثيت شاعر محمد سليمان وساڻ خيرپور جي ڪچي ۾ ڳوٺ پير حيات شاهه ۾ تاج محمد سمون ۲۲ سيپٽمبر ۱۹۳۸ع ۾ جنم ورتو. ڪنهن کي به اها خبر نه هئي ته هي ننڍڙو ٻار وڏو ٿي تاجل بيوس بڻبو ۽ سندس ڪلام؛ ”سنڌ منهنجي امان! سونهن تنهنجيءَ مٿان، ڇا لکي ڇا لکان!“ سندس سڃاڻ بڻجي ويندو. سندس والد مرحوم محمد جعفر ڪو وڏو ماڻهو ته ڪونه هو پر ان باوجود هن پنهنجي پٽ کي سٺي تعليم ڏياري. تاجل بيوس ايم اي ته معاشيات ۾ ڪئي، پر هن جي اندر ۾ ننڍپڻ کان وٺي هڪ ڏات ڌڻي لڪل هو، جيڪو گيت تخليق ڪندو رهندو هو. اهو ئي سبب هو جو تاج محمد ادب جي دنيا ۾ تاجل بيوس ٿيڻ کي پسند ڪيو. سندس سنڌ لاء ڳايل شاعري جيڪا سنڌ جي تراني طور ڳائي ويندي آهي. سنڌ منهنجي امان! سونهن تنهنجيءَ مٿان، ڇا لکي ڇا لکان يا ذوالفقار علي ڀٽي جي شهادت تي چيل تون ته ملندو رهندين خوابن ۾، ڪو ڪيئن ٿو چوي، ڪو ڪيئن ٿو چوي. يا وري ”منهنجي لاء مارو هو رنا ڪيئن نه هوندا، پَلوَ پاند تن جا، دامن تنين جا يار ڀنا ڪيئن نه هوندا“ جهڙا لازوال ڪلام تخليق ڪيا. تاجل بيوس جي وڏي ڳاله اها آهي ته هن سنڌ جي وستين ، واهڻن ، ڪوهستان ، ٿر، بر، ڪاڇي، اتر ، سري ، وچولي ، ڪچي ۾ رهندڙن جي درد کي ئي نه ڏٺو، پر هو جڏهن ۷۰ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچيءَ ۾ لڏي آيو ته هن ڪراچي جي ڀوائتي صورتحال تي به قلم کي وهايو ڪراچي کي ڪير؟ واڳن جيئن ويڙهي ويا وجهي وات وڻن ۾، چمڙن جيئن چوڦير گهاتو، پڄو گهير، ٿيا سڏ ساڻيهه جا سنڌ جي سونهن کي ڳائن جو سندس انداز سندس ڪلام جتي ليار پيرون پٽن تي پچن ٿا اتان منهنجا مارو، ميارون مڪن ٿا مان چٽو پيو نظر اچي جيتوڻيڪ هو وڏن سرڪاري عهدن رجسٽرار آف ڪمپنيز ۽ ناڻي کاتي ۾ وفاقي جوائنٽ سيڪريٽريءَ جهڙن اهم عهدن تي به رهيو، پر پوءِ به اهي نوڪريون کيس “بيوروڪريٽڪ ڪلچر” جو حصو بڻائي نه سگهيون ۽ سندس سڄي زندگي شاعراڻي سادگيءَ ۾ گذري . شاهه عبداللطيف يونيورسٽي جي وائيس چانسلر جو هڪ سال تائين صلاحڪار پڻ رهيو. معيشت جي ماهر هجڻ ڪري تاجل بيوس هڪ اسٽاڪ ڪميشن جو چيف ايگزيڪيوٽو به رهي چڪو، پر ان باوجود هن سنڌي ادب، خاص ڪري شاعري ڪرڻ، ڪتاب ڇپرائڻ، پروگرامن ۾ وڃڻ واري ڪرت جاري رکي. تاجل سنڌيء سان گڏ اردو حلقي ۾ مشهور هيو. پاڻ شاعريء سان گڏ نثر ۾ به بهترين ڪم ڪيو اٿن تاجل بيوس جا ڇپيل ڪتاب (۱) جڏهن ڀونءِ بڻي (شاعري) ۱۹۸۲ع، (۲) انبن جهليو ٻور (شاعري) ۱۹۸۳ع، (۳) سرجيندڙ ساڻيهه جا (شاعري) ۱۹۸۵ع، (۴) سنڌ منهنجي امان (شاعري) ۱۹۸۹ع، (۵) ڪاڇي مٿان ڪونج (شاعري) ۱۹۹۰ع، (۶) ڪنڌيءَ ڪونئر ترن (شاعري) ۱۹۹۱ع، (۷) ڪنڌيءَ اڪ ڦلاريا (شاعري) ۱۹۹۲ع، (۸) ڏور به اوڏا سپرين (هند جو سفرنامو) ۱۹۹۲ع، (۹) سرخ گلابون ڪئ موسم مين (اردو شاعري) ۱۹۹۴ع، (۱۰)صحرا ستر جن (شاعري) ۱۹۹۵ع، (۱۱) تنهنجا نيڻ غزل (شاعري) ۱۹۹۶ع، (۱۲) وڏا وڻ وڻڪار جا (شيخ اياز سان گڏ شاعري) ۱۹۹۷ع، (۱۳) انداز بيان اور (اردو شاعري) ۱۹۹۷ع، (۱۴) ڏوريان ڏوريان مَ لهان (شاعري: ۹ مجموعا گڏ) ۱۹۹۷ع، (۱۵) آريجن کان الهاس نگر (هند ۽ سنڌ جي اديبن جا خط) ۱۹۹۷ع، (۱۶) اديون ڙي اوهان ڇا ڏٺو! (هند جو سفرنامو)۲۰۰۲ع، (۱۷) ڏک سکن جي سونهن (آتم ڪٿا:ڀاڱو پهريون) ۲۰۰۳ع، (۱۸) ڏک سکن جي سونهن (آتم ڪٿا:ڀاڱو ٻيو) ۲۰۰۳ع، (۱۹) ڏک سکن جي سونهن (آتم ڪٿا:ڀاڱو ٽيون) ۲۰۰۳ع، (۲۰) چپ انجيل جي حاشين جهڙا (شاعري) ۲۰۰۳ع، (۲۱)جهڄان پسي جهوڪ (ڪهاڻيون) ۲۰۰۷ع، (۲۲) سج چنڊ تارا ڪتيون (شخصيتن جا خاڪا) ۲۰۰۴ع، (۲۳) سامي سودو پريم جو (ساميءَ جي بيتن جي واين ۾ تبديلي) ۲۰۰۳ع، (۲۴) انگريزي شاعريءَ جي مختصر تاريخ ۲۰۰۴ع، (۲۵) پکي ساڳي پار جا (شاعري) ۲۰۰۴ع، (۲۶) سون سريکا چار سين (شخصيات) ۲۰۰۴ع، (۲۷) گل ڇنو گرنار جو (ڪافيون) ۲۰۰۶ع، (۲۸) تاجل بيوس جو رسالو (شاعري) ۲۰۰۶ع، (۲۹) ملير جي مارئي (شهيد بينظير ڀٽو کي منظوم خراج) ۲۰۰۸ع انکانسواء سندس ڪيترا ئي ڪتاب ڇپائيء هيٺ آهن تاجل بيوس سنڌي ادب سان گڏ اردو ادب تي به ڪم ڪيو. تاجل بيوس رڳو سنڌ نه پر هند ۾ رهندڙ سنڌي ڪميونٽي ۽ اديبن ۾ چڱي سڃاڻپ رکندڙ هو، جنهن ڪري هندستان جي سنڌي اديبن کيس ڪيترن ئي اهم ايوارڊن سان پڻ نوازيو. کيس ۱۹۹۶ع ۾ نارائڻ شيام گولڊ ميڊل مليو. سنڌي ادبي سڀا پاران کيس فرسٽ ڪلاس ايوارڊ، پروفيسر رام پنجواڻي گولڊ ميڊل کانسواءِ ۲۹ سيپٽمبر ۲۰۰۱ع ۾ کيس ڀارت ۾ مارئي ايوارڊ دهلي پڻ ڏنو ويو. تاجل بيوس لڳ ڀڳ ۱۲ اهم ايوارڊ، گولڊ ميڊل حاصل ڪيا. ايتري قدر جو کيس سهيوگ فائونڊيشن ممبئي وارن ۱۹۹۹ع ٻيو ڀيرو نارائڻ شيام ايوارڊ ڏنو. تاجل بيوس سنڌي شاعريء جي سڀني صنفن تي طبغ آزمائي ڪئي آهي جن ۾ سندس گهڻو ڪم وائي ۽ ڪافي وارو آهي. تترن جون ٻوليون، بانسري جي دل موهيندڙ آواز، عورت جي مظلومي، غلامي، ارتقا، انتظار، ڪارونجهر جي ڪور کان وٺي هن هر موضوع تي بيت ، گيت ، غزل ۽ نثري نظم ، چئو سٽا ، ٽه سٽا ۽ طويل نظم گهڻو مشهور آهن. جيتوڻيڪ هن جي اها معصوم خواهش رهي، ته سنڌ ۾ کيس اياز کان پوءِ سڀ کان وڏو شاعر تسليم ڪيو وڃي، جنهن جي رد عمل ۾ مٿس تنقيد به ٿي ته کيس حد کان وڌيڪ نظر انداز به ڪيو ويو، پر ان کان ڪنهن به ريت انڪار ممڪن نه آهي ته هو اياز کان پوءِ ڳڻجندڙ شاعرن جي مالها جو هڪ نظر ايندڙ ۽ محسوس ٿيندڙ گُل آهي. مان نثري نظم جو کيس اياز کان به وڏو شاعر تسليم ڪندو آهيان. سندس ڪتاب “انبن جهليو ٻور “ ان جو مثال آهي. سندس بيتن مان ڪجه چونڊ بيت هيٺ ڏجن ٿا : هَلُ ڪڪوريل ڪاڪ تي، جتي نيهنن نظامُ آهي ننڊ حرام، جاڳڻ سوڀ سرير جي * ڇڻندا سڱر سوڪ، ڇڻ، ڇڻ ڪري ڇڻ تي مارُن وٽان موڪ، صبح اينديون سوکڙيون * آيا اُتر پار کان، ڪڪر ڪاريءَ رُوءَ وَٺا مينهن مندائتا، جرڪي پيئي جُوءِ کاهڙ جي خوشبوءِ، ڄڻ ڪا اوت عنبير جي * ڪنڌيءَ ڪنايو، آيا سانوڻ ڏينهڙا اِجهو ڪو آيو، کڻي ڪرس ڪٺار تي * سَرجي نڪتا “سنڌ” مان، ملير ۽ مارُون ڪيون جن ڪَتيءَ ۾، اُٺي اُڪارُون جَڙيل آهن جن سان، تن، من جون تارُون تڙ، تڙ تنوارُون، سُڻان تان سرَهي ٿيان * آڇيو حُور اياز کي، جنت وارو جام اوري لڌائين عشق مان، شاهه، سچل ۽ شيام ڪيائين ڪلتار کي، صبح جو سلام پٺيان مريدڻ جت هو، اڳيان ڄام نظام سمن جو سردار ۽، ڄامن سندو ڄام ڪيائين ڪلام، سنڌيءَ ۾ سلطان سان تاجل بيوس پنهنجي تخليق ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو پوئلڳ رهيو. اهو سبب هو، جو تاجل بيوس آخري ايامن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي رسالي جيان پنهنجو “تاجل جو رسالو” پڻ لکي مارڪيٽ ۾ آندو. تنقيد ته هر اديب تي ٿيندي رهندي آهي ۽ تاجل بيوس به ان تنقيد جو ٿورو گهڻو ضرور نشانو بڻيو، پر هن ۾ اها مايوسي نه هئي، جيڪا اڪثر ڪري تخليقڪارن کي مايوس ڪري ڇڏيندي آهي. ڪراچي ۾ زندگي جو وڏو عرصو گذاريندڙ تاجل بيوس “تاجل جو رسالو” پنهنجي پيءُ، ماءُ ۽ ان گهر واريءَ نالي ڪيو، جنهن کي هو مٺڻ سڏيندو هو. ۴ ڊسمبر ۲۰۰۸ تي نصير سومرو جي ڪتاب “جل تي ڪنول جيئن “ جي مهورتي تقريب اڪيڊمي آف ادبيات ڪراچيء جي آفيس ۾ ٿي رهي هئي. شام جو ساڍي چئين بجي تاجل کي تقرير لاء سڏيو ويو ۽ تاجل پنهنجي کيسي مان لکيل ڪاغذ ڪڍي ڳالهائڻ شروع ڪيو ته بجلي هلي وئي ۽ تاجل موبائل جي ٽارچ جي روشنيء ۾ پنهنجي تقرير پڙهي پوري ڪئي ء کيس مٿي ۾ سور پئجي ويو ۽ هو اتي ئي بيهوش ٿي ويو. جتان کيس جناح اسپتال نيو ويو ٻن ڏينهن کانپوء ٻڌايو ويو ته کيس فالج جو حملو ٿيو آهي پوء کيس اتان لياقت اسپتال نيو ويو پر تاجل ٻيهر هوش ۾ ڪونه آيو ۽ ۱۳ ڊسمبر تي پاڻ اسان کان موڪلائي ويو. تاجل بيوس چوڪنڊيءَ جي ان تاريخي قبرستان ۾ آرامي ٿيو، جنهن ۾ دفن ڪرڻ جي به هن پاڻ وصيت ڪئي هئي. تاجل بيوس جديد ڪلاسڪيل شاعر رکيل مورائي اڄ سنڌ جي ثقافتي سونهن جي شاعر تاجل بيوس جي ڄمڻ جو ڏينهن آهي، تاجل بيوس سنڌي شاعريءَ ۾ پنهنجي هڪ الڳ سڃاڻپ رکندڙ شاعر هُئو. اڄ جي جديد شاعريءَ ۾ هُن سنڌ جون اصلي صنفون بيت، وائي ۽ ڪافيءَ کي نئين زندگي ۽ تازگي ڏني، هڪ اهڙي تازگي جنهن کان مٿيون صنفون گهڻو عرصو وانجهيل هيون. تاجل بيوس بنيادي طور صوفي مزاج رکندڙ هڪ اهڙو شخص هو، جنهن کي شهري ڳوٺاڻو روح عطا ٿيل هئو ۽ سندس خمير ۾ سچل سرمست جي مٽيءَ جي خوشبو هئي، جنهن ڪري هو پنهنجي شاعريءَ ۾ سدائين سچل سائينءَ کي ويجهو رهيو. ان جا ڪيترا ئي سبب آهن، هڪ ته هو سچل جي نگريءَ ڀرسان سوڀي ديري لڳ جنهن ڳوٺ ۾ ڄائو، نپنو ۽ وڌيو ويجهيو، ان ۾ هڪ درگاهه پير حيات شاهه جيلاني هئي، جنهن تي راڳ ويراڳ مسلسل هلندو رهندو هو، جنهن ۾ تاجل سائين ننڍي عمر ۾ ئي ويندو رهندو هو. ان کان اڳ سندس امڙ پڻ صوفي مزاج رکندڙ خاتون هئي، اڳتي هلي جنهن شخص سان سندس پهريون تعلق جڙيو، اهو استاد الهندو جتوئي، پڻ صوفي مزاج رکندڙ، شاهه لطيف، سچل سرمست ۽ غالب وغيره جي شاعريءَ کان واقف هو، شعوري عمر ۾ سندس تعلق ڊاڪٽر تنوير عباسيءَ جهڙي شاعر سان جڙيو، جنهن کانپوءِ شمشير الحيدريءَ سان سندس ويجهڙائي ٿي. ايئن هو شعوري ۽ ادبي طور اڳتي آيو، پر جيئن ته ننڍپڻ ئي راڳ ويراڳ جي محفلن ۾ سندس وڃڻ ٿيندو هو. ان ڪري موسيقي سندس روح ۾ رچي ويئي هئي. جنهن ڪري هو پهرين عمر ۾ اهڙي ئي شاعري ڪندو هو، جنهن کي آسانيءَ سان ڳايو وڃي. سندس ان عمل سندس شاعريءَ کي چار چنڊ لڳائي ڇڏيا. هُن جي شاعري سنڌيءَ جي لڳ ڀڳ سڀني وڏن راڳين بيحد سهڻي نموني ڳائي آهي. اڄ به سندس ڳايل شاعري ٻڌجي ٿي ته سڄي سنڌ جو صوفياڻو مزاج ۽ واڌو سنڌ ٻوليءَ ۽ ثقافت جي سونهن اکين اڳيان تري ايندي آهي، جڏهن سندس تعلق ڊاڪٽر تنوير سان جڙيو ته هو ادب ڏانهن لڙي آيو. ايئن سندس شاعريءَ ۾ اهم تبديلي آئي ۽ هو هڪ سنڌي فڪر رکندڙ جديد شاعر ٿي اڀريو. جيتوڻيڪ هُن پنهنجي شاعريءَ لاءِ صنف توڙي ٻوليءَ جي چونڊ ۾ ڪلاسيڪل صنف ۽ ٻوليءَ کي وڌيڪ پسند ڪيو. ائين هُن انهيءَ ٻوليءَ کي نئين سونهن ڏني. سنڌي ادب ۾ هو هڪ نهايت سنڌپرست ليکڪ طورآخري گهڙي تائين رهيو. هو سنڌ جو اهڙو عاشق شاعر هو، جنهن ۾ سموري سنڌ جي سونهن نظر ايندي هئي. سندس پهريون ڪتاب “جڏهن ڀونءِ بڻي” جڏهن ڇپيو ته ادبي حلقن ۾ ان جي چڱي آجيان ڪئي وئي، جنهن کيس اتساهه ڏنو ۽ هن نهايت تيزيءَ سان لکڻ شروع ڪيو. ساڳئي وقت سندس ڪتاب پڻ تيزي سان ڇپجڻ لڳا، ڏسندي ڏسندي سندس ٻن درجنن کان وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيا. شاعريءَ کانسواءِ هن نثر ۾ لکڻ شروع ڪيو، جنهن جا پڻ اڌ درجن ڪتاب سنڌي ادب جو حصو بڻيا. تاجل سائين هونئن ته دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ڏانهن سفر ڪيا، پر هُن فقط انڊيا جي سفرن جا سفرناما لکيا، جن جو انگ چار آهي. آخري ڏينهن ۾ هن چئين جلدن ۾ پنهنجي آتم ڪٿا پڻ لکڻ شروع ڪئي، جنهن جا ٽي جلد سندس زندگيءَ ۾ شايع ٿيا. ايئن سندس جيئري توڙي وفات کانپوءِ کيس بابت به چڱو ئي لکيو ويو آهي، خاص طور انڊيا جي اديبن ڊاڪٽر جڳديش جو لکيل اهم ڪتاب “ڏور به اوڏا سپرين” آهي جيڪو شاهه لطيف، اياز ۽ تاجل سائين بابت آهي. تازو ئي هند جي هڪ ٻئي اديب هولا رام هنس “عظيم شاعر تاجل بيوس” نالي ڪتاب لکيو آهي، جيڪو ڊسمبر ۾ ئي سندس ورسيءَ جي پروگرام ۾ پڌرو ڪيو ويندو. تاجل سائين پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙيءَ تائين لکندو رهيو ۽ سنڌ سان عشق ڪندو رهيو.پر هو ادبي طور اسان سان پنهنجي ڪتابن وسيلي گڏ آهي، جيڪو ڪڏهن به جدا ٿيڻو نه آهي. اڄ اسان کيس سندس جنم ڏينهن تي ياد ڪري ڄڻ سنڌي ادب جي روشن مستقبل ڏانهن واجهائي رهيا آهيون، سنڌ کي ۽ سنڌي ادب کي سندس جنم ڏينهن مبارڪ! تاجل بيوس هميشه زندهه رهڻو آ... اسد چنو سائين منهنجا شاعري اندر جي اظهار جو اعلي،پر اثر ذريعو آهي سنڌ ڌرتي پنهنجي ڪک مان اهڙا ڪيترا ئي هيرا لعل ۽ گوهر ڄڻيا آهن جن پنهنجي ڏات جي ڏانءَ سان سنڌ جي سينڌ سجائي آهي، ٻولي جي ادب جي خدمت ڪئي، سنڌ جي سور ۽ سنڌ واسين جي پيڙائن جي پنهنجي شاعري ذريعي ترجماني ڪئي، آهي سائين منهنجا سنڌ سان پنهنجي محبت۽عقيدت جو اظهارلڳ ڀڳ مڙني قلمڪارن پنهنجي تخليقن ۾ ڪيو آهي هر ڪنهن پنهنجي ڏات پنهنجي وت ،۽ وس آهر سنڌ جي حسناڪين کي بيان ڪرڻ جي پوري ڪوشش ڪئي آهي هر ڏات ڌڻي جو انداز نرالو ۽ وڻندڙ آهي، سنڌي جديد شاعري ۾ اسان کي ڪيترا ئي وڏا نالا ملن ٿا جن سنڌي ٻولي ۽ ادب جي ميدان ۾ شاعري جي هر صنف تي طبع آزمائي ڪندي پاڻ خوب ملهايو آهي، جديد سنڌي ساعري جي افق تي ترقي پسند خيال جا ٻه وڏا نالا شيخ اياز ۽ استاد بخاري پنهنجي ڏات سان ڀرپور چمڪندي نظر اچن ٿا،پر مان جيڪڏهن انهن ٻن نالن سان گڏ هڪ ٻيوسنڌي شاعري جو نالو ڳنڍيان ته غلط نه ٿيندو جيڪو شيخ اياز، ۽ استاد بخاري جو هم عصر هجڻ سان گڏوگڏ، سنڌ جي مڙني حسناڪين جو پنهنجو مٽ پاڻ شاعر آهي، مان ڳالهھ ڪيان پيو سنڌ ڌرتي جي ٻهڳڻي، مصور شاعر تاجل بيوس جي جنهن جي شاعري ۾ اسان کي سنڌ جي مٽيءَ جي سڳنڌ مهڪندي ملي ٿي،ته سنڌو جي ڇولين جو شور به ملي ٿو، سندس شاعري جي گيتن، بيتن، نظمن، واين ۾ سنڌ سان بي انتها پيار جو اظهار ملي ٿو. مان جيڪڏهن ائين چوان ته غلط نه ٿيندو تاجل بيوس جي شاعري سنڌ ڌرتي جو سينگار آهي، تاجل بيوس جي شاعري ۾ اسان کي سنڌ سان اڻ ٽٽ پيار جي انيڪ رنگن جو وسيع ڦهلاءُ ملندو آهي، سندس شاعري جي ٻولي، اسلوب، استعمال ڪيل اصطلاح، محاورا، ۽ سندس شاعري جا ڪردار سڀ ڪمال جي درجي جا آهن، تاجل بيوس جي شاعري ۾ استعمال ٻولي ڏاڍي سادي سلوڻي، عام فهم، آهي سندس شاعري ۾ فطرتي منظرحقيقت جي بلڪل ويجهو آهن جيڪي سندس شاعري جي سونهن سوڀيا کي وڌائين ٿا، سنڌ سان محبت جو ثبوت پنهنجن گيتن، بيتن، واين هر شاعر ڏنو اهي پر جهڙي طرح تاجل بيوس پنهنجي شاعري ۾ سنڌ ڌرتي سان پنهنجي محبت،عقيدت، سڪ جو اظهار ڪندي جنهن خوبصورت، انداز سان ڀيٽا پيش ڪئي آهي اهرو انداز ڪنهن به ٻئي شاعر وٽ ڪونه ثو ملي سندس مشهور معروف نظم جيڪو سائڻ عابده پروين ڳايو آهي،جيڪو هر سنڌ واسي جي دل جي ترجماني ڪري ٿو سنڌ منهنجي امان سونهن تنهجيءَ مٿان ڇالکي ڇالکان،ڇا لکي ڇا لکان هڪ قلم هڪڙو مان ڪيئن پورو پوان ڇا لکي ڇا لکان، ڇا لکي ڇا لکان مان سمجهان ٿو تاجل بيوس پنهنجي مٿان سنڌ امڙ جي ٿڃجو قرض لاهي ويوسندس شاعري ۾ ڪيڏيون نه دل کي ڇهندڙ، تشبيهون تلميحون ڏنل آهن جو پڙهندڙ جا لڱ ڪانڊارجي وڃن ٿا، سندس ٻولي ايتري ته سادي۽ ڳوٺاڻي انداز واري آهي ،۽ اهي نج پج سنڌي ڳوٺاڻي سماج جي صبح جا خوبصورت منظر پنهنجي سڀني حسناڪين سان پڙهندڙ جي دل ۽ دماغ تي ڇانئجي وڃن ٿا پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جا مٿان هڪ جادوئي سحر تاري ٿي وڃي ٿو هوءَ جا بيوس بکن تي مڙهي منڊ ٿي اڄ به جوٽي اسر جو اٿي جنڊٿي جا گرم کير ۾ پئي گڏي کنڊ ٿي ان سهاڳڻ کي مان ڪئين نه سجدو ڪيان تاجل بيوس پنهنجي شاعري ۾ جيڪي لفظن جي موتين سان منظرن جا خوبصورت محل جوڙيا آهن اهي ڪڏهن به نه وسرڻ جهڙا آهن، شيخ اياز تاجل بيوس کي مصور شاعر سڏيندي لکيو ته: تاجل بيت ۽ وائي جو پنهنجي ٽهي ۾ وڏي ۾ وڏو شاعر آهي،سنڌي ٻولي جي وڏي شاعر نارائيڻ شيام تاجل جي لاءِ لکيو ته؛ شاھ لطيف کان پوءِ تاجل جي شاعري ۾ ڳوٺاڻو ھڳاءُ،شيخ اياز کان به وڌيڪ آهي. ڊاڪٽر تنوير عباسي هڪ جاءِ تي تاجل بيوس لاءِ لکيو ته؛ تاجل بيوس سنڌ جي ٻهراڙي جو شاعر آهي سندس تشبيهون، تلميحون ۽ ٻولي سنڌ جي ماحول جون عڪاسي آهن. تاجل بيوس جي شاعري کي پڙهڻ سان بخوبي ان ڳالھه جو اندازو ٿئي ٿو ته هو ٻين مڙني خوبين سان گڏ مشاهداتي شاعر پڻ هو. سندس شاعري ۾ سنڌ جا کيت، بر، بحر، پهاڙ، مالوند مارو، ڏوٿي، سنڌو جون لهرون، پکا، جنڊ جوٽيندڙ گهر ڌياڻي جا عڪس، چٽا نظرايندا، تاجل بيوس شاعري جي هر صنف تي طبع آزما.ئي ڪئي سندس بيت، گيت، ڪافيون، قطعا، لوڪ گيت، غزل، نظم، آزاد نظم پنهنجي جاءِ تي شاعراڻي تخليق جي مٿاهين سطح تي آهن تاجل نه صرف سنڌ جي سونهن تي لکيو پر سنڌ جي سياسي، سماجي، توڙي معاشي حالتن کي به پنهنجي شاعري ذريعي منظرعام تي آندو تاجل بيوس پنهنجي بيتن ۾ وڏي واڪي سنڌ جي دشمن کي للڪاري ٿو ۽ اعلان ڪري ٿو؛ کولي ڪن ٻڌي ڇڏ آيل سنڌ ۾ رهندا سنڌ جا ڄايل خوشحال سنڌ جا مالڪ سنڌي ماروئڙا جڏهن پنهنجي ديس ۾ ئي معاشي بدحالي جي ور چڙهيل رهن ٿا ۽ پيٽ بکايل رهن ٿا ته تاجل بيوس انهن جي انهن اهنجن، تڪليفن جو اظهار به ڪيو آهي انهن مارئوڙن جي جذبن جي عڪاسي ڪندي تاجل بيوس جو هي شعر سواليه نشان آهي ديس وارا دم ڏين ٿا ڇا ڪجي. پيٽ سان پاهڻ ٻڌن ٿا ڇا ڪجي. تاجل بيوس جي شاعري جو محور ۽ مرڪز سنڌ ڌرتي، سنڌ واسي انهن جا ڏک، درد، تڪليفون، اهنج، ۽ انهن سان ساڻس بي لوث پيار آهي. ۽ تاجل بيوس پنهنجي شاعري ۾ هميشه ان الڪي ۾ رهندي محسوس ٿئي ٿو ته جيڪو ناتو سنڌ سان سنڌ واسين سان آهي اهو تعلق شال مان نڀائي سگهان ڪينجهر ۽ ڪارونجهر جا، سنڌوءَ کي سور سڻايان مٺڙي تنهنجو کير پياريل، مرڪي شال ملهايان سنڌڙي منهنجي سائنڻ تو سان ناتو شال نڀايان تاجل بيوس جو سنڌ سان اهڙو ته ناتو جڙيل آهي جيڪو ڪڏهن به نه ختم ٿيندڙ آهي تاجل سنڌ جي چيڪي مٽيءَ مان ٺهيل سنڌ جو سچو عاشق هو، جنهنجي سنڌ سان عشق جي ڪا حد مقرر نه آهي. تاجل بيوس جو اصل نالو ته تاج محمد سمون ولد جعفر سمون آهي سندس جنم ۲۲ سيپٽمبر۱۹۳۸ع، تعلقي سوڀي ديري جي ڳوٺ پير حيات شاھ ۾ ٿيو تاجل سندس ادبي نالو ۽ (بيوس) تخلص آهي تاجل بيوس بنيادي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪندي مال به چاريو، تاجل بيوس اڪنامڪس ۾ ماسٽرس ڪئي ۽ مختلف سرڪاري نوڪريون ڪندي رجسٽرار آف ڪمپنيز جي عهدي تان ۱۹۹۸ع۾ رٽائر ٿيو، جنهن کان پوءِ پاڻ شاھ لطيف يونيورسٽي خيرپور جي وائيس چانسلر جو صلاحڪار جي حيثيت سان خدمتون سر انجام ڏيندو رهيو تاجل بيوس کي شاعري جو شوق استاد حڪيم الله آندي جتوئي سان صحبت جي ڪري ٿيو سندس شاعري جا ۽ نثر جا ڪيترا ئي ڪتاب ڇپيل آهن تاجل نه صرف سنڌي ۾ بلڪ اردو ٻولي کي به پنهنجي اظهار جو ذريعو بڻايو سندس اردو شاعري جو ڪتاب ”انداز بيان اور“ جي نالي سان ڇپيل آهي جنهن جو مهاڳ اردو زبان جي تمام وڏي نالي واري شاعر محسن ڀوپالي جو لکيل آهي، هڪ ٻيو اردو ڪتاب ”سرخ گلابون ڪي موسم ۾“ پڻ ڇپيل آهي،تاجل بيوس جي شاعري ڪلاسيڪيت۽جديديت جو بهترين سنگم آهي تاجل بيوس ۱۳ ڊسمبر ۲۰۰۸ع تي هميشه جي لاءِ سنڌ امڙ جي هنج ۾ ابدي آرامي ٿيو سندس آخري آرام گاھ سنڌ جي گاديءَ واري شهر ڪراچي جي قديمي قبرستان چوکنڊي قبرستان ۾آهي نه ڪي پارس نه ڪي سون چاندي مان سنڌ جي مٽيءَ منجهان جڙيل آهيان مان تاجل هميشه زنده رهڻو آ پنهنجن گيتن ۾ ، سنڌ جي هوائن ۾ سنڏو جي لهرن ۾ سنڌ جي مٽيءَ جي خوشبوءَ ۾ تون ته ملندو رهندين خوابن ۾. تاجل بيوس سنڌ جي ڀلوڙ شاعر جي يادگيري ابراهيم لاشاري سنڌ جو هي خوبصورت شاعر، اديب تاجل بيوس خميس ڏينهن ۲۲ سيپٽمبر ۱۹۳۸ع ڌاري پنهنجي زندگي جو سفر محمد جعفر سمون جي گهر ڳوٺ پير حيات شاهه تعلقي سوڀيديرو ضلعي خيرپور ميرس کان ڪئي. سندس تعليم جي ابتدا والد صاحب ڦرهي هٿ ۾ ڏئي نورپور پرائمري اسڪول ۾ داخل ڪرايو ٿوري عرصي بعد ڀونڀٽ پور جي پرائمري اسڪول ۾ ٻيو درجو پڙهي رهيو ته سندس زندگي جو سهارو ۽ زندگي جي ڇپر ڇانءَ يعني والد جو وڇوڙي زندگي جا سمورا سک کسي ورتا. والد جي وڇوڙي کانپوءِ ترت تعليم پرائڻ کان به هٿ ڪڍي، ڪلهي تي لٺ کڻي مينهن جو ڌنار واري ڪرت سان سلهاڙجي ويو مسلسل زندگي جا ٽي سال جهنگ جو منهن ڪري مينهن جو ڌنار بڻجي مينهن کي هون مان هون مان جا ٻول پيو ڪاٽيندو هو. نيٺ سال ۱۹۴۹ع ڌاري مينهن جي ڌنارئپ پنهنجي مٺڙي امڙ پناهه خاتون جي چوڻ تي ڇڏي پڙهائي جو وري شوق من ۾ جاڳي پيس، ثانوي تعليم گمبٽ هاءِ اسڪول منجهان پاس ڪيائين ۽ گريجوئيشن جي سند سنڌ يونيورسٽي منجهان پڻ حاصل ڪيائين، هن تعليم منجهان هٿ نه ڪڍيو وڌيڪ تعليم پوسٽ گريجوئيٽ (اقتصاديات) به سنڌ يونيورسٽي مان ڊگري ورتائين، پوءِ تاجل بيوس صاحب ترت ٻاهرين ملڪن آمريڪا، جپان، ٿائيلنڊ منجهان به تعليم جا ڪافي ڪورس ڪري پوءِ پنهنجي ملڪ پياري پاڪستان واپس موٽي اچي پڙهڻ پڙهائڻ واري ڪرت سان سلهاڙجي ويو. تعليم کاتي منجهه سيڪنڊري استاد جي حيثيت سان سرڪاري ملازمت ۱۹۶۰ع ڌاري اختيار ڪيائين . تاجل بيوس صاحب مسلسل ۸سالن تائين درس تدريس جي شعبي ۾ وڏي محنت سان پنهنجا فرض سر انجام ڏيندو رهيو، سال ۱۹۶۸ع ڌاري پيغمبري پيشي کي ڇڏي تاجل بيوس صاحب هڪ نئين نوڪري ايڪسپورٽ پروموشن بيورو ۾ (اي سي او) جي عهدي انويسٽيگيٽر تي ڪم ڪندو رهيو اهڙي طرح تاجل بيوس کي انهي زماني ۾ گڏيل قومن (اقوام متحده) پاران (فيلوشپ) منظور ٿيڻ کان پوءِ جپان جي شهر (ٽوڪيو) ويو جتان واپس موٽي اچي سال ۱۹۷۳ع ڌاري (فيڊرل پبلڪ سروس ڪميشن) جي امتحان ۾ ڪامياب ٿيڻ يعني ٻيهر چونڊجي وڃڻ بعد حڪومت پاڪستان جي خزاني جي وزارت منجهه (ڪارپوريٽ لا اٿارٽي جي اسسٽنٽ چيف) جو عهدو ماڻيائين اهڙي طرح تاجل بيوس وقت به وقت سرڪاري مختلف عهدن تي پنهنجا فرض سرانجام ڏيند ي ڏيندي سندس سرڪاري عمر جي حد پوري ٿيڻ، بعد ۲۱سيبٽمبر سال ۱۹۹۸ع تي رٽائرمينٽ ورتائين، تنهن بعد سنڌ جي هي ڀلوڙ شاعر، اديب شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور منجهه ڪجهه ٽائيم لاءِ وائيس چانسلر جو (صلاحڪار) مقرر ٿيو. تاجل بيوس کي اهو به اعزاز حاصل آهي ته هو سنڌي لئنگئيج اٿارٽي جي بورڊ آف گورنرس جو ميمبر پڻ رهيو. تاجل بيوس سنڌ ڌرتي جو خوبصورت شاعر کي اهو به اعزاز حاصل آهي ته هن جي شاعري ڇپي گهٽ آهي ۽ ڳائي زيادهه وئي آهي، همعصرن شاعرن منجهان شيخ اياز ۽ سونهن جي پوڄاري شاعر استاد بخاري کان پوءِ تاجل بيوس جو درجو شاعرن جي ٽئين نمبر تي پڻ آهي، شاعري جي چڻنگ مال چاريندي ٻاراڻي طبيت کائين محسوس ڪيائين سندس شاعري ڪرڻ جا سڀ گر حڪيم استاد فقير الهندي جتوئي جي صحبت ۾ رهندي حاصل ٿي، تاجل بيوس کي علمي، ادبي، ثقافتي ڪچهرين ۾ رهندي صوفياڻي شاعري ۽ عارفاڻا ڪلام ٻڌندي، شاعري ڪرڻ جو وڌيڪ شوق جاڳيو، پوءِ ٿورڙي ئي عرصي منجهه پنهنجو شاعري ۾ تخلص (بيوس) اختيار ڪري ادبي دنيا ۾ نالو نروار ڪرايائين. سندس شاعري کي سنڌ جي ڪيترن ئي فنڪارن ريڊيوپاڪستان ۽ ٽيليويزن تي ڳايو ويو ۽ زبردست موٽ پڻ ملي. تاجل بيوس هڪ لاجواب شاعر جنهن جي شاعري منجهان جديد توڙي قديم سڀني صنفن جا رنگ نروار آهن، هن شاعري جي مڙني صنفن۾ پاڻ ملهايو جهڙوڪ وايون، بيت، قطعا، گيت، لوڪ گيت، ڪافيون، غزل، آزاد نظم ۽ نثري نظم تي طبع آزمائي ڪري آساني سان ۽ عوامي انداز سان شاعري ادبي دنيا آڏو پيش ڪئي ۽ وڏي مڃتا ماڻيائين، سنڌ جي مهان شاعر شيخ اياز کيس (مصور شاعر) جي خطاب سان نوازيو تاجل بيوس پنهنجي شاعري وسيلي الله تعالي جي ثنا ۽ سنڌ ڌرتي لاءِ دعاڳو آهي ۽ پنهنجي من اندر لڪيل آواز عام ماڻهن جي آڏو هن طرح پيش ڪري ٿو اول عالم جو ڌڻي، خالق خلقڻهار، ملي ڪايا ڪين کي، جڏهن ڀونءِ بڻي، اڳي جي احسان جي، هئي گهرج گهڻي، بيوس جڏهن ڀونءِ تي، ڦيري رب ڦڻي، ماڻهون ملڪ ملير جا، ٿڪا کوڙ کڻي، واحد جا وڻي، سا سونهن ڏنائين سنڌ کي. تاجل بيوس سنڌ جي عظمتن جو شاعر ادل سولنگي ميرن واري خيرپور جي ڪچي واري علائقي جي ڳوٺ حيات شاهه ۾ ۲۲ آڪٽوبر ۱۹۳۸ع تي محمد جعفر سمي جي گهر ۾ جنم وٺندڙ تاجل (تاج محمد سمون) بيوس بڻجي، شاعريءَ جي ميدان ۾ ڏات جا ڪيترا ئي ڏيئا روشن ڪري ڌرتيءَ مٿان ڇائنجندڙ اونداهه کي ڌڪارڻ لاءِ پنهنجي شاعراڻي هنر/ ڏات، ڏانو، مهارت ۽ علم جون ڪيتريون ئي مشعلون ٻاري ڇڏيون. جنهن جي روشنيءَ ۾ سنڌ پنهنجي سمورين حسناڪين سان ڏسڻ ۾ اچي ٿي. جڏهن ”ڀونءَ بڻي“ ڪتاب، ۾ ڏنل شاعريءَ مان هن آدم- حوا، سان گڏ، پاڻي، ماني، پورهيت ۽ کيت ڏيکاريا آهن. سنڌ منهنجي امان! سونهن تنهنجيءَ مٿان، ڇا لکي ڇا لکان، ڇا لکي ڇا لکان. هڪ قلم هڪڙو مان، ڪيئن پورو پوان، ڇا لکي ڇا لکان، ڇا لکي ڇا لکان. هن ڪنڌيءَ تي ڪڏيو جو اڀم ٻار آ، ڪنهن ته جيجل جو جاني اکين _ ٺار آ، هي جو ٻالڪ سڀاڻي جو معمار آ، اِن جي ٻوليءَ ۽ لوليءَ تان صدقي وڃان. تنهنجي ماڻهن کي سيني ۾ سانڍيو وتان، تنهنجي لاڻن لَون کي به چند ن چوان، شال تنهنجي ئي ڪُک مان پيو هرهر ڄمان، کير تنهنجو پيان، وَير تنهنجو وٺان. هوءَ منڇر کُٽي ڪيئن جا کٽڻي نه آ، هوءَ ڪينجهر رُسي ڪيئن جا رُسڻي نه آ، هوءَ سنڌو سُڪي ڪيئن جا سُڪڻي نه آ، ڪَرُ کڻي ڪالهه آئي جا ڪيلاش کان. ٿر جي ٿوهر مٿان، جهنگ جهر تي لکان، مينهن جي بوند تي، سائي سَرَ تي لکان، ڏاٽي، ڪوڏر، کُرئي، گهوٻي هر تي لکان، تنهنجو نالو وٺي تو تي لکندو رهان. هوءَ جا ”بيوس“ بُکن تي مڙهي منڊ ٿي، اڄ به جوٽي اسر جو اُٿي جنڊ ٿي، جا گرم کير ۾ پئي گڏي کنڊ ٿي ، اُن سهاڳڻ کي مان ڪيئن نه سجدو ڪيان. سنڌ منهنجي امان، سونهن تنهنجيءَ مٿان ڇا لکي ڇا لکان.. ڇا لکي ڇا لکان، جهڙا نظم لکندڙ سنڌ جو عاشق تاجل بيوس جيڪو پنهنجي ٻالڪپڻي کان وٺي جوانيءَ تائين راڳ- ويراڳ، علم، ادب، تهذيب، ثقافت، قديم، ماڳن، مڪانن کان جديد دنيا جي جديد، شهرن تائين، سفر ڪري اندر جي اڃ اجهائڻ لاءِ سدائين لوچ پوڇ ۾ رهندڙ روح جو رولاڪ ۽ راڻو هئو، اهڙو راڻو جنهن شاعراڻي ڪاڪ محل ۾ پنهنجي منزل جي مومل ماڻڻ لاءِ راتين جا اوجاڳا ڪري منڌ جي مهرين تي چڙهي، مومل ماڻڻ جا جتن ڪيا. تاجل بيوس جنهن ڀٽ ڌڻي جي ڀر ۾ ويهي سندس تند جي تنوار کي نه رڳو ڪنايو پر پنهنجي هانوَ سان هنڊايو. هن شاهه سائين جي تنبوري کي پنهنجي ڏات ۽ ڏانو جو محور ۽ محرڪ بڻايو، جنهن جي آڌار تي تاجل بيوس سنڌ ڌرتيءَ مٿان پنهنجي فن ۽ فڪر جي ڇانيل گهاٽن ڪڪرن مان محبتن ۽ عظمتن جا مينهن وسايا. جڏهن هن جي شاعريءَ جي ”انبن ٻور جهليو“ هو تڏهن هن جي من ۾ سرهائي محسوس ٿي هئي. هن پنهنجي شاعريءَ ۾ پورهيتن کي گهڻو مان ڏنو، جنهن اهڙو اظهار ڪندي ٻڌايو ته پورهيت ئي ”سرجيندڙ ساڻيهه جا“ آهن، جن جي هٿن کي مان ۽ مرتبو ڏنو وڃي، هن ڌرتي جي قديم تاريخ واري زماني کان سِرجندڙ شاعريءَ جي مٽن کي پنهنجي اندر ۾ اوتيندي، ڌرتيءَ جي عظمتن جا گيت لکندي، چيو ته ”سنڌ منهنجي امان“ ۽ هن پنهنجي سمورين سچائين سان سنڌ کي علم، ادب ۽ شاعريءَ جي ميراث ارپي ڇڏي. هن پنهنجي شاعريءَ کي پکين جهڙي اڏار ڏيندي ”ڪاڇي مٿان ڪونج“ جو مشاهدو ڪرايو، هن جو مشاهدو هن جي شاعريءَ مان ليئا پائيندو نظر ايندو رهيو آهي، ”ڪنڌيءَ ڪونئرترن“ کان ”ڪنڌيءَ اڪ ڦلاريا“ تائين، تاجل مسلسل مشاهدو ماڻيندي اڳتي وڌندو رهيو، جڏهن هو هند جي سفر تي ويو ته محسوس ڪيائين ته ”ڏور به اوڏا سُپرين“، ورهاڱي جا وڍ سهندڙ سنڌي اديبن، شاعرن جي روح رچندين جو پيرائتو احوال ڏيندي، انتهائي سرهائي محسوس ڪندو رهيو. تاجل بيوس روايتي سماج جو غير روايتي انسان هيو، جنهن پنهنجي ڳوٺاڻي سڀاءَ سان شهر جي ماحول ۾ ڳوٺاڻي خوشبوءِ پکيڙي هئي. هن جو گهر سنڌ جي اديبن لاءِ ڪنهن اجهي ۽ پناهه کان گهٽ نه هيو، هي سنڌ جو سدا ملوڪ شاعر نهايت ئي ٻاجهه ڀريو، خوش اخلاق ۽ آئي کي آڌر ڏيندڙ، اهڙو شخص هيو، جنهن جي ڪشادي دسترخوان تي ڪيترن ئي مهمانن جي ميزباني ڪئي ويندي هئي، ننڍپڻ ۾ يتيم ٻار جي زندگي گذاريندڙ، تاجل جڏهن پنهنجيءَ سمجهيءَ وارو ٿيو، تڏهن هن پنهنجي وڏي عيال/ آڪهه کي انتهائي پيار مان، اميرن جهڙي زندگي گذارڻ واريون سموريون سهولتون ڏنيون. تاجل پنهنجي غريبي، مسڪين، لاچاريءَ ۽ اڻ هوند جا قصا به فخر وچان ٻڌائيندو هيو، ان حوالي سان ”ڏک سکن جي سونهن“ جي سري سان پنهنجي آتم ڪهاڻي لکي پاڻ کي سڄي دنيا آڏو ظاهر، نروار ۽ چٽو ڪيو. هي ”سُرخ گلابن جي موسم جهڙو“ پيارو ۽ خوبصورت انسان پنهنجي اندر اور ۾ به ايترو ئي خوبصورت ۽ پيارو، انساني قدرن جو رکپال ۽ لفظن جو لجپال شاعر ۽ اديب هيو، جنهن وٽ سهپ، رواداري، سنگت ساٿ، سان توڙ نڀائڻ وارا گڻ موجود هيا، سندس ئي زماني ۾ ڪيترائي ٻيا تخليقڪار، شاعر ۽ اديب وڏي مان مرتبي ۽ سماجي حيثيت وارا به هوندا هئا پر اُهي تاجل وانگيان نه ڳوٺاڻا هئا، نه عوامي هئا، ۽ نه وري هن جهڙا سادا هئا، هي فقيرمنش پنهنجي زندگيءَ جي حاصلاتن کي پنهنجي ذاتي ٽجوڙي ۾ بند ڪرڻ وارن ٻين ”بيوروڪريٽ اديبن“ جيان نه هيو، جن پنهنجي ”بيوروڪريٽ ادبي“ لڏي کان سواءِ ٻئي ڪنهن به اديب ۽ شاعر کي پنهنجي ويجهو اچڻ ئي نه ڏنو. هن جڏهن ٿر جي زندگيءَ جو مشاهدو ڪيو، تڏهن هن جي اندر مان ”صحرا سَترجن“ جهڙا آلاپ سِرجي، سنڌ جي واهڻ ۽ وسندين ۾ اُڏارون ڪندي محسوس ٿيا. هو ڄام تماچيءَ جو پونيئر هيو. جنهن جي اندر ۾ عشق جون اُهي مشعلون به ٻرنديون رهنديون هيون. هن جڏهن به خوبصورت ۽ گهائيندڙ نيڻ ڏٺا، تڏهن بي اختيار چئي ڏنائين ته ”تنهن جا نيڻ غزل“ جنهن ۾ هن انهن غزل جهڙن نيڻن جو ذڪر ڪندي اندر جي آنڌ مانڌ کي آٿت بخشيو، ۽ انهن اکين جو تخليقي ۽ تخيلاتي اظهار ڪيو. تاجل بيوس جنهن زماني ۽ جنهن دور جو شاعر ۽ اديب هيو، ان زماني ۾ ادب جو کيرٿر بڻيل ته مهاڪوي شيخ اياز نظر اچي رهيو هيو. تڏهن هن چيو ته ”سينو سير سمونڊ جي، ڪُلها ڪارونجهر“ ۽ هي ڪارونجهر جهڙو سگهارو ڏات ڌڻي نه رڳو اياز سان دوستي ڪندي نظر آيو پر هن سان ”پنهنجو شاعراڻو بر ميچيندي“ به نظر آيو، جنهن جو پيار ۽ پنهنجائپ وارو اظهار، هن ”وڏا وڻ وڻڪار جا“ جي سري سان شاعريءَ واري ڪتاب وسيلي ڪيو ۽ سنڌي ادب ۾ مڃتا ۽ قبوليت ڏانهن تڪڙيون وکون کڻندي نظر آيو. اهو پيار جو سندس ”انداز بيان اور“ هيو، جنهن اڳتي هلي ”ڏوريان ڏوريان مَ لهان“ واري منزل ماڻي. هن جي ”شاعريءَ جو محور سنڌ، سنڌ ۽ فقط سنڌ هئي“، جنهن تان هن پاڻ واريندي ڌرتيءَ جي ڏکن، سورن، اهنجن، ايذائن، پيڙائن، پڇاڻن، پڇتائن، قدامتن، عظمتن، مزاحمتن ۽ حسناڪين، سورمن، سورمين، ڏاتارن ۽ متارن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ اهم موضوعاتي حيثيت ڏني. هن پنهنجي پر انهين پار، سرحد جي هن پار واري سنگتين سان پنهنجو قلمي ۽ علمي ساٿ ڪڏهن به نه ڇنو، هن جي اندر ۾ جيڪا انهن جي لاءِ اُڪير هئي، سڪ هئي، يا انهن کي جيڪا هن لاءِ اُڪير هئي، سِڪ هئي، ان جي شاهديءَ لاءِ هن ”آريجن کان اُلهاس نگر تائين“، جو قلمي سفر ڪيو. تاجل پنهنجي هند جي ٻئي سفر جو اظهار هن لفظن ۾ اظهار ڪيو ته ”اديون ڙي اوهان ڇا ڏٺو“ جنهن لطيف سائين جي سٽن کي کڻي، پنهنجي جذبن جو اظهار انتهائي احساساتي نموني ڪندي، ورجايو ته ”جيڪي ڏٺو سو مون“، جڳ جهان جون تتيون ٿڌيون سَهندڙ، انساني احساسن جي پوئترتا ۽ ڪوملتا بيان ڪندي، بي اختيار چئي، ويٺو ته ”چپ اِنجيل جي حاشين جهڙا“ انساني خوبصورتيءَ جو هيءُ شاعراڻو اظهار ئي تاجل جي حاصلات رهيو آهي. هن پنهنجي اوسي پاسي ۾ ٿيندڙ آمراڻين ڪارروائين جو تمثيلي انداز ۾ اظهار ڪيو ته ”جهڄان پسي جهوڪ“ ڪنهن زماني ۾ شاهه سائين اهڙي ماحول ۾ چيو هيو ته: نه سي وونئڻ وڻن ۾ نه سي ڪاتياريون، پسيو بازاريون، هينئڙو مون لوڻ ٿئي. تاجل پنهنجي دور پنهنجي زماني جي سموري سياسي، سماجي، ادبي اٿل پٿل جو شاهد ۽ مشاهدو ماڻيندڙ اهڙو اديب ۽ شاعر هيو، جنهن پنهنجي اوسي پاسي رهندڙ اُنهن املهه ڪردارن کي پنهنجي لکڻين جو موضوع بڻايو ۽ انهن کي امرتا بخشيندي کين ”سج، چنڊ، تارا، ڪتيون“ ڪوٺيندي پنهنجي لکڻين وسيلي نه رڳو ياد ڪيو پر انهن کي مڃتا ڏني ۽ ايندڙ نسلن لاءِ کين ڪتابي شڪل ۾ آڻيندي هڪ دستاويزي حيثيت ڏني، تاجل، شاهه، سچل ۽ ساميءَ جي سوچ، فڪر، ڏات ۽ ڏانو کان نهايت ئي متاثر رهيو. جنهن جي ڪري سندس مزاج ۽ لکڻين ۾ اسان جي انهن ڪلاسيڪي ادب جي معمارن جو گهڻو تڻو اثر نظر ايندو رهيو آهي. تاجل، ساميءَ جي شاعري کي نئين نرالي لکت وسيلي عام ڪيو ۽ چيو ته ”سامي سودو پريم جو“ پيار، پريم ۽ پنهنجائپ وارو ماحول رچيندڙ تاجل، عالمي ادب ۽ شاعريءَ جي حوالي سان به پنهنجو ڪردار ادا ڪندي نظر اچي ٿو، جنهن انگريزي شاعري جي مختصر تاريخ لکي انگريزي شاعريءَ کي به سنڌي ادب جي جهول ۾ وڌو، جنهن مان ڪيترن ئي نوجوان اديبن، شاعرن، ڪاليج ۽ يونيورسٽين جي شاگردن کي تمام گهڻو لاڀ پلئه پيو آهي. شاعريءَ جي سفر ۾ تاجل جو نهايت ڊگهو، اڻانگو ۽ مسلسل سفر رهيو، هن لوڪ شاعريءَ کان ويندي جديد شاعريءَ جو نه رڳو گهرو مطالعو ڪيو، پر ان کي پنهنجي شاعريءَ لاءِ فڪري ۽ فني محرڪ، محور، سگهه ۽ سونهن طور ڪتب به آندو. تڏهن هن چيو هيو ته ”پکي ساڳي پار جا“ واقعي به هيءُ ان ڏات واري ڏيهه ۽ پرينءَ جي پار جي پکين جي سڃاڻ رکندڙ سپورنج شاعر ۽ اديب هيو، جنهن ڪافيءَ جهڙي قديم صنف کي نئون ۽ موڙ نئين شڪل، شبيهه ڏيندي سِرو ڏنائين ته ”گل ڇنو گرنار جو“. تاجل مختلف ادبي، سماجي، سياسي، شخصيتن بابت ڪيترا ئي سُر لکيا، جنهن ۾ شهيد بينظير ڀٽو، بخش علي لاکو، استاد جمن ۽ ٻيا کوڙ سارا اهڙا ڪردار هن پنهنجي شاعريءَ ۾ آندا آهن، جن کي تاريخ سدائين ياد رکندي. ملير جي مارئي هجي يا ڪراچي سنڌ جي مارئي هجي، ڪلاچيءَ جو ڪن هجي يا ڪلاچيءَ ڪن ۾ رهندڙ مانگر مڇ تاجل پنهنجي شاعريءَ ۾ انهن کي خوب چٽيو آهي، هن شاهه سائين جي نه رڳو ادبي روايتن جي پاسداري ڪئي پر ان روايت جي تسلسل ۾ ”تاجل جو رسالو“ به تخليق ڪيو. تاجل ڪيڏو وڏو اديب، شاعر ۽ وڏو ماڻهو هيو، اهو سندس رهڻي ڪهڻي، اٿي ويٺي، ڳالهه ٻولهه ۽ ادبي وهنوار مان چٽي ٿي سامهون اچي ٿي، اهو هيو اسان جو تاجل جنهن کي اڄ ياد ڪيون ٿا. سنڌي، اردو ۽ انگريز ٻولين ۾ ادب تخليق ڪندڙ، جيڪو سٺو کاڌو کائيندڙ، سٺو ڪپڙو پهريندڙ، سٺي گهر ۾ رهندڙ، سٺو پاڻي پيئندڙ، نازڪ ۽ نفيس، يار ويس، مهمان نواز، گفتي جو گوهر، ڪچهرين جو ڪوڏيو، محفلون مچائيندڙ، مست الست ٿي گيتن، لاڏن ۽ جمالن تي وجد ۾ اچي هٿ کڻندڙ، ڳائيندڙن ۽ سازيندڙن مٿان گهورون گهوريندڙ تاجل بيوس، جيڪو وفاق ۽ سنڌ سرڪار ۾ اعليٰ عهدي وارو آفيسر رهيو. هن جي ڪنڌ ۾ ڪڏهن به بيورو ڪريسيءَ واري ڪلي لڳل نظر ڪا نه ايندي هئي. هن جي اندر ۾ انساني احساسن جو سمنڊ ڇوليون هڻندڙ هيو، جنهن پنهنجي سموري زندگي اعليٰ انساني قدرن جي رکوالي ڪندي گذاري، هي ڏات جي ڏيهه جو ڏاتار، پنهنجي لفظن جون مالهائون ڌرتيءَ کي ارپي پاڻ ڌرتي ماءُ جي هنج ۾ وڃي آرامي ٿيو، اڄ اسان هند ۽ سنڌ واسي کيس ياد ڪريون ٿا، مٿس لفظن جي گلابن جي ورکا ڪيون ٿا ۽ پنهنجي نسلن ڏانهن، هي قومي ورثو منتقل ڪريون ٿا، ان اميد سان ته اسان جو پويون نسل سنڌ جي عظيم روايتن جي پاسداري ڪندي، پنهنجي هيروز، عالمن، اڪابرن، ڏاهن، ڏات ڌڻين، شاعرن ۽ اديبن کي مڃتا واري موٽ ڏئي کين سدائين ياد ڪندو رهندو. تاجل بيوس جنهن کي اُڀن شاهه جي ٽڪريءَ تي قومي مزاحمتي شاعريءَ پڙهڻ تي سائين جي ايم سيد ڀاڪر ڀري ڳراٽڙي پائي شاباس ڏني هئي، سچ ته تاجل بيوس پنهنجي سموري ڄمار ۾ سائين جي ايم سيد جي پاتل ان ڀاڪر مان ٻاهر نه نڪري سگهيو. هن گيت، غزل، نظم، آزاد نظم، نثري نظم، ڪافيون، وايون، ترائيل، ڪهاڻيون، سفرناما، خط، اڀياس، مهاڳ، پروفائيل، خاڪا، فلمي اسڪرپٽ لکي سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ لفظن جا واهڙ وهائي ڇڏيا، اسان جو تاجل بيوس وس واري سماجي حيثيت ۾ هجڻ باوجود پاڻ کي بيوس سڏائي جيڪو مان ۽ مريادا ماڻي آهي، اسان کي اهڙي حاصلات تي نهايت ئي سرهائي رهي آهي، ۽ سدائين رهندي. تاجل چوٿين ڊسمبر ۲۰۰۸ع ۾ نصير سومري جي ڪتاب ”جلتي ڪنول جئين جي مهورتي تقريب ۾ ڳالهائيندي، فالج جي حملي جو شڪار ٿي پيو کيس ترت ئي جناح اسپتال آندو ويو پر کيس ڪو به فائدو ڪو نه ٿيو ان کانپوءِ کيس لياقت نيشنل اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو، جتي آئون رکيل مورائي گڏجي کانئس طبيعت پڇڻ لاءِ ويا هئاسين، کيس ڏٺو هو ۽ سندس هٿن تي هٿ رکيا هئا، ۱۳ ڊسمبر تي هن جي لاڏاڻي جي خبر آئي، چپيل سن سٽي ڀرسان واري گهر تي سندس تڏي تي پهچي سندس آخري سفر ۾ ڪلهي ڪانڌي ٿي، چوڪنڊي قبرستان ۾ کيس مٽيءَ ماءُ حوالي ڪري آياسين، جنهن جاءِ تي کيس لحد ۾ لاٿو ويو، اها جاءِ مهينو کن اڳ تاجل دوستن کي ڏيکاري آيو هئو. سڀاڻي ڌرتيءَ جي شاعر تاجل بيوس جي اٺين ورسي ملهائي ويندي. ديس جي بيروزگار ماڻھوءَ جو درد ڊاڪٽر عزيز ٽالپر ڏاڍو شوق هئم ته ڪو وڏو ڪامورو ٿيان. ڪو ايس پي يا ڊي سي ٿيان. منهنجي اڳيان پٺيان پوليس جون موبائلون هجن. پر نصيب اهڙو ڦٽل، جو پٽيوالي به ڪانه ملي. وري دعا گهريم ته ڪنهن وڏي ماڻهوءَ جي گهران شادي ٿئي ته ڏاج ۾ ڪا ڊگهي ڪار ۽ وڏو بنگلو ملي. کوٽ ٽوٽ ۾ زال کي موڪليان ته پڻس کان ٻه ٽي لک ڦري اچي. فليٽ، بنگلا ۽ پراپرٽيون ملن. پر نصيب خراب! بُکين ۾ شادي ٿي. ماسيءَ ناٿيءَ نانگڻ جي ڇتي ڌيءَ طوطن ماءُ اهڙي مٿي ۾ لڳي، جو اصل جنم ٽيپ اچي وئي. اباڻي ملڪيت ۾ به نه ڪو باغ مليو، نه ٻني، نه هوٽل، نه دڪان، نه ٽريڪٽر، نه ٿريشر، نه پلنگ، نه پينگهو. ملڪيت اها ملي جو هڪ ڪکائون ڀونگو، منڊڙي گڏهه، ڦلي ڪڪڙ، ڀونڪڻي ڪتي گلرن سميت، مَٽ، دِلو، دانگي، ديڳڙي ۽ ٻيا ابا جا کنيل سيٺين جا قرض ورثي ۾ مليا. هل ڙي نصيب تنهنجون ڦٽاڻيون! ٻيو ته ڪجهه ڪونه مليو، باقي الله جي مهربانيءَ سان مونکي عقل جام مليو. دماغ جي دٻليءَ ۾ عقل جون اهڙيون ويرون پيون لهن چڙهن، جو ڄڻ ته ڪينجهر ٿي اٿلي. مون سي اين جي گئس جي سلينڊر وانگر دماغ جي دٻليءَ تي ميٽر هڻائي ڇڏيو، جيئن ٿورو ٿورو ڪري کپايان. باقي عقل جا ڀريل ڀانڊا ڏکئي وقت لاءِ بچائي رکان. مٿان اليڪشن جو اعلان ٿيو. اسانجو ڳوٺ کورواهه جي ڀرسان اهڙي هنڌ هو، جتي بدين، سجاول ۽ ٽنڊي محمد خان جون حدون اچي ٿي مليون. منهنجو ڀونگو ضلعي بدين ۾ ٿي آيو. مون تپيدار تنون تپاڻي سان ڏي وٺ ڪرائي ضلعي بدين جو شناختي ڪارڊ ٺهرائي ورتو. وري ڀونگو پٽي، سجاول جي حد ۾ هڻي، سجاول مان ٻيو شناختي ڪارڊ ٺهرايم. وري اتان ڀونگو پٽي ٽنڊي محمد خان جي حد ۾ هڻي ٽيون شناختي ڪارڊ ٺهرايم ۽ ٽنهي ضلعن جي ووٽر لسٽن ۾ پنهنجو ۽ طوطن ماءُ جو نالو درج ڪرائي ڇڏيم. اليڪشن ويجهي آئي ته ڀوتار ميدان ۾ لهي ويا. چئو طرف اٽي، لٽي ۽ اجهي جا اعلان هجن. نعرن جي ڌم لڳي پئي هجي. ووٽ وٺڻ لاءِ ايلاز، هٿ جوڙ ۽ منٿ ميڙ جا ٺڪاءُ هجن. مون کڻي بوسڪيءَ جو پٽڪو ٻڌو ۽ مڇون وٽيون. منهنجي ائين پئي لانگ لڳي، جهڙوڪر ڪي ٻه ٽي هزار ووٽ منهنجي کيسي ۾ پيا هجن. جڏهن ته اها پڪ هيم ته شل طوطن ماءُ به منهنجي چوڻ تي ووٽ ڏي. هڪڙي ڀوتار مون کي ڳراٽڙي پائي چيو ته تو واري برادريءَ جا ووٽ مونکي ڏيار ته توکي ڀانڊو ڪڻڪ جو ڀري ڏيان، ست کوڙيون سارين جون اڱڻ تي راڳائي ڏيان، سئو تاڪيا زناني ۽ مرداني ڪپڙي جا وٺي ڏيان ۽ ستن ڪمرن وارو پڪو گهر ٺهرائي ڏيان. معنيٰ ته مڪمل اٽو، لٽو ۽ اجهو. ٻئي ڀوتار وري مختيارڪار جي نوڪريءَ جو آسرو ڏنو. ٽئي ڀوتار وري طوطن ماءُ لاءِ انڪم سپورٽ جو ڪارڊ ۽ پوليو جا ڦڙا پيارڻ واري نوڪري ڏيارڻ جو پڪو واعدو ڪيو. آئون به ليکي تي لڳي ويس. اليڪشن واري ڏينهن بديڻن واري ڀوتار ٽوٽي خان کي صبح ساڻ ووٽ ڏنم، منجهند جو سجاول واري ڀوتار سونٽي خان کي ووٽ ڏنم ۽ شام جو ٽنڊي محمد خان واري ڀوتار کوٽي خان کي ووٽ ڏيئي، سندن بنگلن تي حاضري ڀري، مارڪون ٺاهي آيس. اليڪشن کانپوءِ ٽيئي ڀوتار ائين روپوش ٿي ويا، جهڙو ڪنهن خون ۽ ڌاڙي جا جوابدار هجن. منهنجا انهن جي بنگلن تي پنڌ هجن، ڀوتار ملن ئي نه. قصو ڪوتاهه، مونکي نه اٽو مليو، نه لٽو، نه اجهو، نه انڪم سپورٽ ڪارڊ، نه ڪا نوڪري. ڏک ۾ منهنجو منهن اهڙو ٿي ويو، جهڙو ڪنيءَ ۾ رڌل ڪو بِهه هجي. بيروزگاري جي ڪري گهر ۾ عزت ٽڪي جي به ڪانه رهي. طوطن ماءُ صفا هوش مان نڪري ويئي. ڏنئورن تي ڏوئي، ٽڪڻ تي ٽڦڻي ۽ سٿرن تي سئونٽي روز جو معمول بنجي ويئي. حالتون اهڙيون خراب ٿي ويون، جو پاڻ واري گورنر وانگي رات ڏينهن وينٽيليٽر تي پيو هئس. پوءِ مون پنهنجي دماغ جي دٻليءَ جو ميٽر فُل کولي ڇڏيو. پنهنجي ڏک، پيڙاءُ ۽ محروميءَ کي ڪاوڙ ۽ جوش ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. مون ڀوتارن خلاف شاعرين جا دفتر ڀري ڇڏيا. جتي به جنهنجو به ڪو سيمينار، ڪو ميڙاڪو، ڪا شام، ڪا مهورت، ڪا ڪانفرنس يا ڪو جلسو ڏسان ته وڃيو ڪڙڪو ڪريان. وي آءِ پي گنج ۽ ڍڳي جيڏيون اکيون ڏيکاريندڙ نائين نمبر جي عينڪ جي ڪري همراهه مونکي ڪو عالم، اسڪالر، اڪابر سمجهيو کڻيو اسٽيج تي ويهارين ۽ تقرير ڪرائين. تقرير ڪرڻ کان اڳ آئون فل ڪاوڙ ۽ جوش ۾ اچي، مڇون ڦڙڪايان. تتر وانگر رڦان ۽ تپي اهڙو ڳاڙهو ٿيو وڃان، جهڙو سرهاڙيءَ جي سانڊي کي ڇوڪرن پٿر هنيا هجن. ڀوتارن جي خلاف اهڙي جوشيلي ۽ دونهيدار تقرير ڪريان جو ايڪو سائونڊ وارا لائوڊ ٻه اڌ ۽ ڊائيس مڪن سان چار ٽڪر ٿيو وڃي. هڪ دفعي خبر پئي ته ڀوتارن جو سردار بديڻن ۾ ٿو اچي. سو صبح سوير ڍوڍو ۽ بصر جي ڳنڍ ٻڌي آئون وڃي بديڻن پهتس. شاهنواز چوڪ تي مون اچي گوڙ ڪيو. چيم ته آئون ۱۹۷۱ع کان وٺي اهڙو بدنصيب جيالو آهيان، جنهن کي نه اٽو مليو، نه لٽو مليو، نه اجهو مليو، نه نوڪري ملي. ٻيو ته ٺهيو طوطن ماءُ کي به نه انڪم سپورٽ ڪارڊ مليو، نه پوليو جا ڦڙا پيارڻ واري نوڪري! ابا منهنجي گوڙ تي صاحب سڌو مون ڏانهن هليو آيو ۽ منهنجي آواز بند ڪرڻ لاءِ منهنجي منهن ۾ هٿ وڌائين. هڪ پاسي آڱوٺو، ٻئي پاسي چار آڱريون، اهڙي چپ ڏنائين جو زبان ٻاهر نڪري آئي ۽ اکين جا دوڏا نڪري آيا. ذري گهٽ ساهه ٿي نڪتم. منهنجي وات مان گڦ وهڻ لڳي ته اهڙي زور سان جهٽڪو ڏيئي هٿ ڪڍيائين جو منهنجي مڻڪي مان ٺڪاءُ نڪتا. پوءِ چيائين: ”گوڙ نه ڪر! ڊسٽرب نه ڪر! ڪراچي اچ ته توکي نوڪري ٿا ڏيون.“ اهو ٻڌي آئون ٺري پيس، مون صبر سان سڀني ڀوتارن جون ٿرڊ ڪلاس تقريرون ٻڌي فرسٽ ڪلاس تاڙيون وڄايون. ورندي ڏينهن مون پنهنجا ٻه ٽي ڀلوڙ گلر اڌ موڙيءَ ۾ وڪڻي، ڀاڙو هٿ ڪيو ۽ وڃي ڪراچي پهتس. دل ۾ خوش ته ڄاڻ مختيارڪار ٿي ٿو موٽان ۽ ماڻهن جي زمين جي کاتن ۾ ٿو ٽاڪوڙا وجهان. پر ادا نصيب ڦٽل! خبر پئي ته صاحب اسلام آباد ويل آهي. مون وٺي گوڙ ڪيو. صاحب جو صلاحڪار ڪو ڪانگ ماڻهو، تنهن ڏٺو ته طوطن پيءَ هاڻي ماڳهين اڳڙي ٿو کڻي. سو مونکي ڳراٽڙي پائي، آفيس ۾ وٺي ويو. کير پتي چانهه، نان خطايون ۽ کارا بسڪيٽ کارائي اسلام آباد لاءِ جهاز جو ٽڪيٽ، فائيو اسٽار هوٽل ۾ رهائش جو ليٽر ۽ پنج هزار خرچ جا کيسي مان ڏيئي روانو ڪيائين. آئون پنهنجي هڙ ڪلهي تي رکي ايئرپورٽ آيس. جهاز ۾ ڪجهه ليٽ هئي، سو لائونج ۾ ويهي رهيس، اتي پيل اخبارون پڙهيم ته ڇرڪ ڀري اٿيس. لکيل هو ته اسان واري ايئر لائين وارن ٻن انجڻ واري جهازن جي هڪ انجڻ خراب هوندي آهي ته هڪ انجڻ تي جهاز اڏاريندا آهن. جنهن جو گيئر باڪس به اهڙو خراب هوندو آهي، جو ٽاپ گيئر هڻبو آهي ته ريورس گيئر لڳي ويندو آهي، جيستائين انجڻ هلي، جتي به انجڻ خراب ٿئي ته اتي جهاز وڃيو ڦهڪو ڪري. باهه جا شعلا! هڙ مسافر چٽ! اهو پڙهي مون سوچيو ته مون وارو جهاز به جي ڪري ٿو ته آئون جيئرو سڙي ويندس. سو مون جهاز جي سفر تان ئي هٿ کنيو. ٽڪيٽ اڌ قيمت ۾ وڪڻي، آئون چنگچي ڪرائي تي ڪري آيس اسلام آباد. چاليهين ڏينهن پهتس. اسلام آباد ۾ خبر پئي ته صاحب واپس ڪراچي هليو ويو آهي. شام ٿي وئي. آئون پڇائون ڪري وڃي بڪنگ واري فائيو اسٽار هوٽل تي پهتس. مئنيجر صاحب ڪونه هو، سو آئون لائونج ۾ ويهي اخبار پڙهڻ لڳس. اهو پڙهي منهنجا وار اڀا ٿي ويا ته وڏين هوٽلن ۾ نه باهه وسائڻ جو انتظام آهي، نه ڀڄي ساهه بچائڻ لاءِ ڪو ايمرجنسي گيٽ آهي. ڪراچيءَ جي هڪ وڏي هوٽل ۾ به باهه لڳڻ ڪري پنج سينئر ڊاڪٽر، ٻه نرسون ۽ ڪئين ماڻهو سڙي ڪوئلو ٿي ويا. اهو پڙهي مون هوٽل جي ڪمري ۾ رهڻ تان هٿ کنيو. هيٺ لان ۾ پاڻي جي ٽانڪيءَ مٿان، جُتي سيرانديءَ ڏيئي، هڙ مان رلي ڪڍي، اوڍي سمهي رهيس. وڏي فجر جو مونکي محسوس ٿيو ته ڪو جيئرو وجود منهنجي رليءَ ۾ گهڙي آيو آهي، ننڊ ۾ مون ڀانيو ته آئون پنهنجي گهر ۾ ستل آهيان ۽ طوطن ماءُ، طوطن کي سمهاري، اچي ستي آهي. نيٺ صبح ٿيو، سج نڪتو، مونکي محسوس ٿيو ته ڪير منهنجو منهن پيو چٽي. آئون جاڳي پيس، ڏسان کڻي ته مون سان گڏ طوطن ماءُ نه پر هڪ گلر ستو پيو آهي. مون کيس سيءَ کان بچايو هو، ان ڪري پيار مان، مونکي پنهنجي ماءُ سمجهي منهن پيو چٽي. سامهون ڏسان ته اسان ٻنهي تي ڪئين ڪئميرائون فوڪس ٿيون پيون آهن. خبر پئي ته انهيءَ هوٽل ۾ اڄ جانورن جي حقن جي باري ۾ انٽرنيشنل ڪانفرنس ٿيڻ واري آهي. ان ڪري سڄي دنيا جا اسڪالر لٿل آهن، ان جي ڪوريج لاءِ نيشنل ۽ انٽرنيشنل ميڊيا به پهتل آهي. تن صبح ساڻ گلر جهڙي مسڪين جانور جي زندگي بچائڻ لاءِ اسانجو منظر ڏٺو ته اهڙو فلمايائون، جو سڄي دنيا جي ٽيوين ۽ فيس بڪ تي آئون ڇانيل هجان. ڪانفرنس جا منتظمين اهڙا متاثر ٿيا جو مونکي ڪانفرنس جي خاص مهمان جي دعوت ڏيئي ويا. پنهنجي اهڙي لئه ڏسي دل ۾ چيم ته چڱو ٿيو، جو مونکي جاڳ ڪانه ٿي، نه ته هن گلر کي آئون لٺيون هڻي ڊوڙائي ڪڍان ها ۽ پوءِ مون واري، اڄوڪي لئه ڌوڙ ٿي وڃي ها. پوءِ ته آئون به گلر کي سچ پچ ڀانئڻ لڳس، کيس کير پياريم، چڪن تڪا، پيزا، ٻوٽي ڪباب ۽ گلاب جامن کارايم. گلر به ڪو ڏينهن کان بکايل هو، سو هڙ چٽ ڪري ويو. خوشي ۾ پڇ پيو لوڏي. نيٺ گلر سميت وڃي ڪانفرنس هال ۾ پهتس. تاڙيون وڄائي منهنجو شاندار استقبال ڪيو ويو. سڄي دنيا جي اسڪالرن جانورن جي حقن جي باري ۾ ڳالهايو. آخر ۾ آئون تقرير لاءِ اٿيس ته سڄو پنڊال اٿي بيٺو ۽ تاڙيون وڄائڻ لڳو. مون تقرير شروع ڪئي. چيم: آئون بيروزگار ماڻهو آهيان ۽ درد وندي ديس سنڌ مان آيو آهيان. سڄي دنيا جي ملڪن ۾ جييترا جانورن کي حق مليل آهن، ايترا منهنجي ديس جي ماڻهن کي مليل ناهن. منهنجي ديس ۾ محمد راهمون جهڙا بزرگ کنڀيا وڃن ٿا ۽ نذير بگٽي جهڙا جوان ڪٺا وڃن ٿا، منهنجي ديس ۾ فضيلائون هميشه لاءِ اغوا ٿي وڃن ٿيون، منهنجي ديس ۾ سنڌو، ڪائنات ۽ درشنا بجير جهڙيون نياڻيون لڄالٽ جو شڪار ٿين ٿيون. منهنجي ديس ۾ تيرهن چوڏهن سالن جون نياڻيون پئسن عيوض وڪرو ڪري ستر اسي سالن جي پوڙهن سان پرڻايون وڃن ٿيون. منهنجي ديس ۾ مينهن جي قيمت ٻه لک روپيا آهي پر منهنجين گلاب جي گلن جهڙين نياڻين، حوا جي ڌيئرن جو ملهه چاليهه هزار روپيا آهي. اهو چئي آئون وڌيڪ ڳالهائي نه سگهيس، زارو قطار ڍڍڪيون ڏيئي روئڻ لڳس ۽ روئندو روئندو هال مان ٻاهر نڪري آيس. جڏهن پنهنجي ديس پهتس ته نئين اليڪشن جون سرگرميون شروع هيون. ڀوتارن اٽي، لٽي ۽ اجهي جا آسمان ڏاريندڙ اعلان پئي ڪيا. مون پنهنجن ٻنهي ڪنن ۾ ڪپهه وجهي ڇڏي، ان ڪري جو اهي سکڻا اعلان ۽ ڪوڙا ڏٽا گذريل ۴۵ سالن کان ٻڌندو پيو اچان. تاجل بيوس تاج محمد سمون- هڪ مقبولِ عام عوامي شاعر احمد علي صابر چانڊيو هڪ غريب محمد جعفر سمون جي گهر ۾ جڏهن تاج محمد سمون ڄائو اها شام ۲۲ سيپٽمبر ۱۹۳۸ع جي گرم شام هئي. محمد جعفر لاءِ پٽ جي آمد تي سرهائي ته هئي پر سڀ ڏک اچي ڄڻ گڏ ٿيا هئس، لبڙن تي مرڪ ۽ اکين ۾ وري لڙڪ هئا، انگريز سرڪار جو ڪٺور دؤر هئو. هڪ طرف هيمون ڪالاڻي ٻئي طرف ڀڳت سنگهه آزاديءَ جا ورلاپ ورائي رهيا هئا. ڪي غدار ۽ غاصب وري سامراجيت جا ڀرجهلا هئا. ڌرتيءَ تي آزاديءَ جي گهڻگهرن کي قيد ڪيو ٿي ويو. افراتفريءَ جو عالم هئو، گهر ۾ چار داڻا به ڪين هئا جو کڻي ڇٺيءَ تي مائٽن ۾ ورهائجن. تاج محمد سمون (تاجل بيوس) ڄڻ غريب والدين جي الجهن جو سبب بنيل هئو. امان پناهه خاتون، ٻالڪ جي مٿي تي هٿ ڦيري چوندي هئي ته هي اسان جي سکن جو ڪارڻ بڻجندو، هن ڪري مان سنڌ ڌرتيءَ تي سڃاتي ويندس. پير حيات شاهه جو ڳوٺ سوڀوديري ضلعي خيرپور ۾ هئو، جتي تاجل بيوس جا وڏڙا ڪرت ڪري پيٽ جو پورائو ڪندا هئا. تاجل ٻالڪپڻي کان وٺي هوشيار هئو، هن ۾ قدرت ڪا خاص مڻيا ڀري هئي. هڪ طرف ڌرتيءَ جو سھڻو شاعر هئو، ٻئي طرف اقتصاديات ۾ ماسٽر ڪيائين ۽ ٽئين طرف جڏهن کيس سنڌ جي ناميارن فنڪارن جو ڳايو ته تاجل جو نانءٌ ڪنجهي جي ٿانءَ وانگر وڄڻ لڳو هئو. ”سنڌ منھنجي امان تنھنجي سونھن مٿان ڇا لکي ڇا لکان.“ جڏهن سنڌ ڌرتيءَ جي ٻھڳڻي فنڪاره عابده پروين جي آواز ۽ مور فقير جي آواز ۾ گونجيو ته ڌرتيءَ تي تاجل جي نانءَ جي هٻڪار ڦھلجي وئي. امان پناهه خاتون پنھنجي سھيلين جي وچ ۾ ويھي تاج جي واکاڻ ڪندي هئي ته تاجل هاڻي انگريزي ماستر بنجي ويو اٿم ڏک سور لھي ويا، سک هاڻي اچي ڀيڙا ٿيا آهن. وقت کيس هٿ ۾ ٻٻر جي لٺ ڏئي مال چارايو پر الله جي مھر سان منھنجو تاجل هڪ وڏو شاعر بنجي ويو آهي. مايون جڏهن مونکي ڏسن ٿيون ته چون ٿيون تاجل جي امڙ ٿي وڃي! جڏهن تاجل اڃان اٺن نون سالن جو مس ٿيو هئو ته سندس جو والد لاڏاڻو ڪري ويو هئو. هڪ طرف گهرو اخراجات ٻئي طرف يتيميءَ وارو دؤر، ٽئين طرف تعليمي ويچار، هنن غريبن جون وايون ئي منجهي ويون هيون. اهڙين حالتن ۾ تاجل بيوس ڪيئن پڙهيو هوندو. ملازمت ڪيئن حاصل ڪئي هوندي، ڀائرن ۽ ڀينرن سان يا مٽن مائٽن سان ڪھڙيءَ ريت نڀايو هوندو. ۽ جڏهن ان غريب گهراڻي جو فرد ملازمت ٿو ماڻي ته واقعي ان جي ماتا مرڪي اٿي هوندي. تاجل بيوس کي ”مٽيءَ جو ماڻھو“ به سڏيو ويندو هئو ۽ کيس مِٽيءَ جو رنگ به بيحد پسند هوس. گيت ته مٽيءَ لاءِ لکيائين. امان پناهه خاتون ۵۵ سال تائين پٽ جي مھر مروت جو پاڇولو بني. تاجل بيوس، مون وانگر غريب گهراڻي ۾ جنم ورتو ۽ دنيا جو سئر ڪيو، ڪڏهن جاپان ته ڪڏهن هانگ ڪانگ، ڪڏهن ٿائيلينڊ ته ڪڏهن آمريڪا ۽ جرمني ٿي واسيائين. ڀارت جا پڻ چڪر ڪاٽي آيو هئو. ترقي مٿي ترقي ماڻيائين، رجسٽرار آف ڪمپنيز تائين پھتو. ان دوران منھنجي ملاقات اسلام آباد ۾ ٿي هئي. هڪ حادثي ۾ کيس ڄنگهه ۾ ڌڪ لڳو هئس جو لنڱائي ٿي هليو. مان پنھنجي پھرين ڪتاب جو تحفو کيس ڏنو. ايتري ته پيار سان مليوجو مان پاڻ کي هڪ لڱا ته گهڻو ڀاڳ ڀليرو ڀائڻ لڳو هوس، ايڏي نالي واري انسان مونکي دوست ڪوٺيو هئو. شھدادڪوٽ سان کيس گهڻو پيار هئو. سندس دوستي منھنجي مائٽن سان هوندي هئي. مونکي ڏاڍو ڀائڻ لڳو هئو. ۲۰۰۷ع جي سرد راتين ۾ استاد پيرل جي ورسيءَ تي مونکي ايوارڊ به ڏنائين ۽ چيائين ته ايندڙ ڪتاب ”ڪاڪَ ڪڪوريءَ آءُ“ جي مھورت ۾ مان پاڻ ايندس. پر افسوس جو کيس ۲۴ تاريخ کان اڳ ۾ ئي هن فاني دنيا کي ڇڏڻو پيس. تاجل بيوس کي سنڌ ڌرتيءَ سان پيار هئو ۽ ڌرتي ڌڻي به هن سان پيار ڪندا هئا. تاجل بيوس کي سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن پاران ۱۹۸۳ع ۾ گولڊ ميڊل، پاڪستان رائيٽرز گلڊ طرفان فرسٽ پرائيز به ان ئي سال مليو. جڏهن ته نارائڻ شيام ايوارڊ “Award of Great Poet” ۱۹۹۴ع ۾ مليو، نه صرف ايترو بلڪ کيس ڪينجهر ايوارڊ، سلور جوبلي جشن ۾ سگا طرفان ۱۹۹۷ع ۾ گولڊ ميڊل به مليو. تاجل بيوس تي لطيفي رنگ چڙهيل هئو. هن وٽ ڏات جا خزانا هئا. تاجل بيوس جو نالو سنڌ ۽ هند جي سنڌين لاءِ ڪو نئون ۽ اوپرو ڪينھي، تاجل بيوس هڪ مڻيادار ۽ محبتي انسان هئو. سندس جا ڪيترائي مجموعه لئبريرين جي سونھن بڻيا پر هڪ بھترين ڪتاب ”ڏوريان، ڏوريان مَ لھان“ جيڪو سندس جي ۹-مجموعن کي گڏائي ترتيب ڏئي سنڌي ادبي سنگت سنڌ جي سھڪار سان تاجل بيوس اڪيڊمي ڇپرايو جنھن ۾ ۱۹۸۳ع کان ۱۹۹۷ع تائين جي ڪيل شاعري شامل ڪئي وئي آهي تن ڪتابن کي گڏائي ”ڏوريان ڏوريان مَ لھان“ جي صورت ڏني وئي تن ڪتابن ۾ ”صحرا ستر جن“، ”تنھنجا نيڻ غزل“، ”ڪنڌيءَ اڪ ڦلھاريا“، ”ڪنڌيءَ ڪونئر ترن“، ”ڪاڇي مٿان ڪونج“، ”جڏهن ڀون بڻي“، ”سرجيندڙ ساڻيھه جا“، ”سنڌ منھنجي امان“ ۽ ”انبن جهليو ٻُورُ“ شامل آهن. تاجل جا ٻيا به ڪيترا ئي ڪتاب اچڻ جي انتظار ۾ آهن جن ۾ ”شاهه جي ٿر جي تاريخ“، ”ليمان انب انجير“، ”ڀرين کان ڀوپال“، ”شاهه جي شاعريءَ جو تاريخي پسمنظر“، ”چاسر کان چوراسي تائين“، ”مائي مرادان (ڪھاڻيون)“، ”چپ انجيل جي حاشين جھڙا (ترائيل)“، سونھن نگر جا سرجڻھار (مھاڳ) ۽ آريجن کان الھاس نگر (خط) وغيره. تاجل، لطيف جي لطافت جو ڄاڻو هئو، هند ۽ سنڌجي اديبن جو دلدار ٻھڳڻو شاعر هو، اکيون لال ڪنواريون ڏٺيون ڪنھن نه هونديون، اوهان جي اولاريون ڏٺيون ڪنھن نه هونديون. انعام شيخ، کيس لفطنجو لڄپال شاعر ڪوٺيو آهي. واقعي تاجل بيوس اکرن ۽ لفظن کي ساهه بخشيو آهي. تاجل بيوس جي شاعري ڪا عام رواجي ٻولي ڪانھي، هن جي ٻولي مٿئين طبقي جي سوچ جا پيرا کڻندڙ ٻولي آهي. لطيف، سامي، سچل، استاد ۽ اياز کان پوءِ بيوس ئي آهي جو ان صف ۾ بيھي ٿو. تاجل هڪ مٺڙو انسان، سٻاجهڙو ۽ مروت جھڙو ماڻھو هئو، هن تي سنڌ فخر ڪندي. تاجل کي سندس جي الفاظن جي درسني ۾ پرکڻ گهرجي؛ ڦٽن گاهه پيا ڦوڳ ڦولارجن وڄون ڪَنِ جي وسڪا ته ڀونگا ڀِڄن، بنا انگ اوڇڻ ڊَڀن جي مٿان، ڪري ٻانھه ٻيڻي سڀاڳيون سمھن. تاجل بيوس، شاهه، سچل، سامي، استاد، اياز وانگر ڌرتيءَ تي مرتبو ماڻي چڪو آهي. سنڌ ڌرتيءَ جي قدآور شخصيت طور سامھون آيو آهي. فن ۽ فڪر جي ماٿر تي مڃتا ماڻي چڪو آهي. تاجل ۶۹ سالن ۾ ۸ سال ٻالڪپڻيءَ ۾ گهاريا، ۸ سال نڌڻڪائپ ۽ يتيميءَ ۾ گهاريا. ۱۲ سال تعليمي جھاد لاءِ ارپيا ۽ باقي گذريل زندگي پيار ۽ پاٻوهه ۾ گهاري. تاجل ڌرتي ۽ انسان سان پيار ڪندڙ هئو. تاجل جو قد ڏات جي ڏيھه ۾ تمام اوچو آهي، صديون گذرنديون پر تاجل جي مڃتا کي زنگ ڪين لڳندو. هو پرکنا ماٿر جو شاهوڪار سرجڻھار ۽ مانائتو فلسفي قرار پائيندو رهندو، هن زندگيءَ جي وهڪري ۾ هزارين ڏک ڏٺا پر سڀ جا سڀ سور وساري پيار ورهائڻ لڳندو هئو. سندس چھري تي هر وقت تبسم جي لھر ڊُڪ ۽ ڊوڙ پائيندي رهندي هئي. مان کيس ٻه لڙڪ اکين ۾ تڏهن ڏٺا جڏهن سندس جي جگر جو ٽڪر ٻالڪپڻيءَ ۾ هن کان موڪلايو هئو ۽ جڏهن سنڌين جي وسندي ڌارين هٿان ڊاٿي وئي هئي. تاجل بيوس کي ڌرتيءَ جو جهوراڻو ته هيو پر ڌرتيءَ جي مٿان بدتھذيبي ۽ ڏوجهرا کيس گهاوَ ڏيندڙ هئا. هن کي ماءُ ۽ پٽ جو وڇوڙو به ڏاڍو ستائيندو هئو. هن جو مقصد ڌرتيءَ ۽ انسانيت سان پيار ڪرڻ هئو، هو ڌرتيءَ تي انسان کي ڌوڪيبازن جو غلام ڏسڻ پسند ڪين ڪندو هئو. هن کي ظلم ۽ ڏاڍ کان نفرت هوندي هئي، هو محبتي انسان هئو ۽ اهڙي طرح تاجل بيوس، بيوسيءَ جي لوئي لاهي امرتا جو لباس اوڙهي ڇڏيو. ديس ڌڻيءَ کي جيءُ جيءُ هردم، دشمن سِرَ تي ڀالو رکجانءِ، مان جوڙ جُڳن ۾ رهندس سائين مون لئه نيڻ نه آلو رکجانءِ، ڀل ته گذرن صديون صابر پنھنجو يار حوالو رکجانءِ. تاجل بيوس سنڌ جي سونهن جا گيت لکندڙ جي ورسي اسد رڏ سنڌ ثقافتي تنظيم سنڌ پاران خيرپور جي ڳوٺ مٺڙي ۾، ناليواري اديب، شاعر تاجل بيوس جي اٺين ورسي ملهائي وئي. جنهن صحافين سميت زندگي جي مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ شخصيتن وڏي تعداد ۾ شرڪت ڪئي، انهي موقعي تي تاجل بيوس جي ڪتاب ”سنڌ جي تاريخ جو ڪيڏارو“ جي مهورت پڻ ڪئي وئي. ورسي تقريب جي صدارت ريڊيو پاڪستان خيرپور اسٽيشن جي ڊائريڪٽر سيد اڪبر شاهه ڪئي، جڏهن پروفيسر ساجد سومرو، پروفيسر شاهه محمد لهراڻي ۽ اختر درگاهي مهمان خاص هئا، انهي موقعي تي سنڌ ثقافتي تنظيم سنڌ جي چيرمين ممتاز علي رڏ خطاب ڪندي چيو ته تاجل بيوس سنڌ جو انمول هيرو هيو، هو جيڏو ڀلو شاعر هئو، اوترو ئي ڀلوڙ شخص به هئو، هن جو ڪتاب ”سنڌ جي تاريخ جو ڪيڏارو“ ايندڙ نسلن ۽ تاريخ جي شاگردن لاءَ سنڌي دردناڪ تاريخ بابت رهنمائي ڪندو. تاجل جي قول ۽ فعل ۾ ڪو فرق نه هوندو هو، تاجل وائي ۽ ڪافيءَجو وڏو شاعر هو، تاجل پنهنجي زندگي جو پهريو شعر بزم صوفياءِ سنڌ، سائين جي ايم سيد جي تنظيم جي پهرئين اجلاس ۾ پڙهيو هو، اهو اجلاس ڪوٽڏيجي ۾ واقع اڀن شاهه جي درگاهه جي احاطي ۾ ٿيو هو، جنهن ۾ شيخ اياز، تنوير عباسي، اميد خيرپوري ۽ ٻين اديين شرڪت ڪئي هئي، سيد اڪبر شاهه پنهنجي خطاب ۾ چيو ته تاجل بيوس سنڌي قومي شاعريءَ جي گلدستي جو اهو گل آهي، جنهن جي سدا بهار خوشبوءَ سنڌي قوم جي قومي شعور حاصل ڪرڻ ۽ پنهنجي حقن جي حاصلات لاءَ جهدوجهد جو درس ڏنو، سنڌ جي هن جديد فڪرجي صوفي شاعر جي شخصيت هڪ همه گير شخصيت آهي، هن جي ادبي پورهئي کانسواءَ سنڌ جي تاريخ اڻ پوري آهي، پورفيسر ساجد سومري پنهنجي خطاب م چيو ته تاجل بيوس عام لوڪن جي دردن سان سلهاڙيل هو، هن جي هر لکڻي سنڌي عام ماڻهن جي اهنجن سورن جو آواز آهي، پروفيسر شاهه محمد خطاب ڪندي چيو ته اسان جو ادبي سخصيتون اسان جو سرمايو آهن، انهن جي ڏنل فڪر ۾ سنڌ جو آجپو آهي. حبدار جاگيراڻيءَ چيو ته تاجل جي زندگي هميشه سنڌي قوم جي لاءِ جاکوڙيندي گذري، هن جو علمي ادبي پورهيو، شاعري توڙي نثر باڪمال آهي، تقريب کي اختر درگاهي، سيد شيراز شاهه، مير صوبيدار سعيد، ذوالفقار بڙدي، مير ساجد رڏ، امجد مهيسر، شازيه سمون ۽ ٻين خطاب ڪيو ۽ آخر ۾ راڳ رنگ جي محفل ٿي گذري. تاجل بيوس سنڌيءَ جو ٻهڳڻو شاعر رکيل مورائي ڪن ڪن شخصن سان پنهنجي ويجهن رشتن جيان جذباتي لڳاءُ ٿيندو آهي، پڪ سان اهڙو ئي جذباتي لڳاءُ منهنجو سائين تاجل بيوس سان هئو، تڏهن کان جڏهن سندس پهريون شاعراڻو ڪتاب ”جڏهن ڀونءِ بڻي“ ڇپجي مارڪيٽ ۾ آيو هُئو ۽ مون پيار سان پڙهيو هُئو. ان کانپوءِ سندس ڪيترائي شاعراڻا ڪتاب آيا، ساڳئي وقت سندس ڪيترا ئي نثراڻا ڪتاب پڻ الڳ الڳ وقتن تي شايع ٿيندا رهيا، جن ۾ سندس چار ڪتاب سفر نامن تي ٻڌل آهن، جيتوڻيڪ سائين تاجل بيوس پنهنجي عُمر ۾ ڪيترائي ٻاهرين ملڪن جا سفر ڪيا پر هن سفر ناما صرف انهن چئين سفرن جا لکيا جيڪي هن هند جي الڳ الڳ شهرن جا ڪيا، جن مان سندس ٻن سفرن ۾ منهنجي پڻ ساڻس شراڪت رهي. ياد رهي ته سندس پهريون سفر ۱۹۹۰ع ۾ مها ڪوي شيخ اياز سان گڏ ٿيو هئو، جيڪو فقط ممبيءَ جي دائري ۾ هئو، جنهن سفر کي هُن”ڏور به اڏوا سپرين“ جي سري هيٺ لکيو ۽ سنڌيڪا اڪيڊميءَ ان کي ڇاپيو. جيئن ته هيءُ سندس پهريون سفر نامو هُئو ان ڪري فطري طور هن ۾ جذبي کان وڌيڪ جذبات جو عمل دخل هُئو، اڄ جڏهن مان انهن سفر نامن بابت ڪجهه لکي رهيو آهيان جن جي ٻن سفرن ۾ مان پاڻ به شامل هوس، ڪوشش ڪندس ته لکڻ جو جذبو سلامت هجي پر جذبات کان پاسي هجان ڇاڪاڻ ته ادب تي لکڻ وقت جذبات جو ڪو به عمل ادب لاءِ ٺيڪ نه آهي. ورهاڱي وقت سنڌي ادب، سنڌي ٻولي ۽ سنڌي جاتيءَ جو ٻن حصن ۾ ورهائجي وڃڻ هڪ سانحو ته هُئو، پر ادبي دائري ۾ اسان ٻنهي پاسي جي لکندڙن ان سانحي بابت لکڻ وقت ڪجهه جذبات کان ڪم به ورتو آهي، ايئن محسوسڻ کان وڌيڪ اسان ٻوليءَ کان ڪم ورتو آهي ۽ ٻوليءَ جي لفظن ۾ آيل سمورو ڏک اسان انهن لکڻين ۾ اوتيو آهي ۽ هر مسئلي يا معاملي کي پهريون ۽ آخري ڀيرو سمجهي ٽريٽ ڪيو آهي ۽ ايئن هنن سفر نامن ۾ به آهي. خاص طور پهرئين سفر نامي ”ڏور به اوڏا سپرين“ ۾. اهو فطري ان ڪري به آهي يا لڳي ٿو جو سائين تاجل جو اهو هند جو پهريون ڀيرو سفر هُئو ۽ ڪنهن به شخص جو اهڙو سفر جذباتي ئي ٿئي ٿو. ٻيو سبب اهو آهي ته تيستائين هو هند جي تخليقي ادب سان ايترو روشناس پڻ ڪو نه هُئو، هيءُ پهريون ڀيرو هُئو جو سندس ناتو هند جي اديبن سان جڙيو ۽ اتان جو ادب سندس مطالعي هيٺ آيو، نتيجو اهو نڪتو جو ان سفر نامي ”ڏور به اوڏا سپرين“ ۾ ان وقت جي هنڌ جي سنڌي ادب جي گهڻي معلومات نه آهي جنهن ڪري اهو سفر نامو جذبات سان پُر هوندي به گهڻي ادبي ڄاڻ ڏيڻ کان رهجي ويو آهي. هي سفر نامو اهڙو آهي، جنهن سائين تاجل جو هند ۾ هڪ شاعر طور واڌو نثر نيوس طور حلقو ويڪرو ڪيو، خاص طور انهن اديبن/شاعرن ۾ جيڪي جذباتي طور سنڌي ادب کان وڌيڪ سنڌ وطن ڏانهن صادق جذبو رکندڙ هُئا، ۽ واڌو سنڌين جو اهو حصو جن جي سنڌي موسيقيءَ سان دلچسپي هئي، ٻيءَ طرح هيءَ ئي موقعو هُئو جڏهن هند جي لکندڙن جي هڪ چڱي موچاري حصي شخصي سڀاءَ ۽ تعلق کي پڻ گهڻي اهميت ڏني ۽ هر سطح تي انهن جي جذبن جو خيال اسانجي هن سٻاجهي سرجڻهار رکيو، لکڻ ۾ يا عمل ۾. سائين تاجل بيوس جي هن سفر منجهس جيڪا تبديلي آندي اها هيءَ هئي ته هن ادب پڙهڻ ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏنو ۽ خاص طور نثر لکڻ لاءِ منجهس اتساهه پيدا ٿيو. جنهن بعد هن شاعريءَ سان گڏ نثر ڪجهه وڌيڪ لکيو ۽ ان نثر جا ڪتاب پڻ ڇا پيا ويا. ڪيئن به سندس زندگيءَ ۾ هن سفر ۽ ان بابت لکيل سفر نامي گهڻو لاڙو آندو اهو سچ آهي. ائين هند جي هر ياتراتي هن هڪ سفر نامو لکيو. جنهن سان ادبي طور اهو فائدو ٿيو ته سندس ٻئي نمبر سفرنامي ”اديون ڙي اوهان ڇا ڏٺو“ ۾ ڪجهه وڌيڪ ريئلٽي آئي، جنهن مان محسوس ٿيو ته هن ڪجهه وڌيڪ کليل اکين سان ڏٺو ۽ ڪجهه گهٽ جذبات سان محسوس ڪيو، ساڳئي وقت لکڻ ۾ پڻ هن گهڻو احتياط ڪيو ۽ لڳاتار پنهنجي پوين ٻن سفر نامن ”اديون ڙي اوهان ڇا ڏٺو“ ۽”مورتين جو ديس هندستان“ ۾ هو وڌيڪ کان وڌيڪ سنجيده ٿيندو ويو، جنهن سنجيدگيءَ ۾ سندس هند جي ڪتابن پڙهڻ جو به عمل دخل هُئو، ڇاڪاڻ ته انهن جي وڏي حصي ۾ ويچار وڌيڪ، جذبات گهٽ هُئي. پوءِ به مان پنهنجي يقين سان چوان ٿو ته سندس پسند جو ادب/ اديب اهو هُئو جنهن پنهنجي لکڻ/ عمل ۾ سنڌ سان جذباتي لڳاءُ ٿي ڏيکاريو، گنوسامتاڻي، هريش واسواڻي، آنند کيماڻي، لعل پشپ يا پرم اڀيچنداڻي جهڙا ذهين اديب سندس پسندگيءَ کان ٻاهر هُئا جنهن جو اهم سبب ”سنڌ“ لفظ هُئو جيڪو ان ديس جو نالو هُئو جنهن جي هر نسبت کيس عزيز هئي، ان بابت ويچارڻ جي گنجائڻ بنهه گهٽ هُئي، انهيءَ چوڻ/ لکڻ جي شاهديءَ ۾ اهي سڀ شعر آڻي سگهجن ٿا جيڪي هُن پنهنجي هند ۾ رهندڙ علمي، ادبي دوستن بابت لکيا آهن. اها ٻي ڳالهه آهي ته انهن مان ڪجهه جو سنڌي تخليقي/ تحقيقي توڻي تنقيدي ادب ۾ ڪو خاص حصو نه آهي پر جئين ته اهي سنڌي آهن ۽ سنڌ جا ڄاوا آهن ان ڪري ساڻن پيار يا همدردي اوس جاڳي ٿي. جيڪا سنڌ جي هر اديب/ شاعر کي هند ۾ رهندڙ هر اديب/ شاعر لاءِ آهي. تاجل سائين جي سفر نامن ۾ حيرت جي حد تائين ڪنهن به شخص لاءِ نگيٽو / نفي راءِ نه آهي، جيتوڻيڪ جن سفرن ۾ مان ساڻس گڏ هوس انهن ۾ پڻ چڱيون ئي اڻ وڻندڙ ڳالهيون ٿيون جن تي اسان پاڻ ۾ گفتگو ته ڪندا هئاسين پر هُن ڀلمانس لکيڪ مڙني واقعن يا عملن مان ڪو به نفي واقعو / عمل لکت ۾ نه آندو آهي، جن واقعن/عملن کي اڄ به ياد ڪري ذهني تڪليف ٿيندي آهي. اڄ جڏهن انهن واقعن ۽ عملن تي ٻيهر سوچيان ٿو ته باوجود ذهني اذيت جي تاجل بيوس صاحب مونکي شاهه سائينءَ جي هيٺين سٽ جو هڪ هزار پرسينٽ پوئلڳ ٿو لڳي ته: پريان سندي پار جي، مڙئي مٺائي ڪانهي ڪڙائي، چکين جي چيت ڪري ۽ جڏهن ان ويچار سان سندس سفرنامن جو جائزو وٺجي ٿو ته يقين ٿئي ٿو ته هو شخصي طور به وڏو ماڻهو هُئو ۽ ليکڪ طور به وڏو ليکڪ هُئو، ان ڳالهه ۾ ڪنهن به قسم جو شڪ ڪرڻ گناهه آهي، مان پنهنجي لاءِ ائين سمجهان ٿو. ڪيئن به تاجل سائينءَ جا سفر ناما ور-ور ڪري جذباتي ڪيفيتن سان ڀريل آهن، جنهن کان کيس ڪجهه پاسيرو هئڻ گهربو هُئو پر جيئن مون مٿي چيو آهي ته هو ”سنڌ“ ۽ ”سنڌي“ لفظن تان قربان ويندڙ ليکڪ/ شخص هُئو. پر ادب، خاص ڪري سفر نامي جون ٻيون به ڪجهه گهرجون آهن، جن جو پوراءُ ڪرڻ گهرجي ها! ۽ هاڻ هنن سفر نامن کانپوءِ جڏهن اسانجو ڪو به اديب/ شخص هند گهمڻ ويندو ۽ جذبات کان آجو ٿي سفر نامو لکندو ته گهڻو ڪجهه مختلف نظر ايندو. وڏو سچ دنيا جو اهو به آهي ته دربدري جذبات کي گهٽائيندي آهي ته ائيندي به آهي ڇو ته اها حالتن جي آمهون سامهون هوندي آهي، حالتون اڪثر ڪڙاڻ ئي اندر ۾ اوتينديون آهن، اهو تجربو انهن جو وڌيڪ هوندو جن دربدري ڀوڳي آهي. هند جي سنڌين دربدري ڀوڳي آهي ان ڪري هو جذبات کان وڌيڪ سچ جي ويجهو آهن. اسان دربدري ڀوڳي نه آهي ان ڪري جذبات جي ويجهو آهيون اهو منهنجو مشاهدو آهي. تاجل بيوس ھڪ مصور شاعر ابراھيم لاشاري سنڌ جو خوبصورت شاعر ۽ اديب تاجل بيوس جو پروفائل انتهائي منفرد آهي. هن ۲۲ سيپٽمبر ۱۹۳۸ع ڌاري محمد جعفر سمون جي گهر، ڳوٺ پير حيات شاهه تعلقي سوڀيديرو ۾ جنم ورتو، اڃان ٻئي درجي ۾ ئي هو ته سندس والد وفات ڪري ويو ۽ والد جي وڇوڙي کانپوءِ ترت تعليم مان هٿ ڪڍي، ڪلهي تي لٺ کڻي مينهون چارڻ واري ڪرت سان سلهاڙجي ويو. نيٺ سال ۱۹۴۹ع ڌاري پنهنجي ماءُ پناهه خاتون جي چوڻ تي ڌنار واري ڪرت ڇڏي پڙهائي شروع ڪيائين ۽ پوسٽ گريجوئيٽ (اقتصاديات) سنڌ يونيورسٽي مان ڪيائين، پوءِ ترت ٻاهرين ملڪن آمريڪا، جاپان، ٿائيلنڊ مان تعليم جا ڪافي ڪورس ڪري واپس ڏيهه اچي پڙهائڻ واري ڪرت سان سلهاڙجي ويو. تاجل بيوس مسلسل ۸ سالن تائين درس تدريس جي شعبي ۾ وڏي محنت سان پنهنجا فرض سر انجام ڏيندو رهيو، سال ۱۹۶۸ع ڌاري هن هڪ نئين نوڪري ايڪسپورٽ پروموشن بيورو ۾ (اي سي او) جي عهدي انويسٽيگيٽر تي ڪم ڪندو شروع ڪيو. اهڙي ريت، تاجل بيوس کي ان زماني ۾ گڏيل قومن پاران فيلوشپ ملي ۽ هو ٽوڪيو ويو جتان واپس اچي سال ۱۹۷۳ع ڌاري هن فيڊرل پبلڪ سروس ڪميشن جو امتحان پاس ڪري ناڻي وزارت ۾ ڪارپوريٽ لا اٿارٽي جو اسسٽنٽ چيف بڻجي ويو. ايئن مختلف عهدن تي رهڻ بعد ۲۱ سيپٽمبر سال ۱۹۹۸ع تي رٽائرمينٽ ورتائين. تنهن بعد ڪجهه وقت لاءِ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ۾ وي سي جو صلاحڪار رهيو، جڏهن ته سنڌي لئنگئيج اٿارٽي جي بورڊ آف گورنرس جو ميمبر به رهيو. سنڌ ڌرتي جي هن خوبصورت شاعر کي اهو به اعزاز حاصل آهي ته هن جي شاعري ڇپي گهٽ آهي ۽ ڳائي وڌيڪ وئي آهي، همعصرن شاعرن منجهان شيخ اياز ۽ استاد بخاري کان پوءِ تاجل بيوس جو درجو ٽئين نمبر تي پڻ آهي. کيس شاعري ڪرڻ جو شوق مال چاريندي ئي ٻاراڻي وهي ۾ ٿيو، شاعري جا گر حڪيم استاد فقير الهندي جتوئي جي صحبت ۾ رهندي سکيا، تاجل بيوس علمي، ادبي، ثقافتي ڪچهرين ۾ رهندي صوفياڻي شاعري ۽ عارفاڻا ڪلام ٻڌندي کيس، شاعري ڪرڻ جو شوق جاڳيو، پوءِ ٿورڙي ئي عرصي شاعري جي افق تي تاجل “بيوس” جو نالو اڀري سامهون آيو. سندس شاعري سنڌ جي ڪيترن ئي فنڪارن ڳائي آهي. تاجل بيوس جي شاعري ۾ جديد توڙي قديم صنفن جا رنگ نروار آهن. هن شاعري جي سڀني صنفن ۾ پاڻ ملهايو، جهڙوڪ وايون، بيت، قطعا، گيت، لوڪ گيت، ڪافيون، غزل، آزاد نظم ۽ نثري نظم وغيره. سنڌ جي مهان شاعر شيخ اياز کيس مصور شاعر جي خطاب سان نوازيو هو. تاجل بيوس ڀلوڙ شاعر سان گڏ هڪ مڻيادار ماڻهو، بهترين انسان به هو. سنڌي اديبن ۽ شاعرن جي فهرست ۾ نالو سندس انتهائي احترام سان ورتو ويندو آهي. شاعري کانسواءِ هن نثر ۾ به پاڻ ملهايو. سندس ادبي پورهي تي نظر وجهبي ته هن سنڌي ادب جي جهول ۾ ۴۴ کان به مٿي ڪتاب ڏنا آهن. سندس ادبي ۽ تخليقي پورهئي مان ۳۴ ڪتاب ڇپجي مارڪيٽ ۾ پهتا آهن. تاجل بيوس سنڌي زبان کانسواءِ اردو ۽ انگريزي زبان ۾ پڻ لکيو آهي. کيس شهرت جي آسمان تي پهچائڻ جو وڏو سبب هڪ لکيل گيت “سنڌ منهنجي امان، سونهن تنهنجي مٿان ڇا لکي ڇا لکان” آهي، جيڪو ڪلاسيڪل فنڪاره عابده پروين ڳايو آهي. سندس شاعري جو پهريون مجموعو “جڏهن ڀونءِ بڻي” سال ۱۹۸۲ع ڌاري ڇپجي پڌرو ٿيو. ان کانسواءِ سندس اردو شاعري جو مجموعو “انداز بيان اور” به ڇپيل آهي. ان ڪتاب جو مهاڳ اردو زبان جي بهترين شاعر ۽ ادب جو پارکو محسن ڀوپالي لکيو آهي. ان کانسواءِ انبن جهليو ٻور (شاعري)، سرجيندڙ ساڻيهه جا (شاعري)، ڪنڌيءَ ڪنئور ترن (شاعري)، ڪنڌيءَ اڪ ڦلاريا (شاعري)، تاجل جو رسالو (شاعري)، سرخ گلابون ڪي موسم (شاعري)، ڏوريان ڏوريان م لهان (۹ شعري مجموعا گڏ)، تنهنجا نيڻ غزل (هڪ سئو غزل)، چپ انجيل جي حاشين جهڙا (هڪ سئو غزل)، ڪاڇي مٿان ڪونج (نثري نظم)، ڏور به اوڏا سپرين (سفرنامو)، آريجن کان الهاس نگر، پکي ساڳئي پار جا، سون سريکا چارسن، صحرا ستر جن، ڏک سکن جي سونهن، سج چنڊ ڪتيون تارا ۽ ان کان سواءِ هڪ ڪتاب انگريزي شاعري جي مختصر تاريخ نالي به ڇپيل اٿس . پنهنجي ادبي پورهي عيوض کان مٿي مڃتا طور ايوارڊن سان نوازيو ويندڙ سنڌ جو هي حساس ۽ ڪومل طبيعت جو شاعر ۴ ڊسمبر جي تي فالج جي حملي ۾ سخت بيمار ٿي پيو ۽ ۱۳ ڊسمبر ۲۰۰۸ع تي دماغ جي رڳ ڦاٽڻ سبب ۷۰ سالن جي ڄمار ۾ لاڏاڻو ڪري ويو. تاجل بيوس جو آخري آرامگاهه ڪراچي جي چوڪنڊي مقام ۾ آهي. اڄ سندس ۱۱ ورسي ملهائي پئي وڃي. هتي تاجل بيوس کي اسين سندس ئي سٽن جي ڀيٽا پيش ڪريون ٿا. سنڌ منهنجي امان. سونهن تنهنجي مٿان ڇا لکي ڇا لکان، ڇا لکي ڇا لکان هڪ قلم هڪڙو مان، ڪيئن پورو پوان ڇا لکي ڇا لکان، ڇا لکي ڇا لکان تاجل بيوس سنڌ جي ثقافتي سونهن جو شاعر رکيل مورائي اڄ سنڌ جي ثقافتي سونهن جي شاعر تاجل بيوس جي وڇڙڻ جو ڏينهن آهي، تاجل بيوس جو وڇڙڻ سنڌي شاعريءَ لاءِ هڪ اپسوڻ آهي، هُن جي هلئي وڃڻ سان سنڌ جي ڪلاسيقي شاعراڻي ٻوليءَ جو هڪ جديد شاعر سنڌ کان ۽ سنڌي شاعريءَ کان موڪلائي ويو. ساڳئي وقت سنڌي ڪلاسيقي صنف، بيت ۽ وائي جو هڪ بيمثال تخليقڪار اسان وٽان هليو ويو. تاجل بيوس سنڌي شاعريءَ ۾ پنهنجي هڪ الڳ سڃاڻپ رکندڙ شاعر هُئو. اڄ جي جديد شاعريءَ ۾ هُن سنڌ جون اصلي صنفون بيت، وائي ۽ ڪافيءَ کي نئين زندگي ۽ تازگي ڏني، هڪ اهڙي تازگي جنهن کان مٿيون صنفون گهڻو عرصو وانجهيل هيون. تاجل بيوس بنيادي طور صوفي مزاج رکندڙ هڪ اهڙو شخص هو، جنهن کي شهري ڳوٺاڻو روح عطا ٿيل هئو ۽ سندس خمير ۾ سچل سرمست جي مٽيءَ جي خوشبوءِ هئي، جنهن ڪري هو پنهنجي شاعريءَ ۾ سدائين سچل سائينءَ کي ويجهو رهيو. ان جا ڪيترا ئي سبب آهن، هڪ ته هو سچل جي نگريءَ ڀرسان سوڀي ديري لڳ جنهن ڳوٺ ۾ ڄائو، نپنو ۽ وڌيو ويجهيو، ان ۾ هڪ درگاهه پير حيات شاهه جيلاني هئي، جنهن تي راڳ ويراڳ مسلسل هلندو رهندو هو، جنهن ۾ تاجل سائين ننڍي عمر ۾ ئي ويندو رهندو هو. ان کان اڳ سندس امڙ پڻ صوفي مزاج رکندڙ خاتون هئي، اڳتي هلي جنهن شخص سان سندس پهريون تعلق جڙيو، اهو استاد الهندو جتوئي، پڻ صوفي مزاج رکندڙ، شاهه لطيف، سچل سرمست ۽ غالب وغيره جي شاعريءَ کان واقف هو، شعوري عمر ۾ سندس تعلق ڊاڪٽر تنوير عباسيءَ جهڙي شاعر سان جڙيو، جنهن کانپوءِ شمشير الحيدريءَ سان سندس ويجهڙائي ٿي. ايئن هو شعوري ۽ ادبي طور اڳتي آيو، پر جيئن ته ننڍپڻ ئي راڳ ويراڳ جي محفلن ۾ سندس وڃڻ ٿيندو هو. ان ڪري موسيقي سندس روح ۾ رچي ويئي هئي. جنهن ڪري هو پهرين عمر ۾ اهڙي ئي شاعري ڪندو هو، جنهن کي آسانيءَ سان ڳايو وڃي. سندس ان عمل سندس شاعريءَ کي چار چنڊ لڳائي ڇڏيا. هُن جي شاعري سنڌيءَ جي لڳ ڀڳ سڀني وڏن راڳين بيحد سهڻي نموني ڳائي آهي. اڄ به سندس ڳايل شاعري ٻڌجي ٿي ته سڄي سنڌ جو صوفياڻو مزاج ۽ واڌو سنڌ ٻوليءَ ۽ ثقافت جي سونهن اکين اڳيان تري ايندي آهي، جڏهن سندس تعلق ڊاڪٽر تنوير سان جڙيو ته هو ادب ڏانهن لڙي آيو. ايئن سندس شاعريءَ ۾ اهم تبديلي آئي ۽ هو هڪ سنڌي فڪر رکندڙ جديد شاعر ٿي اڀريو. جيتوڻيڪ هُن پنهنجي شاعريءَ لاءِ صنف توڙي ٻوليءَ جي چونڊ ۾ ڪلاسيڪل صنف ۽ ٻوليءَ کي وڌيڪ پسند ڪيو. ائين هُن انهيءَ ٻوليءَ کي نئين سونهن ڏني. سنڌي ادب ۾ هو هڪ نهايت سنڌپرست ليکڪ طورآخري گهڙي تائين رهيو. هو سنڌ جو اهڙو عاشق شاعر هو، جنهن ۾ سموري سنڌ جي سونهن نظر ايندي هئي. سندس پهريون ڪتاب “جڏهن ڀونءِ بڻي” جڏهن ڇپيو ته ادبي حلقن ۾ ان جي چڱي آجيان ڪئي وئي، جنهن کيس اتساهه ڏنو ۽ هن نهايت تيزيءَ سان لکڻ شروع ڪيو. ساڳئي وقت سندس ڪتاب پڻ تيزي سان ڇپجڻ لڳا، ڏسندي ڏسندي سندس ٻن درجنن کان وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيا. شاعريءَ کانسواءِ هن نثر ۾ به لکڻ شروع ڪيو، جنهن جا پڻ درجن کن ڪتاب سنڌي ادب جو حصو بڻيا. تاجل سائين هونئن ته دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ڏانهن سفر ڪيا، پر هُن فقط انڊيا جي سفرن جا سفرناما لکيا، جن جو انگ چار آهي. آخري ڏينهن ۾ هن چئين جلدن ۾ پنهنجي آتم ڪٿا پڻ لکڻ شروع ڪئي، جنهن جا ٽي جلد سندس زندگيءَ ۾ شايع ٿيا. ايئن سندس جيئري توڙي وفات کانپوءِ کيس بابت به چڱو ئي لکيو ويو آهي، خاص طور انڊيا جي اديبن ڊاڪٽر جڳديش جو لکيل اهم ڪتاب “ڏور به اوڏا سپرين” آهي جيڪو شاهه لطيف، اياز ۽ تاجل سائين بابت آهي. تازو ئي هند جي هڪ ٻئي اديب هولا رام هنس “عظيم شاعر تاجل بيوس” نالي ڪتاب لکيو آهي، جيڪو نئون نياپو اڪيڊمي ڪراچيءَ پاران شايع ڪيو ويو آهي. تاجل سائين پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙيءَ تائين لکندو رهيو ۽ سنڌ سان عشق ڪندو رهيو. اڄ سندس ورسيءَ جو ڏينهن آهي، پر هو ادبي طور اسان سان پنهنجي ڪتابن وسيلي گڏ آهي، جيڪو ڪڏهن به جدا ٿيڻو نه آهي. (ڏھاڙي عوامي آواز، ۱۳ ڊسمبر ۲۰۱۹ع) تاجل بيوس ھڪ مصور شاعر ابراھيم لاشاري سنڌ جو خوبصورت شاعر ۽ اديب تاجل بيوس جو پروفائل انتهائي منفرد آهي. هن ۲۲ سيپٽمبر ۱۹۳۸ع ڌاري محمد جعفر سمون جي گهر، ڳوٺ پير حيات شاهه تعلقي سوڀيديرو ۾ جنم ورتو، اڃان ٻئي درجي ۾ ئي هو ته سندس والد وفات ڪري ويو ۽ والد جي وڇوڙي کانپوءِ ترت تعليم مان هٿ ڪڍي، ڪلهي تي لٺ کڻي مينهون چارڻ واري ڪرت سان سلهاڙجي ويو. نيٺ سال ۱۹۴۹ع ڌاري پنهنجي ماءُ پناهه خاتون جي چوڻ تي ڌنار واري ڪرت ڇڏي پڙهائي شروع ڪيائين ۽ پوسٽ گريجوئيٽ (اقتصاديات) سنڌ يونيورسٽي مان ڪيائين، پوءِ ترت ٻاهرين ملڪن آمريڪا، جاپان، ٿائيلنڊ مان تعليم جا ڪافي ڪورس ڪري واپس ڏيهه اچي پڙهائڻ واري ڪرت سان سلهاڙجي ويو. تاجل بيوس مسلسل ۸ سالن تائين درس تدريس جي شعبي ۾ وڏي محنت سان پنهنجا فرض سر انجام ڏيندو رهيو، سال ۱۹۶۸ع ڌاري هن هڪ نئين نوڪري ايڪسپورٽ پروموشن بيورو ۾ (اي سي او) جي عهدي انويسٽيگيٽر تي ڪم ڪندو شروع ڪيو. اهڙي ريت، تاجل بيوس کي ان زماني ۾ گڏيل قومن پاران فيلوشپ ملي ۽ هو ٽوڪيو ويو جتان واپس اچي سال ۱۹۷۳ع ڌاري هن فيڊرل پبلڪ سروس ڪميشن جو امتحان پاس ڪري ناڻي وزارت ۾ ڪارپوريٽ لا اٿارٽي جو اسسٽنٽ چيف بڻجي ويو. ايئن مختلف عهدن تي رهڻ بعد ۲۱ سيپٽمبر سال ۱۹۹۸ع تي رٽائرمينٽ ورتائين. تنهن بعد ڪجهه وقت لاءِ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ۾ وي سي جو صلاحڪار رهيو، جڏهن ته سنڌي لئنگئيج اٿارٽي جي بورڊ آف گورنرس جو ميمبر به رهيو. سنڌ ڌرتي جي هن خوبصورت شاعر کي اهو به اعزاز حاصل آهي ته هن جي شاعري ڇپي گهٽ آهي ۽ ڳائي وڌيڪ وئي آهي، همعصرن شاعرن منجهان شيخ اياز ۽ استاد بخاري کان پوءِ تاجل بيوس جو درجو ٽئين نمبر تي پڻ آهي. کيس شاعري ڪرڻ جو شوق مال چاريندي ئي ٻاراڻي وهي ۾ ٿيو، شاعري جا گر حڪيم استاد فقير الهندي جتوئي جي صحبت ۾ رهندي سکيا، تاجل بيوس علمي، ادبي، ثقافتي ڪچهرين ۾ رهندي صوفياڻي شاعري ۽ عارفاڻا ڪلام ٻڌندي کيس، شاعري ڪرڻ جو شوق جاڳيو، پوءِ ٿورڙي ئي عرصي شاعري جي افق تي تاجل “بيوس” جو نالو اڀري سامهون آيو. سندس شاعري سنڌ جي ڪيترن ئي فنڪارن ڳائي آهي. تاجل بيوس جي شاعري ۾ جديد توڙي قديم صنفن جا رنگ نروار آهن. هن شاعري جي سڀني صنفن ۾ پاڻ ملهايو، جهڙوڪ وايون، بيت، قطعا، گيت، لوڪ گيت، ڪافيون، غزل، آزاد نظم ۽ نثري نظم وغيره. سنڌ جي مهان شاعر شيخ اياز کيس مصور شاعر جي خطاب سان نوازيو هو. تاجل بيوس ڀلوڙ شاعر سان گڏ هڪ مڻيادار ماڻهو، بهترين انسان به هو. سنڌي اديبن ۽ شاعرن جي فهرست ۾ نالو سندس انتهائي احترام سان ورتو ويندو آهي. شاعري کانسواءِ هن نثر ۾ به پاڻ ملهايو. سندس ادبي پورهي تي نظر وجهبي ته هن سنڌي ادب جي جهول ۾ ۴۴ کان به مٿي ڪتاب ڏنا آهن. سندس ادبي ۽ تخليقي پورهئي مان ۳۴ ڪتاب ڇپجي مارڪيٽ ۾ پهتا آهن. تاجل بيوس سنڌي زبان کانسواءِ اردو ۽ انگريزي زبان ۾ پڻ لکيو آهي. کيس شهرت جي آسمان تي پهچائڻ جو وڏو سبب هڪ لکيل گيت “سنڌ منهنجي امان، سونهن تنهنجي مٿان ڇا لکي ڇا لکان” آهي، جيڪو ڪلاسيڪل فنڪاره عابده پروين ڳايو آهي. سندس شاعري جو پهريون مجموعو “جڏهن ڀونءِ بڻي” سال ۱۹۸۲ع ڌاري ڇپجي پڌرو ٿيو. ان کانسواءِ سندس اردو شاعري جو مجموعو “انداز بيان اور “ به ڇپيل آهي. ان ڪتاب جو مهاڳ اردو زبان جي بهترين شاعر ۽ ادب جو پارکو محسن ڀوپالي لکيو آهي. ان کانسواءِ انبن جهليو ٻور (شاعري)، سرجيندڙ ساڻيهه جا (شاعري)، ڪنڌيءَ ڪنئور ترن (شاعري)، ڪنڌيءَ اڪ ڦلاريا (شاعري)، تاجل جو رسالو (شاعري)، سرخ گلابون ڪي موسم (شاعري)، ڏوريان ڏوريان م لهان (۹ شعري مجموعا گڏ)، تنهنجا نيڻ غزل (هڪ سئو غزل)، چپ انجيل جي حاشين جهڙا (هڪ سئو غزل)، ڪاڇي مٿان ڪونج (نثري نظم)، ڏور به اوڏا سپرين (سفرنامو)، آريجن کان الهاس نگر، پکي ساڳئي پار جا، سون سريکا چارسن، صحرا ستر جن، ڏک سکن جي سونهن، سج چنڊ ڪتيون تارا ۽ ان کان سواءِ هڪ ڪتاب انگريزي شاعري جي مختصر تاريخ نالي به ڇپيل اٿس. پنهنجي ادبي پورهي عيوض کان مٿي مڃتا طور ايوارڊن سان نوازيو ويندڙ سنڌ جو هي حساس ۽ ڪومل طبيعت جو شاعر ۴ ڊسمبر جي تي فالج جي حملي ۾ سخت بيمار ٿي پيو ۽ ۱۳ ڊسمبر ۲۰۰۸ع تي دماغ جي رڳ ڦاٽڻ سبب ۷۰ سالن جي ڄمار ۾ لاڏاڻو ڪري ويو. تاجل بيوس جو آخري آرامگاهه ڪراچي جي چوڪنڊي مقام ۾ آهي. اڄ سندس ۱۱ ورسي ملهائي پئي وڃي. هتي تاجل بيوس کي اسين سندس ئي سٽن جي ڀيٽا پيش ڪريون ٿا. سنڌ منهنجي امان. سونهن تنهنجي مٿان ڇا لکي ڇا لکان، ڇا لکي ڇا لکان هڪ قلم هڪڙو مان، ڪيئن پورو پوان ڇا لکي ڇا لکان، ڇا لکي ڇا لکان تاجل بيوس بحيثيت شاعر ۱۳ ڊسمبر ۲۰۲۰ع خيرپور جي ڪچي ۾ ڳوٺ پير حيات شاهه ۾ تاج محمد سمون ۲۲ سيپٽمبر ۱۹۳۸ع ۾ جنم ورتو. ڪنهن کي به اها خبر نه هئي ته هي ننڍڙو ٻار وڏو ٿي تاجل بيوس بڻبو ۽ سندس ڪلام؛ “سنڌ منهنجي امان! سونهن تنهنجيءِ مٿان، ڇا لکي ڇا لکان!” سندس سڃاڻ بڻجي ويندو. سندس والد مرحوم محمد جعفر ڪو وڏو ماڻهو ته ڪونه هو پر ان باوجود هن پنهنجي پٽ کي سٺي تعليم ڏياري. تاجل بيوس ايم اي ته معاشيات ۾ ڪئي، پر هن جي اندر ۾ ننڍپڻ کان وٺي هڪ ڏات ڌڻي لڪل هو، جيڪو گيت تخليق ڪندو رهندو هو. اهو ئي سبب هو جو تاج محمد ادب جي دنيا ۾ تاجل بيوس ٿيڻ کي پسند ڪيو. سندس سنڌ لاءِ ڳايل شاعري جيڪا سنڌ جي تراني طور ڳائي ويندي آهي.سنڌ منهنجي امان! سونهن تنهنجيءِ مٿان، ڇا لکي ڇا لکان يا ذوالفقار علي ڀٽي جي شهادت تي چيل تون ته ملندو رهندين خوابن ۾، ڪو ڪيئن ٿو چوي، ڪو ڪيئن ٿو چوي. يا وري”منهنجي لاءِ مارو هو رنا ڪيئن نه هوندا، پَلوَ پاند تن جا، دامن تنين جا يار ڀنا ڪيئن نه هوندا” جهڙا لازوال ڪلام تخليق ڪيا. تاجل بيوس جي وڏي ڳالهه اها آهي ته هن سنڌ جي وستين، واهڻن، ڪوهستان، ٿر، بر، ڪاڇي، اتر، سري، وچولي، ڪچي ۾ رهندڙن جي درد کي ئي نه ڏٺو، پر هو جڏهن ۷۰ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچيءِ ۾ لڏي آيو ته هن ڪراچي جي ڀوائتي صورتحال تي به قلم کي وهايو ڪراچي کي ڪير؟ واڳن جيئن ويڙهي ويا وجهي وات وڻن ۾، چمڙن جيئن چوڦير گهاتو، پڄو گهير، ٿيا سڏ ساڻيهه جا سنڌ جي سونهن کي ڳائن جو سندس انداز سندس ڪلام جتي ليار پيرون پٽن تي پچن ٿا اتان منهنجا مارو، ميارون مڪن ٿا مان چٽو پيو نظر اچي جيتوڻيڪ هو وڏن سرڪاري عهدن رجسٽرار آف ڪمپنيز ۽ ناڻي کاتي ۾ وفاقي جوائنٽ سيڪريٽريءِ جهڙن اهم عهدن تي به رهيو، پر پوءِ به اهي نوڪريون کيس “بيوروڪريٽڪ ڪلچر” جو حصو بڻائي نه سگهيون ۽ سندس سڄي زندگي شاعراڻي سادگيءِ ۾ گذري. شاهه عبداللطيف يونيورسٽي جي وائيس چانسلر جو هڪ سال تائين صلاحڪار پڻ رهيو. معيشت جي ماهر هجڻ ڪري تاجل بيوس هڪ اسٽاڪ ڪميشن جو چيف ايگزيڪيوٽو به رهي چڪو، پر ان باوجود هن سنڌي ادب، خاص ڪري شاعري ڪرڻ، ڪتاب ڇپرائڻ، پروگرامن ۾ وڃڻ واري ڪرت جاري رکي. تاجل سنڌيءِ سان گڏ اردو حلقي ۾ مشهور هيو. پاڻ شاعريءِ سان گڏ نثر ۾ به بهترين ڪم ڪيو اٿن.تاجل بيوس سنڌي ادب سان گڏ اردو ادب تي به ڪم ڪيو. تاجل بيوس رڳو سنڌ نه پر هند ۾ رهندڙ سنڌي ڪميونٽي ۽ اديبن ۾ چڱي سڃاڻپ رکندڙ هو، جنهن ڪري هندستان جي سنڌي اديبن کيس ڪيترن ئي اهم ايوارڊن سان پڻ نوازيو. کيس ۱۹۹۶ع ۾ نارائڻ شيام گولڊ ميڊل مليو. سنڌي ادبي سڀا پاران کيس فرسٽ ڪلاس ايوارڊ، پروفيسر رام پنجواڻي گولڊ ميڊل کانسواءِ ۲۹ سيپٽمبر ۲۰۰۱ع ۾ کيس ڀارت ۾ مارئي ايوارڊ دهلي پڻ ڏنو ويو. تاجل بيوس لڳ ڀڳ ۱۲ اهم ايوارڊ، گولڊ ميڊل حاصل ڪيا. ايتري قدر جو کيس سهيوگ فائونڊيشن ممبئي وارن ۱۹۹۹ع ٻيو ڀيرو نارائڻ شيام ايوارڊ ڏنو.تاجل بيوس، سنڌي شاعري جي سڀني صنفن تي طبغ آزمائي ڪئي آهي جن ۾ سندس گهڻو ڪم وائي ۽ ڪافي وارو آهي. تترن جون ٻوليون، بانسري جي دل موهيندڙ آواز، عورت جي مظلومي، غلامي، ارتقا، انتظار، ڪارونجهر جي ڪور کان وٺي هن هر موضوع تي بيت، گيت، غزل ۽ نثري نظم، چئو سٽا، ٽه سٽا ۽ طويل نظم گهڻو مشهور آهن. جيتوڻيڪ هن جي اها معصوم خواهش رهي، ته سنڌ ۾ کيس اياز کان پوءِ سڀ کان وڏو شاعر تسليم ڪيو وڃي، جنهن جي رد عمل ۾ مٿس تنقيد به ٿي ته کيس حد کان وڌيڪ نظر انداز به ڪيو ويو، پر ان کان ڪنهن به ريت انڪار ممڪن نه آهي ته هو اياز کان پوءِ ڳڻجندڙ شاعرن جي مالها جو هڪ نظر ايندڙ ۽ محسوس ٿيندڙ گُل آهي. مان نثري نظم جو کيس اياز کان به وڏو شاعر تسليم ڪندو آهيان.تاجل بيوس پنهنجي تخليق ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو پوئلڳ رهيو. اهو سبب هو، جو تاجل بيوس آخري ايامن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي رسالي جيان پنهنجو “تاجل جو رسالو” پڻ لکي مارڪيٽ ۾ آندو. تنقيد ته هر اديب تي ٿيندي رهندي آهي ۽ تاجل بيوس به ان تنقيد جو ٿورو گهڻو ضرور نشانو بڻيو، پر هن ۾ اها مايوسي نه هئي، جيڪا اڪثر ڪري تخليقڪارن کي مايوس ڪري ڇڏيندي آهي. ڪراچي ۾ زندگي جو وڏو عرصو گذاريندڙ تاجل بيوس “تاجل جو رسالو” پنهنجي پيءِ، ماءِ ۽ ان گهر واريءِ نالي ڪيو، جنهن کي هو مٺڻ سڏيندو هو.۴ ڊسمبر ۲۰۰۸ تي نصير سومرو جي ڪتاب “جل تي ڪنول جيئن “ جي مهورتي تقريب اڪيڊمي آف ادبيات ڪراچيءَ جي آفيس ۾ ٿي رهي هئي. شام جو ساڍي چئين بجي تاجل کي تقرير لاءِ سڏيو ويو ۽ تاجل پنهنجي کيسي مان لکيل ڪاغذ ڪڍي ڳالهائڻ شروع ڪيو ته بجلي هلي وئي ۽ تاجل موبائل جي ٽارچ جي روشنيءَ ۾ پنهنجي تقرير پڙهي پوري ڪئي ته کيس مٿي ۾ سور پئجي ويو ۽ هو اتي ئي بيهوش ٿي ويو. جتان کيس جناح اسپتال نيو ويو ٻن ڏينهن کانپوءِ ٻڌايو ويو ته کيس فالج جو حملو ٿيو آهي پوءِ کيس اتان لياقت اسپتال نيو ويو پر تاجل ٻيهر هوش ۾ ڪونه آيو ۽ ۱۳ ڊسمبر تي پاڻ اسان کان موڪلائي ويو. تاجل بيوس چوڪنڊيءِ جي ان تاريخي قبرستان ۾ آرامي ٿيو، جنهن ۾ دفن ڪرڻ جي به هن پاڻ وصيت ڪئي هئي. (ڏھاڙي عوامي آواز ڪراچي ۾، ۱۳ ڊسمبر ۲۰۲۰ع تي ڇپيل) تاجل بيوس سنڌي ٻوليءَ جي جھولي ڀريندڙ شاعر رضوان گل جيئن هر گل جي الڳ الڳ خوشبو هجي ٿي تيئن هر انسان ۾ به پنهنجو پنهنجو سڳنڌ هوندو آهي، سنڌ جي زرخيز مٽيءَ تي ڪيترائي اهڙا مهَا پُرش جنميا جن پيار، امن، ڀائيچاري ۽ محبت واري روَيي ۽ روشن سان ماڻهن جي دلين ۾ جايون جوڙيون آهن، اهڙن پيارن، مانوارن ڏاهن ۽ ڏات ڌڻين ۾ تاجل بيوس جو شمار پڻ ٿئي ٿو جنهن سموري ڄمار محبت، پيار، امن ۽ ايڪتا جا گيت لکيا. تاجل بيوس جو اصل نالو تاج محمد سمون هو، جيڪو خيرپور جي ڳوٺ پير حيات شاهه ۾ ۲۲ آڪٽوبر ۱۹۳۸ع تي محمد جعفر جي گھر ۾ پيدا ٿيو. سندس تعلق غريب گھراڻي سان هو پر سندس والد کيس سٺي تعليم ڏياري، تاجل بيوس ايم اي معاشيات ۾ ڪئي، پر سندس شوق ۽ ذوق شروع کان ئي ادب سان هو، کيس ادبي ڪتابن پڙهڻ سان ڪافي دلچسپي هئي خاص طور شاعريءَ جا ڪتاب سندس ڪمزوري هئا، شاعريءَ ۾ نالو تاجل تخلص ”بيوس“ استعمال ڪيائين، هو هڪ سنڌ پرست شاعر هو جنهن جي هر سٽَ ڌرتيءَ سان محبت ۽ عقيدت ۾ ٽمٽار هئي، سنڌ جي مختلف علائقن جي ٻولي ۽ استعارا سندس شاعريءَ ۾ تمام خوبصورتيءَ سان استعمال ٿيل آهن. سنڌ جي ڪيترن ئي گلوڪارن سندس شاعري ڳائي آهي، جڏهن عابده پروين سندس سٽون آلاپي ٿي ته منَ ۾ جل ترنگ وڄڻ لڳن ٿا پنهنجي ڌرتيءَ سان محبت جي حوالي سان لکيل سندس هي سٽون ڏسو: سنڌ منهنجي امان، سونهن تنهنجي مٿان، ڇا لکي ڇا لکان. هڪ قلم هڪڙو مان ، ڪيئن پورو پوان، ڇا لکي ڇا لکان. تاجل بيوس ٻهراڙي جي ماحول ۾ به رهيو هو پاڪستان جي گادي واري شهر اسلام آباد ۾ به رهيو، ته سنڌ جي گاديءَ واري شهر ڪراچيءَ جي شهري ماحول ۾ پڻ، ۱۹۷۰ع واري ڏهاڪي ۾ هو مستقل طور ڪراچي لڏي آيو جتي کيس ڪراچيءَ جي صورت حال ڏسي پريشاني به ٿي جو اهو دؤر ڪراچيءَ جي حالتن خراب ٿيڻ وارو ابتدائي دور هو، هن ڪراچيءَ جي اهڙين حالتن جي حوالي سان به ڪيتريون ئي سٽون لکيون جيڪي ڪراچيءَ ۾ ٿيندڙ ظلمن، زيادتين ۽ ناانصافين جي منظوم تاريخ پڻ آهن، شاعر وٽ مختلف ڪيفيتون ٿين ٿيون جن جو اظهار هو مختلف وقتن تي ڪندو رهي ٿو، جڏهن تاجل بيوس پنهنجي ڌرتيءَ واسين کي ڌڪا کائيندي ۽ ڌارين جي داداگيرين کي پنهنجي اکين سان ڏسي ٿو ته سندس منَ اندر ۾ هن قسم جا جذبا جنم وٺن ٿا: ڪراچي کي ڪير؟ واڳن جيئن ويڙهي ويا، وجهي وات وڻن ۾، چمڙن جيئن چوڦير، گهاتو، پڄو گهير، ٿيا سڏ ساڻيهه جا. شاعر جھڙيءَ ريت ڪوري ڪاڳر تي پنهنجي دور جي تاريخ پينٽ ڪن ٿا سا ايندڙ نسلن لاءِ سچ جي سج وانگر هجي ٿي، سرڪاري ۽ درٻاري تاريخن کان بلڪل مختلف هوندي آهي ڪنهن به شاعر يا ڪهاڻيڪار جي ڪابه لکڻي! ڇا لاءِ ته ڪوبه سچو قلم ڪار هميشه پنهنجي ضمير جو آواز ئي ٻڌندو آهي ۽ ان تي ئي آخر تائين اٽل رهندو آهي، دنيا جي تاريخ ان ڳالهه جي شاهد آهي ته دنيا ۾ جيڪي به انقلاب آيا آهن انهن ۾ شاعرن ۽ اديبن جو تمام وڏو ۽ اهم ڪردار رهيو آهي. تاجل بيوس به اهڙو ئي ڪردار نڀايو جنهن سان کيس سڃاڻپ جوحوالو مليو، اهڙو حوالو جنهن سان هو صدين تائين جيئندو رهندو. تاجل بيوس جي شاعريءَ جي اها خوبي هئي جو هن ڌرتيءَ جي سونهن ۽ نظارن کان ويندي آسمان تي اڏامندڙ رنگ برنگي پکين تائين سڀني تي قلم کنيو آهي، کيس لايون، لڻيون، پپر، ٻاٻيها، ٿوهر، ڪنڊا، گل، گؤنچ ۽ ڏُڌَ مکڻ به نظر آيا آهن ته سنڌ جي فصلن کان سواءِ گاهه ۽ ٿر جي ريگستان کان ويندي جابلو سلسلا پڻ، جن کي هن پنهنجي شاعريءَ جو موضوع بڻايو آهي ڇاڪاڻ ته هو سنڌ جي چپي چپي سان پيار ڪندڙ ڪوي آهي، سندس شاعريءَ جي خاص خوبين ۾ ٺيٺ سنڌيءَ جي تشبيهن جو خوبصورت استعمال پڻ آهي هن پنهنجي شاعريءَ ۾ اهڙيون تشبيهون به استعمال ڪيون آهن جيڪي اسانجي ٻهراڙين مان به هاڻي ختم ٿي چڪيون آهن يا موجوده ٽهيءَ جي نوجوانن کي انهن بابت ڪا سُڌ ناهي رهي، انهيءَ حوالي سان هن سنڌي ٻوليءَ جي جھولي ان ريت پڻ ڀري آهي. تاجل جي پسند جون صنفون وائي ۽ ڪافي رهيون آهن پر مجموعي طور هن هر صنف ۾ پاڻ ملهايو آهي. جيتوڻيڪ تاجل ڪافي وقت ڪراچيءَ ۾ رهيو پر سندس ڳالهائڻ جو لهجو ٺيٺ سنڌي ڳوٺاڻي ٻوليءَ جون سڪون لاهيندڙ هو، هن جي دوستيءَ جو حلقو نه فقط سنڌي پر اردو اديبن سان پڻ رهيو، ڪراچي ۾ رهندي هن ڪيترائي اردو ڳالهائيندڙ سٺا دوست ٺاهي ورتا جن سان هو اڪثر ڪچهريون به ڪندو هو، اردو ادب ۾ به ڪم ڪيائين، هندستان جي سنڌي اديبن سان سندس گھري وابستگي رهي خاص طور حياتيءَ جي پڇاڙڪن سالن ۾ جو هو ان کان اڳ هندستان جو دورو به ڪري آيو هو، اتي کيس ڪيترائي پنهنجا پراڻا دوست يار به مليا جيڪي ورهاڱي بعد هتان لڏي ويا هئا، هندستان جي اديبن سان سندس خط ۽ ڪتابت آخري وقت تائين مسلسل جاري رهي، کيس هندوستان مان ڪيترا ئي ادبي ايوارڊ پڻ مليا، جن ۾: ۱۹۹۶ع ۾ نارائڻ شيام گولڊ ميڊل (ٻه ڀيرا)، سنڌي ادبي سڀا پاران فرسٽ ڪلاس ايوارڊ، پروفيسر رام پنجواڻي گولڊ ميڊل ۽ ۲۰۰۱ع ۾ مارئي ايوارڊ شامل آهن. ان کان سواءِ ٻيا به ڪيترائي انعام ۽ ايوارڊ کيس مختلف سرڪاري ۽ غير سرڪاري ادارن ۽ تنظيمن پاران ڏنا ويا. تاجل ڀٽائي جو پوئلڳ هو کيس حضرت شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان بيحد عقيدت هئي، شاهه جو رسالو سندس پسنديده ڪتابن مان هڪ هو جنهن کي هو سيني ۾ سانڍيندو رهيو، جڏهن هن پنهنجي ڪلام جي ڪليات جو نالو ”تاجل بيوس جو رسالو“ رکيو ۽ ان کي ڇپرائي مارڪيٽ ۾ آندو ته کيس ادبي حلقن مان تنقيدي رايا به ٻڌڻ لاءِ مليا پر هو ڪڏهن به مايوس نه ٿيو جو هُن سڄي حياتي اهو ئي ڪيو هو جيڪو سندس مَن چيو، دل جي ڳالهه کي هن هر راءِ کان وڌيڪ اهميت ڏني. تاجل هندستان کان واپس ٿي سفرنامو به لکيو جنهن ۾ هن پنهنجي زندگيءَ جون ڪيتريون ئي يادگيريون سهيڙيون، پاڻ سنڌ جي ٻرندڙ مسئلن تي تيز ۽ ترش ڪالم به لکندو رهيو، سنڌ جي سهڻي شاعر شمشيرالحيدري سندس وڇوڙي بعد سندس ياد ۾ منعقد ٿيل هڪ تقريب ۾ کيس ياد ڪندي چيو هو ته: ”تاجل جو وڇوڙو هونئن ته سڄي سنڌ جو نقصان ۽ سڀني سنڌ واسين جو گڏيل ڏک آهي پر مونکي سندس وڇوڙي جو احساس ان ڪري به اڃا وڌيڪ ٿئي ٿو جو هو منهنجو نه فقط دوست ۽ ساٿي هو پر ذاتي طور مٽي مائٽي جو حوالي سان به اسان پاڻ ۾ تمام ويجها هئا سين، ڏک ان ڳالهه جو به آهي ته هن جو وڃڻ ڪُه مَهلو هو جو هن هٿ ۾ ڪجهه اهڙا ڪم کنيا هئا جيڪي اڃا اڌ ۾ هئا، سندس چاليهارو کن ڪتاب رِٿيل هئا جن مان ڪجهه ته ڇپيا پر ٻيا اڃا رهيل آهن اهو ڪم جيڪر مڪمل ٿي پوي ها ته سنڌي ٻوليءَ جو ڀلو ٿي پوي ها“. تاجل بيوس سنڌ جي ڪلاسيڪي شاعريءَ جو هڪ تسلسل به هو جو سندس شاعريءَ جي ٻولي ۽ لفظن جي خوبصورتي جيڪڏهن جديد شاعرن ۾ ڳولهجي ٿي ته ورلي ئي ملي ٿي، سندس ڊڪشن پنهنجي الڳ سڃاڻپ جو اهم حوالو هو. سنڌيت سندس لفظ لفظ ۾ تسبيح جي داڻن جيان پويل هئي. 4 ڊسمبر تي مٿس فالج جو حملو ٿيو جنهن کان پوءِ هو ڪوما ۾ هليو ويو ۽ آخرڪار انهيءَ حملي ۱۳ ڊسمبر ۲۰۰۸ع تي هي پيارو ماڻهو اسان کان هميشه لاءِ کسي ورتو، جنهن جون اڄ به سنڌ جي جھر جھنگ ۾ ڪيتريون ئي سٽون گونجي رهيون آهن، هو پنهنجي وصيت مطابق چوڪنڊي جي تاريخي مقام ۾ آرامي آهي. نٿو نبري نينهن جوڳي منهنجا جوءِ مٽي ويا ويا اهڙي ملڪ، جتي رات نه ڏينهن جوڳي منهنجا جوءِ مٽي ويا. تاجل بيوس محبوب! وري تنهنجي ياد جا ڏينهن وري آيا رکيل مورائي وري اتر واءُ وريو، وري سياري جي مند موٽي، وري ڊسمبر آيو، وري سورن جي مند سنڌ لاءِ شروع ٿي، وري اسان کي پنهنجا پرين پيارا ياد پيا، جيڪي ويا ته وري نه وريا. جيڪڏهن وري ته فقط سندن ياد ئي وري، جنهن وري جيءَ کي جهير ڏيڻ شروع ڪيا آهن. هيءُ ڊسمبر جو مهينو ئي آهي، جنهن ۾ جهانُ سال جا ليکا چوکا لاهي، سڄي سال جو پوتا ميل ٺاهيندو آهي ۽ اسين شاعر اديب به پنهنجي سالن جي ليکن چوکن کان آجا ٿي نٿا سگهون، گهٽ ۾گهٽ هن ڊسمبر تائين سنڌ ڪيترا سور سٺا آهن. انهن جو انگ هروڀرو ڳڻائڻ ضروري ڪونهي، پر اسان کان اهو ڪڏهن به ڪو نه وسرندو ته ڊسمبر ئي اسان کان شيخ اياز کسيو، بينظير ڀٽو کسي ۽ تاجل بيوس کسيو، ان ڪري جڏهن به ڊسمبرايندو آهي ته اسان ڪنهن امڪاني ڏک ۾ وٺجي ويندا آهيون ۽ هاڻ ته شايد ڏکن تي ايترو هري ويا آهيون، خوشيءَ جو احساس ماڻڻ کان به لاچاري ڏيکارڻ لڳا آهيون، ڄڻ چوندا هجون ته سکن واري سڌ، متان ڪامون سين ڪري. اهو به اڀاڳو ڏينهن ڊسمبر جو ئي هئو، جڏهن ڪراچيءَ کان اڍائي سئُه ميل ڏور، صبح سوير جنهن موبائيل جي ميسيج ننڊ مان ڇرڪ ڀرائي اٿاريو هئو، اهو ميسيج شايد باقي حياتي مون کان نه وسري سگهي. ميسيج ته اڀاڳو ضرور هو پر ان دوست جو به آءُ سڄي حياتي احسان مند رهندس، جنهن مون کي ميسيج ڪري، مون کي آخري ڀيرو پنهنجي محبوب دوست ۽ شاعر جو آخري ديدار ڪرڻ جو اطلاع ڏنو هئو ۽ ائين آئون سج اڀرئي کان اڳ اتان نڪتو هوس ۽ قسم سان چوان ٿو ته سفر جو سمورو وقت مون پنهنجي اکين سان ٻيو ڪجهه ڏسڻ نٿي چاهيو، فقط پنهنجي محبوب دوست ۽ شاعر تاجل بيوس جو آخري ڀيرو چهرو ڏسڻ ٿي چاهيو، جنهن لاءِ شايد مون وٽ ڀٽائيءَ جو اهو تاثر هئو ته نيرا نائي نيڻ، نيئي آڇ پريئَن کي ستر کاڌا اکيڻ، جي ڏٺو منهن محبوب جو، هن گهڙيءَ ته مون لاءِ اهو سوال به هئو ته اهو چهرو، جيڪو چهرو وري زندگيءَ ۾ ڏسي نه سگهندس. ان کي ڏسڻ لاءِ هيءُ ڪجهه ڪلاڪ ئي آهن ۽ انهن کانپوءِ هڪ ڊگهو وڇوڙو، ايستائين جيستائين انسان هن حياتيءَ جي قيد کان آزاد ٿئي ۽ ان کانپوءِ به نه ڄاڻان ٻيهار، ڪير ملندو ڪنهن سان؟ ۽ ائين آءُ ڊگهو سفر ڪاٽي پنهنجي گهر پهتو هوس ۽ اتان پنهنجي ٻارڙن سان گڏ ان وقت سندس گهر پهتو هوس، جڏهن هو به پنهنجي آخري سفر لاءِ پنهنجي گهران نڪري چڪو هو. ان وقت مون کي محسوس ٿيو هو، منهنجو پيءُ شايد ٻيو ڀيرو مون کي يتيم ڪري رهيو آهي، منهنجو دوست ڄڻ مون کي پنهنجي دوستيءَ کان لاتعلق ڪري رهيو آهي، منهنجو محبوب ڄڻ منهنجي اڻ مئي پيار ڪرڻ جي سزا ڏيئي رهيو آهي، منهنجو ڀاءُ ڄڻ مون کي پنهنجو ننڍ ڀاءُ مڃڻ کان انڪار ڪري رهيو آهي ۽ اهي رشتا هن مون سان ڪراچيءَ جي ۲۳ سالن جي زندگيءَ ۾ نڀايا ۽ ائين نڀايا جيئن نڀائبا آهن. هو خوش ٿيو، رنج ٿيو، ڪاوڙيو، پيار ڪيائين پر انهن سڀني رشتن پويان هن کي اهو احساس رهيو ته هي منهنجا پنهنجا آهن، ساڻس آخري سفر ۾ گڏ هوندي ڪيئي روح رهاڻيون ٿيون. جيڪي لکي به سگهجن ٿيون ۽ نه به لکي سگهجن ٿيون. جيڪي لکي سگهجن ٿيون انهن لاءِ هي صفحا گهٽ آهن ۽ جيڪي نٿيون لکي سگهجن، انهن کي سيني ۾ سانڍي، پهرئين پيار جيان زندگيءَ ۾ انهن سان ڪيئي اورون، اوري سگهجن ٿيون، اڄ سندس ياد کي تازو ڪرڻ لاءِ وري هڪ نئين ڏک جي سامهون ٿيڻو پيو آهي، شايد ڀٽائيءَ تڏهن ئي چيو هو ته: ڏيکاريس ڏکن، گوندر گس پريئَن جو. ڏک جيڪو هن جي ڪيترن ئي دوستن کي آهي، ڪيترن ئي چاهيندڙن کي آهي، سندس گهروارن کي آهي، سندس نياڻين کي آهي، جن سان هو پٽن کان وڌيڪ پيار ڪندو هو ۽ انهن کي هڪ نج سنڌيءَ جيان سڀاڳ جي علامت سمجهندو هو. سندس وني (جنهن کي هو ستن ڌيئرن ۽ پنهنجن پٽن جي ماءُ سڏيندو هو) جنهن کي اڻ مئي آدر سان، مان شان سان پاڻ سان رکيائين، مون کي ڪڏهن ڪڏهن گمان ٿيندو آهي ته اهو سچ آهي ته مرد کي ٺاهڻ ۾ عورت جو هٿ وڌيڪ هوندو آهي، تاجل سائينءَ کي شاعر بڻائڻ ۾ ڀلي ٻين شخصن جو هٿ هجي پر هن کي سٺي شخص ۽ ڪامياب شخص بڻائڻ ۾ امان مٺڻ خاتونءَ جو هٿ ئي هئو ۽ مان ساڻن ويجهڙائيءَ جي بنياد تي چئي سگهان ٿو ته هُن جي ڪيفيت آخر تائين پروين شاڪر جي هن شعر وانگر رهي، وو جهان بهي لوٽا تو ميري پاس آيا، يه هي تو بات هي اڇي ميري هرجائي ڪي هن ڪيترائي عشق ڪيا هوندا پر هن پنهنجي ونيءَ جو مان مٿاهون رکيو، هن ڳوٺاڻي، شهر جي مصنوعي سونهن ڏسي، سيڻ نه مٽايا، هن ڪائنات جو سفر گهر جي اڱڻ مان شروع ڪيو ۽ پنهنجي گهر جي اڱڻ ۾ ئي ختم ڪيو ۽ ائين پنهنجي گهر کي هڪ مقدس پڻي جي سند ڏئي ويو، فرق رڳو اهو هئو، جو هن جنهن گهر مان سفر شروع ڪيو هئو، اهو هڪ جهوپڙيءَ نما پير حيات شاهه جو ڳوٺاڻو گهر هئو ۽ جتي سفر پورو ڪيائين، اهو هن ملڪ جي هڪ وڏي شهر جو، وڏو گهر هئو ۽ وچ ۾ هئو، هن جو سفر! جنهن کيس ڪٿي کان ڪٿي کان پڄايو. اڄُ دنيا جي هڪ ڪنڊ کان ٻيءَ ڪنڊ تائين، جتي سنڌي ماڻهون رهي ٿو، اتي ”تاجل بيوس“ نالو اوپرو نه لڳندو. ان کان وڌيڪ هن جهان ۾ ماڻهون ڪيترو ڌنُ ڪمائي سگهن ٿو؟ ۽ تاجل منهنجا محبوب! تو ايترو ۽ اهڙو ڌن ڪمايو، جنهن لاءِ اسان جي مرشد ڀٽائي چيو هئو ته: سئُه سرن پائي، جي تند برابر توريان، ته اٽل اوڏاهين ٿئي، جيڏانهن ٻيجل ٻرائي سکڻو هڏ آهي، سِر ۾ سڄڻ ناهي ڪين. تاجل بيوس جي وفات ۱۳ ڊسمبر ۲۰۰۸ع ۾ ٿي. تاجل بيوس ۽ قرب ڀريون ڪچهريون رزاق سھتو سال ۱۹۹۱ع ڌاري آصف اسڪوائر ايڪسٽيشن سهراب ڳوٺ ڪراچي مان لڏي معمار ڪامپليڪس جي فليٽ نمبر پي ٽو آبلڪ ٿري ۾ گھروارن سميت اچي بسيرو ڪيو. رمضان نول کان پري ٿي پيس ڇو ته هو به آصف ايڪسٽينشن ۾ رهندو هئو. پر شام جو ڏيهاڙي رمضان پنڌ ڪري جيڪو ڏيڍ ڪلوميٽر تي محيط هو. ملڻ ايندو هئو ڪراچيء جي رهواسين جي اڪثريت شام جو سمنڊ ڪناري يا ڪنهن ٻي جاءِ تي محبوبن سان ڪچهري ڪندا آهن۔ مان وري رمضان سان ڪراچيءَ جون اڪثر شامون گذاري ڇڏيون. سندس لاءِ واڪ ضروري هئي جوشگر جي سوغات مليل هئس. بلڊ پريشر گريبيءَ ۾ مليو هئس. رمضان جي ڪيهر شوڪت سان ڏاڍي لڳندي هئي. منهنجو فليٽ ٻي ماڙيءَ تي هوندو هئو. رمضان مٿي ڪڏهن چڙهي ايندو هئو يا وري هيٺان ئي ڳوٺاڻن وانگر سڏ ڪندو هئو. “هوـــ رزاق” سندس اهو انداز ڏاڍو وڻندو هئو. ائين لڳندو هئو اباڻي ڳوٺ ۾ پيو رهان گھٽيءَ منجھان ڪوئي ڳوٺائي نالو کڻي پيو سڏ ڪري. مان ٻي ماڙجي گيلريءَ ۾ بيهي کيس ديدار ڪرائيندو هيس ته خاموش ٿي ويندو هئو. هڪ ڀيري سڏ ڪيائين ته جيئن ئي گيلريءَ ۾ بيٺس ته رمضان سان گڏ هڪ ٻيو همراهه به نظر آيو. هيٺ لٿس ملاقات ٿي. تعارف ٿيو ته خبر پئي ڪيهر شوڪت آهي. گڏجي هلياسين. چيم “ڪيڏانهن هلڻ جوارادو آهي.” چيائون؛ “انعام شيخ سان ڪچهري ڪرڻ ٿا هلون.” چيم؛ “ڪٿي رهندو آهي؟” چيائون؛ “هنن ئي فلينٽن ۾ گرائونڊ فلور تي گيٽ جي ڀرسان ئي سندس فليٽ آهي.” ڪيهر جي شخصيت وڻي. سهڻي هاٺي، وڏيون مڇون ۽ وار جنهن جي ڪهاڻين کي رسالن ۾ پڙهبو هئو۔ سو گڏ پئي هليو. انعام شيخ جي باري ۾ نه ڪڏهن پڙهيو هئو. نڪي ملاقات هئي. سندس ڪالم ۽ مضمون ترجمان اخبارن رسالن ۾ پڙهيا هئا. انعام جي فليٽ تي آياسين. دروازو ناڪ ڪيوسين ته انعام نڪري آيو. اندر وڃي صوفن تي ويٺاسين. ڪيهر، انعام پڪا دوست هئا. ڪچهري شروع ٿي. تن ڏينهن يعني نوي جي ڏھاڪي ۾ سي اين اين جي ٽي وي تي نشريات هلڻ شروع ٿي هئي. انعام بيٺي پير ڌيان سان ڏسي رهيو هئو ۽ هر هر ڪچن يعني رڌڻي ۾ وڃي رهيو هئو. اڪيلو رهيو پيو هئو. سندس فيملي لاڙڪاڻي ويل هئي۔ سو کائڻ لاءِ ڪا شيءِ پچائي رهيو هو. ڪيهر ۽ انعام پاڻ ۾ نالن کڻڻ کانسواءِ پئي ڳالهايو ته انعام چيو پئي؛ “يار بروهي صاحب ڦاسائي ڇڏيو. کيس ڪير سمجھائي ته هن وٽ نوڪري ڪرڻ سان منهنجا مخالف ڪجھ به ڪري سگھن ٿا. علي احمد بروهي سان انڪار به نٿو ڪري سگھان. کيس ڪئين انڪار ڪيان. اهي جيڪي هچائون آهن. انهن کي سڌ پئي ته منهنجون ٻئي نوڪريون چٽ ڪرائي ڇڏيندا.” مون گھڻي دير کان سندس ڳالهيون پئي ٻڌيون. ڪجھ پروڙيم سو اوهان جي گوش گذار ڪيان ٿو. انعام شيخ کي علي احمد بروهي شيخ سلطان ٽرسٽ ۾ نوڪري ڏني هئي، جڏهن ته پاڻ اڳ ئي سرڪاري نوڪري ڪندڙ هو. کيس خوف هئو ته سندس مخالف جن کي هچائون ڪري پئي سڏيائين، انهن کي خبر پوندي ته مشڪل پيدا ٿي پوندي. سي هچائون ڪير هئا؟ سا نڪي رمضان کي خبر نڪي مونکي خبر هئي. اسان اکيون ڦاڙي پئي ٻنهي کي ٻڌو. گھڻي بحث کانپوءِ انعام کي ڪيهر چيو ته؛ “پريشان نه ٿي. سڀاڻي بروهي صاحب وٽ ويندس. کيس ڳالهه سمجھائيندس. تنهنجو مسئلو حل ٿي ويندو.” انعام کيس چيو؛ “يار ائين ته ڪر منهنجي جان ڇڏاءِ بروهي صاحب کي تون ئي مطمئن ڪري سگھين ٿو. مان ته کيس جواب نٿو ڏئي سگھان. خير انعام رڌو پڪو ڪري ورتو. چيائين؛ “ماني ڪير ڪير کائيندا ته اوترا نان وٺي اچان.” رمضان ۽ مون ته انڪار ڪيو. باقي ڪيهر ها ڪئي. ماني به کاڌائون پئي ۽ وري وري ساڳئي موضوع تي ڳالهائيندا رهيا. انعام سخت پريشان هئو، ايتري تائين جو مان نئون آيو هئس حال احوال به ڪون ورتائين نڪي تعارف ٿيو. بس کيس هچائن جي ڳڻتي هئي. انعام، ڪيهر، رمضان جي پاڻ ۾ اڳ ئي ملاقاتيون هيون. ماني کائڻ کانپوءِ چانهه جو وارو آيو ته رمضان چيو؛ “انعام چانهه مان ٺاهيان ٿو.” ائين چئي رڌڻي ۾ هليو ويو. رمضان رڌ پچاءُ ۾ ڀڙ هيو. رات جو مانيءَ جي ويلي تي ڇڙا رهندڙ سندس فليٽ تي رڳو ماني کائڻ ايندا هئا. هي فقير ماڻهو دل ۾ ڪون ڪندو هئو. هر آيل ماڻهونءَ جي دل سان خدمت ڪندو هئو. ڪيهر مخاطب ٿيندي چيو؛ ”توهان ڪهاڻيون لکندا آهيو. ڪٿي ڇپيون آهن.” چيم؛ “هلال پاڪستان جي ادبي صفحي ۾ ڇپيون آهن.” چيائين؛ “ڪوشش ڪري ڪنهن رسالي ۾ ڪهاڻي ڇپائيندا ڪيو. اهو رڪارڊ تي رهي ٿو. اخبار جي ته هڪ ڏينهن جي زندگي آهي.” تنهن دور ۾ تمام پيارو شخص شڪور نظاماڻي هلال پاڪستان جو ادبي صفحو سنڀاليندو هئو. س ا س ڪراچي جي گڏجاڻين ۾ ايندو هئو. کيس گڏجاڻيءَ ۾ کوڙ مواد ملي ويندو هئو. رئوف نظاماڻي، شڪور نظاماڻي ۽ حسن منصور ٽئي ڀائر آهن. حسن منصور ته ويجھڙائيءَ ۾ الله کي پيارو ٿي ويو. سندن خاندان ڪراچيءَ جو اصل رهاڪو آهي. وري ڪيهر پڇيو ته؛ “ڪهڙا ڪهاڻيڪار پڙهيا اٿو.” کيس ٻڌايم ته چيائين؛ ملڪ آگاڻي کي پڙهيو اٿو. چيم؛ “نه” زور ڀريائين ته هن کي ضرور پڙهو. سندس ناول نيرولي جو ڪن جي گھڻي تعريف ڪيائين. ڪجھ مهينن کانپوءِ پڙهڻ لاءِ آڻي به ڏنو هئائين. پڙهيو هئم. ضياءُ جي مارشلا جي پسمنظر ۾ لکيل هئو. رمضان چانهه ٺاهي کڻي آيو ته وري خاموشي ٿي وئي. انعام ڳالهيون ٻڌيون پئي. تنهن چيو ته “پيارا سڀاڻي تاجل وٽ استاد بخاري پيو اچي. صبح جو اچي وڃ جو ڪيهر کي چوڻ کانپوءَ رمضان کي چيائين پوءِ مونکي چيائين توهان به اچجو.” ائين ڪچهري ختم ٿي. ٻاهر نڪتاسين ته پيارو رمضان اتان ئي گيٽ وٽان موڪلايو. ڪيهر ۽ مان پنهنجي گھرن ڏانهن روانا ٿياسين. ٻئي ڏينهن صبح جو انعام جي گھر گڏ ٿياسين. اتان تاجل جي گھر روانا ٿياسين. مون کانسواءِ ٽئي همراهه تاجل جي گھر ويندڙ هئا. منهنجي ملاقات تاجل سان ادبي سنگت جي گڏجاڻين ۾ ٿيل هئي. پهريون ڀيرو کيس جڏهن سلوار قميص جي جوڙي ۾ ويسڪيٽ پاتل کيسي ۾ ڳاڙهو رومال. مٿان پاسي تي سينڌ نڪتل. گھاٽا وار، ڏاڍو وڻيو هئم. ان ڪري به گھڻو خوش هئم جو سندس نالو سوڀوديري ۾ ڏاڍو ٻڌو هيم. سندس اباڻو ڳوٺ اتي ئي ڀرپاسي جي ڳوٺ حيات شاهه ۾ هئو. جتي پاڻ تعليم حاصل ڪرڻ جي ڏينهن کي هيئن ياد ڪيو اٿائون. “مان جڏهن اٺن سالن جي عمر جو هئس ته هر روز اڍائي ميل پنڌ ڪري ڀروارن ڳوٺن، جي ٻارن سان گڏجي ڀونڀٽ پور پڙهڻ ويندو هئس. ڀونڀٽ پور گمبٽ تعلقي ۾ انبن ڀرسان سڳين ۽ نواڙي جي اتر ۾ ڪچي جي کاٻي ڪلهي تي جَھلي بند هيٺان هڪ پراڻو ڳوٺڙو آهي. محراب واهه تي ٻنڌ يا ڪاٺي نه هئڻ ڪري گوڏ ڪلهي تي رکي. اسانکي واهه جي چيلهه تي ايندڙ پاڻيءَ مان لنگھڻو پوندو هو. اهو زمانو ۱۹۴۶ع وارو هئو.” تاجل بيوس سيلف ميڊ ماڻهو هئو. ننڍپڻ ۾ پيءُ جي فوت ٿيڻ کانپوءِ غربت جا ڏينهن گھاريائين. پڙهڻ ۾ هوشيار هئو. ساڻس استاد الهندو مالي سهڪار ڪندو رهندو هئو. جنهن ڪري هو پڙهي سگھيو. سندس زندگيءَ جي سڦلتا ۽ اعلي عهدي تي پهچڻ ۾ سندس ماءُ جي دعائن جي قبوليت هئي. نج ٻهراڙي جو ڪچي ۾ مينهون چاريندڙ تاج محمد سمون ڦري تاجل بيوس بڻجي سنڌي ادب ۽ ٻين ٻولين ۾ پنهنجو نالو پيدا ڪيائين. مان اهي تاجل وارا پڊ ڏسي آيو آهيان. سوڀيديري ۾ اسان جا مائٽ آهن۔ جتي ڪَتل ۽ انبن جي مند ۾ اتي وڃي مهينو کن رهندو هيس. مامو عرس جيڪو گھڻو پڙهيل ته ڪو نه آهي پر شاعريءَ سان لڳاءُ هوندو هيس. منهنجي به دلچسپي هوندي هئي پوءِ تاجل بابت ٻڌائيندو هئو ته جڏهن هتان لڏيون پئي ويو ته هي ڪلام لکيو هئائين جيڪو ريڊيوپاڪستان تي به جام هلندو هئو. ڇڏي شهر تنهجو مٺا اڄ وڃون ٿا. هزارن ڏکن کان ڇٽا اڄ وڃون ٿا ڪڏهن ڪون اچبو اوهان جي شهر ۾ نه ماکيءَ کي ڇڏبو ملائي زهر ۾ لکي شعر مٺڙا رٺا اڄ وڃون ٿا. گھڻو ياد ڪو نه اٿم ان طرح جو ڪلام هئو. وري اسان جي ڳوٺ منهنجي ڀيڻيويي محمدصالح جي دعوت تي سندس کاتي جو آفيسر ايندو هئو. نجف علي مرزا وڏو قوم پرست ۽ سنڌ پرست هوندو هئو. ان دور ۾ اسان جي ڳوٺ ۾ بجلي ڪو نه ھوندي ھئي سو پاڻ سان گڏ ٽيپ رڪارڊر آڻيندو هئو ۽ سيل وجھرائي ايندو هئو. پوءِ عابده پروين جي آواز ۾ تاجل جو ڪلام؛ سنڌڙي منهنجي امڙ تو سان ناتو شال نڀايان ناتو شال نڀايان الا جھولي چنڊ جھلايان. مون ۾ تون موجود ازل کان بيوس ڪيئن سڏايان. پورو ياد ناهي پر اهو ڪلام رات ڏينهن جيترو وقت اسان وٽ مهمان طور رهندو هئو ٻڌندو رهندو هئو. تاجل جا ڪيترائي قومي گيت مشهور هئا. مثلن (منهنجي لاءِ مارون رنا ڪيئن نه هوندا. پلو پاند تن يار ڀنا ڪيئن نه هوندا) اهو ڪلام ذوالفقارعلي ڀٽي جي ڦاسيءَ کانپوءِ لکيائين. ساڻس ڪچهريءَ لاءِ سندس گھر پئي ويس ڏاڍي خوشي پئي ٿي. هونئن تاجل بيوس جي اباڻي ڳوٺ ۽ اسان جي ڳوٺ ۾ ڪوئي چاليهن ميلن جو مفاصلو هئو. آچر يعني موڪل جو ڏينهن هو۔ اسان اچي تاجل جي گھر اي ـــ ٿري پائيونر هومز جنهن جي در تي تختيءَ تي لکيل هو؛ تاجلس نيسٽ. بيل ڪئيسين ته سندس پٽ نديم تاج آيو. چيائين اچو اچو بابا جن مٿي ويٺا آهن. ڪار پورچ مان ئي مٿي ڏاڪڻ نڪري پئي. مٿي چڙهي وياسين. سڄو آڳر خالي هو ڪنڊ تي وڏو ڪمرو هئو. جنهن ۾ داخل ٿياسين ته تاجل اٿي آڌرڀاءُ ڪيو. ويٺاسين مون ڪمري جو جائزو ورتو. ڀتين سان چوڌاري ڪتابن جا شيلف هئا. هيٺ ويهڻ جو اهتمام هئو. هيٺ خوبصورت ڪارپيٽ وڇايل هئو جنهن تي اسان ويٺا هئاسين، ڪمرو وڏو ڪشادو هئو. ڳالهيون پئي ڪيونسين ته نديم، استاد بخاري ۽ عبدالغفار تبسم کي وٺي آيو. ملياسين. ڇا ته استاد بخاريءَ جي شخصيت هئي. توڻي پوڙهائپ ۾ هيا پر چهري تي تازگي ۽ ڪشش موجود هئي. خوش خير عافيت کانپوءِ حال احوال شروع ٿيا ته استاد ٻڌايو ته؛ “ڪينٽ جي طرف هوٽل ۾ رهيل آهيان. ڪجھ سنگتين سان ملاقات ٿي آهي، ڪجھ سان ڪرڻي آهي. تبسم کي شابس آهي ڪراچي ۾ گڏ گڏ پيو گھمي. شهر کان گھڻو واقف ناهيان. جڏهن به ڪراچي اچڻ ٿيندو آهي ته تبسم کي تڪليف ڏيندو آهيان. ائين ڳالهايون پيا ته رکيل مورائي ۽ شان ڏهر آيا. پري کان ٻانهون ٻڌي سلام ڪري ويهي رهيا. ڪچهري جاري هئي. ان ڪري ملڻ جو رخنو ڪون وڌائون. هونئن به استاد، رکيل کي ته چڱي طرح سڃاڻي پيو. سنڌي ادب تي ڳالهه ٻولهه هلندي رهي. وقت گذرڻ جو احساس ئي ڪون ٿيو. ايتري ۾ نديم تاج اچي تاجل بيوس کي ڪن ۾ ڪجھ چئي هليو ويو. استاد بخاري ڳالهايو پئي. جڏهن ٺاپر ٿي ته تاجل بيوس چيو ته؛ “ٻه ٽي گرهه ماني ٿي وڃي باقي ڪچهري بعد ۾ ڪيون.” سڀني گڏجي ماني کاڌي. پوءِ ڀرپور مشاعري جي تياري شروع ٿي ته تاجل سائين ٻڌايو ته سندس شاعري جو ڪتاب “ڪنڌي ڪونئر ترن” ڇپجي اچي ويو آهي. هتي آيل سڀني دوستن کي هڪ هڪ ڪاپي ڏيندس. کيس سڀني مبارڪون ڏنيون. پاڻ ڏاڍو خوش هئو. ايتري ۾ نديم تاج ڪتاب جون ڪاپيون کڻي آيو. رکيل مورائي سندس مدد ڪري رهيو هئو. هڪ هڪ ڪتاب تاجل سائين کي ڏيندو ويو. پاڻ ڪتاب تي ڪجھ لکي واري واري سان ڏيندو ويو. ڪاپي جا مونکي ڏنائين تنهن تي لکيل هئو. (پيار ۽ پاٻوهه سان نوجوان دوست شاعرــــــ رزاق سهتي لاءِ.... تاجل بيوس تاريخ ۱۳.۱۲.۹۱) جڏهن سڀني ۾ ڪتاب ورهائجي پورا ٿيا ته شاعري پڙهڻ جو مرحلو شروع ٿيو. جيئن ويٺا هئاسين ته واري سان شاعري ٻڌائڻ شروع ڪئي. منهنجو وارو آيو ته مون بحر وزن کان آجو هي غزل پڙهيو. ڪاش هوا جو جھوٽو هجان ها تنهنجي ڇاتيءَ تان پوتي چُڻان ها ڪنڌ رکين ها گوڏن تي ۽ مان تنهنجي وارن ۾ گل وجھان ها. هر هڪ چپ تي ٻول هجن ها ڪاش ڪو اهڙو گيت لکان ها. جيون جا ارمان اڌورا رهجي ويا ڇو ڪاش ڪنهن ڪارڻ جڳ ۾ مان ته جيان ها. آخر ۾ تاجل سائين ۽ استاد بخاري وڃي بچيا. تاجل ته ميزبان هيو سو استاد کي وارو ڏنائين. شام ٿي چڪي هئي. سج لهڻ ۾ ڪو باقي وقت بچيو هئو. استاد جو به تازو ئي شاعريءَ جو ڪتاب “ڌرتي سرتي” آيو هئو ان مان هڪ طويل نظم پڙهڻ شروع ڪيائين. اهو پورو ڪيائين ته وري ڊائريءَ مان ٻيو، وري ٽيون پڙهندو رهيو. نديم... تاجل سائين ڏي پنڌ شروع ڪيا. پر استاد سائين بس ئي ڪون ڪري، سڀ چپ. استاد بخاري ڪوئي اڍائي ڪلاڪ کن شاعري پڙهي. پوءِ به اهو چيائين “ٿڪا ته ناهيو.” ساهي پٽيائين ته تاجل چيس؛ “گھروارن کي مائٽن جي تقريب ۾ وڃڻو آهي.” ته استاد چيو “تون به ويندين ڇا.” تاجل ها ڪئي. چيائين؛ ”بس! آخري نظم پڙهان پوءِ اٿون ٿا.” جڏهن پڙهي پورو ڪيائين ته تاجل چيو؛ “هاڻ آنءُ شاعري ڪون ٿو پڙهان بس ڇيهه ٿي ويو.” استاد چيو؛ “جيڪي هي نوجوان ويٺا آهيو سڀني جا پني تي نالا لکي ڏيو. رکيل اهو ڪم ڪيو. ڪچهري مشاعري تي پڄاڻيءَ تي پهتي. لُڏي پئي لام، پر نه پکيئڙا ڏار تي اسان پڻ اتامرا، اجھا ٿي اڏام هاڻوڪا هشام، ڪير نه پسندو ڪڏهن. (تاجل بيوس) (منھنجي آتم ڪٿا جو باب؛ تاجل بيوس جي وڇوڙي جي ڏينھن تي کيس آتم ڪٿا مان باب کڻي ياد ڪيان ٿو.) (رزاق سھتو جي فيسبڪ تي ۱۳ ڊسمبر ۲۰۲۴ع تي رکيل پوسٽ)
عبدالستار ايڌي الوداع! الوداع مهتاب اڪبر راشدي ”هم“ ٽي وي لاءِ عبدالستار ايڌيءَ جو انٽرويو ورتو هيم، آخر ۾ انٽرويو ختم ڪندي جڏهن هي اکر چيم ته؛ ”هن انٽرويو ذريعي مان ٽي وي ڏسڻ وارن کي ڏيکارڻ ٿي چاهيان ته ڏسو! فرشتا ههڙا ٿيندا آهن.“ تڏهن ايڌي صاحب هڪ لمحي لاءِ ششدر ٿي ويو. زبان ڏندن هيٺان ڏنائين. ڄڻ توبهه ڪندو هجي ۽ سندس اکين ۾ ڳوڙها ڇُلڪي پيا. ڪمال شخص هو، اڄ هر ماڻهو تعزيتي پيغام ذريعي سندس نالي سان پنهنجو نالو ڳڻائي فخر محسوس پيو ڪري. وزير اعظم طرفان اعلان ڪيل ملڪ جو وڏو اعزاز به هن جي اڳيان ننڍڙو پيو لڳي. صدر پاڪستان به ڪنهن ڳڻپ ۾ ناهي. ائين چوان ته غلط نه ٿيندو ته اڄ ڄڻ ته سڄو پاڪستان يتيم ٿي ويو آهي. رضاڪارانه طور تي، هر هنڌ ماڻهن، سندس ايثال و صواب لاءِ قرآن خوانيون ۽ لنگر شروع ڪري ڏنا آهن. پاڪستان جي تاريخ ۾، عبدالستار ايڌي ئي اهڙو شخص آهي، جيڪو ڪا وڏي حڪومتي حيثيت نه رکڻ جي باوجود، اڄ سڀني جي توجهه جو مرڪز آهي. ماڻهن جي دلين ۾ وسندڙ هن شخص لاءِ پاڪستان جو جهنڊو جهُڪايو ويو آهي. ڪراچيءَ جي نيشنل اسٽيڊيم، جنهن ۾ ۳۵ هزار ماڻهن جي گنجائش آهي، سا جاءِ به ننڍي ٿي چڪي. ماڻهو دل سان، سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيا، اڄ پاڪستان، دنيا جي خبرن ۾، ڪنهن دهشت گردي، بم ڌماڪي ۽ انساني جانين جي زبان جي بجاءِ هڪ اهڙي شخص جي موت جي حوالي سان ذڪر هيٺ آهي، جيڪو جڏهن جيئرو هو ته زندگيءَ جو هڪ هڪ لمحو، رڳو انسانن جي خدمت ۾ گذاري ويو. سندس سفر آخرت ۾ فوجي دستن، گارڊ آف آنر ڏنو. هو پاڻ ته انسانن جو خادم هو، پر سندس جنازي ۾ وي آءِ پي ۽ وي وي آءِ پيز جي لاءِ، اسٽيڊيم ۾ نماز جنازه لاءِ رستا ۽ گيٽ متعين ڪيا ويا. فيصل ايڌي، ڀلي ته چوندو رهي ته عبدالستار ايڌيءَ کي وي آءِ پي پروٽوڪول نه ڏنو وڃي. پر اِهو اعزاز ته هن کي رب عطا ڪيو آهي. بلڪ اِهو ملڪ لاءِ اعزاز آهي ته هنن پنهنجي هن سُپوت کي وڏي شان ۽ مان سان الوداع چيو. ملڪ جي پنهنجي عزت به ان ۾ ئي هئي. گجرات ۾ پيدا ٿيندڙ عبدالستار ايڌي، وچولي طبقي سان تعلق رکندڙ ڪپڙيءَ جي واپاريءَ جي گهر ۾ جنم ورتو، سندس ننڍپڻ بلڪل ائين ئي گذريو، جيئن ڪنهن به ڳوٺ جي عام ٻار جو گذرندو آهي، ڏاند گاڏين تي چڙهڻ، پٽاٽا، ٽماٽا ۽ ٻيون ڀاڄيون کڻي ويندڙ گاڏين مان، ٽماٽا کڻي کائڻ ۽ هڪٻئي کي چُٽڻ ۽ ڏاند کاڏيءَ واري جي چهبڪ کائڻ کان پاڻ بچائڻ لاءِ ڀڄڻ. ننڍي هوندي سندس امڙ اسڪول موڪلڻ مهل سندس تِريءَ تي ٻه پايون رکي کيس چوندي هئي ته هڪ پائي تون پاڻ تي خرچ ڪر پر ٻي پائي ڪنهن ضرورت مند کي ڏئي ڇڏجانءِ، ننڍپڻ جون ساروڻيون سليندي ايڌي صاحب اِهو به ٻڌايو ته، ڪڏهن به پرائو حق نه کائجانءِ ماءُ جي هنج مان اهو سبق وٺندڙ عبدالستار ايڌي، پنهنجي ماءُ جي دُعائن سان ئي، انسانن جي دلين ۾ گهر ٺاهي ويو، انٽرويو ۾ اِهو به ٻڌايو هئاسين ته ننڍي هوندي، منهنجا دوست مون کي ”شيخ چلي“ چوندا هئا، ڇاڪاڻ ته مان ننڍي هوندي کان ئي ڪجهه ڪرڻ جا خواب ڏسندو هئس، هو مون تي کلندا هئا، ۽ چوندا هئا ته تون شيخ چلي آهين، ان تي مون کيس کلي چيو هو ته ايڌي صاحب! شيخ چلي ته صرف پنهنجي لاءِ خواب ڏسندو هو، پر توهان ته پاڻ کي ڇڏي، باقي ٻين انسانن لاءِ خواب به ڏٺا ۽ انهن کي ساڀيان به ڪيو، اِهو ممڪن ڪيئن ٿيو.؟ ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته الله تعاليٰ، ڪن ماڻهن کي ڪنهن وڏي ڪم لاءِ منتخب ڪندو آهي، پوءِ اهڙي شخص لاءِ نه ته اعليٰ تعليم يافته هئڻ ضرور هوندو آهي ۽ نه ئي فصيح و بليغ هئڻ، نه ئي پنهنجن جي سرپرستي، جڏهن هن حضرت موسيٰ عليه سلام کي نبوت عطا ڪئي ته زبان ۾ لُڪنت هئڻ باوجود هن رَبَ جو پيغام ماڻهن تائن پهچايو، حضرت يوسف عليه السلام کي پيءُ ۽ ماءُ جو وڇوڙو ڏنائين ته جواب ۾ پيغمبري به عطا فرمايائين، ۽ انت ڏسو ته جنهن کي پنهنجو محبوب چيائين اُهو محمد صه اُمي (اڻ پڙهيل) هيو، پر پهريون صرف جيڪو سندس واتان چورايو هويو اُهو هيو، ”اقراءَ“ يعني ”پڙهه“! رب جي انهن ئي حِڪمتن جو هڪ وڏو مثال ۲۰ ۽ ۲۱ صديءَ ۾ عبدالستار ايڌي به چئي سگهجي ٿو، جنهن انسان ذات جي خدمت جي جذبي تحت جنهن اداري جو بنياد وڌو ۽ جهڙو انتظامي ڍانچو تيار ڪيو، تنهن کي سکڻ لاءِ ته IBA (Institute of Business Administration) ۽ لاهور يونيورسٽيءَ آف مئنجمينٽ سائنسز (LUMS) ۽ TOBM (Institute of Business Management) جهڙن ادارن ۾ ڇهه اٺ سال پڙهائي ڪرڻي پوندي آهي، پر عبدالستار ايڌي ته پنهنجي ات ۾ ادارو هو، جنهن کي IBA، ڊاڪٽريٽ جي اعزازي ڊگري ڏئي، پنهنجو پاڻ کي سُرخرو ڪيو. عبدالستار ايڌيءَ کي هندوستان جي ورهاڱي کانپوءِ، سنڌ ڌرتيءَ تي اچڻ نصيب ٿيو، ۱۹۵۱ ۾ پنج هزار روپين جي ذاتي پئسن مان کارادر ۾ هڪ ڊسپينسري کولي، خدمت خلق، جو آغاز ڪيو، اڳتي هلي اُها عمارت خريد ڪري، ڪم کي اڃا اڳتي وڌايائين، پهرين ايمبولينس خريد ڪري، ان جو ڊرائيور به پاڻ ٿيو. حڪومت کان نه ڪڏهن ڪا گرانٽ ورتائين ۽ نه ئي ڪنهن مدد جو طلبگار ٿيو، سندس چوڻ مطابق، هن کي عام پاڪستاني ماڻهن ۾ وڏو يقين ۽ اميد هئي، هن جتي ۽ جڏهن به جهول جهليو، عام ماڻهوءَ کيس مايوس نه ڪيو، لاهور جي ڪنهن رستي تي بيٺو ته صبح اٺين وڳي کان رات اٺين تائين پنجن کان ڇهه ڪروڙ سندس جهوليءَ ۾ پئجي ويندا هئا، اِهي انگ اکر ايڌي صاحب جي پنهنجي زباني آهن، جيڪي مون کي انٽرويو ڏيندي ٻڌايائين، اڄ کان پنج سال اڳ ورتل انٽرويو ۾ ان وقت تائين هن جي ڏنل معلومات مطابق ايڌي فائونڊيشن وٽ ۱۷ سئو ايمبولينسز هيون، جيڪي اڄ ۲۰۰۰ کن آهن، ۱۷ يتيم خانا هلندڙ آهن، جنهن کي سندس ڌيءُ هلائيندي آهي، اٺ هزار ماڻهو مختلف ايڌي سينٽرز ۾ رهندڙ هئا، جن جي ٽن وقتن جي ماني جو انتظام هيو، ان کان علاوه نفسياتي مريضن جون رهائشگاهون، عورتن لاءِ دار الامان، بيمارن لاءِ شفاخانه، يتيم ٻارن لاءِ رهائش ۽ پڙهڻ جا انتظام، مرده خانه، قدرتي آفتن جي نتيجي ۾ ڪئمپون، کاڌو پيتو هر شيءِ ضرورتمندن تائين پهچائڻ انهن سڀني ادارن کي هلائڻ لاءِ اڍائي کان ٽي اَرب روپيا، پاڪستان جا ماڻهو کيس مُهيا ڪري ڏين ٿا. جهول جهلي پئسا ميڙڻ واري عمل لاءِ چيائين ته، ”مان ته فقير ماڻهو آهيان، جهول جهليندو آهيان“ پر عام ماڻهن کي اِهو احساس ڏيارڻ لاءِ ته، پاڻ جهڙن انسانن جي مدد ڪرڻ ۾ حصو وٺن جنهن لاءِ سندن هڪ روپيو به وڏي اهميت رکي ٿو“ ڪنهن کي به اکيون پوري پئسو ڏيڻ لاءِ اڳلي ماڻهوءَ جي ديانت داريءَ تي ويساهه ضروري آهي، اِهو ويساهه عبدالستار ايڌيءَ پنهنجي رهڻي ڪهڻي ۽ عملي طرح سان پنهنجي ڪم ڪار سان ماڻهن جي دلين ۾ پيدا ڪيو، سڄي عمر ٻن مليشيا جي وڳن ۾ زندگي گذاريائين، پلاسٽڪ جي جُتي، سا به جڏهن ڇڳي ته موچيءَ کان ڳنڍرائي وري وري پاتائين، سندس صبح جو ناشتو ۽ هڪ ماني ۽ چانهن جو ڪوپ، منجهند جو ٿورا چانور ۽ گوشت جو رس وارو ٻوڙ ۽ رات جو کير ۽ رَٻَ. جنهن شخص جي هٿان ڪروڙين ۽ اربين روپيا خرچ ٿيندا هجن، تنهن کي مايا جو موهه ڇو نه ٿيو؟ اُهو، کارادر ۽ ميٺادر جي کُڏڙيءَ جهڙي گهر ۾ ڇو پيو رهيو؟ عبدالله شاهه غازيءَ جي مزار جي پاسي ۾ ڪنهن سخي انسان طرفان تحفتا مليل هزارين گز واري عاليشان گهر ۾ ڇو نه رهيو؟ اُتي ته هن ننڍڙين يتيم ڇوڪرين لاءِ رهائش ۽ اسڪول جو انتظام ڪري کين سُکيو ڪري ڇڏيو هو، هن سَڀُ سُکَ ٻين لاءِ مهيا ڪيا پر پنهنجي لاءِ رڳو ٻين لاءِ سُک مُهيا ڪرڻ جو ذمو کنيائين. منهنجي لاءِ اِها حيرت جي ڳالهه هئي جڏهن هن اِهو ٻڌايو ته هن ڪارل مارڪس ۽ لينن جا ڪتاب، گجراتي زبان ۾ ترجمو ٿيل پڙهيا هئا، سوشلزم جي نظرئي کان متاثر هو ۽ اهو به چئي ڏنائين ته اسلام به ته اِهو ئي ٿو سيکاري، امام ابوذر غفاريءَ جي تعليمات مان به حوالا به ڏنائين ته ڪربلا جي معرڪو به هن لاءِ هڪ وڏو مثال هو، يزيد جهڙي زر جي پڄاري ۽ جاهه وحشم جي دلداده حق ۽ انصاف جي راهه تي هلڻ واري رسول جي ڏوهٽي حسين عليه السلام خلاف تلوار کنئي، حسين عليه جو سر قلم ٿيو، نيزي تي چاڙهيو ويو، پر اڄ تاريخ ۾ يزيد لعنت ۽ ملامت جي علامت بڻجي ويو ۽ حسين هر دل ۾ جيئرو آهي. اِها خبر هوندي هئي ته کيس ڪهڙي ڳالهه جي منصوبا بندي ڪرڻي آهي، ۽ ان جا ڏور رس نتيجا ڪهڙا حاصل ڪرڻا آهن، هن جو هر منصوبو پائيدار ۽ مستقبل کي نظر ۾ رکي ٺاهيو ويو هو. معاشري جي ڏتڙيل ماڻهن لاءِ ايڌي آخري سهارو هو، جي ايڌي ايمبولينسز، ايڌي، سرد خانه نه هجڻ ته لاش رستن تي رلندا رهن ها، وارثن جي اچڻ تائين، فوت ٿيل ۽ حادثن ۾ مارجي ويلن جي لاشن لاءِ ايڌي فائونڊيشن طرفان قائم ڪيل سرد خانه وڏي نعمت آهن. ياد ٿو اچيم، اسان وٽ هڪ چوڪيدار هيو. ان جو هڪ ڀاءُ ڪراچيءَ ۾ ڪنهن حادثي جو شڪار ٿي ويو. هنن مسڪينن، اڻ پڙهيل ماڻهن کي دير سان خبر پئي. سالن کانپوءِ ۽ ڪنهن ڏس ڏنن ته ضرور ايڌيءَ وارن ان کي دفنايو هوندو. اتان پڇا ڪريو. مرَڻ واري جي ماءُ اسان جي گهر آئي. کيس پاڻ وٽ ٽڪايم. سيڪريٽري سوشل ويلفيئر هئس. پنهنجي آفيس جي هڪ ماڻهوءَ کي فوٽو ڏيئي، ايڌي وارن جي سهراب ڳوٺ واري آفيس ڏانهن موڪليم. هڪ ٻن ڏينهن اندر، ايڌيءَ جي رڪارڊ مان، ان فوت ٿيل ماڻهوءَ جي تصوير سان ڀيٽي، قبر جي جاءِ ۽ نمبر هٿ اچي ويو. مواچ ڳوٺ ۾ ايڌيءَ جي قبرستان ۾ فوتيءَ جي امڙ وڃي، پٽ جي قبر کي اکين سان ڏٺو ۽ سندس دل کي صبر آيو. پوءِ هر سال جيستائين جيئري هئي، پٽ جي قبر تي ايندي رهي. ايڌي سروسز جو هڪ ٻيو تجربو ان مهل ٿيو، جڏهن سيڪريٽري تعليم هئڻ دؤران، اسان جو ايڊيشنل سيڪريٽري رسول بخش ڦلپوٽو عيد جون موڪلون گذاري پاڻ پنهنجي زال ۽ ٻن ٻارن سان ڪراچي ايندي، خيرپور ويجهو حادثي جو شڪار ٿيو. زخمين جي حالت نازڪ هئي، خاص ڪري ڦلپوٽو صاحب پاڻ ۽ سندس گهرواري. مون کي آفيس ۾ خيرپور جي اسپتال مان ڊاڪٽر فون ڪري اِهو چيو ته جيڪڏهن ايئر ايمبولينس جو انتظام ڪري سگهون ته بهتر، ور نه هتي ڳالهه اسان جي وس کان چڙهيل آهي. تڏهن به ايڌي ايئر ايمبولينس ئي اسان جي ڪم آئي ۽ ڦلپوٽو صاحب ۽ سندس گهرواريءَ کي ايئر لفٽ ڪري ڪراچي پهچايو ويو. سندس ٻار گهٽ زخمي هئا سي روڊر ذريعي ڪراچي پهتا. الله جي مهربانيءَ سان نه صرف سڀ ڄڻا محفوظ رهيا، بلڪ ايئر ايمبولينس ذريعي وقت تي ڪراچي پهچڻ سبب، ڦلپوٽو صاحب ۽ سندس گهرواريءَ کي ضروري طبي امداد به ملي وئي. ايڌي صاحب جو هڪ خواب هي به هو ته هر ۵۰۰ ڪلوميٽرن کانپوءِ هڪ اسپتال تعمير ڪرائي پر سندس اِهو منصوبو عمل ۾ نه اچي سگهيو، انسانيت ۾ يقين رکڻ واري هن شخص لاءِ انسانيت ئي سندس مذهب هو، اسلام جي بنيادي اصولن تي عمل ڪندي، محنت ۽ وقت جي پابندي کي زندگيءَ جو جُز بڻايائين، زڪوات چور ۽ ٽيڪس چورن کان نفرت ڪندڙ مرڻ کانپوءِ پنهنجيون اکيون عطيو ڪري ويو، انٽرويو ۾ ايڌي صاحب ٻه انتهائي اهم ڳالهيون چيون، هڪ ته اِهو چيائين ته اسان وٽ هر گهٽيءَ جي ڪُنڊ تي مسجد ٺهي پئي آهي، پر ڏسان ٿو ته منهنجي پاڙي ۾ جتي پنجويهه هزار ماڻهو رهن ٿا، نماز مهل ڏهن کان وڌيڪ ماڻهو به نه هوندا آهن، سياستدانن، اسيمبلين ۽ جمهوريت لاءِ پنهنجي ساد پر واضح انداز ۾ چيائين ته ”هي وڏا ماڻهو، امير، سرمايه دار ۽ جاگيردار اسيمبلين ۾ ويهي جمهوريت جا رڳو نعرا ٿا هڻن پر اِهي سڀ ڪوڙا ۽ رياڪار آهن، عام ماڻهوءَ جي بهتريءَ سان انهن کي ڪو سروڪار ناهي“. پنجويهه سال اڳ پنهنجي قبر پاڻ تيار ڪرڻ وارو عبدالستار ايڌي پنهنجو وارو وڄائي ويو، بيشڪ پاڪستان به پاڻ ملهايو، سڄو پاڪستان هن فقير صوفي منش جي سوڳ تي متحد آهي، چيف آف آرمي اسٽاف راحيل شريف سميت، اعليٰ حڪومتي شخصيتون سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيون، هي شخص پنهنجي مرڻ تي سڀني کي متحد ڪري هڪ جاءِ تي گڏ ڪري ويو، عبدالستار ايڌيءَ جي لفظن سان ڪالم جي پڄاڻي ڪنديس: ”پاڪستان جا ماڻهو، سخي ۽ عظيم آهن، هو ڏيڻ وارن مان آهن، حڪومت چاهي ته پاڪستان ٻه هڪ فلاحي رياست بڻجي سگهي ٿو“ الوداع! عبدالستار ايڌي، الوداع عبدالستار ايڌي پنهنجو وارو وڄائي ويو ڊاڪٽر مرلي ڌر عبدالستار ايڌي - نماڻو، سادگي پسند، قناعت پسند، عظيم انسان، تاريخ ۸ جولاءِ جي رات جو ۱۱ وڳي اسان کان موڪلائي ويو، هوُ گذريل ۱۰ سالن کان بڪين جي عارضي ۾ مبتلا هُيو. شگر ۽ بلڊ پريشر گڏجي سندس وڏو نقصان ڪيو، مون ايڌي جو نالو اُن وقت ٻڌو جڏهن هُن صدر ۾ اُهي لاش جيڪي ٻيو ڪو سنڀالڻ ۽ کڻڻ وارو ڪو به نه هو هُن پنهنجي پٺيءَ ۽ ڪلهن تي کڻي پهچايا هُيا، اُهو ڏينهن ۽ اڄ تائين ايڌي هر اُن جڳهه تي نظر آيو جتي مخلوق مشڪل ۾ هئي، پوءِ زلزلو هجي يا سيلاب، روڊ حادثو هجي يا موت، ايڌي پنهنجي ايمبولينس سميت اتي موجود ڏٺو ويو. پهرين ايمبولينس هميشه ايڌي جي نظر آئي، سادگي ۾ گذارڻ وارو ايڌي جنهن هڪ دفعو چيو ته هُو ماني ناشتي ۾ هميشه پاروٿي کائيندو آهي، هو هميشه هڪ ئي لباس يعني شلوار ۽ قميص ۾ نظر آيو، ايس آءِ يو ٽي ۾ گذريل ۱۰ سالن کان مان اُن کي ڏسندو رهيس هوُ ڪڏهن به ڪنهن اٽالي سان گڏ نه آيو نه ڪڏهن وري اِهو محسوس ڪرايائين ته هوُ ايڏو وڏو ماڻهو آهي. هميشه خاموشي سان آيو، چڪاس ڪرائي خاموشي سان هليو ويو، گذريل ۳ سالن کان ڊائلسس تي هُيو ۽ ڊائلسس به هُن ڪڏهن به الڳ ڪمري ۾ نه ڪرائي، سڀني مريضن سان گڏ ڊائلسس ڪرائڻ پسند ڪئي، ڊائلسس هفتي ۾ ۳ دفعا ڪرائڻ بدران ٻه دفعا ڪرائيندو هُيو ڇاڪاڻ ته هُن کي اِهو وقت ڏُکي انسانيت کي ڏيڻو هوندو هُيو، ڪڏهن ڪڏهن خير جي ڪمن ۾ مشغول هجڻ ڪري هُو ڊائلسس تي نه ايندو هُيو اهڙي حالت ۾ ڊاڪٽر اديب الحسن رضوي اُن کي گهران پاڻ وڃي وٺي ايندو هُيو. ڇاڪاڻ ته اديب رضوي ڊائلسس جي اهميت سمجهندي کين مڃرائي وٺي ايندو هو. بيماري جي هوندي به هُو ڦيٿا ڪُرسي تي ويهي ماڻهن کان چندو وٺندو رهيو، هن کي ايس آءِ يو ٽي پاران گردن جي پيوند ڪاري لاءِ ٻاهر ملڪ عِلاج ڪرائڻ جي آڇ ڪئي وئي، جيڪا هن نه مڃي. هوُ هميشه عوام جو هڏ ڏوکي رهيو ۽ پنهنجي ذميداري کان هڪ منٽ به غافل نه رهيو، هُن هميشه پنهنجي ادارن تي ئي اعتماد ڪيو اسان جي سياسي دامن، آفيسرن وانگر نه جو پنهنجو علاج هميشه ملڪ کان ٻاهر ڪرائن، ۷۰ سالن ۾ اسان جي حڪمرانن هڪ اهڙي اسپتال به ناهي ٺاهي جنهن ۾ هو پنهنجو علاج ڪرائي سگهن. نتيجي ۾ هو پنهنجي علاج تي ٻاهرن ملڪن ۾ وڃي ڪروڙين رپيا خرچ ڪري ڇڏين ٿا. ايڌي صاحب پنهنجو علاج پنهنجي مُلڪ ۾ ئي ڪرائڻ چاهيو ۽ ان جو ايس آءِ يو ٽي تي اعتماد هُيو، ڪجهه عُمر ۽ ٻيو بيماري ٻنهي کيس جهوري وڌو هُيو، کاڌو هونئن به سادو ئي کائيندو هُيو، ويتر کاڌي جي مقدار اڃا به گهٽجي وڃي ته ماڻهو جي قوتِ مدافعت اڃا به ڪمزور ٿي ٿي وڃي، ايڌي جو ميٺادر ۾ ڏاڍو سادو ۽ ننڍڙو گهر هيو هو چاهي ها ته بنگلي ۾ رهي سگهي پيو پر هُن اِئين نه ڪيو، ۵ جولاءِ تي ايڌي طبعيت جي خرابي ڪري آءِ سي يو ۾ داخل ٿيو، اٺين جولاءِ تي ايڌي صاحب جي طبعيت وڌيڪ خراب ٿي وئي ساهه جي سوڙهه ٿيڻ لڳي، دل به ڪمزور ٿيڻ لڳي، ايڌي صاحب کي هٿرادو ساهه کڻڻ جي مشين ”وينٽي ليٽر“ تي لڳايو ويو، دل ۽ بلڊ پريشر کي ٺيڪ رکڻ لاءِ دوائون شروع ڪيون ويون، ايڌي جو پورو خاندان ۽ ڊاڪٽر اديب الحسن رضوي جي رهنمائي ۾ ڊاڪٽرن جي ٽيم صبح کان رات تائين موجود رهي، مون کي ايڌي جو هڪ انٽرويو ٿو ياد اچي جنهن ۾ هُن چيو ته هوُ ”داس ڪيپيٽل“ پڙهيل آهي ۽ اُن کان ئي متاثر ٿي هُن انسانن جي ڀلائي وارو ٻيڙو کنيو، هوُ آخر تائين اُن رستي تي هلندو رهيو ڪڏهن به پنهنجي مقصد تان تِر جيترو به نه هٽيو، هُن پنهنجون اکيون عطيو ڪرڻ جي جيڪا وصيت ڪئي هئي، خاندان اُن کي به پورو ڪيو ۽ ايڌي جي نماڻي اکين سان هاڻ ٻه معصوم ٻيهر دُنيا کي ڏسڻ جي قابل ٿيندا، روشن ٿيندا، سو ايڌي پنهنجو وارو وڄائي ويو ۽ امر ٿي ويو. عبدالستار ايڌي فقير منش نادر علي ابڙو بيماري کان ويڙهاند ڪندي ڪندي نيٺ غريبن، يتيمن جو يار، فقير منش درويش انسان دوست، جڳ مشهور سماج سڌارڪ عبدالستار ايڌي ۹۲ سالن جي ڄمار ۾ لاڏاڻو ڪري ويو سندس لاڏاڻي واري خبر انتهائي دل جھوريندڙ هئي، هڪ وقت تائين پاڪستان جي سڃاڻپ بڻيل هي فقير صفت انسان ۲۰۱۳ کان ڊائيلاسز تي هو ۽ بيماري سندن کي هڪ پل لاءِ به سک سان ساهه نه کڻڻ ڏنو پر هي بيماري جي بستري تي به پنهنجي ڪم ساڻ نڀائو ڪندو رهيو سندن جي عيادت ڪرڻ لاءِ ملڪ ۽ پرڏيهه مان سياسي سماجي توڙي ٻيا حلقا ايندا رهيا جيڪي سندن جي وڏي ڄمار لاءِ دعا ڏيندي سندن خدمتن کي مڃتا پيش ڪندا هئا پر هي فقير صفت انسان سڀني لاءِ دعاگو رهندو هو هن جي نظر ۾ انسانيت ئي سڀڪجهھ هئي. هو انسانيت جي ڀلي ۽ بهتري لاءِ جاکوڙيندو رهيو، عبدالستار ايڌي اهو انسان هو جنهن مرڻ کان اڳ ئي ۲۵ سال پهريان پنهنجي قبر تيار ڪرائي ڇڏي هئي، ان پنهنجون اکيون وصعيت ڪري عطئي طور ڏيڻ سميت پنهنجي عضوا به ضرورتمندن کي ڏيڻ جو چيو آهي، عبدالستار ايڌي آخر لمحن تائين زندگي جي هن سفر ۾ انسانيت جي ڀلي ۽ بهتري لاءِ جاکوڙيندو رهيو آخري وقت تي مرڻ کان پهريان سندن کي ساهه کڻڻ ۾ تمام گهڻي ڏکيائي پيش اچي رهي هئي هو مسلسل ۱۰ سالن کان وٺي گڙدن جي تڪليف سبب بيمار رهيو ۽ سندن جو هر ۳ ڏينهن تي ڊائيلاسز ٿيندو هو، هو بي سهارن ماڻهن جو سهارو هو، روڊن تي ويهي انهن لاءِ خيراتون وٺندو هو، ڏڪاريل لکين ماڻهن کي پاڻ وٽ نه رڳو پناهه ڏيندو هو بلڪه انهن جو کاڌ خوراڪ، علاج ۽ روزگار جو به بندوبست ڪندو هو، ايڌي گم ٿيل ٻارڙن کي پنهنجي گهروارن سان ملائڻ لاءِ سڄي ملڪ ۾ هڪ بس سروس پڻ هلائي جنهن ذريعي سوين گم ٿيل ٻارن کي پنهنجي والدين تائين پهچايو. ۱۹۲۸ع ۾ گجرات جي علائقي بانٽوا ۾ جنم وٺندڙ عبدالستار ايڌي جو خاندان ۱۹۴۷ع ۾ پاڪستان لڏي آيو، عبدالستار ايڌي ان وقت ننڍي عمر جو هو، هن ڪراچي ۾ پورهيو شروع ڪيو هول سيل جي مارڪيٽ ۾ ڪميشن ايجنٽ طور ڪم ڪندو رهيو، جڏهن ته ڪيترن ئي دڪانن تي مزدوري به ڪئي، ايڌي ۱۱ سالن جي عمر ۾ پنهنجي معذور ماءُ کي سهارو ڏنو، هوءِ جسماني طور معذور هجڻ سان گڏ ذهني طور به معذور هئي، ايڌي پنهنجو سڄو وقت ماءُ جي خدمت ۾ گذاريندو هو، ماءُ جي وفات بعد هن کي اهو خيال آيو ته دنيا ۾ اهڙي قسم جا لکين ماڻهو آهن، جن جي پرگهور لهڻ وارو ڪير به نه آهي، ان ڪري هن جي ذهن ۾ سماجي ادارو قائم ڪرڻ جو خيال آيو. هن ڪراچي ۾ شرعاتي طور ننڍي ڊسپينسري شروع ڪئي، جنهن ۾ مريضن جو مفت علاج ڪيو ويندو هو، ان کانپوءِ آهستي آهستي هن پنهنجي اداري کي وڌائڻ شروع ڪيو، ايڌي جي ڊسپينسري ۾ نرس طور ڪم ڪندڙ بلقيس ايڌي سان ۱۹۶۵ع ۾ شادي ڪرڻ بعد هن کي انساني خدمت لاءِ هڪ ساٿي ملي ويو، ٻنهي گڏجي ايڌي فائونڊيشن جو قيام عمل ۾ آندو، جنهن جي آفيس ميٺار در واري علائقي ۾ قائم ڪئي وئي، اهڙي طرح پاڪستان ۾ سماجي خدمت جو پهريون ساک وارو ادارو هلڻ سروع ٿيو جنهن وقت اهو ادارو قائم ٿيو، ان وقت چندي مان ۵ هزار رپيا گڏ ڪيا ويا هئا، بعد ۾ ايڌي فائونڊيشن جو نيٽ ورڪ سڄي ملڪ ۾ پکڙجي ويو، ايڌي فائونڊيشن جا ملڪ ۾ ڪيترائي ادارا ڪم ڪري رهيا آهن، جن ۾ لاوارث ۽ لاپتا ٿيل ٻارڙن لاءِ ادارو، سڄي ملڪ ۾ ايمبولينس سروس، يتيم ۽ بي سهارا ماڻهن کي سنڀالڻ جو ادارو، ڪراچي ۾ لاوارث فوتي ماڻهن جو قبرستان، گم ٿيل ماڻهن کي ڳولڻ جو ادارو، معذور جانورن جي هاسٽل، بکايل ماڻهن کي کاڌو کارائڻ لاءِ دسترخوان، لاوارث لاشن کي دفنائڻ جو ادارو ۽ ٻيا ڪيترائي ادارا شامل آهن، عبدالستار ايڌي ۽ بلقيس ايڌي نه رڳو ٻين سماجي خدمتن ۾ مصروف رهيا پر ان سان گڏ بي سهارا ۽ لاوارث نياڻين جي شآدي به ڪرائي، ايڌي طرفان نياڻين جي شادي ڪرائڻ دوران ڏاج پڻ ڏنو وڃي ٿو. هن وقت ايڌي فائونڊيشن جي سربراهه بلقيس ايڌي آهي، جيڪا ويم گهر ۽ عورتن جي ڀلائي وارا ادارا هلائي ٿي، ايڌي فائونڊيشن وٽ ۲۰ هزار کان وڌيڪ ننڍي عمر جا ٻارڙا ۽ ۵۰ هزار جي لڳ ڀڳ يتيم ٻار ڪفالت هيٺ آهن، ايڌي فائونڊيشن ۴۰ هزار کان وڌيڪ نياڻين کي نرسنگ جي تعليم ڏياري انهن کي معاشري جو ڪارآمد فرد بڻايو آهي، ايڌي فائونڊيشن جو نيٽ ورڪ سڄي ملڪ ۾ پکڙيل آهي، جڏهن ته آمريڪا، برطانيا، آفريڪا ۽ يو اي اِي سميت دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ ايڌي فائونڊيشن جو ڪم هلي رهيو آهي. ۲۰ هزار ٻارڙن جون زندگيون بچايون آهن. ايڌي طرفان ڪجهھ سال پهرين اعلان ڪيو ويو ته تازن ڄاول ٻارڙن کي گند ڪچري ۽ رستن تي اڇلائي موت جي حوالي ڪرڻ بدران ايڌي جي پينگهي ۾ رکيو وڃي، ڪوبه سوال نه پڇيو ويندو، اهڙي طرح اهو سلسلو شروع ٿيو، ايڌي فائونڊيشنل موجب هيل تائين اهڙن اٽڪل ۲۰ هزار ٻارڙن جون زندگيون بچايون ويون آهن، انهن ٻارڙن جي نه رڳوو سٺي پرورش ڪئي وڃي ٿي پر تعليم به ڏياري وڃي ٿي، اهڙن ٻارن جي والدين جي خاني ۾ پيءُ جو نالو عبدالستار ايڌي ۽ ماءُ جو نالو بلقيس ايڌي لکيو وڃي ٿو، انهن ٻارن کي پڙهائي لکائي معاشري جو ڪارآمد فرد بڻايو وڃي ٿو، ملڪ جي سمورن ايڌي مرڪزن ٻاهران جھولا موجود آهن، اتي ڪيترائي غريب ۽ مسڪين والدين به اچن ٿا ۽ پنهنجا ٻار ايڌي حوالي ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي ٻارن جو خرچ برداشت نٿا ڪري سگهن، ڪيترائي ماڻهو غربت سبب ٻار سنڀالڻ لاءِ ايڌي کي ڏين ٿا، انهن کان ڪوبه سوال نٿو ڪيو وڃي ۽ ٻارن کي ايڌي هوم ۾ رکيو وڃي ٿو. مهيني ۾ وڇڙيل ٻارڙن کي والدين سان ملائڻ لاءِ هلايل بس ذريعي ۲۲ ٻارڙن کي والدين سان ملايو ويو. عبدالستار ايڌي کي زندگي ۾ تمام وڏا ايوارڊ مليا جن ۾ رامون ميگسيسي ايوارڊ، ۱۸۹۹ع ۾ لينن امن ايوارڊ، ۱۹۹۳ع ۾ پائو،ل هيسر فيلو ايوارڊ، ۱۹۹۸ع آمريڪا ۾ زلزلي متاثرن لاءِ سماجي ڪم ڪرڻ تي اڳوڻي سويت يونين کان امن ايوارڊ، يو اي اِي کان ۲۰۰۵ع ۾ رضا ڪاراڻي طبي ڪوششن تي همدان ايوارڊ، ۲۰۰۰ع ۾ انٽرنيشنل بيلزان پرائيز، ۲۰۰۱ع ۾ ڀارت طرفان امن ۽ سلامتي ايوارڊ، ۲۰۰۴ع ۾ امن ايوارڊ ممبئي، ۲۰۰۵ع ۾ امن ايوارڊ حيدرآباد دکن، ۲۰۰۷ع ۾ گانڌي امن ايوارڊ، ۲۰۰۸ع ۾ ڏکڻ ڪوريا امن ايوارڊ، ۲۰۰۶ع ۾ آءِ بي اي ڪراچي مان ڊاڪٽريت جي اعزازي ڊگري، ۲۰۰۹ع ۾ يونيسڪو من جيت سنگهه ايوارڊ، ۱۹۸۹ع ۾ سنڌ حڪومت طرفان بهترين سماج سڌارڪ جو ايوارڊ، ۱۹۸۹ع ۾ صدارتي ايوارڊ نشان امتياز، ۱۹۹۲ع ۾ پاڪستان سوڪ ايوارڊ، پاڪ آرمي طرفان اعزازي شيلڊ، ايڇ آر سي پي طرفان هيمن رائيٽس ايوارڊ ۽ ٻيا ڪيترائي ايوارڊ ۽ اعزاز مليا، عبدالستار ايڌي کي امن جي نوبل انعام لاءِ به نامزد ڪيو ويو، جنهن لاءِ پٽيشن تي ۳۰ هزار ماڻهن صحيحون ڪيون. عبدالستار ايڌي کي پرڏيهه ۾ خدمتون سرانجام ڏيڻ تي تمام گهڻو ڀوگڻو پيو ۽ سندن کي ۱۹۸۰ جي شروع ۾ لبنا ۾ داخل ٿيڻ دوران کيس لبناني فورسز گرفتار ڪري ورتو، جڏهن ته ۲۰۰۶ع ۾ کيس ٽورنٽو ڪئناڊا جي ائيرپورٽ تي ۱۶ ڪلاڪن لاءِ حراست ۾ رکيو ويو، جنوري ۲۰۰۸ع ۾ کيس آمريڪا جي جان ايف ڪئنيڊي ايئرپورٽ نيو يارڪ ۾ آمريڪي اميگريشن عملدارن اٽڪل ۸ ڪلاڪن تائين جاچ هيٺ رکيو، هن جو پاسپورٽ ضبط ڪيو ويو ۽ ٻيا دستاويز به تحويل ۾ ورتا ويا، ان کانسواءِ هن ٻيون به ڪيتريون ئي تڪليفون ڀوڳيون. بنيادي طور تي پاڻ سادگي پسند هو. هن هميشه ۲ کان وڌيڪ وڳيا سبرائي نه رکيا، جتي به سادي پائيندو هو، گهڻي قدر پنڌ هلندو هو پر آخر ڏهاڙن ۾ علالت سبب ايڌي ايمبولينس ۾ هڪ شهر کان ٻئي شهر ۾ سفر ڪندو، هو وهنجڻ لاءِ پاڻي به تمام گهٽ استعمال ڪندو هو، هن ايڌي فائونڊيشن کان ڪڏهن به پگهار نه ورتي، ڪراچي ۾ ايڌي ڪلينڪ جي مٿان ٺهيل ۲ ڪمرن واري گهر ۾ سڄي عمر گذاري، هن سموريون خوشيون ۽ عيد جا ڏهاڙا به سماجي خدمتن ڪندي گذاريا، ملازمن موجب هو اڪثر عيدون ايڌي فائونڊيشن ۾ يتيم ۽ بي سهارا ماڻهن سان گڏ ملهايون هو تمام سادو کائيندو هو. پاڻ بنيادي طور تي جھموريت پسند هو جھموريت واري نظام هيٺ ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ حصو ورتو، سيٺين جي سخت مخالفت باوجود بلدياتي چونڊن ۾ عبدالستار ايڌي بنا مقابلي ڪامياب ٿيو، ۱۹۶۴ع صدارتي چونڊن ۾ صدر ايوب خان جي مقابلي ۾ هن قائداعظم محمد علي جناح جي ڀيڻ فاطمه جناح جو ساٿ ڏنو، ۱۹۷۰ع جي عام چونڊن ۾ عبدالستار ايڌي ڪراچي جي کارادر واري تڪ تان قومي ۽ صوبائي اسيمبلي جي ٻنهي سيٽن تان چونڊون وڙهيون پر پيپلزپارٽي جي اميدوارن جي مقابلي ۾ هارائي ويو، چونڊن ۾ شڪست کائڻ کانپوءِ عبدالستار ايڌي ٻيهر ڪڏهن به سڌي ريت چونڊن ۾ حصو نه ورتو. عبدالستار ايڌي جي لاڏاڻي سان گڏ ملڪي تاريخ جو سماجي بهبود جي محور تي چمڪندڙ ستارو هميشه لاءِ شانت ٿي ويو آهي سندن جي خدمتن کي ڪڏهن به وسارڻ باوجود به وساري نه سگهبو ۽ هميشه سندن جون خدمتون پاڪستاني عوام کي ياد رهنديون الله پاڪ شل پوئينرن کي صبر ۽ ايڌي صاحب کي جنت الفردوس ۾ جاءِ ڏي. عبدالستار ايڌي کيس خراج ڪيئن پيش ڪجي؟ زرار پيرزادو اسان پنهنجي زندگيءَ ۾ برابر فرشتا ۽ پيغمبر نه ڏٺا پر ها فرشتن ۽ پيغمبرن جهڙا ماڻهو ضرور ڏٺا ۽ اهڙن فرشتن ۽ پيغمبرن جهڙن ماڻهن مان هڪ عبدالستار ايڌي به هو. اسان فرشتن ۽ پيغمبرن جون جيڪي به فضيلتون ٻڌيون آهن سي سموريون فضيلتون اسان عبدالستار ايڌيءَ ۾ ڏٺيون ۽ ايڌيءَ پنهنجي روپ ۾ اهو ويساهه پختو ڪيو ته واقعي به هن ڌرتي تي اهڙا ماڻهو پيدا ٿيا هوندا ۽ پيدا ٿي سگهن ٿا. عبدالستار ايڌي رڳو پنهنجي ذات ۾ ادارو نه هو پر هن ”ايڌي فائونڊيشن“ جي نالي ۾ ادارو ٺاهي ثابت ڪيو ته هو ”ذات“ کان وڌيڪ اجتماعيت“ ۾ ويساهه رکندو هو. عبدالستار ايڌيءَ پنهنجي مرڪز آڏو پينگها رکي عوام کي اپيل ڪئي ته پنهنجا ڏوهه لڪائڻ لاءِ نون ڄميل ٻارن کي ڍيرن ۽ نالن تي نه اڇلايو پر اسانجن مرڪزن آڏو رکيل پينگهن ۾ رکي وڃو ۽ پوءِ انهن پينگهن ۾ رکيل ٻارن کي وارثي ڏنائين، پيءُ جي نالي طور پنهنجو نالو ۽ والده جي نالي ۾ پنهنجي گهرواري بلقيس ايڌيءَ جو نالو ڏنائين. حقوق العباد ڇا ٿيندو آهي، الله جي ماڻهن کي ڪيئن تعظيم ڏبي آهي، ڏک ۽ تڪليف ۾ ڪيئن ساڻن پير کڻبو آهي، بي سهارن ۽ غريب غربي جو ڪيئن پرجهلو بڻيو آهي. فنا جو فڪر ڇا آهي، نفس کي ڪيئن ماربو آهي، پنهنجي ذات کي ڪيئن قربان ڪبو آهي، تنهن سبق جو نالو آهي عبدالستار ايڌي. اِهو آهي عبدالستار ايڌي جنهن کي حسن مجتبيٰ ”پاڪستان جو فادر ٽريسا“ ٿو ڪوٺي سو واقعي به مظلومن، بي پهچ ۽ يتيم ٻارن جو ابو هو ۽ بقول مئڊم مهتاب اڪبر راشدي جي ته پاڪستان هن عظيم انسان کان پوءِ يتيم ٿي ويو آهي. سبق ته ڪير به لکي ۽ پڙهائي سگهي ٿو، پر ڪير پنهنجي عمل ۾ سراپا سبق هجي يا سبق جهڙو ٿي ڏيکاري، سو ڪارنامو فرشتن ۽ پيغمبرن جهڙو عبدالستار ايڌي ئي ڏيکاري سگهي ٿو. عبدالستار ايڌي صاحب کي نه جيئري ڪنهن مڃتا ۽ پروٽوڪول جي گهرج هُئي ۽ نه مرڻ پڄاڻان، هُن کي جيڪڏهن حقيقي معنيٰ ۾ خراج پيش ڪري سگهجي ٿو ته سو اِهو ئي آهي ته هن رياست کي ”فلاحي عوامي رياست“ بڻائجي. سو نوٽ ڪرڻ جي ڳالهه اها آهي ته عبدالستار ايڌيءَ کي جيئن ته رياست مان اهڙي اُميد نه هُئي تنهن ڪري هُن ايڌي فائونڊيشن نالي پنهنجي هڪ فلاحي ۽ عوامي رياست ٺاهي به ڏيکاري ته هلائي به ڏيکاري. عبدالستار ايڌي انسانيت جي عظيم علمبردار ۽ سندس وڇوڙو الطاف پيرزادو عبدالستار ايڌي پهرين جنوري ۱۹۲۸ع تي ڀارتي رياست گجرات جي وسندي بانٽوا ۾ ڄائو. يارهن سالن جو مَسَ هو ته سندس امڙ شديد بيمار ٿي پئي، جنهن جي ڪري ماءُ جي سار سنڀال ۽ تيماداريءَ جي سموري ذميواري مٿس اچي وئي. چون ٿا ته هن ننڍڙي عمر ۾ امڙ جي خدمت جي جيڪا ذميواري نڀائي، تنهن منجهس انسانيت جي خدمت جو اهڙو ته جذبو جاڳايو جو هو پوين پساهن تائين بس ”انسان ذات“ جي خدمت جو عَلمُ هٿن ۾ کنيو جيئرو رهيو، هونئن به اهو جيئڻ ڪهڙو جيئڻ، جيڪو فقط پنهنجي ذات ۽ پنهنجي مٽن مائٽن لاءِ هجي. اصل جيئڻ ته چئبو ئي ان کي آهي، جڏهن ٻين لاءِ جيئجي، پنهنجي زندگي ٻين لاءِ ارپي ڇڏجي، اهڙن ماڻهن جي خدمت ۾ زندگي گذارجي جن سان ڀلي ته ڪو سنڱ نه هجي، ڀلي ته ڪو رشتو نه هجي، پر انسانيت جي جذبي جي ڪري انهن جو ئي مِٽُ ٿي وڃجي، جيڪي بيواهه هجن، يتيم هجن، لاوارث هجن ۽ سماج کين پنهنجو ڪرڻ کان انڪاري هجي. سو ايڌي صاحب به معراج تي پهچڻ لاءِ“ محبوب تائين رَسڻ لاءِ اهڙي پنڌ پيو، جنهن پنڌ تي اڄ جي لالچ ۽ حرص واري دور ۾ ورلي ئي ڪو اُسهيو هجي. عبدالستار ايڌي، ننڍي کنڊ جي ورهاڱي کانپوءِ هندستان کان هجرت ڪري سنڌ آيو ۽ سنڌ جي راڄڌاني ڪراچيءَ جي قديم وسندي ميٺا دو ۾ اچي ديرا ڄمايائين. سندس والد جيتوڻيڪ ڪپڙي جو سوداگر هيو ۽ ايڌي صاحب به وقتي طور سندس ٻانهن ٻيلي رهيو پر ”او ڪو ٻيو فهم جنهن سان پسجي پرينءَ کي“ وانگر هن جي ان سوداگريءَ سان نه پئي ۽ هن سنڌ لڏي اچڻ جي فقط چئن سالن کانپوءِ يعني ۱۹۵۱ع ۾ هڪ مقامي ڊاڪٽر جي تعاون سان ميٺادر ۾ هڪ ڊسپينسري قائم ڪئي، ان ڊسپينسريءَ جي قيام جو مقصد به بي پهچ ۽ غريب مريضن جو علاجُ ڪرڻ هو، ايڌي صاحب چون ٿا ته رات جو گهر وڃڻ بدران ڊسپينسريءَ اڳيان بينچ تي ئي سمهي پوندو هو ته متان ڪو مريض اچي، کيس ڊسپينسري بند ملي ۽ سندس علاج ٿي نه سگهي. انسانيت جي انهيءَ جذبي تحت ئي هن اڳتي هلي ۱۹۵۷ع ۾ ايڌي فائونڊيشن جو بنيادُ وڌو، جيڪو دنيا جو وڏي ۾ وڏو فلاحي ادارو ثابت ٿيو. ايڌي فائونڊيشن تحت ايڌي ايمبولنس سروس شروع ڪئي وئي، جيڪا دنيا جي وڏ ۾ وڏي ايمبولنس سروس ثابت ٿي. هن پنهنجي فلاحي ڪم جو اهرو ته نيٽ ورڪ جوڙيو جو بيواهن لاءِ، لاوارث ٻارن لاءِ، يتيمن لاءِ ادارا قائم ڪرڻ سان گڏوگڏ، لاوارث لاشن جي مالڪي ڪري، انهن کي وهنجاري، سهنجاري خوشبودار بڻائي، پنهنجي هٿن سان مٽيءَ ماءُ حوالي ڪرڻ ڄڻ ته ريت بڻائي ڇڏيائين، انهيءَ روايت عبدالستار ايڌيءَ کي سمورن عهدن ۽ پروٽوڪولن کان اُتم بڻائي ڇڏيو. هو ڏيهه ۽ پرڏيهه ۾ جهولي پاڻ ٺاهڻ، پنهنجا اثاثا وڌائڻ، پنهنجي خاندان کي ڪنهن منزل تي رسائڻ لاءِ نه جهليندو هو پر هو اها خيرات حقيقي معنيٰ ۾ انسانيت جي خدمت لاءِ اسعتمال ڪندو هو. اهو بلڪل درست آهي ته عبدالستار ايڌي نه ته سنڌ ڄائو هو، نه ئي وري ڌرتي ڌڻي، پر ڪيئن انڪار ڪري سگهجي ٿو ته هن جيڪي ڪم ڪيو، انسانن جي جيڪا خدمت ڪئي، سان اڄ ڏينهن تائين ڌرتي ڌڻي ڪنهن سرنديءَ واري ته ٺهيو پر ڪنهن حڪمران کان به نه پُڳي آهي، عبدالستار ايڌي سرحدن جي خولَ ۾ بند هئڻ تي يقين نه رکندو هو، هو ته سڄي عالم جي خوشحالي ۽ چڱائيءَ ۾ يقين رکندو هو، تنهن ڪري فلسطين هجي، يا نيپال، بوسنيا هجي يا ڪو ٻيو علائقو، جتي به ڪا آفت آئي، ڪنهن انساني الميي جنم ورتو، عبدالستار ايڌي اتي وڃي پهچندو هو ۽ جيڪي به وسيلا ميسر هوندا هئس انهن آهر اتي جي ماڻهن جي خدمت ڪندو هو. جيڪڏهن ڪو ٻار گم ٿي ويندو هو ته ان کي پناهه ايڌي ڏيندو هو، جيڪڏهن ڪا عورت بي گهر ٿيندي هئي ته ان جو سهارو عبدالستار ايڌي هوندو هو، جيڪڏهن ڪا ڪنواري ماءُ پنهنجي ڪيل ڏوهه جي سزا، پنهنجي ئي ڪُکِ مان ڄڻيل ٻار کي گند جي ڍير تي اڇلائي ڏيندي هئي ته ان کي ڪُتن ۽ ٻين جانورن جو کاڄُ ٿيڻ کان بچائڻ لاءِ پينگهو ايڌي ڏيندو هو ۽ ان يتيم ٻارُ کي نانءُ به ايڌي صاحب ئي ڏيندو هو. هو جيئن هٿين خالي آيو، تيئن ئي هليو ويو، نه ته ڪنهن کي ڦرڻ جو الزام نه لُٽڻ جو، هو سڄي ڄمار چنڊ جي چانڊاڻ جهڙو چٽو انسان رهيو. عبدالستار ايڌيءَ پنهنجي عملن جي ذريعي ثابت ڪيو ته ارادو هجي ته هٿين خالي ماڻهو به گهڻو ڪجهه ڪري سگهي ٿو، جيڪو هن ڪري به ڏيکاريو، هو نه ته بااثر هو، نه ئي واپاري ۽ نه ئي امير، هو عوام کان گهري عوام تي خرچ ڪرڻ وارو انسان هو، سندس اهڙي ڪردار ئي کيس دنيا ۾ لازوال ۽ بي مثال بڻائي ڇڏيو. هڪ طرف عبدالستار ايڌي آهي، سندس مشن، عمل ۽ ڪردار ۽ ٻئي پاسي اسان جي ملڪ جا وس وارا جن وٽ اختيار، وسيلا سڀ ڪجهه آهي پر اهو سڀ ڪجهه هوندي به هو انسانيت جي خدمت کان عاري آهن، هنن اهڙو ڪو هڪڙو ادارو به نه بڻايو آهي جهڙو ايڌيءَ ٺاهيو. ايڌي ميٺا در کان جنهن عمل جي شروعات ڪئي، سو نيٽ ورڪ ملڪ جي ڪُنڊ ڪڙڇ ۾ ته قائم ٿيو، ويندي پرڏيهه تائين به وڃي پهتو. عبدالستار ايڌيءَ ۸ جولاءِ تي سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورولاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن مان اسان کان وڇڙي ويو آهي، سندس مشن کي جاري رکڻ، جيئرو رکڻ لاءِ هڪ ته جيڪي سرنديءَ وارا ۽ هوند وارا آهن، تن کي ايڌي صاحب جي پير تي هلڻ گهرجي، ٻيو ته حڪمرانن کي به سليفي ڪلچر يا آڱر ڪٽائي شهيدن جي لسٽ ۾ شامل کان هاڻي اڳتي وڌڻو پوندو. ملڪ کي ۽ سنڌ کي ٺاهڻو آهي ته عبدالستار ايڌي، گمبٽ ۾ طبي اداري کي عروج تي پهچائيندڙ ڊاڪٽر ڀٽي ۽ ڊاڪٽر اديب رضويءَ جي مثال کي سامهون رکڻو پوندو. عبدالستار ايڌيءَ کي مڪمل سرڪاري اعزاز، شانَ ۽ شوڪت سان هن دنيا مان رخصت ڪيو ويو، هو ان ڪري به سُرخرو ٿي هُن پار ڏانهن هليو ويو، جو هُن هِن جهان ۾ جيڪي ڪجهه به ڪيو سو چڱو ئي ڪيو، تنهن ڪري چڱي جو نتيجو به چڱو ئي نڪرندو آهي. ايڌي صاحب جيڪي ادارا جوڙي ۽ عوامي خدمت جا جيڪي بنياد رکي ويو آهي سي جيئن ته حق هلال جي پورهئي مان پيل جڙيل ۽ پَيل آهن. تنهن ڪري انهن کي ڪو لهر لوڏو اچڻ جو ڪو امڪان ڪونهي، سندس وئي پڄاڻان، سندس پونئيرن، خاص ڪري سندس بيواهه ۽ پٽ تي وڏيون ذميواريون اچي ويون آهن، هو جيئن ته عوامي خدمت واري ڪم ۾ سندس ساٿي پئي رهيا آهن، تنهن ڪري اميد ڪري سگهجي ٿي ته هو ايڌي صاحب کانپوءِ به ان جو مشن بنا ڪنهن رنڊ روڪ ۽ جهول جي جاري رکندا. ايڌي صاحب جيئري ته يتيمن، بيواهن ۽ بي سهارن کي سهارو ڏنو ۽ مُئي پڄاڻان به عطيي ۾ ڏنل پنهنجي اکين ذريعي ٻن انسانن کي نور ڏئي ويو آهي، تنهن ڪري هو مُئي پڄاڻان به جيئرو رهندو. ايڌي صاحب کي نه رڳو سنڌ، پر سڄو ملڪ ۽ سڄي دنيا هميشه ياد رکندي. عبدالستار ايڌيءَ جو لاڏاڻو مظهر خاصخيلي انهن ۲۰ هزار معصوم ٻارڙن کان هن وقت ڪير پڇي، جن کي اهي والدين لاوارث سمجھي ان ايڌي جي لڳايل پينگھن ۾ ڦٽو ڪري ويا هئا، جن ۾ ڪيتريون معصوم نياڻيون آهن. انهن سمورن ان وقت جڏهن ٻڌو هوندو ته هنن کي پيءُ وارو پيار ۽ نالو ڏيندڙ اهو عبدالستار ايڌي هن دنيا مان هليو ويو آهي. ان وقت هنن جي ڪيفيت ڪهڙي هوندي. اها ڳالهه هتي چند لفظن ۾ بيان نٿو ڪري سگھان. اهو درد اهي معصوم گلن جهڙو چهرو رکندڙ ٻارڙا سمجھي سگھن ٿا. ڇو جو اڃا هو هن دنيا ۾ پيدا مس ٿيا ته انهن کي سندن انهن والدين ماءُ ۽ پيءُ اکيون کولڻ کان پهريان، لاوارث سمجھي پنهنجي گھر مان ڪڍي ڦٽو ڪيو ڄڻ هو هنن جا مٽ ۽ مائٽ ئي نه هجن. ان حوالي سان سڄي ملڪ مان هزارين اهڙن والدين پنهنجي اولاد کي ان ايڌي جي حوالي ڪري ڇڏيو جنهن انهن والدين کان واعدو ڪيو ته هو انهن جي باري ۾ ڪنهن کي به ڪجھه نه ٻڌائيندو ته هيءَ ڇوڪري يا وري ڇوڪرو هن وٽ ڪير ڇڏي ويو آهي. عبدالستار ايڌي، پنهنجي سڄي زندگي انسانيت جي خدمت جي لاءِ ارپي ڇڏي هئي. محبتي انسان لکين بي سهارن جو سهارو، يتيمن جو وارث ۽ ڏکايلن انسانن لاءِ مسيحا رهيو. هن هميشه انسانيت جي خدمت تي زور ڏنو. هن لکين يتيم بي سهارا ماڻهن لاءِ روڊن تي ويهي خيرات به ورتي. هن سماج جي ڌڪاريل لکين انسانن کي پاڻ وٽ نه رڳي پناهه ڏني پر انهن جي کاڌخوراڪ، علاج ۽ روزگار جو باعزت طريقي سان بندوبست پڻ ڪيو. ايڌي، گم ٿيل ٻارڙن کي پنهنجي گھروارن سان ملائڻ جي لاءِ هڪ بس سروس سڄي ملڪ ۾ شروع ڪئي. جنهن سان سوين گم ٿيل ٻارڙن کي پنهنجي والدين سان ملايو. هن عظيم انسان جو جنم، گجرات جي علائقي بانٽوا هندستان ۾ ۱۹۲۸ ۾ ٿيو. عبدالستار ايڌي جو خاندان، هندستان کان سنڌ ۾ ۱۹۴۷ ۾ لڏي آيو. ان وقت عبدالستار ايڌي تمام ننڍي عمر جو هو. هن ڪراچي جي شهر اندر مزدوريءَ سان گڏ پورهيو ڪرڻ شروع ڪري ڏنو ۽ هول سيل جي مارڪيٽ ۾ ڪميشن ايجنٽ طور تي ڪم ڪندو رهيو ۽ پنهنجي عمر جو ڪيترو حصو مختلف دڪانن تي مزدوري پڻ ڪندو رهيو. هن ۱۱ سالن جي عمر ۾ پنهنجي معذور ماءُ کي سهارو ڏنو جيڪا جسماني معذور هجڻ سان گڏ ذهني طور به معذور بڻيل هئي. ايڌي پنهنجو سڄو وقت پنهنجي امڙ جي خدمت ۾ گذاريندو هو. ماءُ جي وفات کان پوءِ هن کي اهو خيال آيو ته هن جي ماءُ جيان سڄي دنيا ۾ لکين اهڙا معذور آهن جن جو ڪير به نه آهي ڇو نه انهن جو هو سهارو بڻجي. اهڙو ڪم ڪري ۽ انهن جي مدد ڪري، ان لاءِ سندس ذهن ۾ اها ڳالهه آئي ته هو اهڙا ادارا جوڙائيندو جيڪي انهن جي مدد ڪندا ۽ هن اهڙي ڪم ڪرڻ جي شروعات، هڪ ننڍڙي ڊسپيسنري کولي ڪئي. جنهن ۾ ايندڙ مريضن جو علاج مفت ۾ ڪندو هو. ان کانپوءِ آهستي آهستي هن پنهنجي اداري کي وڌائڻ شروع ڪري ڏنو. ايڌي جي ڊسپينسري ۾ نرس طور ڪم ڪندڙ بلقيس ايڌي سان ۱۹۶۵ ۾ شادي ڪئي. ان کان پوءِ کيس وڌيڪ خدمت ڪرڻ جي لاءِ هڪ ساٿي ملي ويو. ٻنهي گڏجي ايڌي فائونڊيشن جو قيام عمل ۾ آندو، جنهن جي پهرين آفيس ميٺادر واري علائقي ۾ قائم ڪئي وئي. اهڙي طرح پاڪستان ۾ هڪ سٺي ساک رکندڙ سماجي خدمت جو پهريون ادارو هلڻ شروع ٿي ويو. جنهن وقت اهو ادارو قائم ٿيو، ان وقت چندي مان ۵ هزار رپيه گڏ ٿيا هئا. بعد ۾ ايڌي فائونڊيشن جو نيٽ ورڪ سڄي ملڪ ۾ پکڙجي ويو. ايڌي فائونڊيشن جا ڪيترا ئي ادارا سڄي ملڪ ۾ هن وقت ڪم ڪري رهيا آهن جن ۾ لاوارث عورتن لاءِ ادارو، لاوارث بزرگن جي لاءِ ادارو، لاوارث ۽ لاپتا ٿيل ٻارڙن جي لاءِ ادارو، سڄي ملڪ اندر ايمبولنس سروس، يتيم ۽ بي سهارا ماڻهن کي سنڀالڻ جو ادارو، ڪراچي ۾ لاوارث فوتي دفن ڪرڻ وارو ادارو ۽ قبرستان، گم ٿي ويل ماڻهن کي ڳولڻ وارو ادارو، بيمار ٿيل جانورن جو علاج ڪرڻ لاءِ قائم ڪيل اسپتال ۽ معذور جانورن جي هاسٽل وارو ادارو، بکايل ماڻهن کي کاڌو کارائڻ لاءِ دسترخوان، بي وارث ۽ لاوارث بڻيل لاشن کي دفن ڪرڻ واري اداري سميت ٻيا ڪيترا ئي ادارا شامل آهن. هن وقت ايڌي فائونڊيشن جي سربراهه بلقيس ايڌي آهي جيڪا ويم گھر سان گڏ عورتن جي ٻين ڀلائي وارن ادارن کي هلائي ٿي. هن اداري پاران هزارين اهڙين نيا ڻين جون شاديو ن ڪرايو ويون آهن ۽ انهن کي ڏاج به هن اداري پاران ڏنو ويندو آهي. ايڌي فائونڊيشن وٽ هن وقت به ۲۰ هزار کان وڌيڪ ننڍي عمر جا ٻارڙا ۽ ۵۰ هزار کان مٿي ٻارڙا ڪفالت هيٺ آهن. ايڌي فائونڊيشن ۴۰ هزار کان مٿي نياڻين کي نرسنگ جي تعليم ڏياري، انهن کي معاشري جو ڪارآمد فرد بڻايو آهي. عبدالستار ايڌي پنهنجي سموري زندي سادگي سان گذاري ڇڏي. هن زندگي ۾ ۲ وڳن کان مٿي پنهنجي لاءِ ڪپڙا نه رکيا ۽ تمام سادو کائيندو هو. اڄ جڏهن هڪ اهڙو سٺو انسان جنهن وٽ هر مذهب کان انسان مٿي هوندو هو، هن ڪڏهن به ڪنهن کان مذهب ذات نسل جي باري ۾ نه پڇيو. اهڙا انسان ڪڏهن ڪڏهن جنم وٺندا آهن ۽ انهن کي پوءِ موت ماري ناهي سگھندو. اڄ جنهن ڀلوڙ انسان اسان کان جسماني طور تي جدائي ڪئي آهي، ان کي ڪڏهن به نٿو وساري سگھجي. اوهان ۽ اسان کان ڀلي اهو عبدالستار ايڌي وسري وڃي پر انهن هزارين پنهنجن پاران اڇلايلن کان اهو ايڌي ڪٿي وسرندو جن کي هن پيءُ جو پيار به ڏنو ۽ ماءُ جي گود به. ڀلي ڪير ڪنهن جي لاءِ ڀلو هجي، ڪير ڪنهن جي لاءِ. سچ ته وري به اهو آهي ته جنهن وٽ انسانيت جي درد کي سمجھڻ واري دل ۽ ان سان گڏ اک آهي، اهو انسان هن دنيان ۾ اچڻ جو پنهنجو مقصد سمجھي ويو هوندو. جيڪڏهن هن ملڪ ۾ قانون هجي ته انهن سمورن ماڻهن کي گرفتار ڪري جيل جي پويان بيهاري ڇڏي جن پنهنجي جنسي عياشي جي خاطر اهڙن ٻارن کي جنم وٺرايو ۽ ان کان پوءِ کين ائين روڊ رستن تي يا وري عبدالستار ايڌي پاران لڳرايل پينگھن ۾ وجھي ڦٽو ڪري هليا ويا جن کي اهو ايڌي سهارو ڏيڻ جي لاءِ موجود هو جيڪو اڄ جسماني طور تي هميشه جي لاءِ موڪلاڻي ڪري ويو آهي. ايڌي صاحب سان ملو زيب سنڌي ”آٰءٌ پنهنجي ميٺادر آفيس ٻاهران فٽ پاٿ تي ويٺس. ساڳئي جاءِ تي، جت چاليهه سال اڳ پنهنجي ماءُ جي لاڏاڻي کان پوءِ پنهنجي سامان جي هَڙَ رکي ويٺو هئس... هاڻ وانگر تڏهن به مسجد جي مينارن مان الله اڪبر، الله اڪبر واري پڪار چوڌاري پکڙي هئي ۽ ان کان پوءِ زندگيءَ جا رنگ جاڳڻ لڳا هئا ۽ ڏينهن ظاهر ٿيڻ لڳو هو.“ اهي عبدالستار ايڌي صاحب جي آتم ڪهاڻيءَ جي يارهين باب جون ابتدائي سٽون آهن. ايڌي صاحب، ڪروڙين ماڻهن کي ته اداس ڪري ويو آهي، پر اها فوٽ پاٿ ۽ اهي سمورا رستا به اداس آهن، جن تي ويهي هو غريبن، مسڪينن ۽ معصومن لاءِ جهولي ڦهلائي خيرات گهرڻ ۾ به هٻڪ محسوس نه ڪندو هو. هن دنيا ۾ هر ماڻهو فقط هڪڙو ئي ڀيرو اچي ٿو، ڪنهن کي به ست جنم نٿا ملن. جيڪي ماڻهو فقط پنهنجي لاءِ جيئن ٿا، اهي مرڻ کان پوءِ وسري وڃن ٿا. جيڪي ماڻهو ٻين لاءِ جيئن ٿا، اهي ياد رکيا وڃن ٿا. دنيا ۾ اهڙا ٿورا ماڻهو هوندا آهن، جيڪي مرڻ کان پوءِ نه فقط ياد رکيا وڃن ٿا، پر اهي دلين ۾ زندهه به رهن. بظاهر ته ايڌي صاحب جي زندگيءَ جو باب پڄاڻيءَ تي پهتو، پر ڪير چوندو ته ايڌي صاحب مري ويو آهي!؟ جيسين ايڌي صاحب جون نيڪيون زندهه آهن، تيسين هو مري نٿو سگهي. اسان انهن لکين غريبن، مسڪينن، ۽ يتيمن جي صورت ۾ به ايڌي صاحب سان ملي سگهون ٿا، جن سڀني جو هو سڀ ڪجهه هو ته، ساڳئي وقت ايڌي صاحب سان سندس آتم ڪٿا ۾ به ملي سگهون ٿا. بيشڪ ته اها آتم ڪٿا هن پنهنجي هٿ سان ويهي ڪونه لکي هئي، جو انسانيت جي هن حقيقي خدمتگار وٽ ايترو وقت ئي نه هو، جو هو ويهي پنهنجي لاءِ سوچي ۽ ڪجهه لکي. سندس اها آتم ڪٿا Edhi:A Mirror To The Blind لکي ائين وئي ته محترمه تهمينا درانيءَ مختلف وقتن تي ايڌي صاحب جي زندگيءَ جو احوال رڪارڊ ڪيو ۽ پوءِ چاليهن ڪلاڪن جي رڪارڊنگ کي هن ڪاغذ تي اتاريو ۽ ڪتابي صورت ڏني. انهيءَ آتم ڪٿا جو اسلم خواجا سنڌيءَ ۾ پڻ ترجمو ڪيو هو. اها آتم ڪٿا پڙهڻ سان خبر پوي ٿي ته، ايڌي صاحب جي اندر ۾ هڪ رحمدل ۽ باغي انسان موجود هو، جنهن پنهنجي وقت ۾ سيٺين جي رائج ڪيل سسٽم کي چئلينج به ڪيو هو. انهيءَ حوالي سان ايڌي صاحب پنهنجي آتم ڪٿا ۾ ٻڌائي ٿو، ”۱۹۴۸ع ۾ هڪ اخباري اشتهار وسيلي ميٺا در ۾ هڪ خيراتي اداري قائم ٿيڻ جي خبر پئي. پنهنجي لاءِ پهريون ڀيرو ڪو ڍنگ جو ڪم محسوس ڪندي جوش وچان وڃي اتي رضاڪار ٿيس. جڏهن چڱن مڙسن رجسٽريشن لاءِ اَٺن ماڻهن جي منظوري ڏني ته مان انهن ماڻهن ۾ سڀ کان ننڍو هئس، وڏي ڄمار وارن ماڻهن کي رڳو ڪاميٽيءَ جي ميٽنگ ۾ شرڪت ڪرڻي هئي. جڏهن برادريءَ وارن بابا کان پڇيو ته انهيءَ ڪم لاءِ تون ڇا ٿو ڏئين ته بابا مون ڏانهن اشارو ڪري چيو، مون انهيءَ ڪم لاءِ رقم کان به وڌيڪ توهان کي هڪ انسان ڏنو آهي، توهان هن جو ڪم ڏسجو!“ انهيءَ ڊسپينسريءَ ۾ فقط ايڌي صاحب جي ذات ڀائي بانٽوا ميمڻ کي ته مفت علاج جون سهولتون ڏنيون ويون، پر ٻين ذاتين سان تعلق رکندڙ غريب ماڻهن کي مفت علاج لاءِ انتهائي پريشان ڪندڙ ڊگهن مرحلن منجهان گذرڻو ٿي پيو، جيڪا ڳالهه دل ۾ انسانيت جو درد رکندڙ نوجوان عبدالستار ايڌيءَ کي پسند نه هئي. ڪاميٽيءَ جي گڏجاڻي ٿي ته نوجوان ايڌي خاموش نه رهي سگهيو ۽ هن چئي ڏنو، ”هن گڏجاڻيءَ جي ڪهڙي ضرورت آهي، ڇو ته ڪم عمل سان ٿيندو آهي، ڳالهين سان ڪجهه ناهي ٿيندو!“ ڪميٽيءَ جي ٻين ميمبرن نوجوان ايڌيءَ کي دٻائڻ ۽ هيسائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اهو نوجوان ايڌي انسانيت جي درد سبب خاموش ڪيئن ٿي رهي سگهيو. اهو ئي سبب آهي ته جڏهن ڊسپينسريءَ جي مالي مدد ڪندڙ سيٺين هڪ خيراتي پروگرام ڪرايو ته نوجوان ايڌي اتي پهچي ويو. ايڌي صاحب پنهنجي آتم ڪٿا ۾ ٻڌائي ٿو ته؛ ”با اثر ماڻهن جي تقريرن ۽ هڪ ٻئي کي ساراهڻ واري مشق پوري ٿيڻ ۽ زندهه باد جي نعرن کان پوءِ مان حاضرين منجهان پنهنجي جاءِ تان اٿي بيٺس ۽ ڪجهه ڳالهائڻ لاءِ اجازت گهريم. مان هڪ گمنام شخص هئس. غير اهم هوندي به شاهوڪارن ۽ بااثر ماڻهن اڳيان ڳالهائڻ لاءِ زور ڀرڻ جي ردعمل طور هجوم ۾ بيچيني پکڙجي وئي. وڏن صاحبن جا ايجنٽ پنهنجي جاين تان اٿي رڙيون ڪرڻ لڳا ته تون پاڻ کي سمجهين ڇاٿو، ويهي رهه، نه ته توکي ٽنگو ٽالي ڪري ٻاهر اڇلي اينداسين. اتي موجود ماڻهن منجهان ڪنهن رڙ ڪري چيو ته، ڳالهائڻ ڏيوس، ٻڌو ته چوي ڇاٿو! ڪجهه ماڻهن ٽهڪ ڏنا ته ڪجهه ماڻهن مون کي دڙڪا ڏنا. منهنجي اڳيان اهي ماڻهو ويٺل هئا، جن کي قائد اعظم محمد علي جناح پاڪستان جي معاشي ترقيءَ لاءِ اهم سڏيو هو. ٿڌو ساهه کڻي کين خيراتي ڪمن بابت پنهنجا خيال ٻڌائي، سندن طريقي کي رد ڪندي چيم ته توهان بيواهن ۽ يتيمن آڏو ڪجهه سِڪا اڇلائي کين سدائين لاءِ اپاهج ٿا بڻايو، پر سندن مستقل بحاليءَ لاءِ ڪجهه به نٿا ڪيو. توهان چاهيو ٿا ته، حالتن جا ماريل اهي ماڻهو هر مهيني توهان جي اڳيان گيسيون ڪندا رهن. توهان پنهنجي امداد عيوض سندن اکين ۾ احسانمنديءَ جا تِرورا ڏسڻ جا بکيا آهيو. سلائي مشينون ۽ پراڻا ڪپڙا ڏيڻ وارن پروگرامن تي وڏا خرچ ڪري شهرت حاصل ڪرڻ ٿا چاهيو. وري پئسا خرچ ڪري اهي خبرون ۽ تقريرون اخبارن ۾ ٿا ڇپرايو ته جيئن، جن ماڻهن توهان جا ٺٺ ٺانگر پروگرامن ۾ ناهن ڏٺا، انهن کي اخبارن وسيلي خبر پئجي سگهي. انهيءَ طريقي سان عزت نٿي ماڻي سگهجي. اهو عوامي ڀلائيءَ وارو ڪم ناهي. اهو نه خدا واسطي آهي نه ان جي مخلوق لاءِ. اهو عمل فقط پنهنجي شهرت وڌائڻ جو ذريعو آهي.“ اهو چوڻ کان پوءِ ايڌي صاحب ٻڌائي ٿو ته، ”جوتن، ڪرسين ۽ لٺين جو وسڪارو شروع ٿي ويو... هو منهنجي توهين ڪري رهيا هئا، منهنجي اسٽيج تان لهڻ لاءِ رڙيون ڪري رهيا هئا. اسٽيج تان لهي مون پنهنجي بانٽوا جي نوجوان دوستن ڏانهن حمايت لاءِ نهاريو پر هنن نظرون ڦيرائي ڇڏيون... جيئن ته مان سيٺين جي ڪم جو نه هئس، ان ڪري مون کي اتان هليو وڃڻ ۽ وري ڪڏهن به دسپينسريءَ تي نه اچڻ جو حڪم ڏنو ويو.“ نوجوان ايڌي شهرت جي بکين سيٺين جي محفل مان ته هليو ويو، پر هو انهن سيٺين لاءِ بغاوت جو عملي نمونو ۽ هڪ وڏو چئلينج بڻجي ويو. اهو چئلينج اڳتي هلي هڪ مشن بڻجي ويو. اهڙو مشن، جيڪو انسانيت جي درد جو درمان ٿي پيو. انسانيت جي خدمت جي نالي تي اخبارن ۾ فوٽو ڇپرائڻ جهڙي سستي شهرت جا بکيا اهي سيٺيون ته مري کپي ويا ۽ اڄ انهن جو نالو وٺڻ وارو ڪير به ناهي، پر اهو غريب شخص عبدالستار ايڌي، جنهن پان جي مانڊڻي هلائڻ کان وٺي ڪپڙي جي دڪان تي نوڪري ڪرڻ، ۽ کير کپائڻ کان وٺي اخباري هاڪر وارا پورهيا به ڪيا هئا، انهيءَ جو نه فقط نالو سدا سلامت رهندو، پر هو لکين انسانن جي دلين ۾ به سدائين زندهه رهندو. هن جي ياد گلاب جي گلن جيان سدائين مهڪندي رهندي، ڇاڪاڻ ته نه فقط فڪر پر انسانيت جو موت به ڪڏهن نٿو ٿئي. توهان اڄ به ايڌي صاحب سان ملڻ چاهيو ته ڪنهن اهڙي نادار انسان جي دل ۾ جهاتي پائي ڏسو، جنهن جون اذيتون ايڌي صاحب جي وسيلي ختم ٿيون هجن. ڪنهن اهڙي پوڙهي عورت جي چهري جي گـُهنجن ۾ به ايڌي صاحب نظر اچي ويندو، جنهن کي سندس پُٽَ ۽ نُنهن ايڌي سينٽر ۾ اڇلائي ويا هجن. ڪنهن اهڙي انسان جي زخمن جي نشانن ۾ به ايڌي نظر اچي ويندو، جنهن کي هن رستي تان کڻي سندس زخمن تي پها رکيا هوندا. ايڌي صاحب جو نوراني چهرو توهان کي انهيءَ معصوم ٻار جي مُرڪ ۾ به نظر ايندو، جنهن کي سندس ماءُ بدناميءَ جي خوف سبب ايڌي سينٽر ٻاهران رکيل جُهولي ۾ وجهي وئي هوندي... ۽ ها، جيڪڏهن توهان وٽ درد وندي دل موجود آهي ۽ توهان ڪنهن مسڪين جي مدد ڪري سگهو ٿا ته، ايڌي صاحب جو عڪس توهان کي انهيءَ مسڪين جي اکين ۾ به نظر اچي ويندو، ڀل ته انهيءَ مسڪين جي اکين ۾ ايڌي صاحب جو اهو عڪس توهان جي شڪل صورت جهڙو ئي ڇو نه هجي! تون پنهنجي رب کان راضي- هو تو کان راضي محمود شام ”اي اطمينان پائيندڙ روح، پنهنجي رب ڏانهن واپس هل، تون ان کان راضي- هو تو کان راضي، تون منهنجي ممتاز ماڻهن ۾ داخل ٿي وڃن، منهنجي بهشت ۾ داخل ٿي وڃن.“ سورت الفجر- پاره ۳۰ بهشت جا دروازا کلي رهيا آهن، فرشتا استقبال جي لاءِ موجود آهن. ان کان وڌيڪ اطمينان حاصل ڪندڙ روح ڪهڙو ٿي سگهي ٿي، جنهن پنهنجي زندگيءَ جو هر لمحو الله تعاليٰ جي نائب يعني حضرتِ انسان جي خدمت ۾ گذاري ڇڏيو. جيڪو الله تعاليٰ جي مهرباني، ڪرم، رحم ۽ رحمت جي صفتن جو مجسم پيڪر هو. جيڪو انسان جي پيدائش کان موت تائين ان جو خيال رکندو آهي. جيڪو هن دنيا ۾ ايندڙ هر زندگي کي پنهنجي ذميداري سمجهندو آهي. لاوارث ٻارن کي به پناهه ڏيندو هو، لاوارث لاشن کي به عزت ۽ احترام سان سپرد خاڪ ڪندو هو. پهرين امانت طور تي، پوءِ جڏهن وارث ملي وڃن ته ان جي حوالي ڪري ڇڏيندو هو. هن انسان کي انسان سمجهي، ان جي سلامتي جي ڳڻتي هئي. اهو نه ڏٺو ته اهو مسلمان آهي يا غير مسلم، پاڪستاني آهي يا غير ملڪي، پنجابي آهي يا سنڌي، پختون آهي يا سرائيڪي، بلوچي آهي يا ڪشميري، گلگتي آهي يا اردو ڳالهائيندڙ يا ٻي ڪنهن ٻولي وارو. جيڪو صرف اهو ڏسندو هو ته هو الله تعاليٰ جي مخلوق آهي. هن جو آغوش صرف انسان جي لاءِ نه هو، صرف حيوان جي لاءِ نه هو، هو ته جانورن جي خدمت به انهيءَ خلوص ۽ عقيدت سان ڪندو هو. ان جي زخمن تي به مرهم اهڙي طرح رکندو هو. هو اسان سڀني جي گناهن جو ڪفارو ادا ڪري رهيو هو. هو اسان سڀني جي غفلتن جي تلافي ڪري رهيو هو. هو حڪمران نه هو، پر هو سڀ فرض سرانجام ڏيندو هو، جيڪا حڪومتي سربراهن جي ذميداري آهي، هو بلدياتي ادارو نه هو پر هو سڀ فرض نڀائي رهيو هو، جيڪو ميونسپل ڪميٽين سان منسوب آهي. هو اسان مان هو پر هُن ۾ ڪا خامي نه هئي، جنهن جا اسان حقدار هوندا آهيون. هو اسان مان هو، پر هو سراپا خير هو. سراپا درد هو. ۱۹۷۰ع جي ڏهاڪي کان پهرين پاڪستان ريڊ ڪراس جي ايمبولينسن جو انتظار ڪندو هو. ڪراچي جي بسم الله بلڊنگ ڪِرڻ وقت اهو فرشتو سامهون آيو هو، پوءِ ته هن جو درد وکرندو رهيو، سڀ کان وڏي شهر ۾ ڪهڙي طرح ايمبولينسن ۽ رضاڪارن جو هڪ دائرو ڦهلجندو رهيو. آسمان جي اک ڏسندي رهي ته هن مملڪتِ خداداد ۾ جتي ظالمن جابرن جو تسلط آهي، جتي شقي القب جاگيردار آهن، فرعونيت جا پيروڪار سردار آهن، جتي رعايا جو خون پيئندڙ حڪمران آهي، جتي ڪڏهن باوردي آمر اڇي ۽ ڪاري جا مالڪ بڻجي ويندا آهن، جتي ڪڏهن چونڊيل آمر وڏي مينڊيٽ سان گڏ اسان جي قسمت جو فيصلو ڪندا آهن، جتي ڪڏهن چونڊيل آمر مذهب جي نالي تي انسانن کي ورهائيندو ويندو آهي، جتي فرقن جي حوالي سان الله جي پيارن جو خون وهايو ويندو آهي، جتي واپاري، صنعتڪار خريدارن جا کيسا ڪٽيندا آهن، جتي ڊاڪٽر اسٽريچر تي مريضن جي ساهن جي قيمت وصول ڪندا آهن، جتي ماڻهو حادثن ۾ شديد زخمي ٿيلن کي تڙپندي ڇڏي هليا ويندا آهن. جتي ڪڏهن مذهب جي نالي تي باهه ۽ پاڻي جي راند کيڏي ويندي آهي، جتي مختلف مسلڪ هجڻ تي مسيحائن کي تيغ ڪيو ويندو آهي. جتي خاموش اڪثريت آواز بلند ڪرڻ سان ڊڄندي آهي، هن جو نالو سلامتي جي علامت بڻجي ويو آهي. جتي باهه لڳندي هئي، خون وهندو هو، لاش ڪرندا هئا، اُتي هن جون ايمبولينس گاڏيون ئي پهچي وينديون هيون، هُن درد مند جو ساٿ ڏيڻ جي لاءِ پاڪستاني ڪنڊ ڪڙڇ کان دردمند نوجوان بزرگ هن قافلي جو حصو بڻجندا رهيا. هن مملڪت جي ماڻهن جي فطرت ۾ جيڪو به نيڪي جو عنصر هو، اهو ان عظيم شخص جي اداري جي ڪري معاشري جي خدمت جو سبب بڻجي ويو. پئسي وارا پنهنجي مغفرت جي لاءِ هن کي ڪروڙين رپيا ڏيڻ لڳا، پنهنجون وڏيون وڏيون عمارتون هن جي نالي ڪري ڇڏيون. سڄي زندگي پنهنجي پٽن ۽ نياڻين کي پنهنجي جگر جو خون ڏيندڙ ماءُ پيءُ کي جڏهن پٿر دل اولاد بار سمجهڻ لڳو ته هن پنهنجا دروازا انهن لاءِ کولي ڇڏيا. پڙهيل لکيل هستيون پنهنجي پوڙهائپ هتي اطمينان سان گذارڻ لڳا، انهن جو احترام ڪيو ويندو هو، انهن کي آرام ۽ اطمينان سان گڏ کاڌو به کارايو ويندو هو. غريبن ۽ نادارن جي بک مٽائڻ جي لاءِ دسترخوان به وسيع ٿيندا رهيا، پاڪستان ۾ ئي نه پر پاڪستان کان ٻاهر به هو انسانيت جي تحفظ جي لاءِ پهچڻ لڳو، حڪومتن هن کي بغير ويزا پنهنجي سرحدن ۾ داخل ٿيڻ ڏنو. دنيا حيران ٿيندي هئي ته غافلن، منافقن، ظالمن، فريبين، خود غرضن ۽ هر روح کي موت جو ذائقو چکڻو آهي، هڪ ڏينهن سڀني کي وڃڻو آهي، پر جڏهن عبدالستار ايڌي جهڙا انسان سفرِ آخرت کانپوءِ پنهنجي خالقِ حقيقي جي حضور ۾ پيش ٿيندو آهي ته آواز ايندو آهي: ”اي اطمينان پائيندڙ روح پنهنجي رب ڏانهن واپس هل، تو هن کان راضي- هو تو کان راضي، تون منهنجي ممتاز ماڻهن ۾ داخل ٿي وڃ، منهنجي جنت ۾ داخل ٿي وڃ..“ ايڌيءَ جي ايمانداري سبتيون ڳالهيون ثريا ڪپري-آمريڪا گذريل ڏيڍ مهيني ۾ ڪجهه ماڻهو دنيا مان لاڏاڻو ڪري ويا، جن تي لکڻ وقت ماڻهو سوچ ۾ پئجي ويندو آهي ته هن جبل جيڏي ڊگهي شخصيت تي ڇا لکجي؟ ۳ جون ۲۰۱۶ع تي محمد علي دنيا کي الوداع چيو ته هاڻ ۸ جولاءِ تي عبدالستار ايڌي دنيا مٽائي ويو. جيڪي ماڻهو صرف پاڪستان جي حالتن کان واقف آهن، انهن کي حيرت ٿي سگهي ٿي ته محمد علي ۽ عبدالستار ايڌي هڪ جهڙي ئي عادتن جا مالڪ هئا، ٻنهي کي دنيا ۾ رائج اڻ برابري واري نظام خلاف ويڙهه ڪرڻ جي صلاحيت هئي. محمد علي کي پئسا سندس باڪسنگ ۽ شهرت جي ڪري مليا پر ايڌي صاحب پنهنجي ايمانداري جي ڪري هڪ اهڙي ملڪ جي ماڻهن کي Lord Macaulay جي ڏنل تعليم (جيڪا غريب سان گڏ ويهڻ کي ناپسند ڪرڻ سيکاريندي آهي، انهن کي هر ڪنهن محفل ۾ شامل نه ڪرڻ، انهن کي بي وقوف ٺاهي انهن جا پئسا ڦٻائڻ جا نت نوان طريقا سيکاريندي آهن) جي ابتڙ انهن ماڻهن جون عادتون مٽائي غريبن جي مدد ڪرڻ تي راضي ڪيو ۽ هڪ بي ايماني تي ٻڌل ملڪ اندر ايمانداري سان ادارا جوڙڻ جو مثال قائم ڪيو، اها ايمانداري جيڪا مسلمانن جي سڃاڻپ هئي ۽ ان تي هاڻي خود مسلمان حيران آهن! آهي نه عجيب ڳالھه، يعني هنن کي ياد ئي ناهي رهيو ته هندوستان ۽ سنڌ جون حالتون ڪهڙيون هيون ۽ يورپ ڪيترو ڪنگلو ۽ بي ايمان هيو. اڳ سڄي دنيا جا مسلمان ائين ئي ايماندار هئا، جهڙا سنڌ جا ماڻهو آهن ۽ جهڙو ايڌي صاحب هيو ۽ ان ڪري ئي هندوستان دنيا جو امير ترين ملڪ هيو ۽ گورن جا ملڪ گندگي جو ڍير هيا جتي غريبن جو استحصال ڪيو ويندو هو، بيواهن جا حق کاڌا ويندا هيا ۽ پئسن جي ونڊ بي ايماني سان ڪيو ويندو هئو. پر Lord Macaulay کي ديسين جا پئسا ڦري، هندوستان کي ڪنگلو ڪري ۽ ديسين کي غلام ٺاهڻ لاءِ بي ايمانن جو ٽولو کپندو هيو، جيڪو انگريزن جي وڃڻ کان پوءِ به انگريزي غلامي ۾ رڌل هجي ۽ ملڪ کي قرضي ۽ اپاهج ڪري رکي سو ان ڪري هن فارسيءَ بدران انگريزي آڻي، سمورو نصاب مٽائي ڇڏيو ۽ جيڪي به شهر هندوستان ۾ سهڻا سهڻا اڏيل هيا، انهن کي گهڻي ڀاڱي سنڌ جي حيدرآباد واري قلعي وانگر ڊاهي پٽ ڪيو ته ايندڙ نسل کي اهو ٻڌائجي ته توهان ته ڪجھه به نه ٿا ٺاهي سگهو، سڀ ڪجھه اسان توهان کي سيکاريو آهي. نتيجي ۾ هندوستاني ۽ سنڌي غريب ٿي ويا ۽ ڪنگلا انگريز رئيس ٿي اڀريا! هن وقت جيڪي اسٽبلشمينٽ ۾ ويٺل آهن، اهي انهيءَ سوچ جا پيروڪار آهن ته ايڌي جهڙا “اڻ پڙهيل” ماڻهو ته هنن جا غلام آهن، اصل شيءِ ته انگريزن جي ٽئڪنالاجي آهي، جيڪا روز نيون ايجادون ڪندا رهن ٿا. اها ٽئڪنالاجي انگريزن ايجاد ڪئي ئي ناهي پر چوري ڪئي آهي پر پاڻ ان بحث ۾ في الحال نه ٿا وڃون. ايڌي صاحب جو جنم بانٽوا جي پتڪڙي علائقي ۾ ٿيو، جيڪو ان وقت جهونا ڳڙھه رياست جو حصو هو، جتي ڪنهن وقت ۾ بي نظير ڀٽو صاحبه جو ڏاڏو سر شاهنواز ڀٽو وزير اعظم رهي چڪو هيو. ان بانٽوا مان ايڌي صاحب سنڌ جي عاليشان طور اڏيل راڄڌاني واري شهر ڪراچي ڏانهن هجرت ڪري آيو، جتي هندوستان جي بهار صوبي جا ماڻهو به گهڻي تعداد ۾ لڏي آيا. سنڌ ڌرتي هر ڪنهن کي خوش آمديد چيو ڇو ته سنڌ ڌرتي اسلام ۽ صوفي سوچ جو مرڪز آهي، جتي ٻولي، نسل، رنگ ۽ پئسي جي حساب سان سلوڪ ڪرڻ ۽ بي ايماني کي گناهه ڪبيره سمجهيو ويندو آهي ۽ ايڌي صاحب ان جذبي کي مان ڏنو. اهو ان ڪري هو ته کيس سندس ماءُ طرفان اها ئي تربيت ڏني وئي، جيڪا هڪ سچي مسلمان ماءُ پنهنجي ٻار کي ڏيندي آهي. سندس ماءَ کيس ٻه آنا ڏئي اهو چوندي هئي ته هڪ آنو تنهنجو ۽ ٻيو آنو ڪنهن ٻئي کي ڏجانءِ، مطلب ته ايڌي صاحب کي ڪوڙ ڳالهائڻ سيکاريو ئي نه ويو. هو فقط ايمانداري سکيو. مان ذاتي طور اهو ڄاڻان ٿي ته ٻار کي پالڻ جو طريقو ئي ان کي انسان ٺاهيندو آهي، امريڪا جون ڊگريون کيس انسان نٿيون بڻائين. منهنجي ناني حاجي سوڀي ڪپري هڪ ولي الله گهراڻي ۾ اک کولي، جتي کيس سندس ماءُ بنا وضوءَ جي کير نه ڏيندي هئي. سو اهو ٻار اڳتي هلي پنهنجي ابن ڏاڏن وانگر هڪ پرهيزگار، سڄي رات عبادت ڪرڻ وارو ڪامل انسان ٿيو، جنهن کي ساري اسين گورن جي تعليم وارا صرف ڳوڙها ڳاڙي سگهون ٿا ته ڪاش اسين گورن جي ملڪ جون ڊگريون وٺڻ تي پئسا خرچڻ بدران کانئس ڪجھه علم سکون ها ڇو ته امريڪي ڊگرين سان اسين سندس عظمت تي پهچي نٿا سگهون. سندس زندگي لطيف جي هن بيت وانگر هئي جنهن ۾ هو چوي ٿو ته، الف گڏي ميم سيِن، جَني وڌو پيٽ، ڏاتار ۽ منگتو، ٻئي مٺايون ميٽ، ڏاتار مُٺ هيٺ، مٺ مٿانهين منڱڻي. محنت جو ثمر ضرور ملندو آهي. جيڪو ماڻهو سڄي رات خدا جي عبادت ڪري ٿو ته ولايت جون اعليٰ منزلون ماڻي ٿو، جيڪڏهن ڪو ماڻهو ايڌي صاحب وانگر انسانن جي خدمت ۾ ڏينهن رات هڪ ڪري ٿو ته ان کي جيئري ئي ان جو ثمر ملي ٿو. اڄ پاڪستان جي وڏن شهرن جا ماڻهو ايڌي صاحب جي ايمانداري تي حيران آهن، ڇو ته هنن جي تربيت اهڙي طريقي سان ٿي رهي آهي، جو هنن کي اها ڳالھه عجيب لڳي رهي آهي، پر اها ئي اها واٽ آهي، جنهن تي هلي هڪ عزت ماڻي ٿو، پاڪستان جا اعليٰ عهديدار جڏهن امريڪا اچن ٿا ته هنن کي امريڪي حقارت سان ڏسن ٿا، حالانڪ هو انگريزي اسڪولن ۾ پڙهيل آهن، سندن عورتون گورن جي نقل ڪندي ابو جهل جي زماني جا مختصر ڪپڙا پائي اهو سمجهن ٿيون ته گورا هنن جي عزت ڪندا، پر هنن کي جلد ئي اندازو ٿي ويندو آهي ته اها هنن جي ڀل آهي، پر اهي ساڳيا امريڪي يا يورپي حڪمران ۽ ڪامورا ايڌي صاحب کي حقارت سان ڏسڻ جي جرئت نه ٿا ڪري سگهن. ايڌي صاحب هن وقت سنڌ جي راڄڌاني جي علائقي سهراب ڳوٺ ۾ ستل آهي، پر اسان کي اهو چئي ويو آهي ته محنت، ايمانداري، وقت جي پابندي ڪيو ته ملڪ کي نه ڪو لهر، نه ڪو لوڏو. ڇو ته هي دنيا فاني آهي ۽ آخر ۾ صرف هر ڪنهن جي ڳالھه وڃي رهندي آهي. اڄ نه اوطاقن ۾، طالب تنوارين، آديسي اٿي ويا، مڙهيون مون مارين، جي جيءَ کي جيارين، سي لاهوتي لڏي ويا. عظيم تر ايڌي مرلي ڌر ايڌي عظيم هيو، هاڻ هو عظيم تر ٿي ويو آهي. پنهنجون اکيون عطيو ڪري ويو. ايڌي پنهنجا سمورا عضوا عطيو ڪيا هيا. هن ايس آءِ يو ٽي ۾ موت کان پوءِ پنهنجا عضوا عطيو ڪرڻ جو وچن ڪيو هيو. بدقسمتي سان هن جا ٻيا عضوا عطيو نه ٿي سگهيا. ايڌي وٽ موت کان پوءِ جيڪو ڪجهه ڏيڻ لاءِ هيو، اُهي فقط اکيون هيون، جيڪي هو موت کان پوءِ به ڏئي ويو. اها آهي ڪنهن ماڻهو جي مهانتا. ايڌي مهان هيو. ان زندگيءَ ۾ هزارين لکين ماڻهن کي پنهنجو وقت، خدمتون ۽ زندگي ڏني. موت کان پوءِ به ٻن ماڻهن کي روشني ڏنائين. هاڻ به ايڌي اوهان کي ڏسي ٿو. ايڌي انهن ٻن اکين سان، هن دنيا کي ڏسندو رهندو. اوهان کي ڏسندو رهندو. عبدالستار ايڌي ايس آءِ يو ٽي ۾ ۱۰ سال ايندو رهيو. انتهائي سادگي، ماٺيڻو، قناعت پسند ۽ خدمتگار. ايڌي ڪڏهن به خاص ورتاءُ جو متلاشي نه رهيو. ڊاڪٽر اديب رضوي هن جي عزت ڪندو هيو ۽ هو اديب رضوي جي عزت ڪندو هيو ۽ هو اديب رضوي جي ڳالهه رکندو هيو. هڪ دفعي هو ڊائلاسس ڪرائڻ لاءِ نه آيو. ڊاڪٽر اديب رضويءَ ان کي فون ڪيو ته ان جي ڊائلاسس تمام ضروري آهي. پوءِ به اچڻ نه پئي چاهيائين. بقول ان جي پٽ فيصل ايڌي جي ته ايڌي صاحب ڪڏهن ڪڏهن ضد به ڪندو آهي ۽ جڏهن ضد ڪندو آهي ته پوءِ هو ڪنهن جي به نه ٻڌندو آهي. اديب صاحب کي پاڻ ان جي گهر اچڻو پيو. جيڪو همراهه ڊاڪٽر اديب رضوي سان گڏ ان جي گهر ويو. ان ٻڌايو ته ايڌي صاحب جو گهر انتهائي سادو ۽ بغير ڪنهن لوازمات جي هيو. تنهن ڏينهن هڪ ٽي وي چينل تي ٻڌم ته هڪ دفعو هن تجزيه نگار کان پڇيو ته مون مان تو کي ڌپ ته ڪو نه ٿي اچي؟ همراهه پڇيو ته هو ائين ڇا لاءِ ٿو پڇي ته ايڌي صاحب وراڻيو ته جسم تي پهريل ڪپڙن جو جوڙو گذريل هڪ مهيني کان پهريو اٿم تنهن ڪري هو پڇي ٿو. اهو هيو ايڌي. خدمت اهو ئي ڪري سگهندو، جيڪو پاڻ کي وساريندو، پنهنجي سک کي وساريندو. ايڌيءَ پاڻ کي وساريو، پنهنجي آرام ۽ سک کي وساريو. تڏهن ان ايڌي چورايو. هڪ اندازي مطابق پاڪستان ۾ ۱۳ لک ماڻهو اکين جي روشنائي کان محروم آهن. انهن کي روشنائي کپي. انهن کي اکيون کپن. ۱۵۰ هزار کان وڌيڪ ماڻهو هر سال بڪين، جگر، دل، لبلبو جي مستقل بيمارين ۾ مبتلا ٿين ٿا. انهن کي دل، جگر ۽ بڪيون کپن. اهي ڪير ڏيندو؟ ايڌي جي رستي تي هلڻ وارا، اڳتي اچن. فقط ايڌي جي واهه واهه ڪرڻ سان ڪجهه نه ورندو. ايڌي جي رستي تي هلڻ سان، هر ايڌيءَ کي مان ڏئي سگهبو. ايڌي عظيم مان عظيم تر ٿي ويو. هن ٻن ماڻهن کي دنيا ٻيهر ڏسڻ جي قابل بڻايو. ايڌي، ايمبولينس تي ايندو هيو. خاموشيءَ سان انتظار گاهه ۾ ويهندو هيو. ڪنهن خاص ورتاءَ جي خواهش ڪڏهن نه ڪيائين. جڏهن ڊائلاسس شروع ٿي ته پاڻ چئي ڪري پنهنجي ڊائلاسس ان ئي جڳهه تي ڪرايائين جتي ٻين سڀني جي ڊائلاسس ٿيندي هئي. هڪ دفعو هن چيو ته مان وڏن ماڻهن وٽ چندو وٺڻ ناهيان ويندو. مون کي جڏهن به پئسن جي ضرورت هوندي آهي ته مان رستي تي ڪشتو جهلي بيهندو آهيان ۽ ماڻهو پاڻ مون کي پئسا ڏئي ويندا آهن. ايڌي گهٽ ڳالهائيندو هيو. هن ڪڏهن پنهنجي شان ۾ پروگرام نه ڪرايا. ڪڏهن ڪو اشتهار نه ڇپرايو. ايڌي انسانيت جو علمبردار هيو ۽ هميشه رهيو. شال ايڌي جون اکيون هميشه چڱو ڏسن. عبدالستار ايڌي انسان ذات جو بي لوث خدمتگار ابراهيم لاشاري جئين ته سياڻن سچ چيو آ ته؛ ”چڱو انسان ڪڏهن به ڪو نه ٿو مري. هو پنهنجي زندگي ۾ جيڪا نيڪي يا ڪم ڪري ٿو، انهيءَ جي عيوض سندس نالو قيامت تائين زندهه رهي ٿو.“ اهڙيءَ ريت ۸ جولاءِ ۲۰۱۶ع تي عظيم ڪردار جو مالڪ عبدالستار ايڌي هي سونهن ڀريو سنسار ڇڏي هميشه لاءِ پاڻ کي تاريخ ۾ امر ڪري وڇڙي ويو. پر پاڻ هاڻ هميشه امر ڪردار واري حيثيت سان ياد ايندو رهندو، هن دنيا منجهه ڪيترائي عظيم ۽ ڀلارا انسان ٿي گذريا آهن، جن پنهنجي سڄي زندگي انسان ذات جي خدمت ڪندي گذاري آهي اهڙن انسانن منجهان غريبن، يتيمن جو يار انسان ذات جو بي لوث خدمتگار دنيا جي عظيم هستي ناليوارو سماج سڌارڪ عبدالستار ايڌي پڻ هڪ آهي. عبدالستار ايڌي سال ۱۹۲۸ع ڌاري گجرات رياست جي جهونا ڳڙهه جي ڀرسان هڪ ڳوٺ بانٽوا جي نيڪ مرد شخصيت عبدالشڪور ايڌي جي گهر کان زندگي جو حسين سفر شروع ڪيو هو سندس امڙ جو نالو غربي! هو سندس والد ڪپڙي جو واپاري هو، عبدالستار ايڌي يارنهن سالن جو ٿيو ته سندس مٺڙي امڙ شگر جي مرض ۾ مبتلا ٿي وئي ۽ شگر جي مرض ڪري سندس مٿان فالج جو سخت حملو ٿي پيو هن ان زماني ۾ پنهنجي امڙ جي بي حد خدمت ڪئي. ايڌي صاحب کي ننڍپڻ کان ئي ٻين جي خدمت ڪرڻ جو قائل هوندو هو. سندس والد عبدالشڪور ايڌي صاحب اسڪول ۾ داخل ڪرايو پر پڙهڻ سان ڪابه دلچسپي نه هوندي هيس، سڄو ڏينهن راند روند تي ڌيان هوندو هيس. هڪ ڏينهن سندس استاد عبدالستار ايڌي کي ڪلاس جو مانيٽر بڻايو تنهن بعد پڙهڻ سان وري دلچسپي وڌيس. هن عظيم انسان جي تربيت به امڙ جي هٿن ۾ ٿي ڇو جو والد واپاري هجڻ ڪري اڪثر گهر کان ٻاهر رهندو هو عبدالستار ايڌي کي ننڍي هوندي مسڪينن، غريبن، ۽ ذهني اپاهج انسانن سان بيحد همدردي هوندي هئي. يارهن سالن جي عمر کان نماز ۽ روزي جو پابند هوندو هو پر ڪڏهن به مذهبي انتها پسند نه رهيو، ننڍي عمر ۾ مشهور واپاري سيٺ حاجي عبدالله نالي جي دوڪان تي ۵ رپيا پگهار تي مزدور ٿي بيٺو، هي ڪپڙن جا تاڪيا پٺن تي کڻي گهر گهر وڃي وڪڻندو هو، هن هڪ ننڍڙو دوڪان به کوليو هو هن ۱۵ سالن جي عمر ۾ رسمي تعليم پوري ڪئي، عبدالستار ايڌي ننڍي هوندي گجراتي اخبارن جو مطالعو پڻ ڪندو هو هو بمبئي سماچار ذريعي مارڪس ۽ لينن جي نظريي کان واقف ٿيو، سندس ذهن ۾ تبديلي مئڪسم گورڪي جي ناول (ماءُ) آندي سندس من ۾ ٻين جي خدمت ڪرڻ جو جذبو وڌي ويو. پاڪستان قائم ٿيڻ بعد هندو مسلم فسادن جي خطري سبب ٽيهه هزار ميمڻن سان گڏجي هن جو خاندان سندس ڏاڏو حاجي رحمت الله پاڪستان هجرت ڪري ڪراچي جي پسگردائي ملير ۾ اچي رهيا، هن سال ۱۹۵۱ع ڌاري پنهنجي گڏ ڪيل پيسن منجهان هڪ ننڍڙو دڪان خريد ڪيو، هڪ ڊاڪٽر جي مدد سان هڪ ننڍڙي ڊسپينسري پڻ کولي ورتي جتي هن طبي امداد جي سکيا پڻ ورتي. شروع شروع ۾ هي ڊسپينسري جي سامهون پيل هڪ بينچ تي ئي سمهي آرام ڪندي نظر آيو. سندس خيال هو ته جيئن ضرورت پوڻ واري انسان جي مدد ڪرڻ لاءِ ترت پهچي سگهان. سال ۱۹۵۷ع ڌاري جڏهن ڪراچي شهر ۾ هڪ وڏي پيماني تي وبا (فلو) جو مرض ڦهليو هو ته عبدالستار ايڌي ترت فوري طور تي پنهنجون خدمتون پيش ڪيون. هن ڪراچي جي هر هنڌ مختلف هنڌن تي خيما کوڙي وس آهر خدمت ڪري مريضن کي مفت دوائون پڻ ڏنيون، اهڙي فلاحي ڪم ۾ دولتمند ماڻهن عبدالستار ايڌي جي تمام گهڻي دل کولي مدد ڪئي. ان زماني ۾ ان چندي جي پئسن منجهان عبدالستار ايڌي ڊسپينسري واري سڄي جاءِ خريد ڪري ان ئي جاءِ تي هڪ ويم گهر (ميٽرنٽي سينٽر ۽ هڪ نرسن جي تربيت لاءِ اسڪول کوليائين، انهي زماني ۾ ايڌي فائونڊيشن جو بنياد وڌائين، ان زماني ۾ هڪ ڪاروباري شخصيت هن عظيم انسان کي جهجي امداي رقم ڏني جنهن منجهان هن هڪ ايمبولينس خريد ڪئي جيڪا هو پاڻ هلائيندو هو. بي بي سي جي رپوٽ موجب سال ۲۰۰۲ع کان ۲۰۰۸ع تائين سڄي پاڪستان ۾ ايڌي سينٽر تمام گهڻي حد تائين سماجي ڪمن ۾ مصروف رهيا آهن هن وقت اٽڪل ۶۰۰ کان مٿي ايمبولينس گاڏيون سڄي ملڪ جي سينٽرن تي موجود آهن ان کان علاوه هوائي سروس پڻ حاصل اٿن جيڪا ڪنهن به وقت حادثي ۾ ترت طبي سهولتن سان گڏ تيار رهي ٿي تنهن کان سواءِ ڪيترن ئي شهرن منجهه ڪلينڪون، ميٽرنٽي هوم، پاڳل خانا، پناهه گاهون، ۽ اسڪول پڻ کوليا ويا آهن. ايڌي فائونڊيشن هر مشڪل گهڙي ۾ سڄي دنيا ۾ مدد فراهم ڪندو رهي ٿو، هي انسان ذات جو هڏڏوکي عبدالستار ايڌي پاڻ خود وڃي امدادي سرگرمين ۾ حصو وٺندو هو. ايڌي فائونڊيشن پاڪستان کان علاوه دنيا جي مختلف ملڪن بوسنيا، افغانستان، عراق، چيچنيا، سوڊان، ايٿوپيا ۽ قدرتي آفت سٽيل ٻيٽن سماترا ۽ انڊومان ۾ به ڪم ڪندي رهي آهي. ۱۶آگسٽ ۲۰۰۶ع ۾ عبدالستار ايڌي جي گهرواري ميڊم بلقيس ايڌي ۽ ڪبري ايڌي انٽرنيشنل ايمبولينس فائونڊيشن پڻ قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو هو، جنهن تحت ايران، آمريڪا، شام، اسرائيل، ڀارت، بنگلاديش، برطانيا، سميت امير توڙي غريب ملڪ ۾ ايڌي کي ايمبولينس عطئي طور ڏني وئي. سال ۱۹۹۷ع جي عالمي رڪارڊ (گنيز بڪ آف دي ورلڊ رڪارڊ) موجب ايڌي فائونڊيشن جي ايمبولينس سروس کي دنيا جي وڏي مان وڏي سروس قرار ڏنو ويو ان کان علاوه بنا ڪنهن موڪل جي ايڌي کي ڪم ڪرڻ جي مڃتا پڻ مليل آهي، عبدالستار ايڌي سياست پڻ ڪئي سال ۱۹۶۴ ڌاري هن صدر ايوب خان خلاف محترمه فاطمه جناح جو ساٿ ڏنو، بعد ۾ ٿورو عرصو خاموش ٿي ويٺو پر ۱۹۷۰ع ۾ هن ٻيهر سياست ۾ حصو ورتو مڱر قومي ۽ صوبائي اسيمبلي جي ٻنهي سيٽن تي کيس شڪست ملي، عبدالستار ايڌي ۱۹۶۵ع ۾ ايڌي ڊسپينسري ۾ نرس طور ڪم ڪندڙ بلقيس کي شادي ڪرڻ جي آڇ ڏني جيڪا بلقيس اها آڇ قبول ڪري سال ۱۹۶۶ع اپريل جي ۱۹ تاريخ تي عبدالستار ايڌي ۽ بلقيس ايڌي شادي جي ٻنڌڻ ۾ ٻڌجي ويا. عبدالستار ايڌي کي مڃتا طور ڏيهه پرڏيهه ۾ ڪيترائي ايوارڊ ۽ اعزاز سان نوازيو ويو حڪومت پاڪستان هن انسانيت جي هڏڏوکي خدمتگار شخص لاءِ امن جي نوبل انعام لاءِ به نامزد ڪيو هو، ايڌي کي سال ۱۹۸۸ع ۾ لينن ايوارڊ پڻ مليو تنهن کان سواءِ اٽلي، آمريڪا، ڪوريا، ڀارت، يواي آي ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ ايوارڊ ڏنا ويا هئا. سنڌ حڪومت سال ۱۹۸۹ع ۾ پڻ عبدالستار ايڌي کي ننڍي کنڊ جي عظيم سماج سڌارڪ ايوارڊ ڏنو ايڌي پرڏيهه ۾ سماجي ڪمن ڪرڻ تي گرفتارين ۽ غير قانوني حراست کي پڻ منهن ڏنو، انسان ذات جو وڏو خدمت گار، امن جو علمبردار انتهائي سادي شخصيت جو مالڪ هو ڪڏهن به غرور نه ڪيائين ٻن وڳن کان وڌيڪ ڪپڙا نه رکندو هو، هو سدائين سادي زندگي گذارڻ جو قائل هو. هن عظيم انسان ايڌي ڪلينڪ مٿان ٺهيل ٻن ڪمرن جي گهر ۾ سڄي زندگي گذاري ڪڏهن به عيش عشرت جي حوس نه لڳس هميشه عيد جي ڏينهن بي سهارن سان گڏ عيد گذاريندو هو، انسانيت جو هي خدمتگار عبدالستار ايڌي گذريل ڏهن سالن کان گڙدن جي تڪليف ۾ مبتلا ٿي ويو هو، سال ۲۰۱۳ع کان ايس آءِ يو ٽي منجهان ڊائيلاسز ڪرائيندو رهيو پر صحت سندس ساٿ ڇڏي ڏنو. يتيمن جو يار انسان ذات جو سچو خدمدگار عبدالستار ايڌي ۸۸ سال ۶ مهينا ۷ ڏينهن زندگي جا پل گذاري هزارين يتيمن ۽ هزارين بي سهارا انسانن ۽ سڄي دنيا کان ۸ جولاءِ ۲۰۱۶ع جمعي جي ڀلاري ڏينهن موڪلائي هميشه هميشه لاءِ راهه رباني ٿي ويو گهر واري سميت چئن ٻارن فيصل ايڌي، ڪبري ايڌي، زينت ايڌي، ۽ الماس ايڌي سميت ڪروڙين ماڻهون سوڳوار ڇڏي ويو. سندس سرڪاري اعزاز سان نيشنل اسٽيڊيم ۾ نماز جنازا ادا ڪرڻ بعد وصيعت موجب ايڌي وليج ڪراچي ۾ مٽي ماءُ حوالي ڪيو ويو، ياد رهي ته هن عظيم انسان ۲۵ سال اڳ پنهنجي قبر پاڻ تيار ڪرائي هئي ۽ وصيعت پڻ ڪئي هئي ته مون کي پهريل ڪپڙن ۾ ئي دفنايو وڃي. هي عظيم انسان ته هاڻ اسان وٽ ناهي رهيو پر سندس ڪيل خدمتون هميشه هميشه لاءِ ياد رهنديون. اڄ ۸ جولاءِ ۲۰۱۸ع تي سندس ٻي ورسي ملهائي ويندي. عبدالستار ايڌي انسان ذات جو بي لوث خدمتگار ابراهيم لاشاري جئين ته سياڻن سچ چيو آ ته “چڱو انسان ڪڏهن به ڪو نه ٿو مري؛ هو پنهنجي زندگي ۾ جيڪا نيڪي يا ڪم ڪري ٿو انهي جي عيوض سندس نالو قيامت تائين زنده رهي ٿو. هن دنيا منجھ ڪيترا ئي عظيم ۽ ڀلارا انسان ٿي گذريا آهن، جن پنهنجي سڄي زندگي انسان ذات جي خدمت ڪندي گذاري آهي اهڙن انسانن منجهان غريبن، يتيمن جو يار انسان ذات جو بي لوث خدمتگار دنيا جي عظيم هستي ناليوارو سماج سڌارڪ عبدالستار ايڌي پڻ هڪ آهي. عبدالستار ايڌي سال ۱۹۲۸ع ڌاري گجرات رياست جي جهونا ڳڙھ جي ڀرسان هڪ ڳوٺ بانٽوا جي نيڪ مرد شخصيت عبدالشڪور ايڌي جي گهر کان زندگي جو حسين سفر شروع ڪيو هو سندس امڙ جو نالو غربي! هو سندس والد ڪپڙي جو واپاري هو، عبدالستار ايڌي يارنهن سالن جو ٿيو ته سندس مٺڙي امڙ شگر جي مرض ۾ مبتلا ٿي وئي ۽ شگر جي مرض ڪري سندس فالج جو سخت حملو ٿي پيو هن ان زماني ۾ پنهنجي امڙ جي بي حد خدمت ڪئي. سندس کي ننڍپڻ کان ئي ٻين جي خدمت ڪرڻ جو قائل هوندو هو. سندس والد عبدالشڪور ايڌي صاحب اسڪول ۾ داخل ڪرايو مڱر پڙهڻ سان ڪابه دلچسپي نه هوندي هيس، سڄو ڏينهن راند روند تي ڌيان هوندو هيس. هڪ ڏينهن سندس استاد عبدالستار ايڌي کي ڪلاس جو مانيٽر بڻايو تنهن بعد پڙهڻ سان وري دلچسپي وڌيس. هن عظيم انسان جي تربيت به امڙ جي هٿن ۾ ٿي ڇو جو والد واپاري هجڻ ڪري اڪثر گهر کان ٻاهر رهندو هو عبدالستار ايڌي کي ننڍي هوندي مسڪينن، غريبن، ۽ ذهني اپاهجن انسانن سان بيهد همدردي هوندي هئي. يارهن سالن جي عمر کان نماز ۽ روزي جو پابند هوندو هو مڱر ڪڏهن به مذهبي انتها پسند نه رهيو، ننڍي عمر ۾ مشهور واپاري سيٺ حاجي عبدالله نالي جي دوڪان تي ۵ روپيه پگهار تي مزدور ٿي بيٺو، هي ڪپڙن جا تاڪيا پٺن تي کڻي گهر گهر وڃي وڪڻندو هو، هن هڪ ننڍڙو دوڪان به کوليو هو هن ۱۵ سالن جي عمر ۾ رسمي تعليم پوري ڪئي، عبدالستار ايڌي ننڍي هوندي گجراتي اخبارن جو مطالعو پڻ ڪندو هو هن بمبئي سماچار ذريعي مارڪس ۽ لينن جي نظري کان واقف ٿيو، سندس ذهن ۾ تبديلي مئڪسم گورڪي جي ناول (ماءَ) آندي سندس من ۾ ٻين جي خدمت ڪرڻ جو جذبو وڌي ويو. پاڪستان قائم ٿيڻ بعد هندو مسلم فسادن جي خطري سبب ٽيھ هزار ميمڻ سان گڏجي هن جو خاندان سندس ڏاڏو حاجي رحمت الله پاڪستان هجرت ڪري ڪراچي جي پسگردائي ملير ۾ اچي رهيا، هن سال ۱۹۵۱ع ڌاري پنهنجي گڏ ڪيل پيسن منجهان هڪ ننڍڙو دڪان خريد ڪيو، هڪ ڊاڪٽر جي مدد سان هڪ ننڍڙي ڊسپينسري پڻ کولي ورتي جتي هن طبي امداد جي سکيا پڻ ورتي شروع شروع ۾ هي ڊسپينسري جي سامهون پيل هڪ بينچ تي ئي سمهي آرام ڪندي نظر آيو سندس خيال. ته جيئن ضرورت پوڻ واري انسان جي مدد ڪرڻ لاءِ ترت پهچي سگهان، سال ۱۹۵۷ع ڌاري جڏهن ڪراچي شهر ۾ هڪ وڏي پيماني تي وبا (فلو) جو مرض ڦهليو هو ته عبدالستار ايڌي ترت فوري طور تي پنهنجون خدمتون پيش ڪيون. هن ڪراچي جي هر هنڌ مختلف هنڌن تي خيما کوڙي وس آهر خدمت ڪري مريضن کي مفت دوائون پڻ ڏنيون، اهڙي فلاحي ڪم ۾ دولتمند ماڻهن عبدالستارايڌي جي تمام گهڻي دل کولي مدد ڪئي، ان زماني ۾ ان چندي جي پئسن منجهان عبدالستار ايڌي ڊسپينسري واري سڄي جاءِ خريد ڪري ان ئي جاءِ تي هڪ ويم گهر ( ميٽرنٽي سينٽر ۽ هڪ نرسن جي تربيت لاءِ اسڪول کوليائين، انهي زماني ۾ ايڌي فائونڊيشن جو بنياد وڌهائين، ان زماني ۾ هڪ ڪاروباري شخصيت هن عظيم انسان کي جهجي امداي رقم ڏني جنهن منجهان هن هڪ ايمبولينس خريد ڪئي جيڪا هو پاڻ هلائيندو هو. بي بي سي جي رپوٽ موجب سال ۲۰۰۲ع کان ۲۰۰۸ع تائين سڄي پاڪستان ۾ ايڌي سينٽر تمام گهڻي حد تائين سماجي ڪمن ۾ مصروف رهيا آهن هن وقت تقريبا ۶۰۰ کان مٿي ايمبولينس گاڏيون سڄي ملڪ جي سينٽرن تي موجود آهن ان کان علاوه هوائي سروس پڻ حاصل اٿن جيڪا ڪنهن به وقت حادثي ۾ ترت طبي سهولتن سان گڏ تيار رهي ٿي تنهن کان سواءِ ڪيترن ئي شهرن منجھ ڪلينڪون، ميٽرنٽي هوم، پاڳل خانا، پناهگاهون، ۽ اسڪول پڻ کوليا ويا آهن ايڌي فائونڊيشن هر مشڪل گهڙي ۾ سڄي دنيا ۾ مدد فرامي ڪندو رهي ٿو، هي انسان ذات جو هڏڏوکي عبدالستار ايڌي پاڻ خود وڃي امدادي سرگرمين ۾ حصو وٺندو هو. ايڌي فائونڊيشن پاڪستان کان علاوه دنيا جي مختلف ملڪن بوسنيا، افغانستان، عراق، چيچنيا، سوڊان، ايٿوپيا ۽ قدرتي آفت سٽيل ٻيٽن سماترا ۽ انڊومان ۾ به ڪم ڪندي رهي آهي. ۱۶آگسٽ ۲۰۰۶ع ۾ عبدالستار ايڌي جي گهرواري ميڊم بلقيس ايڌي ۽ ڪبري ايڌي انٽرنيشنل ايمبولينس فائونڊيشن پڻ قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو هو، جنهن تحت ايران، آمريڪا، شام، اسرائيل، ڀارت، بنگلاديش، برطانيه، سميت امير توڙي غريب ملڪ ۾ ايڌي جي ايمبولينس عطئي طور ڏني وئي. سال ۱۹۹۷ع جي عالمي رڪارڊ (گنيز بڪ آف دي ورلڊ رڪارڊ) موجب ايڌي فائونڊيشن جي ايمبولينس سروس کي دنيا جي وڏي مان وڏي سروس قرار ڏنو ويو انکان علاوه بنا ڪنهن موڪل جي ايڌي کي ڪم ڪرڻ جي مڃتا پڻ مليل آهي، عبدالستارايڌي سياست پڻ ڪئي سال ۱۹۶۴ ڌاري هن صدر ايوب خان خلاف محترمه فاطمه جناح جو ساٿ ڏنو، بعد ۾ ٿورو عرصو خاموش ٿي ويٺو مڱر ۱۹۷۰ع ۾ هن ٻيهر سياست ۾ حصو ورتو مڱر قومي ۽ صوبائي اسيمبلي جي ٻنهي سيٽن تي شڪست ملي، عبدالستار ايڌي ۱۹۶۵ع ۾ ايڌي ڊسپينسري ۾ نرس طور ڪم ڪندڙ بلقيس کي شادي ڪرڻ جي آڇ ڏني جيڪا بلقيس اهيا آڇ قبول ڪري سال ۱۹۶۶ع اپريل جي ۱۹ تاريخ تي عبدالستار ايڌي ۽ بلقيس ايڌي شادي جي ٻڌڻ ۾ ٻڌجي ويا. عبدالستار ايڌي کي مڃتا طور ڏيھ پرڏيھ ۾ ڪيترا ئي ايوارڊ ۽ اعزاز سان نوازيو ويو حڪومت پاڪستان هن انسانيت جي هڏڏوکي خدمتگار شخص لاءِ امن جي نوبل انعام لاءِ به نامزد ڪيو هو، ايڌي کي سال ۱۹۸۸ع ۾ لينن ايوارڊ پڻ مليو تنهن کان سواءِ اٽلي، آمريڪا، ڪوريا، ڀارت، يو_اي_آي ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ ايوارڊ ڏنا ويا هئا. سنڌ حڪومت سال ۱۹۸۹ع ۾ پڻ عبدالستار ايڌي کي ننڍي کنڊ جي عظيم سماج سڌارڪ ايوارڊ ڏنو ايڌي پرڏيھ ۾ سماجي ڪمن ڪرڻ تي گرفتاريون ۽ غير قانوني حراست کي پڻ منهن ڏنو، انسان ذات جو وڏو خمتدگار، امن جو علمبردار انتهائي سادي شخصيت جو مالڪ هو ڪڏهن به غرور نه ڪيائين ٻن وڳن کان وڌيڪ ڪپڙا نه رکندو هو، هو سدائين سادي زندگي گذارڻ جو قائل هو. هي عظيم انسان ايڌي ڪلينڪ مٿان ٺهيل ٻن ڪمرن جي گهر ۾ سڄي زندگي گذاري ڪڏهن به عيش عشرت جي حوس نه لڳس هميشه عيد جي ڏينهن بي سهارن سان گڏ عيد گذاريندو هو، انسانيت جي هي خدمتگار عبدالستار ايڌي گذريل ڏهن سالن کان گڙدن جي تڪليف ۾ مبتلا ٿي ويو هو، سال ۲۰۱۳ع کان ايس، آءِ، يو، ٽي منجهان ڊائيلاسز ڪرائيندو رهيو مگر صحت ساٿ ڇڏي ڏنو، يتيمن جو يار انسان ذات جو سچو خدمدگار عبدالستار ايڌي ۸۸ سال ۶ مهينا ۷ ڏينهن زندگي جا پل گذاري هزارين يتيمن ۽ هزارين بي سهارا انسان ۽ سڄي دنيا کان ۸ جولاءِ ۲۰۱۶ جمعي جي ڀلاري ڏينهن موڪلائي هميشه هميشه لاءِ راھ رباني ٿي ويو گهر واري سميت چئن ٻارن فيصل ايڌي، ڪبري ايڌي، زينت ايڌي، ۽ الماس ايڌي سميت ڪروڙين ماڻهن سوڳوار ڇڏي ويو. سندس سرڪاري اعزاز سان نيشنل اسٽيڊيم ۾ نمازي جنازه ادا ڪرڻ بعد وصيت موجب ايڌي وليج ڪراچي ۾ مٽي ماءَ حوالي ڪيو ويو، ياد رهي ته هن عظيم انسان ۲۵ سال اڳ پنهنجي قبر پاڻ تيار ڪرائي هئي ۽ وصيت پڻ ڪئي هئي ته مون کي پهريل ڪپڙن ۾ دفنايو وڃي. هي عظيم انسان ته هاڻ اسان وٽ ناهي رهيو مڱر سندس ڪيل خدمتون هميشه هميشه لاءِ ياد رهنديون. اڄ ۸ جولاءِ ۲۰۱۷ تي سندس پهرين ورسي ملهائي ويندي. عبدالستار ايڌي صاحب ملڪ جو ٽرينڊ سيٽر خادم رياض احمد آگرو برطانيا جو برصغير ڇڏڻ کانپوءِ ٻه ملڪ وجود ۾ آيا، هڪ هندستان ۽ ٻيو پاڪستان، ٻنهي ملڪن آزاديءَ کانپوءِ الڳ الڳ ترجيحات مقرر ڪيون، ان وقت سوشلسٽ نظريو دنيا کي متاثر ڪري رهيو هو، هندستان جي جنگِ آزادي وڙهندڙ پارٽي ڪانگريس جا ڪيترائي اڳواڻ سوشلسٽ ۽ سيڪيولر خيالن جا هئا، جن ۾ ان جو پهريون وزيراعظم جواهر لعل نهرو پڻ شامل آهي، سندس ڌيءُ ڏانهن جيل مان لکيل خط (جن ۾ هن تاريخ تي تجزيو ڪيو آهي) ڪتابي صورت ۾ ڇپيل آهن، هڪ خط چنگيز خان متعلق لکي ٿو ته ”مان شايد ضرورت کان وڌيڪ تفصيل سان چنگيز خان جو احوال لکي ڇڏيو، پر مان ڇا ڪريان، ان شخص لاءِ مون کي ڪشش آهي، ڇا اها تعجب جي ڳالهه نه آهي ته هڪ خانه بدوش قوم جي جاگيرداري نظام جو هڪ خونخوار ۽ ظالم جنگجو سردار مون جهڙي هڪ مسڪين شخص کي وڻي، جيڪو امن، آتشي ۽ عدم تشدد جو حامي آهي، جيڪو شهر جو رهندڙ آهي ۽ جنهن کي جاگيرداريءَ لاءِ سخت نفرت آهي.“ هن فقري مان نهروءَ جو لاڙو معلوم ٿي سگهي ٿو، هندستان ۾ آزاديءَ کانپوءِ جاگيرداريءَ جو خاتمو ڪري خانگي زمين رکڻ جي حد سترهن ايڪڙ مقرر ڪئي ويئي، بچيل زمين بي زمين هارين ۾ ورهائي ويئي، جنهن سان معاشي انصاف کي هٿي ملي. پر اسان وٽ قصو ان جي ابتڙ رهيو، ملڪ جي بانيءَ جو بدقسمتيءَ سان حياتيءَ ساٿ نه ڏنو، جو هو پنهنجي (Vision) مطابق نئين ملڪ جي راهن جو تعين ڪري. سندس جانشين ان بصيرت کان عاري هئا، جنهن تحت هن ملڪ حاصل ڪيو هو، اهڙو اظهار هن پنهنجي زندگيءَ ۾ به ڪيو هو ته ”منهنجي کيسي ۾ سڀ کوٽا سڪا آهن“. هُنن جيڪو رستو اختيار ڪيو، اهو ملڪ کي منزل کان پري ڪندو ويو . سنڌ ۾ وري بي زمين هارين ۽ غريب ماڻهن کي هندن طرفان ڇڏيل زمينن مان ڪجهه کي نه مليو، نه صرف اها زمين پر جيڪا مسلمانن جي هندن وٽ گروي رکيل هئي سا پڻ هندستان کان آيل مهاجرن کي ڪليمن ۾ ڏني ويئي، ويجهڙائي ۾ ڪراچيءَ يونيورسٽيءَ جي پاڪستان اسٽڊي ڊپارٽمينٽ (Political Dynamics of Sindh) نالي سان هڪ ڪتاب شايع ڪرايو آهي، جنهن ۾ ان وقت ڪليمن ۾ ڏنل زرعي زمينن جا سمورا تفصيل ڏنل آهن، جن جو تعداد ۲۵ لک ايڪڙ جي لڳ ڀڳ آهي. ڪجهه ئي وقت اندر محسوس ٿيڻ لڳو ته هي ملڪ جاگيردارن، ملڪن، ٽوانن، سردارن، نوابن ۽ خان بهادرن لاءِ ٺهيو آهي، هتي غريبن کي ڪي گهڻا موقعا ميسر ڪونه هوندا. گذريل لڳ ڀڳ ستر سالن جي تاريخ ته ان ڳالهه جي شاهد آهي. مٿئين پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ته ملڪ جي غريب ۽ لاچار ماڻهن، جن جو تعداد ڪروڙن ۾ آهي، انهن لاءِ ڪنهن فلاحي ڪم ڪرڻ جي ڪيتري نه ضرورت هوندي ۽ انهيءَ پس منظر ۾ ئي عبدالستار ايڌي کي سمجهڻ گهرجي. عبدالستار ايڌي خدمت ۽ سادگيءَ ۾ مهاتما گانڌي، علامه عنايت الله مشرقي، باچا خان واري سلسلي جي ڪڙي آهي، باچا خان لاءِ مشهور آهي ته هن ڪنهن چندي مهم دوران بوٽ پالش ڪيا هئا. ايڌي صاحب دمت جي ڪمن ۾ گانڌيءَ سان مشابهت رکي ٿو. هتي الميو اهو آهي ته گفتار جا غازي عام جام ملندا، جيڪي زباني حد تائين محدود هوندا، پر ايڌيءَ ۱۹۵۰ع ۾ ڊسپينسريءَ جي سطح کان ڪراچيءَ ۾ خدمت جي ڪم جو آغاز ڪيو. شروعات ۾ کيس گهڻا وسيلا نه هئا، پر هن ننڍي سطح کان عملي ڪم ڪيو، قدرت سندس مدد ڪندي ويئي، ماڻهن کي جڏهن هن جي سچائي نظر آئي ته انهن سندس دل کولي مدد ڪئي، ائين سندس فلاح جو دائرو وڌندو ويو. ۱۹۶۵ع تائين هن ايمبولنس سروس پڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ جنگ جا زخمي پڻ کنيا ويا. عجيب ڳالهه آهي ته جنهن خطي سان سندس تعلق آهي يعني هندستان جو علائقو گجرات، ان سڄي برصغير وڏا وڏا عملي ماڻهو پيدا ڪيا، جن جي موجوده دور جي تاريخ تي ڇاپ آهي، مثال طور مهاتما گاندي، محمد علي جناح (قائداعظم جي پيدائش ته سنڌ ۾ ٿي پر سندس والد جو تعلق به گجرات سان هو) ۽ ايڌي صاحب به ۱۹۲۸ع ۾ گجرات ۾ پيدا ٿيو هو. ايڌي صاحب جي لاءِ چيو وڃي ٿو ته سندس نالي سان مولانا جو نالو ڳنڍڻ صحيح نه آهي، البته هو سوشلسٽ فلسفي کان متاثر هو، اها ڳالهه ڪيتري حد تائين صحيح آهي سو چئي نه ٿو سگجي پر هو پڪو صوفي ضرور هو. هن صرف ٻن درجن تائين تعليم حاصل ڪئي. عشق جي شادي به ڪئي ۽ ان لاءِ تلقين ڪندو هو ته پيار جي شادي ڪريو، ڇوته اها ڏاج جي لعنت کان پاڪ آهي، چون ٿا ته هن کي سماجي ڪمن جو جذبو پنهنجي فالج زده ماءُ جي خدمت دوران آيو، جڏهن ان جي وفات ٿي ته ان وقت هن جي عمر اڻويهه سال هئي. حبيب جالب جي هڪ گيت ”چهري نهين سماج ڪو بدلو، لٽيرون ڪي راج ڪو بدلو“ گيت پڻ کيس متاثر ڪيو. هن گيت سندس اندر ويٺل خادم کي اهڙو جاڳايو جو هو وري نه سُتو، اڄڪلهه پنجاب جو وزيراعلى به پاڻ کي خادم اعلى سڏائي ٿو، هن کي مخدوم اعلى چئي سگهجي ٿو. ايڌيءَ سان ڪو به غريب يا ضرورتمند ڪنهن نا انصافيءَ يا ڪم ڪار لاءِ چوندو هو ته هو کيس تلقين ڪندو هو ته ”حاجي صاحب نجام بدلو“ جب تڪ ”نجام“ تبديل نهين هوتا، غريب ڪي حڪومت قائم نهين هوگي، مسائل حل نهين هونگي.“ پر ايڌي صاحب کي شايد اندازو نه هو ته هن سرزمين ۾ اهي جزا ئي گهٽ آهن جيڪي نظام کي بدلائن، هتان جو حڪمران طبقو جنهن جو تعلق ڪنهن سان به هجي ڪم ساڳيا هوندا. حڪومتي وسيلا پنهنجي ذاتي استعمال ۾ آڻڻ، جمهوريت هجي يا ٻي ڪا حڪومت. اشرافيا جو ساڳيو ٽولو هر دفعي ويس مٽائي اچي ٿو. ايڌيءَ سان ويجهڙائيءَ سان ڪم ڪندڙ سندس ساٿين جو چوڻ آهي ته هو جڏهن ڪم ڪندو هو ته ڪنهن روبوٽ وانگر لڳندو هو، پوءِ اهو ڪم پنهنجي ڪنهن سينٽر جي سرد خانن ۾ رکيل لاشن کي نالن جي بجاءِ نمبرن سان چوڻ، مردن توڙي نون ڄاول ٻارن کي غسل ڏيڻ، غريبن کي کاڌو کارائڻ هي سڀ ڪم هو غير جذباتي انداز ۾ ڪندو هو، پر جڏهن کيس ڪير ويجهڙائيءَ کان ڏسندو هو ته هو صوفي ۽ معصوم ٻار واري طبيعت رکڻ وارو زنده دل انسان هو. سندس ضرورتون محدود هونديون هيون، سادگيءَ سان زندگي گذاريندو هو، ٻن وڳن تائين ڪپڙا رکيا. هن مليل چندي کي ڪڏهن به پنهنجي ذات تي استعمال نه ڪيو. هو سنڌي به ڳالهائيندو هو ۽ سنڌ جي هر شهر ۾ ايڌي مرڪز کوليا، يتيم ٻارڙن لاءِ ايڌي گهرکوليا، انهن گهرن ۾ رهندڙ ٻارڙا کيس نانا سڏيندا هئا. هن نه صرف پاڪستان ۾ فلاحي ڪم ڪيا، پر جڏهن هيٽيءَ ۾ سيلاب ۽ آمريڪا ۾ قطرينا طوفان آيو ته هن اتي وڃي به ڦاٿل ۽ ضرورت مند ماڻهن جي مدد ڪئي. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اهڙن موقعن تي آمريڪا اچڻ دوران ايئر پورٽ تي سندس حليي جي ڪري تفصيلي جاچ پڙتال ڪرائي يا پاسپورٽ رکي ڇڏيندا هئا، پر اهڙيون ننڍڙيون رڪاوٽون ايڌيءَ کي ڪٿي ٿيون روڪين. پاڪستان ۾ ڪهڙيون به حالتون رهيون، ايڌي سروس ۽ ايمبولنس هر صورت ۾ پنهنجو ڪم جاري رکيو. پاڪستان ۾ ڪو به ڪم ڪرڻ توڙي جو اهو فلاحي يا خير جو ئي ڇو نه هجي، اهو ڪرڻ سولو نه آهي، ڇوته هي ملڪ ٻهروپين سان ڀريل آهي، سڀني سياسي جماعتن (قومي يا نسلي) جا سربراهه، پاڻ کي سڀ کان وڏو غريب ۽ انسان دوست چورائڻ ۽ زباني حد تائين ان جي پرچار ڪندا رهندا آهن. حالانڪه سندن ذاتي دولت جا راز سئٽزرلينڊ، لنڊن ۽ دبئي ۾ کلي رهيا آهن. ايڌيءَ جي جڏهن مقبوليت وڌي ۽ سندس ڪم نمايان نظر اچڻ لڳو ته ڪراچيءَ جي هڪ جماعت به اهڙو ادارو ٺاهيو، جيڪو به فلاحي ڪم ڪرڻ جو ڏيک ڏيندو يا ٿورا گهڻا ڪندو آهي، سندن نظر سنڌ جي شهرن خاص طور ڪراچيءَ مان فطرو، زڪوات ۽ عيد الاضحى لاءِ قربانيءَ جي جانورن جي کلن تي هئي جا رقم پڻ ڀتي وانگر اوڳاڙي ٿيڻ لڳي. سندن خواهش ۽ ڪوشش رهي ته شهر ۾ ڪو به ٻيو ادارو اهو ڪم نه ڪري، ان ڪري عبدالستار ايڌيءَ کي پڻ شديد مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، ميرپورخاص ۾ سندس هڪ ساٿي جي يرغمال ٿيڻ کانپوءِ اعلان ڪيو ته هو پاڪستان ۾ پنهنجو سمورو فلاحي ڪم بند ڪري انڊيا ۾ شروع ڪري رهيو آهي، پر سنڌ جي ان وقت جي وزيراعلى ڄام صادق علي هن وٽ هلي ويو ۽ منٿ ڪئي ته هو وطن نه ڇڏي. ٻيو دفعو ۹۶-۱۹۹۵ع ۾ محترمه بينظير ڀٽو جي حڪومت هٽائڻ کانپوءِ به کيس دٻاءُ وڌو ويو ته هو ان سيٽ اپ جي حمايت ڪري پر هو لنڊن هليو ويو، جتي پريس ڪانفرنس پڻ ڪئي، پر هر مخالفت هوندي هن پنهنجو مشن نه صرف جاري رکيو، پر ان جو دائرو وڌائيندو ويو. ايڌيءَ جي ايمبولنس ۽ ايئر ايمبولنس سروس اميرن توڙي غريبن جا لاش بنا فرق سندس اباڻن علائقن تائين پهچايا، پوءِ اهو ڄام صادق جو هجي يا مرتضى ڀٽو جو يا وري ڪنهن عام ماڻهوءَ جو. موجوده دور ۾ نوان خيال ۽ لاڙا مغرب کان ايندا رهن ٿا، باقي دنيا انهن جي تقليد ڪري ٿي، مثال طور تي بل گيٽ مائڪرو سافٽ ٽيڪنالاجيءَ جو بنياد رکيو، ان سان مواصلات جو جديد نظام ممڪن ٿي سگهيو، مارڪ زوڪر برگ، پنهنجي يونيورسٽيءَ ۾ دوستن جو نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ لاءِ فيس بُڪ ٺاهيو، جيڪو اڳتي هلي سوشل ميڊيا جو اهم ٿنڀو ثابت ٿيو. اهڙي طرح پاڪستان ۾ سماجي ڪم جو (Trend Setter) ايڌي صاحب آهي. ان جي تقليد ۾ به ٻيا ڪيترائي ادارا ٺهيا، پر ايڌيءَ جي ايمبولنس ۾ هندوءَ جو لاش ته عيسائيءَ جو لاش يا مريض بنا ڪنهن تفريق جي کنيو ويندو هو. سندس ايجنڊا صرف انسانيت هئي، هن پنهنجي ذات جي نفي ڪري انسان دوستيءَ جي ڪم کي ترجيح ڏني. آخر ۾ ملندڙ دولت جي انبارن هوندي سادي زندگي گذاري. کيس سڀ کان وڏو خراج عقيدت اهو ٿي سگهي ٿو ته سندس مشن ائين ئي هلي جيئن هن پنهنجي زندگيءَ ۾ هلايو. هيڻن جو ايڌي ڪلال اڳئين هفتي مولانا عبدالستار ايڌي وفات ڪري ويو، اهو جيڪو پاڻ کي ڪڏهن مولانا ڪو نه سڏائيندو هو. (هونئن به اسلامي تاريخ يا مسلمانن جي تاريخ ۾ علمائي حق ۽ علمائي سُو جو تصور صدين کان هلندو پيو اچي ۽ اڄڪلهه جي سالن ۾ ملڪ جي حالت ڏسي، جيڪو سدائين ويلي وقت آهر مقتل گاهه پيو بڻايو ويندو آهي ۽ ايڌي صاحب کي سوچي اهو تصور ويتر چٽو بڻجي اڳيان اچيو وڃي.) اسان ڏٺو، دنيا ڏٺو ته مرحوم کي پروٽوڪول يا سرڪاري اعزاز سان غسل ڏياريو ويو، ڪفنايو ويو ته دفنايو به ويو. سندس جنازي جي نماز پڻ سرڪاري سطح تي پڙهائي وئي. سندس جنازي جي ايڏي وڏي پروٽوڪول کي وري اسان جي ”قومي“ ميڊيا ويتر وڌيڪ سرڪاري بڻائي ڇڏيو، جنهن اسان جهڙن اٻوجهن ۽ حساب ڪتاب جي ڪچن کي اهو ياد ڏياريو ته ملڪ جي باني قائداعظم جي جنازي جهڙو ئي پروٽوڪول مرحوم ايڌيءَ کي به ڏنو. جيتوڻيڪ قائداعظم کي سندس زندگيءَ جي آخري گهڙين ۾ سرڪار سڳوري مڪمل طور تي پروٽوڪول کان بي نياز/ آجو ڪري ڇڏيو هو. مرحوم عبدالستار ايڌيءَ جي جنازي کي مليل اعزاز کي ڏسي اها چوڻي ياد اچيو وڃي، جيڪا اسان سڀني جي ٻڌل هوندي ته، ”ڪاميابيءَ جا سَوَ پيءَ هوندا آهن يا پيدا ٿي پوندا آهن.“ انهيءَ کي هاڃو چئجي، ٻچاپڙائي چئجي، شهرت جي بک چئجي يا هر چڱي ڳالهه تي دعويٰ ڌرڻ ۽ هر فائديمند منظرنامي کي پاڻ ڏانهن منسوب ڪرڻ جي ڏاڍ مڙسي چئجي جو اهو شخص جيڪو سڄي ڄمار اڻ هوند وارن، نڌڻڪن، بي واهين ۽ لٿڙيل ۽ لتاڙيل ماڻهن جو هڏ ڏوکي ۽ انهن جو پنهنجو ٿي رهيو، جن لاءِ هو سڄي عمر جيئندو رهيو، انهن سڀني کي حفاظت، سلامتي، اعزاز جو ڀوت بڇائي اوڏو اچڻ ئي ڪونه ڏنو ويو. (ميڊيا ۾ ته اهو به آيو آهي ته پهرين ته سندس پٽ فيصل ايڌي کي به پيءُ جي ميت کان ڇڊو ڪري بيهاريو ويو هو.) سو منهنجا سائين پاڻ جهڙن کي ته اعتراض ڪرڻ، پيشاني گهنجائڻ جو نه ڪو حق آهي نه ئي پاڻ ۾ دم پر لقاءَ اهو ڏسڻ ۾ آيو ته جنهن ۾ جيترو زور آهي، سگهه آهي اهو ئي هن ملڪ ۾ هر چڱائيءَ جو دعويدار هجڻ جو حقدار آهي. هونئن به هن ملڪ جي ميڊيا جا پنجاهه کن چئنل ۽ سون هزارن جي انگ ۾ شايع ٿيندڙ اخبارن جن ڌرين جي ثنا خواني ۾ چوويهه ئي ڪلاڪ ربط النسان هجن ته پاڻ کي ڇو ته ساڙ وٺي! ۽ انهن به ٻڌائي ڇڏيو بلڪه بار بار ٻڌائيندا ۽ ٻڌرائيندا رهندا آيا آهن ته سڀ گڻ اسان ۾ آهن، عقل کان وٺي بهادري تائين، حب الوطني کان وٺي سکي زندگي جيئڻ جو حق رکڻ واري ڳالهه فقط اسان ۾ آ، اسان جي آ، ائين عبدالستار ايڌي به اسان جو آ! مڙئي ڳالهه مان ڳالهه نڪرندي پئي اچي. ايڌي صاحب جي آخري ڏينهن ۾ پاڻ ڏٺو ته اهو ڪهڙو هو جنهن جو هن ملڪ ۾ ڳڻپ ۾ اچڻ جوڳو نالو هجي يا جيڪو پاڻ پنهنجو نالو ڳڻائڻ لاءِ اتاولو رهندو هجي سو کانئس طبيعت پڇڻ جو بهانو ڪري ساڻس فوٽو سيشن واري موقعي جو فائدو نه ورتو هجي!؟ اهي به ويا جن سدائين وڏي عيد تي کانئس اضحيٰ جون کلون ڦريون هونديون. اهي به ويا جيڪي سڄي ڄمار سندس سادي رهڻي ڪهڻي ۽ کاڌي پيتي ۽ ڏيک ويک کان بي نياز طبيعت تي ٺٺوليون ڪيون هونديون! اهي به پهتا جيڪي هن ملڪ جي عام زندگيءَ کان واقف ئي ڪو نه آهن، جن کي ٻڌڻ ۾ فقط اهو آيو هوندو ته ”ايڌي صاحب ڪو چڱو ماڻهو آهي. چڱائي جا ڪم پيو ڪري، اربها روپين مان پائي ميري ڪونه ڪري. اهو شخص جيڪو وڏي واڪي چوندو هو ته ڪير نيڪ نيتي سان کانئس پائي پائي جو ليکو چوکو پڇي سگهي ٿو. اهي به سندس طبيعت پڇڻ ويا جن هٿن ۾ اربين کربين آيا هوندا، پر جن اڄ ڏينهن تائين ڪڏهن ڪنهن کي ليکي چوکي جو ٻڌايو نه ئي ڪنهن کي ان جو حقدار سمجهيو، جيڪي هر مروج پرک جي اصولن کان مبرا آهن. ها البت انهن مان ڪو به کيس پڇڻ ڪونه ويو، جن کي اها ڳالهه ڪندي گگهي پئجي ويندي آهي ته حضرت محمد صلي الله عليه وآله وسلم ان بيمار پوڙهيءَ کي به پڇڻ لاءِ ويا هئا جيڪا روز مٿائن ٻُهر اڇلائيندي هئي ۽ ان جي پيروي جي دعويٰ ڪندي ڪندي نه سندن ڳياڙي ٿي ٿڪجي نه ته سندن ڄڀ ٿي تارونءَ سان لڳي! بهرحال هن ملڪ ۾ ائين هلندو آيو آهي ۽ ائين ئي پيو هلندو! سو مون چوڻ پئي چاهيو ته ڪيئن نه مختلف ماڻهن کي عبدالستار ايڌي جهان ڇڏي اسان جي آڏو آندو ۽ سندن پت وائکي ڪئي آهي. هن ملڪ ۾ سماجي خدمت جي ڏس ۾ هڪ ٻئي وڏي جو ذڪر بي عمل نه ٿيندو، اهو هو مرحوم اختر حميد خان، جنهن ”اورنگي پائلٽ پروجيڪٽ“ شروع ڪيو هو. اڄڪلهه جڏهن NGO’s وارن تي اهي الزام لڳندا پيا اچن ته اهي يا سندن منصوبا مالي بدديانتي جو شڪار ٿا بڻجن ۽ مختلف ڊونرز کان ملندڙ ڪروڙين روپين جي رقمن ۾ گهوٻيون ٿا هڻن تڏهن سندس چوڻ ۾ اچي ٿو ته ڊونرز نوٽن جا ٻورا ڀري سندس پويان پيا هلندا هئا پر ان ڪڏهن اهڙي مدد قبول ڪا نه ڪئي. اها ئي ساڳي طبيعت ايڌي صاحب جي پڻ سڄي ڄمار رهي. ان پڻ ڪڏهن ڪنهن کان بيجا مدد ڪا نه گهري بلڪه بارها ”وڏن“ جي آڇيل مدد توڙي رقم کي رد ڪيو هوندو. هن ڪڏهن به ڪنهن سماجي يا سياسي طور تي بدعنوان شخص جو روپيو قبولي سندس ”آخرت سنوارڻ“ واري ”نيڪ عمل“ ۾ ٻانهن ٻيلي بنجڻ وارو ڪڌو ڪم ڪو نه ڪيو. هو سڄي عمر دکي انسانيت جو هڏ ڏوکي ٿي رهيو ۽ بي واهين ۽ سماج جي هيٺئين طبقي مان ملڻ واري سهائتا کي اوليت ڏيندو هو. اها ڳالهه عام طور تي ٻڌائي ٿي وڃي ته هو سوشلسٽ خيالن جو هو. اها ڳالهه اسان ان شخص کان ٻڌي جيڪو ساڻس انهن ڏينهن افغانستان جي سفر تي گڏ ويل هو. جڏهن ان اڀاڳي ڌرتيءَ تي آمريڪا جا بمبار ”ڪارپيٽ بمباري“ ڪندا هئا ۽ ايڌي صاحب اتي ان ئي پنهنجي ڪم جي سرانجامي لاءِ ويل هو، يعني ته ڦٽيلن جي مرهم پٽي ۽ دوا دارون ڪرڻ ۽ قتل ٿيلن کي ڌرتيءَ حوالي ڪرڻ. هاڻي ته ان ڳالهه جي تصديق سندس فرزند به ڪري ٿو. جيئن مون شروعات ۾ لکيو آهي ته ”ڪاميابيءَ جا سئو پيءُ هوندا آهن.“ ائين ڪنهن يار ته اهو به لکيو ته ”مرحوم کيس اهو به ٻڌايو ته پاڻ اسٽالن کان به متاثر هو. آءٌ ان دوست جي سچائيءَ تي شڪ ڪو نه ٿو آڻيان پر ان ڳالهه ۾ حيرت جو پهلو اهو آهي ته عبدالستار ايڌي سادگي جو آدرش نما پتلو ۽ نهٺائيءَ جو نمونو هو ۽ اسٽالن ته وڏي جاهه و جلال سان جيئرو رهيو ۽ هيبت جو اهڃاڻ هو! مولانا ايڌيءَ جي جهان ڇڏڻ کانپوءِ سندس باري ۾ ڪيتريون ئي ڳالهيون ظاهر ٿيڻ لڳيون آهن. اهو به ظاهر ٿيو آهي ته ملڪ ۾ جيڪي بنهه ڏاڍا آهن، هر هڪ کان، قانون کان، انصاف، انهن به کانئس فرمائشون ڪيون! تڏهن اهو سوچي ساهه لُڪيءَ ۾ اچي ٿو وڃي ته هن ملڪ ۾ سماجي ۽ خير جو ڪم ڪرڻ لاءِ به طاقتورن جي آنڪي ڀريو! نه ته هتي الزام هڻڻ هونئن ئي ڏاڍو سولو آهي، خاص ڪري بي واهين تي ۽ خاص ڪري سگهن پاران. ڪيڏو ته جيئڻ ڏکيو آهي! ڪوهيارو ڪيچ ويو شوڪت لوهار "Every man’s life ends in the same way, It’s only the details of how he lived, And how he died that distinguishes, One man from another." (Ernest hemming way) ”هر ماڻهوءَ جي حياتي هِڪ جهڙي طرح پوري ٿئي ٿي، اِهي جيون جا تفصيل ۽ تجربا آهن، جيڪي ٻڌائين ٿا ته هُن ڪهڙي ريت زندگي گذاري، صِرف اِهي گهاريل گهڙيون ئي هڪ ماڻهو جي زندگاني کي ٻئي کان ممتاز ڪن ٿيون.“ مٿين ڳالهه جڳ مشهور آمريڪي ليکڪ ارنيسٽ هيمنگوي جي آهي، جنهن جيون بابت ڪيڏو نه خوبصورت نقشو پيش ڪيو آهي جو ماڻهو ماڻهو کان ڪيئن مختلف ٿئي ٿو. هر ساهه واري شيءِ جو اختمام اچڻو آهي. اِهي زندگي جون گهاريل گهڙيون آهن، جيڪي هِڪ ماڻهو جي زندگي کي ٻئي جي زندگي کان جدا ڪن ٿيون. اِنسان جي زندگي جي شروعات به روئڻ کان ۽ اختتام به روئڻ کان، وچ وارو عرصو، ڀڄ ڊُڪ، ڇڪ ڇڪان، وٺ وٺان وارو، نيٺ خبر اها پوندي جو موت جو پروانو اچي پهچندو. زندگي جا ڪئين رنگ روپ آهن، زندگي ڪنهن ڏور سحرا ۾ گهاريل ڪنهن پل جو نانءُ به ٿي سگهي ٿي. زندگي ڪنهن اڇوت کان زندگي ۾ پهريون ڀيرو گهريل پاڻي جو گلاس به ٿي سگهي ٿي، زندگي بندوق جي نالي ۾ ٺاهيل پکي جو نال به ٿي سگهي ٿي. زندگي ڪنهن ٻهروپئي جي ڪردار ۾ تحليل اهو وجود به ٿي سگهي ٿي، جنهن جون انيڪ معنائون آهن، زندگي ڪنهن ڳاڙهي ڳل تي باک ڦٽڻ به آهي، زندگي جا ڪئين روپ ٿين ٿا، اصل مسئلو ان کي اهڙي نموني گذارڻ آهي جو ماڻهو ان کي ياد رکن. هِن وقت هي انسان هِڪ اهڙي بدترين وحشي دؤر مان گذري رهيو آهي، جتي ان کي جهنگ جي درندن بجاءِ ٻن ٽنگن واري مِرون مثل ماڻهو نالي مخلوق کان ئي خطرو آهي. روزانو ماڻهو پنهنجن لاشن کي پنهنجن ڪلهن تي کڻي پنهنجو پاڻ کي ڳولهي رهيو آهي. انسانيت کي بچائيندڙ ماڻهو آڱرين تي ڳڻڻ جيترا آهن ۽ ان کي نيست و نابود ڪرڻ وارا ڪروڙين ۾ آهن. غالب چواڻي ته: ابن مريم هُوا ڪري ڪوئي، ميري درد ڪي دوا ڪري ڪوئي. درد جي دوا ڪرڻ وارو ڪوبه ڪونهي، هر ماڻهو درد ڏيڻ ته ڄاڻي ٿو، پر درد ونڊڻ لاءِ ڪوبه تيار نه آهي. اسان مان ڪيترا اهڙا ماڻهو آهن، جيڪي سينو تاڻي اِهو چون ته ها آئون آهيان انسانيت جو مسيحا، آئون آهيان جيڪو ماڻهو جي درد کي ميڙي پنهنجي سيني ۾ وجهي سگهان ٿو. شايد ڪو به نه! انسانيت هاڻي يتيم ٿي وئي آهي، هر ساهه ساڻو آهي، موجوده دؤر ۾ ڪنهن يتيم ٻار جي مٿي تي هٿ ڦيري ان کي اجهو ڏيڻ وارو يار هتان ڪوچ ڪري ويو آهي. اِهو ڪوهيارو ڪيچ هليو ويو آهي، جيڪو يتيمن جو يار ۽ انسانيت کي لڄائيندڙ هِن ڪربلا جهڙي مصنوعي مهذب دؤر جو حقيقي مُحسن عبدالستار ايڌي اسان ۾ نه رهيو آهي. هُو گهڻو عرصو بيمار رهڻ جي ڪري پنهنجي هم خيال اديب رضوي جي اسپتال جي انتهائي نگهداشت واري وارڊ ۾ هو ته کيس وينٽيليٽر تي رکيو ويو، جنهن کانپوءِ سندس روح جو پکيئڙو هميشه لاءِ پرواز ڪري ويو. عبدالستار پنهنجي اندر ۾ دربدر انسانن لاءِ ٿر جي گهاٽي ڇانوَ هو، درد مارين لاءِ ملير جي ٿڌڙي هوا هو. هُو اڄ سڄي انسانيت کي سوڳوار ڪري مالڪ حقيقي وٽ وڃي پهتو آهي. عبدالستار ايڌي گهڻي عرصي کان عليل هو، کيس هڪ ٻن روڳن ان کي هيڻو ڪري وڌو هو. هُن جا ٻئي گڙدا فيل ٿي چڪا هئا ۽ ۲۰۱۳ع کان هُو ڊائلاسز تي هلي رهيو هو. هن کي پرڏيهه مان علاج ڪرائڻ جي آڇ پڻ ڪئي وئي هئي، جنهن کي هُن رد ڪري هن ڏيهه ۾ ئي علاج ڪرائڻ تي اسرار ڪيو هو. هي فقير منش انسان جيڪو سدائين پهراڻ ۽ سادي جُتي پيرن ۾ پائي پيو هلندو هو، هُن ڪڏهن به شاهاڻي زندگي کي ويجهو اچڻ ڪونه ڏنو، هن ۹۲ سال ڄمار ماڻي، عبدالستار ايڌي اصل گجرات (هندوستان) سان تعلق رکندڙ هو ۽ ورهاڱي دوران پاڪستان آيو. هڪڙي ننڍڙي گهر کي ڊسپينسري ۽ هڪ گاڏي کي ايمبولينس بڻايائين، سندس اصل انقلاب سندس امڙ جي لاڏاڻي کانپوءِ آيو ۽ هن پنهنجو پاڻ کي انسانيت لاءِ وقف ڪري ڇڏيو. هُو ۽ سندس جيون ساٿياڻي بلقيس ايڌي سدائين سفر ۾ رهيا ۽ انسانيت جي ڏک ۽ درد لاءِ مرهم ثابت ٿيندا رهيا. عبدالستار ايڌي کي ڪئين ڏيهي توڙي پرڏيهي ايوارڊ به مليا ۽ سندس نالو نوبل انعام لاءِ پڻ تجويز ٿيو، پر ايڌي صاحب جو اصل انعام هن واڳون جهڙي وقت ۾ ڏکي انسانيت جي ڪيل اِها خدمت آهي، جيڪا پنهنجو مٽ پاڻ آهي. دنيا جي سڀ کان وڏي ايمبولينس سروس رکندڙ هي انسانيت جو مسيحا اڄ اسان ۾ موجود نه رهيو آهي. هن ملڪ ۾ موجود ايڌي سينٽرن ٻاهران پينگها رکرائي انهن معصوم گلن کي پڻ بچائي ورتو، جيڪي ڪاري رات جي پٺيان جنم وٺندڙ هئا ۽ انهن جي والدين جي خاني ۾ بابا عبدالستار ايڌي ۽ ماءُ جي خاني ۾ بلقيس ايڌي جو نالو درج ڪيو ويو. ايڏي جرئت اسان وٽ ڪٿي آهي؟ اسان وٽ ته اڃا تائين ”ڪانءُ حلال آهي يا حرام، فرشتا مائي آهن يا مرد، هندو ۽ مسلمان هِڪ ٿانءُ ۾ کائي سگهن ٿا يا نه“ جهڙا سوال روزانو ٽي وي شوز ۾ ڪيا وڃن ٿا، اُتي لاشن جي رکوالي ڪرڻ ڪو سولو ڪم آهي ڇا؟ اسان وٽ هونئن ته عوام نالي مخلوق پوري طرح لاوارث آهي، جو ان جو ڌڻي اڃا تائين ڄائو ئي ناهي. بنا مفاد جي ته اسين ڪنهن کي مئسيج به ڪونه ڪندا آهيون، اُتي لاوارث لاشن جي رکوالي ڪرڻ، واقعي ڪمال جو ڪم آهي. عبدالستار ايڌي بغير ڪنهن رنگ، نسل، مذهب، فرقي ۽ لساني فرق جي انسانيت جي مدد ڪئي. هُو جيتري تائين جيئرو هُو، تيتري تائين به ڏکوئيلن لاءِ نم جو وڻ هو ۽ جي هو هي فاني جهان ڇڏي ويو، تڏهن به هن فقير ماڻهو جي سادگي ۽ انسان دوستي کي سلام هجي جو هن پنهنجي تن تي پاتل پهراڻ کي ئي ڪفن طور چونڊيو ۽ پنهنجي سڀني عضون کي عطئي طور پيش ڪيو، جن مان سندس اکيون عطئي ۾ حاصل ڪيون ويون آهن. درد جي آوي ۾ دکندڙ جديد دؤر جي هِن آدم لاءِ هُو هڪ وڏو آسرو هو. اڄ جتي اسان جي حڪمرانن کي نڇ به اڇي ٿي ته هُو لنڊن ۽ آمريڪا علاج لاءِ وڃن ٿا، اُتي علاج جي آفر کي رد ڪرڻ واقعي ايڌي صاحب جو ئي ڪردار ٿي سگهي ٿو. دنيا ۾ انسانيت سان پيار ڪندڙ Philanthropist ماڻهو تمام گهٽ آهن، بلڪ اسين هڙ ئي انسان دشمن Misanthropist آهيون، اُتي هي هِڪ اهڙو ماڻهو هو، جنهن جيڪڏهن ماڻهن کان مدد لاءِ جهول جهلي ته صرف ۽ صرف ڀٽڪندڙ انسانيت کي اجهو ڏيڻ لاءِ. روزانو کوڙ ماڻهو اهڙا آهن، جيڪي درد ته ڏئي ويندا آهن پر ڪوبه دوا ڏيڻ وارو ڪونه آهي. موجوده وقت ۾ جتي اسان جو ملڪ ۽ خاص طور سنڌ جن مسئلن کي منهن ڏئي رهي آهي، اتي اهڙي ماڻهو جو رحلت فرمائڻ يقينن وڏو نقصان آهي. حڪومت کي گهرجي ته سندس نالي پٺيان ڏکوئيلن انسانن کي سنڀالڻ لاءِ ڪو وڏو ادارو جوڙائي. عبدالستار ايڌي صاحب جي زندگي هِڪ اهم دستاويز آهي، جيڪو دربدر انسانن لاءِ ڇپر ۽ ڇانوَ آهي. اسان سڀني کي سندن ڪيل ڪم ۽ گذاريل زندگي جي پيروي ڪرڻ گهرجي. خدمت خلق ڊاڪٽر فهميده حسين ”ايڌي، ايڌي، ايڌي“ چور به پيا چون ته مور به پيا چون، رشوت خور، حرام خور، ڳنڍي ڇوڙ، يتيمن جو مال هڙپ ڪندڙ، زڪوات، خيرات جي نالي ۾ ماڻهن کان رقمون وٺي جاوا ڪندڙ، سڀني کي ايڌيءَ سان اوچتو پيار جاڳي پيو آهي ۽ جنهن خدمت خلق جي ڪري ايڌيءَ سماج ۾ ايڏي عزت ماڻي آهي، انهيءَ جي نالي ۾ سياستدان، مولوي ۽ ڪي اين جي اوز الائي ڪهڙا ڪهڙا ڪاروبار ٿا ڪن جن جي ڪا حد ڪو حساب ڪونهي. خود اسان پنهنجي هنن گناهگار اکين سان اهڙا اهڙا واقعا ڏٺا آهن جو اهڙن ماڻهن جي ڪري چڱن ماڻهن تان به جهڙوڪر اعتبار کڄيو وڃي. اهڙا ڪي واقعا ذهن تي تري آيا آهن جيڪي اوهان سان شيئر ڪريان ٿي. ستر جي ڏهاڪي جي ڳالهه آهي جڏهن سنڌ ۾ زبردست ٻوڏ آئي هئي ۽ مختلف تنطيمن کانسواءِ انفرادي طور به ماڻهن امداد ڪٺي ڪري ٻوڏ جي پاڻيءَ ۾ گهيريل ڳوٺن يا ڪيمپن ۾ بي يارو مددگار مسڪين ڳوٺاڻن جي سهائتا پئي ڪئي. تن ڏينهن ۾ شهيد ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومت هئي جنهن جي طرفان هڪ ”سيلاب فنڊ“ به قائم ڪيو ويو هو. جن ماڻهن انهيءَ ۾ حصو پئي ورتو انهن ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي شاگردن ۽ شاگردياڻين جو هڪ وڏو ٽولو به هو، انهن ۾ ڇوڪرن جي سرواڻي مرحوم يوسف جکراڻيءَ پئي ڪئي ۽ ڇوڪرين جي سرواڻي منهنجي ڀيڻ انيس پئي ڪئي. اهي ٽوليون ٺاهي گهر گهر وڃي ماڻهن کان پئسا، سيڌو سامان، ٻارن لاءِ بسڪيٽ، کير جا دٻا ۽ ٻيو کاڌي پيتي جو سامان، عورتن ۽ مردن جا ڪپڙا، هنڌ بسترا، ٿانوَ ٿپا وغيره گڏ ڪري شام جو اسان جي گاڏي کاتي واري گهر (هاڻي سنڌ ايجوڪيشن ٽرسٽ) جي اڱڻ ۾ اچي رکندا هئا، جتي شام جو وري ٻيون ٽوليون انهن جي پيڪنگ ڪري، پيڪيٽ ٺاهي صبح جو ٻوڏ متاثر علائقن ۾ ڏيڻ وينديون هيون. اهڙيءَ طرح جيڪي پئسا ملندا هئا انهن جو به حساب ڪري امانت طور مون وٽ رکندا هئا. تڏهن آئون سنڌ يونيورسٽيءَ جي اولد ڪيمپس ۾ ليڪچرار هئس ۽ منهنجا ڪي شاگرد به ان ڪم ۾ شامل هئا. ارادو اهو هو ته انهن پئسن جو سيلاب فنڊ جي نالي ۾ بينڪ ڊرافٽ ٺهرائي ڀٽي صاحب کي پيش ڪجي جنهن جو هڪ جلسو حيدرآباد ۾ ٿيڻو هو. هتي اهو واضح ڪندي هلان ته ان ڪم ۾ قوم پرست شاگرد تنظيم ۽ سپاف جا ڪارڪن توڙي انفرادي حيثيت ۾ شاگرد شاگردياڻيون گڏ هوندا هئا، سڀني جو مقصد هڪڙو ئي هو سنڌ جي ڏکويل ماڻهن جي سهائتا ۽ سچ ته اهو آهي ته ماڻهن به دل کولي چندا ڏنا ۽ ٻيو سامان ڏنو جنهن سان اسان جي گهر جو اڱڻ روز ڀرجي ويندو هو ۽ روز صبح جو اهو ورهائبو هو. هفتي کن ۾ چندي جي رقم به چڱي خاصي جمع ٿي وئي، تڏهن اهو طئي ڪيو ويو ته صبح جو ان جو بينڪ ڊرافٽ ٺهرائجي. ان ميٽنگ دوران هڪ ڇوڪريءَ اوچتو ڦاٽ کاڌو ۽ چيائين؛ ”ڀلا سڀ پئسا ڏئي ڇڏيندئو ڇا؟ اسين جو هيترن ڏينهن کان خوار ٿيا آهيون، اسان جو به ته حصو ڪڍو.“ اسان جا ته واڄٽ وڄي ويا، وائڙن وانگر هڪ ٻئي کي ڏسڻ لڳاسين. وري چوڻ لڳي ”مهيني کن ۾ منهنجي شادي آهي وڌيڪ نه ته به هڪڙي منڊيءَ جيترا ته پئسا ڏيو، ايترو ته حق آهي منهنجو.“ سندس مطالبي مڃڻ کان انڪار تي صفا مڇرجي پئي ۽ گار گند ڪرڻ لڳي، گهر اسان جو هو جنهن ۾ هوءَ مهمان هئي، اسان کيس سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي پر هوءَ تيز کان تيز ٿيندي وئي ۽ ڌمڪيون ڏيڻ لڳي. نيٺ مرحوم يوسف جکراڻيءَ دڙڪو ڏنس ته ”مائي ماٺ ڪر ۽ نڪر هتان نه ته...“ مس مس هن مان جان ڇٽي، پوءِ اهي پئسا بينڪ ڊرافٽ جي صورت ۾ انيس مرحوم ڀٽي صاحب کي جلسي دوران اسٽيج تي وڃي ڏنا. ان ڇوڪريءَ جي شادي ٿي ۽ هوءَ ڪراچيءَ ۾ وڃي رهڻ لڳي. ڪجهه وقت کانپوءِ ٽي وي ڊرامن ۾ اداڪاري ڪرڻ لڳي ۽ مشهور ٿيڻ کان پوءِ هاڻي سنڌ جي غريبن جي ”خدمت خلق“ ڪرڻ لاءِ پنهنجي اين جي او کولي اٿس. ڪڏهن ڪڏهن ملندي آهي ته اک کڻي نهاري به ڪا نه سگهندي آهي ۽ اکيون چورائي هلي ويندي آهي. دل ته چوي ٿي ته سندس نالو به لکان پر هن عمل ۾ ڏهٽن پوٽن ۽ سندس مداحن ۾ اجايو خوار ٿيندي سو ڍڪي ڀلي آهي. سمجهڻ وارا هونءَ ئي سمجهي ويندا. بهرحال تازو مرحوم ايڌيءَ بابت سندس تاثرات به ٽي ويءَ تي نشر ٿيا ته ماضيءَ جو سمورو منظر اکين اڳيان اچي ويم. وري هڪ ٻيو واقعو ٻڌايانوَ، چند سال اڳ هڪ خاتون سرڪاري عملدار جي گهر دعوت ۾ وڃڻ ٿيو. مانِيءَ کان پوءِ آئون باٿ روم لاءِ ٻاهر نڪتس ته ڏٺم ته لائونج ۾ هڪ پاسي کير جا دٻا، منرل واٽر جون بوتلون، ڪمبل ۽ ٻيو کاڌي پيتي جو سامان بنڊلن جي صورت ۾ رکيل هو ۽ انهن تي ”سيلاب زدگان“ جو ٺپو لڳل هو، جيڪو ڪنهن غير ملڪي تنظيم طرفان عطيي طور حڪومت جي اداري کي مليل هو. هن کي ڪو اوچتو خيال آيو سو اها منهنجي پٺيان هلي آئي. مون کيس ڏٺو ته پڇيومانس ته ”هي سامان ٻوڏ متاثرن کي ڪو نه پهچائي سگهيا ڇا؟“ ته چوڻ لڳي، اسان کي جيڪو سامان مليو ان مان اڌو اڌ وزير ۽ سيڪريٽريءَ کي گهر پهچائڻو پيو تڏهن مون به سوچيو ته آخر اسان کي به ته پنهنجو رڌڻو هلائڻو آهي، ان مان ٿورو اسان کنيو ته ڪهڙي اربع خطا ٿي پوندي. ان ڪري مون به پنهنجو حصو کنيو ته پنهنجي اسٽاف کي به ڏنم“. ”يا بي حيائي تيرا آسرا“ نڪ جي ڏاڍائي ان کي چئبو آهي. دينا داستي پرائي مال تي ٽوپي نراڙ تي. آئون سمجهندي هئس ته اهڙا ڪڌا ڪم عورتون ڪو نه ڪنديون آهن پر حيرت اها اٿم ته اها عملدار ته عورت هئي پر سندس وزير صاحبه به عورت هئي جيڪا ”خدمت خلق“ جي حوالي سان مشهوريءَ سبب وزير بڻائي وئي هئي. اهي عورتون جيڪي غريبن ۽ مستحقن لاءِ مليل خيرات مان به نه ٽريون، سي پنهنجي اولاد جي ڪهڙي تربيت ڪنديون!! اهو به شڪر آهي جو اڃا سنڌ ۾ نيڪ ۽ دردمند دليون رکندڙ ماڻهن جو ڏڪار ڪو نه پيو آهي ۽ سرنديءَ وارن سان گڏ غريب ماڻهو به ضرورتمندن جي مدد ڪن ٿا، ان جو مثال به مون پنهنجي اکين سان ڏٺو آهي. ۲۰۱۰ع واري مها ٻوڏ جي نتيجي ۾ تمام گهڻا ماڻهو دربدر ٿيا ۽ شهرن ۾ کين ڪيمپن ۾ ترسايو ويو. تڏهن آئون لينگويج اٿارٽيءَ ۾ هئس. ان جي عمارت کان ٿورو پوئتي وحدت ڪالونيءَ جي هڪ اسڪول ۾ لڳايل ڪيمپ ۾ ڪيترا ئي ٻوڏ ستايل ڪٽنب اچي ويٺا هئا. هڪ ڏينهن اوڏانهن ويس ته ڏٺم ته ٽيهارو کن ٻار ڇهن کان ٻارنهن سالن جي عمرين جا، اجايو پئي رُليا ۽ امداد ۾ ايندڙ مانيءَ تي وڙهيا، مون کي هڪڙو خيال آيو ته ڇو نه انهن ٻارن کي هٿيڪو ڪجي ۽ سندن وقت سجايو ڪجي، سو پنهنجي آفيس اچي محترم تاج جويي سان صلاح ڪيم ۽ سنڌي ڪلاسن لاءِ مخصوص هال ۾ انهن ٻارن کي پڙهائڻ جو بندوبست ڪرڻ جو سوچيوسين، جنهن دوران کين منجهند جي ماني به کارائجي ايئن اسان اتي ٻارن کي آڻي گڏ ڪيو. اٿارٽيءَ ۾ جن آفيسرن وٽ گاڏيون هيون انهن ٻارن کي صبح جو کڻڻ ۽ واپس ڇڏڻ جو ذمو کنيو، مون سندن مانيءَ جي بندوبست لاءِ روز هڪڙي ديڳ ڏيڻي ڪئي ۽ چيوسين ته اها ماني پلاسٽڪ جي دٻن ۾ وجهي واپس وڃڻ مهل ٻارن کي ڏجي ته جيئن پويان رهيل ننڍا ٻار به کائي سگهن، پر يقين ڪريو ته چند ڏينهن ۾ جيئن ماڻهن کي خبر پوندي وئي، رضاڪاراڻي طور امداد لاءِ ماڻهو پاڻ ايندا رهيا، ٻن استادن خوشيءَ سان اچي روز ڪلاس ورتا. کين درسي ڪتابن سان گڏ آکاڻين جا ڪتاب پڙهي ٻڌايا ويا يا پڙهڻ لاءِ ڏنا ويا. اٿارٽيءَ جي ملازمن پنهنجي طرفان بسڪيٽن جا پڙا، ٽافيون ۽ چاڪليٽ ۽ ٻيون شيون پئي ٻارن ۾ روز ورهايون. ڪيترن اديبن، منجهند جي مانيءَ لاءِ ديڳيون ڏيڻيون ڪيون، باقي اسان پاڻ پئي پورت ڪئي. اهو ڪلاس مهيني کان مٿي هليو. اتفاق سان اهو رمضان شريف جو مهينو هو، جنهن جي آخر ۾ عيد جي لاءِ ڪيترا ئي اسڪولن ڪاليجن جا شاگرد ۽ شاگردياڻيون ٻارن لاءِ سوکڙيون، چوڙيون ۽ رانديڪا وغيره وٺي آيا ۽ ساڻن رانديون کيڏيائون. اسان سڀني گڏجي انهن کي نوان ڪپڙا ۽ بوٽ وٺي ڏنا. ان مهل معصوم ٻارن جي چهرن تي آيل خوشيءَ جا تاثر ۽ انمول مرڪ ڏسي دل گدگد پئي ٿي. انسان کي انسان جي مدد ڪرڻ سان جيڪا دلي تسڪين ٿي ملي ان جو ڪو جواب ڪونهي. پر اسان جي اها خوشي ڪن سائينءَ جي سنوارين کي ڪا نه وڻي ۽ اها تنقيد ڪئي وئي ته ”اٿارٽيءَ جو اهو ڪم ته ڪونهي جو ان جا وسيلا ايئن غير متعلق ڪمن ۽ سرگرمين ۾ خرچ ڪجن“. کين ڪهڙي خبر ته اهي ادارا سنڌي قوم لاءِ ئي ٺهيا آهن، معصوم ٻارن کي سنڌي پڙهائڻ غير متعلق ڪم هو يا نه، پر اها ڳالهه يقيني هئي ته اٿارٽيءَ جي آفيس جو ڪار-وهنوار متاثر ڪو نه ٿيو، ان جو هڪ رپيو به خرچ ڪو نه ٿيو، بس صرف هڪڙو ڪمرو ۽ ان ۾ رکيل ڪرسيون استعمال ٿيون. سنڌي قوم جي ڏتڙيل ٻچڙن کي ڪجهه وقت لاءِ نفسياتي ۽ ذهني آسودگي ڏيڻ کي جرم سمجهڻ وارا ڇا ڄاڻن ته ”خدمت خلق“ ڇا ٿيندي آهي ۽ قوم جو درد ڇا هوندو آهي؟ انهن تنقيد ڪرڻ وارن مان هڪ صاحب جو ايڌي صاحب جي باري ۾ لکيل خراج تحسين فيس بڪ تي پوسٽ ٿيل آهي جنهن ۾ هن انسانيت جي خدمت ڪرڻ سبب ايڌي صاحب کي عظمت جا سرٽيفڪيٽ ڏنا آهن. جيڪو ماڻهو هڪ ننڍڙي نيڪي نه سڃاڻي سگهي، ان جي پوسٽ کي آئون ته صرف ڏيکاءُ ٿي سمجهان. مرحوم ايڌيءَ کي ٻن لڙڪن جي ڀيٽا ڏيڻ وڌيڪ اهم آهي جو اهي دل جي سچائيءَ جو ثبوت هوندا، ۽ سندس نقش قدم تي هلڻ ئي هن لاءِ صحيح خراج تحسين هوندو!! ٺلهيون دعوائون ۽ ڏيکاءُ ڪرڻ بدران پنهنجن ماڻهن جي وارثي ڪرڻ ئي سچ پچ ته ”خدمت خلق“ آهي، جيڪا ايڌي صاحب عملي طور ڪري ڏيکاري ۽ تاريخ ۾ امر ٿي ويو. ايڌي جنھن کي سنڌ جي مڃتا عبدالخالق جوڻيجو عبدالستار ايڌي هاڻي اسان سان ناهي رهيو. هي عظيم انسان دنيا ته ڇڏي ويو پر پنهنجي عظمت جا نه مٽجندڙ نشان هميشه لاءِ ڇڏي ويو جيڪي هر هنڌ، ڪنڊ ڪڙڇ ۾ پکڙيل ڏسي سگهجن ٿا. هن پنهنجي سڄي زندگي انسان ذات جي خدمت ۾ گذاري ۽ خدمت به اهڙي جو ان کي عبادت جي درجي تائين پهچائي ڇڏيائين. هن جي مٿان نه رڳو هن ملڪ پر سڄي دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ مان زندگيءَ جي هر شعبي سان واسطو رکندڙ ماڻهو مڃتا، عزت، احترام، پيار ۽ پاٻوهه جا گل ڇٽي رهيا آهن. بطور هڪ سنڌي قومپرست جي مان کيس عظيم شاهه لطيف جي هنن حڪمت ڀريل لفظن ذريعي خراج پيش ڪريان ٿو ته ”روزا نمازون پڻ چڱو ڪم، پر اهو ڪو ٻيو فهم جنهن سان پسجي پرينءَ کي“. سنڌ ۾ سماجي ڪم ۽ ڏتڙيلن جي خدمت ڪرڻ جي هڪ ڊگهي ۽ شاندار روايت موجود رهي آهي جيڪا رڳو انسانن تائين به محدود ڪانه هئي پر پکين ۽ جانورن تائين پهتل هئي ۽ جنهن جا چمڪندڙ نشان شڪارپور کان ڪراچيءَ تائين پکڙيل آهن. پر افسوس ته ورهاڱي سان اهو سڀ ڪجهه ذري گهٽ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ آيو عبدالستار ايڌي جنهن نه رڳو انهن عظيم روايتن کي وري جياريو پر انهن کي وڌيڪ بلندين تائين پهچايو. جديد ۽ پاڻ ۾ ڳنڍيل دنيا جي سهوليتن جو فائدو وٺندي ۽ پنهنجي خداداد صلاحيتن کي استعمال ڪندي هن پنهنجي خدمت واري ڪم کي ڪراچيءَ کان سڄي سنڌ، پاڪستان، ننڍي کنڊ ۽ دنيا جي مختلف کنڊن تائين وڌايو. هن جي ڪم جي حد ۽ پيار جو دائرو ڪنهن هڪ خطي، برادري، ذات، فرقي يا مذهب جي پابندين کان آجو هئو. سندس ئي لفظ آهن ته ”انسانيت جو ڪو به مذهب نه هوندو آهي“. هو حقيقي معنيٰ ۾ هڪ انسان دوست، بين الاقواميت پسند ۽ سوشلسٽ هئو. هو پيار، امن ۽ ڀائيچاري جو علمبردار هئو. اهي ئي سنڌ جي اٺ هزار ساله تهذيب جا بنيادي جزا آهن ۽ پوءِ يڪو صوفين جي هن ڌرتيءَ جو اهوئي پيغام رهيو آهي. ان ڪري چئي سگهجي ٿو ته ايڌي صاحب ان پيغام جي عملي شڪل هئو. ان لاءِ اسان سندس سدائين ٿورائتا رهنداسين. سنڌ جي ڌرتي شادابي، خوشحالي، نهٺائي ۽ سخاوت وارين پنهنجي خاصيتن ڪري دنيا جي مختلف حصن کان ماڻهن جي هتي اچڻ جو سبب بڻبي رهي آهي. انهن ٻاهرين ماڻهن کي ٻن خانن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. هڪڙا اهي جيڪي قبضي، بالادستي ۽ ڦرلٽ جي ارادي سان آيا. انهن سان سنڌي ماڻهن زندگي موت جون چوٽون کاڌيون آهن ۽ آخر تائين مزاحمت ڪئي آهي. ٻيا اهي جيڪي ايمانداري، وفاداري ۽ سچائيءَ جا جذبا کڻي آيا ۽ جن جو مقصد پيار، امن، ڀائيچاري، خوشحالي ۽ انسانيت جي خدمت وارن آدرشن جي آبياري ڪرڻ هئو. اهي هن ڌرتيءَ جي رهواسين جا هيرا بڻجي ويا ۽ هميشه انهن جي عزت، احترام ۽ تعظيم جا حقدار رهيا. ان قسم جي انسانن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، جي.ايم.سيد، هوش محمد شيدي، مسڪين جهان خان کوسو، ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ ۽ ڊاڪٽر جي.ايم.مهڪري جا نالا اچي وڃن ٿا. عبدالستار ايڌي ان لسٽ ۾ تازو اضافو آهي. عبدالستار ايڌي پنهنجي زندگي مظلوم، محڪوم ۽ مٽيءَ هاڻن ماڻهن جي خدمت لاءِ وقف ڪئي ۽ پاڻ کي نادار، نراس، محتاج ۽ مسڪين ماڻهن جي صفن ۾ بيهاريو. هو انهن جي وچ ۾ رهيو، انهن کي پسند ڪندو هئو ۽ انهن سان پيار ڪندو هئو ۽ انهن جي ئي وچ ۾ مرڻ جو خواهشمند هئو. هن انهن امير ۽ بالادست طبقي وارن سان ڪڏهن ڪو واسطو نه رکيو جن جو پاڪستان جي رياست ۽ سماج تي قبضو آهي. هن جابرن کان نه ڪڏهن ڪجهه گهريو ۽ نه ورتو. ۽ نه ئي انهن کي سندس ڪم سان ڪا دلچسپي رهي جيستائين هو جيئرو هئو. جيئن ئي سندس وفات ٿي انهن ٽولن بنا دير جي سندس شخصيت تي قبضو ڪري ورتو. جن ماڻهن سندس زندگيءَ ۾ هن جي روح کي رنجايو انهن موت کان پوءِ سندس جسم کي هائجيڪ ڪري ورتو. انهن پڪو بندوبست ڪيو ته جيئن سندس آخري وصيت به پوري نه ٿئي ته ”سندس جنازي خاطر روڊ بند نه ڪيا وڃن“. اصل ۾ انهن کي خوف هئو ته ڪٿي هي انسان دوست ۽ سوشلسٽ فقير مسڪين ۽ مصيبتن جي ماريل ماڻهن جي ميڙاڪن جو مرڪز نه بڻجي وڃي ڇاڪاڻ ته انهن ڄاتو ٿئي ته جيڪڏهن مسڪين، مظلوم ۽ محڪوم متحد ٿي ويا ته سندن مانڊاڻ انهن جي اتحاد جي سٽ سهي ڪونه سگهندو. عبدالستار ايڌي هڪ حقيقي وڏو ماڻهو عمران تاجواني ۱۹۲۸ع ۾ انڊيا گجرات جي هڪ ميمڻ خاندان ۾ هڪ ڇوڪرو ڄائو جنهن جو نالو عبدالستار رکيو ويو. عبدالستار کي ننڍپڻ ۾ ئي، سندس ماءُ سيکاريو هو ته؛ ”غريبن جي مدد ڪريو. اٻوجهه ۽ لاچارن جي ڪم اچو ۽ انسانيت جي خدمت ڪرڻ کپي.“ اهو سبق عبدالستار کي هميشه هميشه جي لاءِ ياد ٿي ويو. ورهاڱي کان اڳ، پهرين عبدالستار جو خاندان، انڊيا گجرات مان هجرت ڪري پاڪستان ۾ اچي وسيو. عبدالستار جو تعلق، ميمڻ ڪميونٽي سان هو. هن ڪميونٽيءَ واپار ۾ وڏا ڪمال ڏيکاريا آهن. جوانيءَ ۾ هر ماڻهو جا ڪجهه خواب هوندا آهن. دولت، نوڪري، گاڏي، عشق، محبت ۽ ٻيا گهڻا مشغلا ۽ خواهشون. پر عبدالستار هڪ الڳ قسم جو نوجوان هو، جنهن جا خواب ۽ منزل؛ دولت، گاڏي، دنياوي لذتون نه هيون. عبدالستار جنهن رستي جي چونڊ ڪئي، اهو رستو هو خدمت جو- انسانيت جي خدمت جو؛ اٻوجهه مسڪينن ۽ لاچارن جي خدمت جو. وسائل جي اڻهوند عبدالستار جي جذبه خدمت جي جنون ۾ ڪا گهٽتائي ڪو نه آندي. هن نيڪ ڪم جي شروعات ڪندي، عبدالستار سڀ کان پهرين سوشل آرگنائيزيشن سان گڏجي ڪم ڪيو پنهنجي پاڻ تي يقين ۽ ”الله مدد ڪندو“ واري ايمان ساڻ عبدالستار سڀ کان پهرين، هڪ ڊسپينسري قائم ڪئي، جنهن ۾ غريب لاچارن جو مفت علاج ڪيو ويندو هو. ڪجهه عرصي کانپوءِ، عبدالستار هڪ پراڻي وين خريد ڪئي، جنهن جو نالو غريب ماڻهو جي وين رکيو ويو ۽ هو ان ۾ ويهي غريب بيمار ماڻهن کي اسپتال کان گهر ۽ گهر کان اسپتال پهچائڻ جو ڪم سرانجام ڏيندو هو. ڏسندي ڏسندي عبدالستار جو نالو هر زبان تي اچڻ لڳو. هن بي مثال ڪم جي شروعات جو پهريون قدم عبدالستار پاڻ کنيو ۽ ان ڏينهن کانپوءِ عبدالستار ڪڏهن مڙي پويان نه ڏٺو ۽ پاڻهي پاڻهي رستو ٺهندو ويو. عبدالستار ايڌي کي ماڻهن چندو ڏيڻ شروع ڪيو ۽ عبدالستار مالي طور تي مضبوط ٿيندو رهيو ۽ عبدالستار جي ڊسپينسري تمام منظم نموني سان ڪم شروع ڪيو. سڀ کان پهرين عبدالستار پنهنجي ڊسپينسري ۾ گهربل نرسنگ اسٽاف ۽ ٻيو اسٽاف ڀرتي ڪيو ۽ هاڻي اها جڳهه هئي جتي ان جي ملاقات بلقيس سان ٿي. ۱۴ آگسٽ ۱۹۴۷ع ۾ پاڪستان کي ٻه خوشيون مليون، هڪڙو پاڪستان آزاد ٿيو ۽ ٻيو بلقيس پيدا ٿي. بلقيس ايڌي فائونڊيشن ۾ تمام دل و جان سان ڪم ڪيو. ۱۹۶۶ع ۾ بلقيس ۽ عبدالستار جي شادي ٿي وئي. عبدالستار جي قائم ڪيل ويلفيئر، ڏينهن رات ڪم ڪندي رهي ۽ آهستي آهستي عبدالستار جي قائم ڪيل ويلفيئر، هڪ شهر کان ٻئي شهر، ٽئين شهر ۽ پوءِ سڄي ملڪ ۾ ڦهلجڻ لڳي. ائين عبدالستار ايڌي سڄي ملڪ ۾ سڃاتو وڃڻ لڳو. ۱۹۷۳ع ۾ ڪراچيءَ اندر هڪ پراڻي بلڊنگ ڪري پئي. ان حادثي جي امدادي ڪمن جي لاءِ، سڀ کان پهرين ايڌي فائونڊيشن جا رضاڪار پهتا، جنهن جي اڳواڻي ايڌي صاحب پاڻ ڪري رهيا هئا. اتان اهو سلسلو باقاعدي شروع ٿي ويو ۽ جڏهن به ملڪ جي ڪنهن به شهر ۾ ڪو حادثو يا دهشتگردي ٿئي يا ڪا قدرتي آفت سان ڪو به جاني يا مالي نقصان ٿيندو هو ته ان جي امدادي ڪم ڪارن لاءِ سڀ کان پهرين ايڌي فائونڊيشن جا رضاڪار حرڪت ۾ ايندا هئا ۽ رياست جون ذميواريون ايڌي فائونڊيشن سرانجام ڏيڻ لڳي. ايڌي ويلفيئر آرگنائيزيشن، اها واحد آرگنائيزيشن آهي، جنهن وٽ پنهنجي ايئر ايمبولينس به آهي، جنهن جي وسيلي اھا دشوار جڳهن تي به پهچي امدادي ڪم سرانجام ڏيندي آهي. اڄ ايڌي فائونڊيشن، پاڪستان جي سڀ کان وڏي ۽ ڪامياب ويلفيئر آرگنائيزيشن طور سڃاتي وڃي ٿي. اهو ئي سبب آهي جو اڄ انھيءَ کي ڪروڙين روپيا چندي جي صورت ۾ ملن ٿا. ايڌيءَ جي ڪراچيءَ ۾ قائم ڪيل، صرف ۸ شاخون غريب ۽ لاچار ماڻهن جو مفت علاج ڪري رهيون آهن. ان کان علاوه هڪ اکين جي استپال، هڪ ڪينسر اسپتال، ٻه بلڊ بئنڪ پڻ ڪراچيءَ ۾ ايڌي فائونڊيشن جي زير نگرانيءَ ۾ ڪم ڪري رهيون آهن. ان کان علاوه، ايڌي فائونڊيشن جي نگرانيءَ ۾ هڪ ليگل ايڊ ڊپارٽمينٽ پڻ ڪم ڪري رهيو آهي، جيڪو غريب لاچار ماڻهن کي مفت قانوني سهولتون مهيا ڪري ٿو ۽ اھو ليگل ايڊ ڊپارٽمينٽ، ڪيترن ئي غريب بيگناهه قيدين کي وڪيلن جي سهولت پڻ ڏئي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترا ئي بيگناهه قيدي آزاد ٿيو وڃن. بلقيس ايڌيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ڪيل ”اپنا گهر“ پڻ، ڪراچيءَ جي غريب لاچار ماڻهن جي لاءِ، ڪاڙهي جي لُڪ ۾ ٿڌي ڇانو جو احساس ڏياريندڙ، انتهائي قابلِ تعريف ۽ قابلِ ذڪر آهي. هن اپنا گهر ۾ ۲۰۰۰۰ هزار کان وڌيڪ ٻار پلجن پيا، جن جي ٽن وقتن جي ماني، علم ۽ هنر جي ذميداري پڻ ايڌي فائونڊيشن جي ذمي آهي. هڪ ملين کان وڌيڪ غريب ٻارن جي ڊليوري پڻ ”اپنا گهر“ ۾ مفت ڪرائي ويندي آهي. ڇا اڄ ڪا ماءُ عبدالستار جي ماءُ وانگر، پنهنجي پٽ کي نصيحت ڪري ٿي؟ ڇا اڄ ڪو نوجوان عبدالستار واري رستي جي چونڊ ڪندو؟ هڪ حقيقي وڏو ماڻهو، عبدالستار پاڪستانين ۾ موجود وڏن ماڻهن ۾، سڀ کان وڏو ماڻهو آهي.