دادي ليلاوتي تلسي داس هرچنداڻي ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ تعارف دادي ليلاوتي تلسي داس هرچنداڻي جو جنم ۲۰ ڊسمبر ۱۹۱۷ع تي سنڌ جي شهر حيدرآباد ۾ ٿيو. داديءَ جو خاندان پڙهيل لکيل آهي. سندن ڀاءُ واڌواڻي تيرٿ داس مشهور شخص هو ۽ هوتچند مولچند گربخشاڻي وارا سندن پڦيءَ جا پٽ هئا. هن سڄي خاندان کي شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ سان وڏي عقيدت آهي. دادي راڳ جي ڄاڻو، شاهه جي شيدائي ۽ رسالي جي پارکو آهي. هوءَ شاهه صاحب جون ڪافيون ۽ بيت اُڪير سان ڳائيندي آهي، کين مرحوم عثمان علي انصاري ريڊيو تي متعارف ڪرايو ۽ داديءَ سنڌ جي ڪيترين ئي نينگرين کي پنهنجو فن منتقل ڪيو آهي، جن ۾ روبينا قريشي ۽ جيجي زرينه بلوچ جا نالا اهم آهن، سندن خدمتون سنڌ جي نياڻين جي تعليم ۽ تربيت جي سلسلي ۾ اهم آهن. دادي ليلا جي دور ۾ عورتن جي تعليم ايتري عام ڪونه هئي. هن مشهور ڪندن مل گرلس اسڪول مان پڙهيو. عامل خاندان جي ديوانن مان آشا/ غلام فاطمه شيخياڻي (اسلام قبول ڪرڻ کانپوءِ جو نالو) ساڳئي اسڪول مان پڙهندڙ هئي ۽ پوءِ ڊاڪٽر شمس عباسي ۽ پوپٽي هيراننداڻي پڻ ساڳئي اسڪول مان پڙهيون هيون. انهيءَ اسڪول جون ماسترياڻيون داديءَ چواڻي ته Oxford جون پڙهيل هيون. دادي متي، دادي جگو ۽ ٻين کي انگريزي ٻوليءَ تي عبور حاصل هو. دادي ليلا ميوزڪ جي ڊگري پڻ حاصل ڪئي ۽ بي اي ۽ ايم اي (سنڌي) فرسٽ ڪلاس ۾ پاس ڪيائين. اپوا، ريڊ ڪراس، روٽري ڪلب، لئميڪ ۽ ٻين ادارن معرفت هن ڪيترائي سماجي ڀلائيءَ جا ڪم ڪيا آهن. هوءَ سماج سڌارڪ ۽ تعليمي ماهر ۽ فنڪار جي حيثيت ۾ سڃاتي وڃي ٿي. ٽريننگ ڪاليج فار وومين جي پرنسپال کان سنڌ اسيمبليءَ جي ميمبر (ٽي سال) ٿيڻ تائين پاڻ ڪيترن ئي ادارن جي سربراهي سنڀالي، سندس خدمتن جي عيوض هند توڙي سنڌ مان کيس ايوارڊن ۽ انعامن سان نوازيو ويو آهي. چند سال اڳ کيس صدارتي ايوارڊ عطا ٿيو. اڄ نوي سالن کان به وڌيڪ ڄمار هوندي دادي ليلا پنهنجي جنم ڀوميءَ سنڌ ۽ سنڌين جي خدمت کي افضل ڄاتو آهي. مون سندس گهر ٻه دفعا هرچنداڻي مينشن ڀرڳڙي روڊ هيرآباد تي ملاقات ڪئي ۽ کانئس انٽرويو وٺڻ چاهيم، پر داديءَ رسمي انٽرويو کان وڌيڪ جيڪا روبرو ڪچهري ڪئي، اها تمام اثرائتي هئي، جنهن جا اهم نقطا هن ريت آهن: ۱ . نياڻين جي تعليم تي تمام گهڻي توجهه ڏيو ۽ کين ڪڏهن به بوجهه نه سمجهو، عورت جي عزتِ نفس کي مٿانهون رکو. ۲ . پنهنجي ماءُ، پنهنجي ٻولي ۽ پنهنجي ڌرتيءَ کي سدا اهميت ۽ عزت ڏيو، اهي ٽيئي توهان جون مائرون آهن. ３ . دان ڏيو، مالَ جو، علم جو ۽ جان جو ۽ هر هڪ جي ڪم اچو. ۴ . سنڌ جي تعليمي معيار ڪرڻ جو اهم سبب اڄ استاد، استاد نه رهيو آهي ۽ شاگرد، شاگرد نه رهيو آهي. استاد غير ذميوار ۽ شاگرد لاپرواهه هئڻ سبب تعليم تباهيءَ جي ڪناري تي بيٺل آهي ۽ جڏهن ڪنهن قوم ۾ علم ۽ ادب نه رهندو، تڏهن انهيءَ قوم جي هستي آهستي آهستي ختم ٿي ويندي. ٻوليءَ ۽ قوم کي جيئارڻ لاءِ اڳيان وڌو. قوم جي ڀلي لاءِ سچو جذبو ۽ سچي دل کپي ۽ سنڌي سماج تڏهن ترقي ڪندو، جڏهن قوم تعليم يافته ٿي هن ڌرتيءَ جي خدمت ڪندي. ۵ . عورت جي آزاديءَ جي حق ۾ مان بلڪل آهيان، پر ان لاءِ هڪ دائرو هجي ۽ ان دائري ۾ رهي ڪم ڪجي. پنهنجي حيثيت، عزت ۽ علميت کي وڌائڻ عورتن لاءِ اُتم آهي. ۶ . شاهه صاحب جي ڪلام کي پرکيو، پروڙيو، عمل ڪريو ۽ عام ڪريو. داديءَ جو سنڌي نثر ۾ ڪم مضمون نويسيءَ ۾ آهي. تعليم جي موضوع تي تمام گهڻا مضمون لکيا اٿن. انهيءَ کانسواءِ کين شاعريءَ جو شوق آهي. داديءَ سنڌي عورتن جي لاءِ هيءُ پيغام ڏنو: اي سنڌوءَ جي سگهڙ سياڻي، تنهنجي هوندي ڇو سنڌڙي ويڳاڻي، تون ته ناز و ادا کان نياري، تون ته بيشڪ آهين نوري نماڻي. ........... اي سنڌوءَ جي سگهڙ سجاڳ ٿي، هيءُ وقت اٿئي هوشيار ٿي. هيل تائين ڪيڏو نه تون سٺو آهه، هاڻي جهالت جي جن کي تو ڀڄايو آهه. دادي ليلا اڄ سؤ سالن جي ٿي وئي نصير مرزا سنڌ اڄ شادمانا ملهائي. اسان ۽ توهان جي دادي، هير آباد حيدرآباد واسي، تعليمدان، دادي ليلا خيرن سان اڄ سئو سالن جي ٿي چڪي. هيپي برٿ ڊي ٽو يُو دادي صاحبه ۽ ڇا ته خوش نصيب شهر هي حيدرآباد، جنهن ۾ رهندڙ محمد ابراهيم جويي صاحب کانپوءِ، علم ادب ۽ تعليم جي دنيا جي، هي ٻي اهم ترين هستي دادي ليلا، جنهن اڄ حياتيءَ جا سئو سال پورا ڪري ورتا آهن، اي ڪاش! هن ڪالم جي اشاعت بعد، سنڌ جا علمي ادبي ۽ تعليمي ادارا، گلن، گلدستن ۽ سوکڙين پاکڙين جا انبار کڻي، ميرن جي قبن سامهون، هيرآباد جي ان پِيلي محل جي دروازي تي وڃي رکي اچن، جتي اندر هڪ آرامده پلنگ تي، سنڌ جي نياڻين کي تعليم يافته ڪندڙ هيءَ ملڪه اڄڪلهه خاموش زندگي گذاري رهي آهي. جتي سندس اڪيلو فرزند ڊاڪٽر پرديپ، ننهن ۽ ڪي نرسون، ڏينهن رات سندس ديک ريک ۾ مصروف آهن. بيشڪ، سئو ساله دادي ليلا صاحبه سفيد اڇي پهراڻ ۽ لينگي ۾ هن وقت ڄڻ ته مقدس سرسوتي ديويءَ جو روپ آهي، پر هڏڙين جي مُٺ، نحيف ۽ ڪمزور هوندي به ۽ هن ڄمار ۾ به طرح طرح جا راڳ، ڀڄن، ٻاڻيون ۽ بزرگن جا صوفياڻا ڪلام کيس ازبر آهن. ها! سندس ازبر به حافظو ٿورو ٿورو جواب ضرور ڏئي ويو آهي ۽ قوت سماعت پڻ گهڻي گهڻي مجروح ٿي وئي اٿس پر ٿورو وڏ سري آواز ۾ پڇيومانس ته، دادي! اوهان جي ولادت ڀلا ڪٿي ٿي؟ ته ٻڌايائين: ”سئو سال اڳي حيدرآباد جي ڇوڏڪي گهٽيءَ، پوليس اسٽيشن واري چاڙهيءَ ڀرسان ماڙيءَ واري هڪ گهر ۾ ڄائي هيس. پتا جو نالو، هوتچند واڌواڻي هو، هڪڙي ڀيڻ ديوي ڪماري، ڇهه ڀائر..... جن منجهان سهجرام واڌواڻي، اُهو ته مشهور ميوزڪ ڊائريڪٽر ٿيو ۽ مشهور موسيقارن سي ارجن ۽ بلوسي رائيءَ جو پڳ مٽ يار هو. ٻيو ايڊووڪيٽ تيرٿ داس..ماهر قانوندان، شاهه لطيف شناس، جنهن تصوف تي ڪيترائي انگريزيءَ ۾ مضمون لکيا. ۱۹۲۶ع ڌاري، پتا جو سارو پريوار، هن موجوده هنڌ هيرآباد عامل ڪالوني لڳ اچي رهيو. الاس!! هڪ هڪ ٿي سڀني جون ارٿيون هاڻي ته چتا تي چڙهي ويون آهن، رهي نانءُ رب جو.“ پوءِ دادي ٻڌائڻ لڳي: ”اسان جو سارو پريوار پڙهيل هو، پر منهنجي ماتا به ايتري ته اکر شناس هئي جو ڪم ڪار ۽ رسوئي جي وندر مان واندي ٿي، گهر ۾ ايندڙ روزاني اخبار کولي ويٺي پڙهندي هئي. هاڻي پرديپ ٻڌائيم ٿو ممي، شروع کان ئي چُست ڦڙت، گهٽ خوراڪ، ويشنو، گوشت ماس کان نهايت پري ۽ ابتدا کان ئي اورچ هئي ۽ جيتوڻيڪ گهر ۾ نوڪر چاڪر ۽ سک آرام به موجود هو پر رسوئي ۾ بيهي ڦلڪا پچائڻ، ٻوڙ رڌڻ هن جي روز مرهه جي ڪرت ۾ شامل هوندو هئو. وٽس جيڪو به ان وقت ملڻ جلڻ لاءِ ايندو هو ته ان کي ضرور چوندي هئي ته نياڻين کي ضرور پڙهايو، ائين هُو چالاڪ ۽ مڪار مردن هٿان ٺڳجڻ کان بچي وينديون.“ پوءِ دادي خود ٻڌائڻ لڳي، ”اسان هندن ۾ هر نياڻيءَ کي ٻيو ڪجهه سيکارجي يا نه، پاپڙ ويلڻ، پاپڙ ترڻ ۽ پاپڙ ٺاهڻ جي تربيت هر حالت ۾ ڏني ويندي آهي ۽ ڪنهن کي اِهو فن نٿو اچي ته اهو هن جي عيب ۾ شمار ڪبو هو.“ پوءِ ٻڌائڻ لڳي، ”جن جن نياڻين، مون کان پاپڙ ٺاهڻ سکيا، انهن ساهراڻي گهر تي راڄ ڪيو، حڪم هلايا ۽ پنهنجي گهوٽن جون اُهي دل گهريون ڪنوارون ثابت ٿيون.“ پرديپ هرچنداڻي مون کي آگاهه ڪيو: ”ممي پرائمري تعليم گُلي ٻائي اسڪول مان حاصل ڪئي، جيڪو حيدرآباد واري تلڪ چاڙهيءَ لڳ هوندو هو. پوءِ هو جامع عربيه ۽ نور محمد هاءِ اسڪول ۾ به ميٽرڪ تائين پڙهي، جتي ڪو ايجوڪيشن هوندي هئي.“ ان تي دادي ٻڌائڻ لڳي، ”منهنجا هڪ جيڏا هندو مسلمان ڇوڪرا محض ان ڪري به دل لڳائي پڙهندا هئا، جيئن استادن آڏو ۽ ڇوڪرين جي سامهون، بي عزت ٿيڻ کان بچيا رهن.“ پرديپ ٻڌايو: ”هائير ايجوڪيشن دادي صاحبه گورنمينٽ ڪاليج ڪاري موريءَ مان حاصل ڪئي، جنهن کي پڻ ايندڙ سال ۲۰۱۷ع ۾ سئو سال پورا ٿيندا.“ انسائيڪلوپيڊيا ۾ مون دادي ليلا صاحبه جي پروفائيل ۾ جهاتي پاتي.. لکيل هو: ”هُوءَ ننڍپڻ کان ئي خوش گُلو هئي، تيز فهم ۽ هوشيار، ۽ ٻالڪپڻ کان ئي شديد ميوزڪ پسند. ان ڏس ۾ ساڌو ٽي ايل واسواڻي جي آشرم مان به هُن گهڻو ئي پرايو. سوين ڀچن ڀاو ياد ڪيا. ان دور جي ميوزڪ ۽ باجي ماستر مسٽر جوشيءَ کان هن هارمونيم وڄائڻ سکيو. پوءِ ۱۹۴۰ع ڌاري ٽريننگ ڪاليج فار مئن ۾ ميوزڪ ٽيچر جي آساميءَ لاءِ انٽرويو ڏيڻ وئي، ته سائين جي ايم سيد ۽ سائين ميران محمد شاهه، هڪ تعليم يافته سنڌي نياڻيءَ کي اهڙو زبردست هار مونيم وڄائيندي ۽ شاهه، سچل جا صوفياڻا ڪلام ڳائيندي ٻڌو ته دنگ رهجي ويا.“ دادي پاڻ مون کي ٻڌائڻ لڳي: ”بابا، تنهنجي پدر بزرگوار قليچ بيگ کي اٺن ڏهن ورهين جي ڄمار ۾ سندس غزل ”دنيا ۾ دل جو مطلب پورو ٿيو ته ڇا ٿيو“ اسڪول فنڪشن ۾ ڳائي ٻڌايو ته، دعا ڏنائين؛ ”اي ننڍڙي نينگري راڳ وديا ۾ تنهنجو وڏو نالو ٿيندو“ مون هڪ ڀيرو ٻيهر داديءَ جي جيون ۾ جهاتي پاتي، لکيل مليو: دادي ليلا صاحبه ۱۹۵۱ع ۾ بي ٽي ڪئي، ۱۹۶۸ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ مان سنڌي ادب ۾ ايم اي ڪئي. ۱۹۵۸ع ڌاري پاڻ ڊپٽي انسپيڪٽر اسڪول مقرر ٿي، گڏ ميران هاءِ اسڪول جي هيڊ مسٽريس پڻ ۽ ان کان اڳ ميرپور خاص جي هڪ هاءِ اسڪول ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. ۱۹۵۸ع ۾ ئي بلبل مهراڻ روبينه صاحبه کي ريڊيو حيدرآباد تي پنهنجي شاگردياڻيءَ جي حيثيت ۾ متعارف ڪرايائين. بعد ۾ دادي صاحبه، انسپيڪٽريس آف اسڪولس جو عهدو ماڻيو. ۱۹۷۲ع ۾ ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن آفيسر مقرر ٿي. ۳۵ ورهين جي پخته ڄمار ۾، دادي صاحبه جي شادي سينٽرل جيل حيدرآباد جي ڊاڪٽر ڊاڪٽر تلسي داس هرچنداڻي سان ٿي ۽ ان بعد دادي ليلا سڏجڻ لڳي، ”ليلا وتي هرچنداڻي“... اولاد ۾ داديءَ بس هڪ ئي پُٽ ڄڻيو، پرديپ ڪمار... جيڪو هاڻي پنهنجي ئي گهر جي هڪ ڪنڊ ۾ ”دادي ڪلينڪ“ هلائيندو آهي. ۱۹۵۲ع کان دادي صاحبه ريڊيو ڪراچي تان ڳائڻ جا به ڪي پروگرام ڪيا. ۱۹۷۵ع ڌاري ريٽائرمينٽ بعد ڊاڪٽر آپا شمس عباسي صاحبه سان گڏجي، سنڌ جي ٻهراڙين ۾ سوين ڪميونٽي سينٽر قائم ڪيا، جتي نياڻين جي تعليم ۽ ان جي واڌاري لاءِ ڪئين دلچسپ پروگرام ترتيب ڏنا. ۱۹۸۵ع تائين اقليت جي حوالي سان پنهنجي ڪميونٽيءَ جي نمائنده طور به هن ڪم ڪيو. سائين جي ايم سيد، ميران محمد شاهه، علامه آءِ آءِ قاضي، مرزا قليچ بيگ، شاهه جو شارح غلام محمد شهواڻي، پروفيسر دادا منگها رام ملڪاڻي کي دادي صاحبه اکين سان ڏٺو. محفلن ۾ انهن سان گڏ اُٿي ويٺي ۽ کين پنهنجا راڳ ٻڌايا ۽ وندرايو. سندس گهر ۾ مون چوطرف نگاهه ڦيرائي هر طرف ايوارڊ ۽ شيلڊون سينگاريل نظر آيم ۽ انهن سڀني جي وچ ۾ چوڏهينءَ جي چنڊ وانگر چمڪندڙ هو ”تمغه امتياز حڪومت پاڪستان“. تڏهن ان وقت اٿڻ کان اڳ مون کيس وينتي ڪئي ته دادي! پنهنجي حياتيءَ جون ڪي يادگار ۽ سٺيون سٺيون ڳالهيون ٻڌايو. چوڻ لڳي: ”اري بابا، اڳي اسان جي سانڀر ۾ حيدرآباد ۾ هر گهٽيءَ جو هڪڙو نالو هوندو هو. ان ڪري هر ماڻهوءَ کي خط پٽ سولائي سان اچي ملندو هو، هاڻي ته گهٽين جي سوڙهه ايڏي آهي جو، ڏسندي ئي ساهه ٻوساٽجڻ ٿو لڳي“. پوءِ ٻڌائڻ لڳي، ”ٽيهارو کن سال اڳ ڀارت ياترا تي آئون ويئي هئس. هڪڙي ڏينهن ميزبانن مون کي هڪ اهڙي رنگا رنگ تقريب ۾ پهچايو، جتي سنڌي نياڻين اڃان جهومي جهومي ڳايو مس ته ”راڻا تو مان راڄ ٿيندا، راڻا تو مان لک ٿيندا“...ته بس محفل ۾ اوچتو وٺ وٺان شروع ٿي وئي. پوليس جو ڊنبلو اسٽيج تي چڙهي آيو...بابا خير...بابا خير... چيائون اري ظلم ڙي ظلم.. هي ته خانداني منصوبي بندي وارن جو پبلسٽي پروگرام آهي، جن جو مول متو ئي آهي ته ”ٿورا ٻار، پيار ئي پيار“ ...۽ هي مايون وري اسان جي پروگرام کي تباهه ڪرڻ لاءِ ڳائين پيون .....  راڻا تو مان راڄ ٿيندا، راڻا تو مان لک ٿيندا....“ پوءِ ان ڏينهن دادي هي به ته ٻڌائڻ لڳي هئم: ”ان وقت ڀارت ۾ رهندي اڃان ڪي ٿورا ئي ڏينهن ٿيا هوندا، جو ناچاڪ ٿي پيس، تڏهن لڳم...بس چل چلاءَ قريب آهي، سو وٺي گهوڙا گهوڙا ڪئم. چيم...ڀائي! مون کي جلد از جلد پنهنجي جنم ڀومي، ماتر ڀومي سنڌ پهچايو.. ڇا جي لاءِ، جو هتي منهنجو ديهانت ٿي ويو، ته هي ته منهنجي رک کي گنگا ۾ لوڙهي ڇڏيندا. سو چاهيان ٿي ته پويان پساهه به پنهنجي سنڌ ۾ ئي وڃي کڻان، جيئن منهنجون هاٺيون سنڌوءَ جي امر جل ۾ سماپت ڪيون وڃن.“ اهڙي پراڻي ساروڻي ٻڌائيندي ٻڌائيندي داديءَ تي اوچتو هڪ زبردست ڪيفيت طاري ٿي وئي ۽ جيئن نه ڪا ماءُ لاڏلي پُٽ جي ڪاڄ ۾ ٻانهون مٿي کڻِ جهمريون هڻندي آهي، دادي ليلا به جهومي جهومي اسان کي ٻڌائڻ لڳي، ”اري بابا، هاڻي موت جو فرشتو مون کي وٺڻ ايندو، ته آئون ائين ئي نچندي ڪڏندي ان سان گڏ هلي وينديس! سدائين سدائين جي لاءِ....“ دادي ليلان سؤ ورهين جي ڄمار ۾ داخل حيدرآباد (اسٽاف رپورٽر) ننڍي کنڊ جي نامياري تعليمي ماهر دادي ليلان ۱۰۰ ورهين جي ڄمار ۾ داخل. سالگرهه جي تقريب. اديبن پاران دادي ليلان کي گلدستا پيش. سنڌ حڪومت کان حيدرآباد ۾ دادي ليلان جي نالي سان ميوزيڪل اسڪول قائم ڪري، سندس نالي سان منسوب ڪرڻ جو مطالبو. تفصيل موجب ننڍي کنڊ جي نامياري تعليمي ماهر دادي ليلان ۱۰۰ هين سال جي ڄمار ۾ داخل ٿي وئي آهي. ڪالهه حيدرآباد جي علائقي هيرآباد ۾ سندس رهائشگاهه تي سندس سالگرهه ملهائي وئي. سالگرهه جي موقعي تي سنڌ جي اديبن؛ نصير مرزا، گل ڪونڌر، قاضي خادم، موهن مدهوش ۽ ٻين رهائشگاهه تي پهچي دادي ليلان کي گلدستا پيش ڪري کيس سالگرهه جون مبارڪون ڏنيون. ان موقعي تي اديبن سنڌ حڪومت کان مطالبو ڪيو آهي ته دادي ليلان کي سندس زندگيءَ ۾ ئي مڃتا ڏيڻ لاءِ، ان جي نالي سان حيدرآباد ۾ ميوزيڪل اسڪول جو قيام عمل ۾ آندو وڃي ۽ ان کي دادي ليلان جي نالي سان منسوب ڪيو وڃي. سالگرهه جي تقريب ۾ دادي ليلان جي پٽ ڊاڪٽر پرديپ ڪمار پڻ موجود هو. (روزاني عبرت ۲۱ ڊسمبر ۲۰۱۶ع تان کنيل) دادي ليلان سندس خدمتون غلام حسين خاصخيلي سنڌ جي تاريخي شهر حيدرآباد جي ٿڌين هوائن واري علائقي هيرآباد ۾ جنم وٺندڙ دادي ليلان تعليم جي دنيا ۾ تمام وڏي خدمت ڪئي آهي. نياڻين جي اسڪولن کولرائڻ ۽ تعليمي شعور پيدا ڪرڻ لاءِ جيڪا جدوجهد ڪئي. ان جدوجهد تي حيدرآباد سميت پوري دنيا جا ماڻهو کيس سلام پيش ڪري رهيا آهن. اهڙين شخصيتن کي هر ماڻهو سلام ڪندو آهي. دادي ليلان نياڻين جي تعليم لاءِ تمام وڏو ڪم ڪيو آهي پاڻ به اسڪول ۾ نياڻين کي تعليم ڏيندي هئي. اسڪولن ۾ نياڻين جي تعليم سان گڏوگڏ هنر جي سکيا ڏيڻ لاءِ اسڪولن ۾ باقاعدي سان ڪلاس هلايا ويندا هئا. موجوده وقت ۾ به دادي ليلان وانگر تعليم لاءِ جدوجهد ڪرڻ جي ضرورت آهي. دادي ليلان تعليمي شعور پيدا ڪرڻ لاءِ سيمينار به ڪرايا، انهن سيمينارن ۾ تعليم جي اهميت بابت والدين کي سمجهايو ويندو هو. تعليم بنا انسان اڻپورو آهي، نياڻين لاءِ تعليم تمام ضروري آهي نياڻين کي پنهنجو گهر وسائڻو هوندو آهي. پڙهيل لکيل ماءُ پنهنجي اولاد جي لاءِ تعليمي شعور کي اڳتي وڌائي ٿي، دادي ليلان جو چوڻ آهي ته علم حاصل ڪرڻ سان انسان وٽ تمام وڏي طاقت تمام وڏو هٿيار آهي. جنهن وٽ علم جو هٿيار موجود آهي. اهو گهر وڌيڪ مضبوط طاقتور آهي. نياڻين کي تعليم ڏياريو. نياڻين کي پڙهائڻ سان معاشري ۾ علم جا ڏيئا وڌيڪ روشن ٿين ٿا، علم جي ڏئي ٻرڻ سان دنيا جي گهرن ۾ وڌيڪ روشني پيدا ٿئي ٿي. اهڙي روشني ۾ طاقت هوندي آهي. علم جي روشني جيتري طاقت ور هوندي، معاشرو اوترو وڌيڪ طاقت ور هوندو آهي. داديي ليلان جي اهڙي جدوجهد کي سلام ڪندي اسان کيس ڀيٽا ڏئي رهيا آهيون. اهڙين شخصيتن جو نالو هميشه روشن هوندو آهي. دادي ليلان هينئر به علم ادب جي لاءِ جدوجهد واسطي هر ماڻهوءَ کي سبق ڏيندي رهندي آهي، دادي ليلان هر ماڻهوءَ کي پنهنجي پهرين جملي ۾ اهو پڇندي آهي ته ڇا توهان پنهنجي نياڻين کي پڙهايو ٿا. هر ماڻهوءَ کي اهو چوي ٿي، بابا پنهنجي نياڻين کي پڙهايو. نياڻين کي پڙهائڻ سندن والدين جي اولين ذميواري آهي. جنهن گهر ۾ نياڻي اڻ پڙهيل آهي. اهو گهر پريشانيءَ واري حالت ۾ هوندو آهي. اهڙي پريشانيءَ کان بچڻ لاءِ نياڻين کي علم ڏياريو. دادي ليلان پنهنجي وقت ۾ اسڪولن ۾ نياڻين کي تعليم ڏيارڻ سان گڏوگڏ هنر جي سيکا به ڏياريندي هئي. نياڻين کي ڀرت ڀرڻ، گهر جو ماحول بهتر رکڻ جهڙن مسئلن تي نياڻين کي سکيا ڏيارڻ لاءِ پريڊ هلايا ويندا هئا. هنر ۽ علم جي لاٽ ٻرندي رهندي هئي. دادي ليلان تعليم جي اهڙي بهتر ماحول سبب سندس جدوجهد کي هند توڙي سنڌ ۾ وڏي مڃتا ڏني پئي وڃي. اهڙين شخصيتن وانگر هر ماڻهو جدوجهد ڪري ته هر گهر تائين تعليم  پهچي سگهي ٿي. اهڙي تعليمي جاڳرتا پيدا ڪرڻ واسطي دادي ليلان جي ٻاريل ڏيئن کي وڌيڪ روشن رکڻ لاءِ اسان سڀني کي دادي ليلان جي ساٿ ۾ ساٿ ڏئي سڏ ۾ سڏ ملائي هرهنڌ علم جا ڏيئا روشن ڪرڻ لاءِ جدوجهد جي راهه کي تيز ڪرڻ جي ضرورت آهي. دادي ليلان جي اهڙي جدوجهد ڪاميابي جي منزل ڏانهن قدم آهي. اسان سڀ قدم کي قدم سان ملائي هلڻ جي ضرورت آهي. دادي ليلان ته اڄ به اهو چوي ٿي ته سنڌ بزرگن اوليائن جي ڌرتي آهي. جنهن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست کان وٺي ڪيترائي اهڙا هيرا پيدا ٿيا آهن. جن جدوجهد ڪندي علم جي ڏيئن کي روشن ڪيو آهي. سنڌ ڌرتي علم جي حوالي سان پوري ۾ دنيا ۾ سڃاتي وڃي ٿي. اهڙي سهڻي ثقافت رکڻ واري ڌرتي تي هاڻ اسڪولن جي بند پيل هئڻ جون ڳالهيون ٻڌي اکين ۾ لڙڪ اچي وڃن ٿا. اسان سڀني کي گڏجي علم جي ڏيئن کي روشن ڪرڻو پوندو اهڙي علم جي جاکوڙ لاءِ جدوجهد ڪرڻ واسطي پنهنجي گهر، محلي، علائقي، شهر، يوسي، تعلقي، ضلعي، صوبي ۽ ملڪ ۾ علم جي ڏيئي کي روشن رکڻ واسطي سچائي سان قدم کڻڻ جي ضرورت آهي. دادي ليلان جي اهڙي تعليمي جدوجهد کي روزاني عبرت طرفان شخصيتن کي ڀيٽا ڏيڻ واسطي ملهايل هفتي جي حوالي سان ڀيٽا پيش ڪري رهيا آهيون. دادي ليلان مهان شخصيت آهي. کيس سلام پيش ڪريو ٿا ۽ دعا آهي ته سندس جدوجهد تعليم لاءِ اڃان سگهاري بڻجي وڃي. دادي ليلان ڏيهه جي ڏاهي ڏاڏي به ديهانت ڪري وئي گل مورو دادي ليلان سنڌوءَ جي اها سگهڙ سياڻي نوري نماڻي هئي جنهن ٻهراڙيءَ جي عورتن جي تعيلمي آبياري ڪرڻ لاءِ پنهنجي سفر دوران سوين ڳوٺن ۾ پنڌ، ڏاند گاڏين، گڏهه گاڏن، بسن ۽ ڇڪڙن ۾ چڙهي ديس جي دردوندن جي درن تي وڃي حقيقي سماج واد بڻجي عورتن کي حقن جي آگاهي ڏني کين شعور ڏنو ۽ فرسوده سماج جي انڌيري مان ڪڍڻ لاءِ وهمن، وسوسن ۽ ڀرمن مان ٻاهر ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي. هن تعليم جي شعور سان گڏ هنرن جي به تربيت ڏني ته جيئن ٻهراڙيءَ جون عورتون معاشي طور تي پاڻ ڀريون ٿي سگهن پنهنجي بکئي پيٽ کي ڀري سگهن ۽ ڪنهن جي آڏو هٿ نه ٽنگين ۽ کين شعوري تعليم ڏيڻ جو به اهو ئي مقصد هو ته نه رڳي پاڻ جهالت واري زندگيءَ کان جان آجي ڪن پر پنهنجي ايندڙ نسل معصوم نينگرن توڙي نينگرين کي علم جي ذريعي پنهنجي وطن پنهنجي ڌرتي جي فڪري سوچ ڏئي سگهن ته جيئن سماج مان جاهلياڻين رسمن جو خاتمو اچي سگهي. انهيءَ علمي سوچ جي آبياري لاءِ دادي ليلان ديس جي دردوندن، بکايلن، ستايلن ۽ انگ اگهاڙن معصوم ٻارڙن جي جهڳين ۾ وڃي ڏاڏي بڻجي ڏاهي ڏاڏي وارو فرض نڀائيندي علمي آکاڻيون ٻڌايون، روح جون رهاڻيون رچايون ۽ پنهنجي هڙان وڙان خرچ ڪري سنڌ جي وستين، واهڻن ۾ جڏهن پهچندي هئي ته سنڌ جون سٻاجهون نياڻيون دادي کي رحمت جو فرشتو سمجهنديون هيون. هن عورتن جي اهميت تعليم ۽ هنر بابت ڪيتريون ئي راڳڻيون ۽ لوريون تيار ڪرايون جنهن ۾ مارئي جي حب الوطني، سسئي جي جدوجهد ۽ نوري جي محبت جون علامتون اڄ به موجود آهن. هيءَ ڏيهه جي ڏاهي ڏاڏي دادي ليلان ئي هئي جنهن تعليم کاتي ۾ ۵۸ سالن تائين پنهنجي فرض شناسي سان نڀايو انهيءَ عرصي دوران به تعليمي جاڳرتا لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيائين ۽ مينڌري جي مومل بڻجي رڃ ۽ اڃ ۾ به راڻو راڻو ڪندي رهي. هن ڪڏهن به مذهبي متڀيد کي اهميت نه ڏني، هن جو هڪڙو ئي منشور ۽ دستور هو ته سنڌ جي اٻوجهه نياڻي علمي اڀياس حاصل ڪري، تڏهن ئي سماج ۾ تبديلي اچي سگهي ٿي. حقيقت ۾ ته هن اصلي سنڌ جو درشن ڏيهه جي ڏوٿيئڙن وٽ وڃي ڪيو کين چاهه ۽ چاهت جون چميون ڏئي اهو درس ڏنو ته “علم پرايو، نياڻيون پڙهايو”. دادي ليلان جهالت جي خاتمي لاءِ يونيسيف جي تعاون سان سنڌ جي سوين ٻهراڙي وارن ڳوٺن ۾ ڪميونٽي سينٽر قائم ڪرايا جتي اڄ به نياڻين جا پرائمري، سيڪنڊري ۽ هاءِ اسڪول هلي رهيا آهن، جڏهن دادي ٽن ضلعن حيدرآباد، ٺٽي ۽ بدين جي ڊي اي او هوندي ايڊيشنل ڊائريڪٽر هئي ته ان عرصي دوران به هن مٿان ڪڏهن به ڪو ڪرپشن جو الزام ئي نه لڳو، ڪيترين بيواهن مسڪين عورتن کي تعليم ڏياري روزگار ڏياريو جيڪي آفيس توڙي سندس گهر اچي دعائون ڏينديون هيون. هيءَ اها دادي هئي جنهن ديس جي محبت ۾ ورهاڱي دوران اڪثر سنڌي هندن کي ڪڍيو پئي ويو ته هن وطن مان بي وطن ٿيڻ قبول نه ڪيو ۽ سنڌ ۾ ئي رهي ڌرتي جي نياڻين جي نيڻن مان نه رڳي نير اگهيو پر تعليمي شعور لاءِ عملي قدم کڻي سنڌ جي سونهن ۽ سڀيتا کي دان ۽ مان ڏيڻ لاءِ سندرو ٻڌي نڪري پئي ۽ جهانسي راڻي جيان عملي جهاد ۾ جنبي وئي. هيءَ راڳ کي روح جي غذا ۽ عبادت سمجهندي هئي ڇو ته هن پنجن سالن جي معصوم عمر ۾ ڀڄن ڳائڻ شروع ڪيا هئا. هي اها دادي راڳ جي راڻي هئي جنهن گڏيل هندوستان واري وقت ۾ دهليءَ ۾ ۱۴ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جي ڳائڻ واري مقابلي ۾ حصو ورتو هو انهيءَ راڳ واري مقابلي ۾ سندس عمر ۲۰ ورهين جي هئي، دادي ليلان ان وقت هي ميران ٻائي جو مشهور ڀڄن ڳايو هو. ميرا تو گر ڌر گوپال دوسرا نه ڪوئي ري دادي اهو ڪلاسيڪل انداز ۾ ڳائي سڀني کي ميدان ماري پهريون نمبر حاصل ڪيو هو. دادي جي جيون تي حقيقت ۾ شاهه لطيف سنڌ توڙي هند جي سنت صوفين جي فڪر جو گهرو اثر هو. حالانڪه هن پنجن ورهين جي عمر ۾ ڳائڻ حاصل ڪيو ستن ورهين جي عمر ۾ پراٿنا جا گيت ڳائيندي رهي پر جڏهن سندس سنڌ جي عظيم صوفي شاعر شاهه لطيف جي شيدائي ساڌو ٽي ايل واسواڻي سان سٻنڌ ٿيو ته ان ڏينهن کان سندس مٿان شفقت ڀريو هٿ اهڙو ته ڪرشمو بڻجي پيو جو هن جو نصيب نيارو ٿي ويو. هن سنڌي نياڻين کي تعليمي خدمتن دوران شاهه، سچل، سامي، ٽي ايل واسواڻي، نوري، مرزا قليچ بيگ ۽ ٻين ڪيترن ئي اهم شاعرن جا ڪلام ياد ڪرائڻ سان گڏ کين سنڌي تعليم ۽ هنرن بابت پنهنجا ۽ پروفيسر ناگراڻي جا تيار ڪيل گيت پڻ سيکاريا ۽ نياڻين کي وطن دوستي، علم ۽ هنر جي اهميت وارا گيت ۽ نظم سيکاريا ۽ جڏهن ۱۹۴۰ ۾ ٽريننگ ڪاليج حيدرآباد جيڪو ديوان ڪوڙي مل چندن مل جي برصغير ۾ وڏي ۾ وڏي نياڻين جي يونيورسٽي ليکي ويندي هئي ته دادي کان نوڪري لاءِ موسيقي جي استاد ٿيڻ لاءِ سائين جي ايم سيد، ميران محمد شاهه، ڊاڪٽر دائود پوٽي ۽ ٻين عالمن ستن ڏينهن تائين انٽرويو ورتو هو ۽ ان ۾ هوءَ ڪامياب بڻي. نه رڳي اهو پر جڏهن هن ئي ٽريننگ ڪاليج ۾ ان وقت جي ممبئي جي گورنر مودي جي گهرواري سنڌ ياترا ڪرڻ آئي هئي ته خطاب ڪندي چيو هيائين ته دادي نه رڳي سنڌ جي پر پوري برصغير جي دادي آهي ۽ جيڪڏهن هي هند هلي اهو ئي علمي درس ڏئي ته اسين کيس سڄي هند ۾ سندس علمي درسگاهون کولي ڏيڻ ۾ ڪا به ڪسر نه ڇڏينداسين پر ڏٺو وڃي ته هتي تعليم جي فقدان هوندي به علمي اڀياس لاءِ جيڪي هن کان حاصل ڪرڻو هو اهو نه رياست حاصل ڪري سگهي نه وري اسين ۽ نه وري ان جي واٽ وٺي سگهياسين. هونئن به ڪنهن ڪنهن ماڻهوءَ ۾ ڏات هوندي آهي پر دادي جي خاندان ۾ نه رڳي راڳ جي ڏات ۽ ڏانءُ هو پر علمي ۽ فڪري سوچ جي پختگي به هئي جو سندس امڙ لال هندوري ۾ به لوريون ڏيندي هئي ۽ سندس پيءَ اسٽيج ڊرامن ۾ ڀڳتن جا ڀڄن پيش ڪري ديس جي دردوندن جون ڪهاڻيون سڻائيندو هو ۽ دادي انهيءَ روايت کي برقرار رکندي روح رهاڻيون رچايون تڏهن سنڌ جون نوريون نماڻيون جهومي پونديون هيون. اڄ ڏاڏيءَ جي ديهانت تي نه رڳي هيرآباد جون ٿڌڙيون هوائون گهٽجي گهٽجي ساهه کڻي ٿڌا شوڪارا ڀريندي ڄامشوري جي چنچل هوائن جي ڳلڙن تان ڳوڙها اُگهي رهيون آهن پر هند توڙي سنڌ ۾ اگني سنسار جي سڳنڌ جو واس وٺي هر ڏيهه ڌڻي اهو چئي ۽ روئي رهيو آهي ته ديس جي دادي به ديهانت ڪري وئي. دادي ليلاوتي هرچنداڻي سندس وڇوڙو تاج جويو سنڌ جي نامياري تعليمدان ۽ سماجي خدمتگار دادي ليلاوتي هرچنداڻي، هوتچند واڌواڻيءَ جي گهر ۾، هيرآباد، حيدرآباد ۾، ۲۰ ڊسمبر ۱۹۱۶ع تي جنم ورتو. داديءَ جو والد حيدرآباد جو هڪ معزز شخص هو، جيڪو اڪائونٽنٽ جنرل سنڌ جو ائڊوائيزر به رهي چڪو هو. داديءَ وارا پاڻ ۾ ٻه ڀينرون ۽ ڇهه ڀائر هئا، جن مان هڪ ڀيڻ ۽ چار ڀائر داديءَ کان وڏا هئا. داديءَ جو سڀ کان وڏو ڀاءُ ڊاڪٽر ’بولچند هوتچند واڌواڻي‘ بصري (بغداد) ۾ پرئڪٽس ڪندو هو، جتي هُو ۲۰ سال رهيو ۽ ۱۹۵۰ع ۾ وفات ڪيائين. داديءَ جو ٻيو ڀاءُ تيرٿداس هوتچند واڌواڻي، ۴ جون ۱۹۰۶ع ۾ ڄائو، بي.اي، ايل.ايل.بي تائين تعليم حاصل ڪيائين. پهرين مختيارڪار ۽ بعد ۾ ڊپٽي ڪليڪٽر ٿيو. رٽائرمينٽ کان پوءِ وڪالت ڪيائين ۽ سندس شمار ڪرمنل ڪيسن جي حوالي سان، سنڌ جي ناميارن وڪيلن ۾ ٿيندو هو. تيرٿداس صوفي منش هو، شاهه لطيف جي فڪر ۽ شاعريءَ سان خاص اُنس هئس. هن شاهه لطيف جي زندگيءَ پيغام ۽ شاعريءَ تي انگريزيءَ ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيا. داديءَ جو ٽيون ڀاءُ سهجرام واڌواڻي پڻ وڪيل هو، گڏوگڏ هُو حيدرآباد شهر جو مشهور ’ميوزڪ ڊائريڪٽر‘ هو. شهر جي اڪثر دَرسگاهن ۽ مکيه فنڪشنن ۾ موسيقيءَ جا اسم سندس نگرانيءَ ۽ هدايتن هيٺ ترتيب ڏنا ويندا هئا. سندس چوٿون ڀاءُ لالچند واڌواڻي، پهريون سنڌي هو، جيڪو ۱۹۳۵ع ۾، آمريڪا ۾ انجنيئرنگ پڙهڻ ويو ۽ ٻن سالن کان پوءِ، والده جي وفات جي صدمي هيٺ، انجنيئرنگ جي چوٿين سال جي تعليم حاصل ڪرڻ دوران ۱۹۳۷ع ۾ اُتي ئي گذاري ويو. داديءَ جي ٻن ننڍن ڀائرن مان هڪڙو ڀيرومل واڌواڻي واپاري هو ۽ ٻيو دولترام واڌواڻي، ڪالٽيڪسCaltex  ڪمپنيءَ ۾ انجنيئر هو. سندس والد ۱۹۵۳ع ۾ وفات ڪئي. دادي ليلاوتيءَ جو خاندان سُکيو ستابو ۽ مڇيءَ مانيءَ وارو هو. اُن زماني ۾ کين پنهنجي موٽرڪار ۽ هيرآباد ۾ ٽي جايون هيون، جيڪي داديءَ کي ماءُ، ۱۹۳۷ع ۾ حوالي ڪيون. سندس والده عامل خاندان مان هئي، هن مختصر تعليم حاصل ڪئي هئي ۽ اخبار پڙهي ويندي هئي. دادي ليلا جي خاندان کي راڳ ڳائڻ جي خداداد ڏات حاصل هئي. سندس اَمڙ مٺي آواز ۾ شبد ۽ لوليون ڳائيندي هئي. سندس والد جو آواز به ڏاڍو مٺو هوندو هو ۽ ننڍي هوندي ڊرامن ۾ حصو وٺندو هو ۽ اُتـي ڳائيندو به هو. دادي ليلا، گُلي ٻائي پرائمري اسڪول، تلڪ چاڙهي حيدرآباد ۾ ڇهه درجا پڙهيا ۽ ساڳئي ئي اسڪول مان ورنيڪيولر فائينل ڏنائين. ۱۹۳۵ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول حيدرآباد (جيڪو هاڻي نور محمد هاءِ اسڪول سڏجي ٿو) مان مئٽرڪ ڪيائين. هن ۱۹۴۰ع ۾ ڊي. جي. گورنمينٽ ڪاليج حيدرآباد مان بي. اي پاس ڪئي. دادي لـيلاوتي، ۱۹۴۰ع ۾ ٽيچرس ٽريننگ ڪاليج حيدرآباد ۾ مـوسيقيءَ جي استاد مقرر ٿي. هن پوسٽ لاءِ داديءَ کان جي. ايم. سيد، ميران محمد شاهه، ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي ۽ ٻين ستن عالمن لاڳيتو ست ڏينهن ڌار ڌار انٽرويو ورتو. دادي ليلا، ۳۵ روپيا ماهوار پگهار تي ’ميوزڪ ٽيچر‘ مقرر ٿي. هوءَ نياڻين کي دلي لڳاءَ، پيارَ، پاٻوهه ۽ پنهنجائپ سان راڳ سيکاريندي هئي. داديءَ کي راڳ جي سکيا لاءِ هڪ پاسيرو ڪلاس ڏنو ويو هو، باوجود اُن جي ڪيتريون ڇوڪريون پاڻيءَ پيئڻ يا ٻئي ڪنهن بهاني سان نٽائي، اچي سندس ’راڳ جي ڪلاس‘ ۾ شريڪ ٿينديون هيون. هن نياڻين کي وطن دوستيءَ، تعليم ۽ هُنر جي اهميت وارا ڪيترا گيت ۽ نظم سيکاريا. اُن زماني ۾ حيدرآباد کي تعليمي لحاظ کان ڪراچيءَ کان به وڌيڪ اهميت حاصل هئي. ممبئيءَ جي گورنر مسٽر موڊيءَ جي بيگم، جڏهن ٽيچرس ٽريننگ ڪاليج حيدرآباد جي هڪ فنڪشن ۾ شرڪت ڪئي ۽ داديءَ ۽ سندس تيار ڪيل شاگردياڻين کان راڳ ٻڌائين ته ايڏو ته خوش ٿي، جو ڪاليج جي ’وزيٽرس بُڪ‘ تي داديءَ جي ساراهه ۾ هڪ ڀرپور نوٽ لکيائين. دادي ليلا ’ميوزڪ ٽيچر‘ طور وڏي عزت ۽ مانُ ماڻيو. داديءَ جو ڀاءُ سهجرام ميوزڪ ڊائريڪٽر، ڪاليج جي پروگرامن ۾ سندس وڏي مدد ڪندو هو. ڪاليج ۾ ڊراما ٿيندا هئا، ان لاءِ به دادي راڳَ تيار ڪرائيندي هئي ۽ سڄي شهر جا ناميارا شهري هنن پروگرامن ۾ شريڪ ٿيندا هئا. دادي ۱۹۴۷ع تائين حيدرآباد ۾ ميوزڪ ٽيچر طور خدمتون سرانجام ڏنيون. ميوزڪ ٽيچر واري ملازمت دوران يا ان کان پوءِ تعليم کاتي ۾ ملازمت ڪندي هن سنڌي نياڻين کي شاهه، سچل سرمست، سامي، ٽي. ايل واسواڻي ’نوري‘، قليچ بيگ ۽ ٻين ڪيترن اهم شاعرن جا ڪلام ياد ڪرائڻ سان گڏ، کين سنڌي تعليم ۽ هنرن بابت پنهنجا ۽ پروفيسر ناگراڻيءَ جا تيار ڪيل گيت پڻ سيکاريا. دادي ليلاوتيءَ کي موسيقيءَ ۽ راڳ سان دلچسپي گهرَ کان ئي ورثي ۾ ملي. داديءَ چئن ورهين جي عمر ۾ ڳائڻ شروع ڪيو. ستن ورهين جي عمر ۾ پرائمري پهرئين درجي ۾ هارمونيم تي ڌڻيءَ جي ساراهه ۽ پرارٿنا جا گيت ڳائيندي هئي. اٺن ورهين جي ڄمار ۾ سندس واسطو سنڌ جي عظيم سنت، صوفي ۽ شاهه لطيف جي شيدائي ساڌو ٽي. ايل واسواڻيءَ سان پيو، جنهن کي سچو گُرو ۽ سنت ڪري مڃيندي هئي. ساڌو واسواڻيءَ سندس سِرَ تي شفقت جو هٿُ رکيو. کيس هندستان جي ’عظيم موسيقار‘ King of Musicians ’وشنو ڊگمبر‘ جي به آسيس حاصل رهي. دادي ليلا هر آچر تي ٿياسافيڪل لاج (بيسنت هال، حيدرآباد) ۾ راڳ جي سکيا وٺڻ ويندي هئي. هن ڪلاسيڪل راڳ جي ڄاڻ به حاصل ڪئي. جڏهن هوءَ انٽر جي شاگردياڻي هئي، تڏهن ۱۹۳۶ع ۾ ڊي جي گورنمينٽ ڪاليج حيدرآباد، سنڌ ۾ هڪ ’آل انڊيا ميوزڪ ڪامپيٽيشن‘ ٿي، جنهن ۾ سڄي هندستان جي ۲۰ ورهيه ڄمار وارن ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين شرڪت ڪئي. هن مقابلي ۾ سنڌ ۽ هندستان جي مختلف شهرن- بڙودا، بيڪانير، نينيتال، ڪلڪتي، دهليءَ وغيره مان ۱۴ ڇوڪرين ۽ ڇوڪرن حصو ورتو. داديءَ اُن موقعي تي ميران ٻائيءَ جو مشهور ڀڄن ’ميرا تو گرڌر گوپال، دوسرا نه ڪوئي وي‘، ڪلاسيڪي انداز ۽ رنگ ۾ ڳائي پهريون نمبر حاصل ڪيو. برصغير جي ورهاڱي کان پوءِ جڏهن گرلس اسڪولن ۾ پڙهائيندڙ اڪثر هندو سنڌي ماسترياڻيون، حالتن جو شڪار ٿي هندستان لڏي ويون، ته داديءَ کي ٽيچرس ٽريننگ ڪاليج حيدرآباد ۾ اسسٽنٽ ٽيچر ڪري رکڻ سان گڏ ’ليڊي سپرنٽيڊنٽ‘ جي جاءِ ڏني وئي. هن وطن مان بي وطن ٿيڻ نه قبوليو ۽ سنڌ ۾ رهي، نياڻين جي تعليمي خدمت ڪئي. اُستاد بنجڻ کان پوءِ سندس ’ڪئريئر‘ Career  ۾ وڏي تبديلي آئي ۽ هن راڳ ڳائڻ ڇڏي ڏنو، ڇو ته سندس نظر ۾ راڳ کي روح جي غذا ۽ عبادت سمجهڻ وارا ئي نه رهيا هئا ۽ عام ماڻهن ڳائڻ کي عزت واري نگاهه سان نه ٿي ڏٺو. داديءَ ۱۹۵۱ع ۾ ڪراچيءَ مان بي ٽيءَB.T  جو امتحان ڏنو ۽ ۱۹۵۴ع ۾ سندس هيڊ مسٽريس طور ترقي ٿي. هوءَ ساڍا ٽي سال گرلس هاءِ اسڪول ميرپورخاص ۾ هيڊ ماسترياڻي رهي ۽ هن گرلس هاءِ اسڪول ميرپورخاص کي وڏي اوج تي رسايو. ميرپور خاص ۾ هر اُهو خاندانُ داديءَ کي عزت جي نگاهه سان ڏسندو هو، جنهن خاندان جون نياڻيون سندس اسڪول ۾ تعليم پرائينديون هيون. هن تعليمَ سان گڏ نياڻين ۾ موسيقيءَ، ڊرامن، تقريري مقابلن ۽ ٻين سرگرمين ۾ حصي وٺڻ جو وڏو چاهه پيدا ڪيو. جڏهن ۱۹۵۷ع ۾ داديءَ کي ميران هاءِ اسڪول حيدرآباد جو پرنسپال بنايو ويو. دادي ليلاوتيءَ ايم. اي سنڌي، سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪري ٻيو نمبر حاصل ڪيو. ۱۹۵۸ع ۾ داديءَ جي امريڪا جي اسڪالرشپ منظور ٿي، کيس ٻاهر وڃي تعليم حاصل ڪرڻ جو شوق وڏو هو، ڪافي خرچ به ڪيائين، پر کيس آمريڪا جي ويزا نه ملي ۽ سندس اسڪالرشپ رد ٿي وئي، جنهن جو ڏک کيس آخري وقت تائين رهيو. ۱۹۵۸ع جي آخر ۾ داديءَ جي ڊپٽي انسپيڪٽريس آف گرلس اسڪولس طور ترقي ٿي ۽ سندس هٿ هيٺ پنج ضلعا: حيدرآباد، ٿرپارڪر، دادو، سانگهڙ ۽ ٺٽو ڏنا ويا. داديءَ کي ۱۹۶۴ع ۾ ڪلاس ون ۾ ترقي ڏئي انسپيڪٽريس گرلس اسڪولس سنڌ بنايو ويو، جتي ۱۹۷۲ع تائين ان عهدي تي رهي. هن عورتن جي تعليم ۾ وڏا سڌارا آندا. ۱۹۷۲ع ۾ جڏهن ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن آفيسرسD.E.Os  جون پوسٽون مقرر ٿيون ته ٻين سمورن ضلعن لاءِ هڪ هڪ D.E.O مقرر ڪيو ويو، پر داديءَ کي D.E.O مقرر ڪري، کيس ٽي ضلعا (حيدرآباد، ٺٽو ۽ بدين) ڏنا ويا، ان مان سندس انتظامي ۽ تعليمي صلاحيتن ۽ قابليت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. ان عرصي دوران ائڊيشنل ڊائريڪٽر اسڪولس جي چارج به وٽس رهي. هن هر پوسٽ کي چئلينج سمجهي نڀايو. ايمانداري، محنت ۽ دلي لڳاءَ سان ڪم ڪيو. داديءَ جي ايامڪاريءَ ۾ ڊائريڪٽوريٽ ۾ ٽَڪو به رشوت نه ورتي وئي. هن آفيس جي ڪلارڪن تي ڪرڙي نظر رکي، منجهن بچت جو مادو پيدا ڪيو، ايتريقدر جو ڪلارڪن جي زالن کي جڏهن مُڙسن جا پگهار پورا مليا ته داديءَ وٽ اچي کيس دعائون ڏنائون. داديءَ ماسترياڻين کي سهوليتن وارا اسڪول ۽ رعايتون ڏنيون. سرڪاري گرانٽ جو صحيح استعمال ڪيو ۽ الاٽمينٽ دوران بچت ڪري ڪيتريون رٿائون مڪمل ڪرايون.  داديءَ تعليم کاتي مان جولاءِ ۱۹۷۵ع ۾، ۵۸ سالن جي عمر ۾ رٽائر ڪيو. دادي ليلا پنهنجي زندگيءَ ۾ ۱۹۸۱ع کان ۱۹۹۱ع واري دور کي پنهنجي زندگيءَ جو انتهائي ڪارگر ۽ مثالي دور سڏيندي هئي. رٽائرمينٽ کان پوءِ واري هن عرصي ۾ دادي ليلاوتيءَ، يونيسيف ۽ بيورو آف ڪريڪيولم، ڄام شوري جي سهڪار سان سنڌ جي ٻهراڙين ۾ سوين ’ڪميونٽي سينٽر‘ قائم ڪرايا، جن ۾ اڄ ڇوڪرين جا پرائمري، سيڪنڊري ۽ هاءِ اسڪول هلي رهيا آهن. داديءَ، ٻهراڙي جي هن سفر دوران سوين ڳوٺن ۾ عورتن ۾ تعليم ۽ هنر لا ءِ وڏو چاهه پيدا ڪيو. هن سچي ۽ اصلي سنڌ اُن دور ۾ ئي ڏٺي. هوءَ پنڌ، ڍڳي گاڏين، گڏهه گاڏن، اٺ گاڏن، بسن ۽ ڇڪڙن ۾ چڙهي سنڌ جي ڳوٺ ڳوٺ ۾ پهتي. هن هڪ سڌارڪReformer جو ڪردار ڪري عورتن کي سماجي حقن جي آگاهي ڏني، کين وهمن، ڀرمن، وسوسن ۽ سَنسن مان ٻاهر ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي. منجهن تعليم جي شعور سان گڏ هُنرن لاءِ دلچسپي ۽ گهرداريءَ جي ساڃاهه پيدا ڪئي. هوءَ پنهنجي هڙان وڙان خرچ ڪري ڳوٺن ۾ پهچـنـدي هـئي. عـورتـون، داديءَ کـي رحـمـت جـو فـرشـتو سمجهـنديون هـيـون. هن انهي عرصي ۾ عورتن جي اهميت، تعليم ۽ هنرن بابت ڪيترا راڳ تيار ڪرايا، جيڪي کين ڳائي ٻڌائيندي هئي ۽ سندن همت وڌائيندي هئي. ’اي سنڌوءَ جي سگهڙ سياڻي‘ ۽ ’ڏي سنڌي عورت ساک سچي!‘ جهڙا گيتَ داديءَ ته ان ئي عرصي ۾ لکيا ۽ ڳاتا. سندس ڪلام جو نمونو هيٺ ڏجي ٿو: اي سنڌوءَ جي سگهڙ نياڻي، تنهنجي هوندي ڇو سنڌڙي ويڳاڻي، تون ته ناز و ادا کان نياري، تون ته بيشڪ آهين نوري نماڻي. پهرين اپريل ۱۹۸۱ع تي سنڌ ۾ پهرين ’عورت ڪانفرنس‘ ڪراچيءَ ۾ ڪوٺائي وئي هئي، جنهن ۾ داديءَ پنهنجي ٽيم سان ان جو مُکيه گيتTheme Song  تيار ڪري ڳايو، جنهن جا ٻول هئا: ’ڏي سنڌي عورت ساک سچي!‘ دادي ليلاوتي اپوا، ريڊ ڪراس، روٽري ڪلب، لئميڪ ۽ ٻين ادارن معرفت ڪيترائي سماجي ڀلائيءَ جا ڪم ڪيا. داديءَ کي هڪ پٽ ڊاڪٽر پرديپ ڪمار آهي، جنهن جو ڪوڏاڻو نالو ’چاند‘ آهي. سندس نُنهن ’ڊاڪٽر ڪُسم پرديپ‘ به ڊاڪٽر آهي ۽ کين ٻه ٻار آهن. تازو ڪجهه سال اڳ اسپتال ڀيڙي ٿي، جڏهن روڊ حادثي ۾ کيس ڌڪ لڳا هئا، نه ته جسماني بيماري، مٿي جي سور ۽ بخار ۾ به ڪڏهن مبتلا نه رهي، اُن جو سبب دادي جو صحت جي نيمن جو پالن ڪرڻ، سادو کاڌو کائڻ ۽ سادگيءَ سان زندگي گذارڻ جو طور طريقو هو. دادي ليلاوتيءَ کي صدارتي اوارڊ ۽ ٻيا ڪيترا اوارڊ مليا. دادي ليلاونتي ۱۳ سيپٽمبر جي رات جو لاڏاڻو ڪري ويئي. سندس اعليٰ خدمتن تي کيس صدين تائين سنڌ ياد رکندي. هڪڙي هئي هيرآباد جي دادي ليلان امداد سومرو ڏهاڪو کن سال اڳ هن وٽ ڪهي وڃڻ کانپوءِ سوچيم پئي ته هن وٽ ڪڏهن هيرآباد مان گذرندي طبع پرسيءَ لاءِ وڃان تان جو موت جو گهوڙو بنا رڪاب جي آيو ۽ هن کي کڻي ويو. هڪ صديءَ جي عمر رکندڙ دادي ليلان جو موت شخصيت کان وڌيڪ سنڌ جي هڪ صديءَ جو موت آهي. دادي ليلان جيڪڏهن واقعي به سنجيدگيءَ سان يادگيرين تي ٻڌل ڪتاب لکي ها ته اهو سنڌ جي هڪ صديءَ جي تاريخ هجي ها جنهن ۾ ٻين ڪتابن جا حوالا نه پر پنهنجا اکين ڏٺا مشاهدا هجن ها. ننڍڙي سان فرانسيسڪو جهڙو شهر ڪيئن لٽيرن جي ور چڙهيو، اهو دادي ليلان کان وڌيڪ ڪير پئي ڄاڻي سگهيو. حيدرآباد جي هيرآباد واري علائقي ۾ سنڌ جي ڪنهن دور جي ناليواري تعليمدان، ايجوڪيشن شعبي جي ڊائريڪٽر، صوفي شاعره ۽ ڪنهن وقت جي سرگرم خاتون پارليامينٽرين دادي ليلان جو گذريل رات ديهانت ٿي ويو. هوءَ عظيم صوفي دانشور ۽ شاعر ساڌو واسواڻي جي مريدياڻي ۽ شاگردياڻي هئي. شاهه عبدالطيف جي شاعريءَ سان عشق هن کي ساڌو واسواڻي کان مليو. هوءَ عمر جي آخري گهڙي تائين ٽن شين کي وساري نه سگهي جن ۾ شاهه لطيف، سنڌ ۽ سنڌي ٻولي ۽ ساڌو واسواڻي شامل آهن. ۱۰۲ سالن جي ڄمار ۾ ديهانت ڪندڙ دادي ليلان ورهاڱي جي ڏک ۽ تڪليفن کي اکين سان ڏٺو. لڏپلاڻ دوران هنن ڪيترن ئي لڱ ڪانڊاريندڙ واقعن کي ڏٺو جيڪي هن جي ذهن تي نقش ٿي ويا پر ان باوجود هن ڌرتي ۽ پنهنجي هيرآباد کي نه ڇڏيو. هيرآباد ۾ هن جو گهر به ساڌو واسواڻي جي گهر ڀرسان آهي. هيرآباد ۾ اهو پپر جو وڻ اڃا به موجود آهي جتي ساڌو واسواڻي جو گهر هو. شايد اڃا به هن جي گهر جي لڪڙيءَ جي بالڪوني جابجا موجود هجي. دادي ليلان جو گهر ساڌو واسواڻيءَ جي گهر ۽ ميران اسڪول ۽ ليڊيز ڪلب هيرآباد جي وچ تي آهي. وچ هيرآباد ۾ دادي ليلان جو گهر هو جتي هن جي پونئيرن گهر سان گڏ ڪلينڪ پڻ کولي هئي. وڏي ڳالهه ته ان هڪ صديءَ جي گهر ۾ ڪا به تعميراتي تبديلي نه ڪئي وئي هئي ۽ اهو گهر اڄ به ساڳي ريت جڙيل آهي ۽ موجود آهي. مون کي ۱۹۹۸ع جي هڪ شام جو داديءَ ٻڌايو هو ته هن ليڊيز ڪلب هيرآباد ۾ راڳ رقص جي سکيا ورتي هئي جيڪو ان وقت اليٽ هندن جي عورتن جو ڪلب هوندو هو. ان ڪلب ۾ ڪلڪتي جا ڪٿڪ ڊانس ماسٽر ڇوڪرين کي ڪٿڪ سيکاريندا هئا ۽ ٻيو راڳ جي سکيا ڏيندا هئا. اهو ڪلب پوءِ بلڊر مافيا جي قبضي کان ذري گهٽ بچيو هو. اتي هاڻ هڪ اسڪول هلي ٿو بس. ان جي ئي ڀر ۾ ميران اسڪول آهي. شاندار ڳاڙهسري عمارت.. پر جيئن ورهاڱي کانپوءِ هر شيءِ جا نالا مٽايا ويا ميران اسڪول جو نالو بدلائي ان کي مسلمان ڪيو ويو. جسم سان گڏ روح به بدلجي ويا. مون کي ڪي سال اڳ ان عمارت جي ورانڊي ۾ ساڌو واسواڻيءَ جي تصوير نظر آئي هئي، پتو ناهي ته اڄ اها تصوير اتي موجود به آهي الائي نه. دادي ليلان سنڌي ٻوليءَ جي ترقيءَ لاءِ هميشه ڪوشان رهي ۽ ان وقت به جڏهن سنڌي ٻوليءَ کي پوئتي ڪرڻ جا ڪيئي طريقا آزمايا ويا. دادي ليلان جڏهن عزيزن وٽ ڀارت ويندي هئي ته اتي سنڌي هندن جي نئين نسل کي سنڌي ٻوليءَ جي سکيا توڻي سنڌي ٻولي لکڻ ۽ ڳالهائڻ لاءِ تلقين ڪندي رهندي هئي. هوءَ چوندي هئي ته مون کي ڀلي ٻين ٻولين تي دسترس هجي پر منهنجي ماءُ ٻولي رڳو سنڌي آهي. هوءَ صوفي مزاج اسڪالر هئي ۽ ڪنهن لاءِ به ڀيد ڀاو نه رکندڙ نسل جي نمائنده خاتون هئي. اها ٽهي هاڻ اسان وٽان تيزيءَ سان گم ٿي وئي آهي. دادي ليلان سنڌ سان گڏ پنهنجي شهر حيدرآباد جي عروج ۽ زوال جي پڻ اکين ڏٺي شاهد هئي ته ڪيئن هيءُ شهر اجاڙيو ويو. هوءَ هيرآباد جي جن گلاب ڌوتل رستن تي گهمي هئي اتي پوءِ لڏپلاڻ وقت فسادن دوران رت وهندي پڻ ڏٺو. ڪيئن سنڌي هندن جي گهرن تي راتين جو راتاها لڳندا هئا ۽ ڪيئن خوف شهر تي ڇانيل رهندو هو، هن اهي سڀ وارتائون پاڻ ڏٺيون هيون. هوءَ سنڌي، هندي ۽ انگريزي شاعريءَ تي هڪ جيترو عبور رکندي هئي پر هن جو لاڙو گهڻو تڻو سنڌي شاعري طرف هو. هوءَ ساڌو واسواڻي جا ڀڄن به دل سان ڳائيندي هئي. جڏهن سندس طبعيت اڃا چڱي هئي تڏهن شام جو هن جي گهر مان رستي ويندڙن کي هارمونيم جي سرن تي ڀڄن ٻڌندي ملندا هئا. هوءَ شاهه لطيف جا تقريبن سر خاص ڪري سر مارئي ڏاڍي اڪير سان ڳائيندي هئي. دادي ليلان وڏي تعليمدان هئي. ان دور ۾ جڏهن عورت تعليم جو ڪلچر بنهه نه هجڻ برابر هو تڏهن هن نه رڳو اعليٰ تعليم حاصل ڪئي پر پوءِ ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ جوائن ڪري خاص ڪري نياڻين جي تعليم لاءِ ڪافي ڪم ڪيو. دادي ليلان درسي ڪتاب پڻ لکيا ته شاعري جا پڻ ڪتاب لکيا. ڪيئي سال اڳ مان هن جي گهر ڪهي ويو هوس ته هن منهنجي خاطر تواضع پاپڙن ۽ چانهه سان گڏ ساڌو واسواڻي جي انگريزيءَ ۾ لکيل شاعري، شاهه لطيف جي سر مارئي جي انگريزي ترجمي سان ڪئي هئي. هن ان شام جو لوڪ گيت به ته ڳاتا هئا ۽ هارمونيم پڻ. ڪي سال لنگهي وڃڻ کانپوءِ هڪ ڀيرو ٻيهر مان تڏهن وٽس لنگهي ويو هوس جڏهن هڪ ٽي وي چئنل لاءِ ميران اسڪول تي ڊاڪيومينٽري پئي ڪيم. هوءَ تڏهن به ساڳي اڪير سان ملي هئي. هوءَ ان ڏيهاڙي به عظيم صوفي دانشور ساڌو واسواڻي ۽ شاهه لطيف کي ياد ڪري رني هئي. هن ان ڏينهن به هارمونيم کنيو ۽ ڪجهه ڳائڻ لڳي هئي. هوءَ ان ڏيهاڙي به رني هئي. (شايد آخر ۾ زندگيءَ جي ميڙي چونڊي پوءِ بس ڳوڙهن جي صورت ۾ بچي ٿي). دادي ليلان رٽائرمينٽ کانپوءِ وارا زندگيءَ جا باقي ۴۲ سال به ساڳي دل سان انهن ئي آدرشن سان جيئندي رهي جيڪي هن جي مرشد ۽ استاد ساڌو واسواڻي کيس امانت طور سونپيا هئا. هن وٽ ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ جون ڪيئي ڳالهيون، مشاهدا ۽ ساروڻيون هيون جيڪي هوءَ پاڻ سان گڏ کڻي قديمي مساڻ ڀيڙي ٿي. پر هڪ ڳالهه جيڪا هن جي سهري تي وڃي ٿي سا آهي ته هن پنهنجي جنم ڀومي، شهر ۽ پاڙي کي نه ڇڏيو. هن ويندي گهر ۾ مرمتي تبديلي به ڪرڻ نه ڏني ڇو ته ان ئي گهر ۾ هن ننڍپڻ گذاريو هو ته جواني ۽ پيرسني به. هن جو ديهانت سنڌ جي هڪ صديءَ جي جيئري جاڳندي تاريخ جو نقصان آهي. هيرآباد ۾ جيڪي هاڻ آڱرين تي ڳڻڻ جيترا قديم گهر بچيا آهن انهن ۾ دادي ليلان جو گهر سرفهرست آهي. ”مان ان وقت اسڪول ۾ پڙهندي هيس. سهميل هيس. رات جو گهرن ۾ لٽيرا اچي هندن کان گهر خالي ڪرائيندا هئا يا پئسو زيور ڦريندا هئا“، هن مون کي ٻڌايو هو:”مان هنن کان نه ڄندي هيس ۽ دروازو بند ڪري ويٺل هوندي هيس ته جي ڪو ڦورو آيو ته گهٽ نه ڪنديمانس“. اهو چئي هوءُ ٻارن وانگر پنهنجي کل روڪي نه سگهي هئي. هوءَ ڄڻ گارشيا مارڪئيز جي ناولن جهڙي دادي هئي جنهن وٽ قصن ڪهاڻين جي املهه ميراث کانسوا پونئيرن لاءِ ڪو نه هو. اها املهه ميراث ئي ڪنهن به ماڻهو، ڪنهن به ڌرتيءَ ۽ نسل جي اصل ميراث هوندي هئي. ڪتابن ۾ ڪجهه به محفوظ هجي، پر اصل تاريخ سينا به سينا منتقل ٿيندي رهي ٿي. ٽيليڪميونيڪيشن جي هن ايج ۾ ان جي سارسنڀال ڪير ٿو لهي! ان ڪري دادي ليلان گهڻو تڻو اسان جي سماج ۾ اڻ ڳاتي رهجي وئي. ايئن ٿيڻ نه گهربو هو. دادِي لِيلاوتي هرچنداڻي حيدرآباد جي ھير محمود مغل دادِي لِيلاوتي هرچنداڻيءَ جهانُ ڇڏيو. علم و ادب جو هڪ استعارو، موسيقي، سِکيا، جاڳرتا، ماڻهپي ۽ سوچ جو هڪ چوکو رنگُ، اجل جي ڌنڌ ۾ گم ٿي ويو. دادي وڃي چڪي آهي. هڪ طويل ساٿُ رهيو داديءَ سان. ڊسمبر ۱۹۹۳ع ۾ ڪيل سندن ٽيليوزن انٽرويوءَ کان جو سلسلو شروع ٿيو، ته ڄڻ فقير گهرڀاتي بڻجي ويو ۽ ۲۴ سال اها نسبت قائم رهي. جيتوڻيڪ ميل ملاقات جو جهانُ ڪو گهڻو آباد نه رهيو، پر بهرحال اهو ڏَڍُ ته ”دادي آهي“، هن پاڙي ۾ سندس خوشبو وسي ٿي، جِيءَ ۾ جايون جوڙيندڙ هو. هيرآباد، هيرآباد لڳندي هئي. دادي جو اتي رهندي هئي. اُن هيرآباد سان سندس جِيءُ جَڙيل هو. داديءَ سڄي عمر اُتي ڏني ۽ آخري پساهه به اتي پورا ڪيائين. کيس پنهنجي وچن کي نڀائڻ جو ڏانءُ هو. ۲۰ ڊسمبر ۱۹۱۶ع تي حيدرآباد شهر ۾ چيف اڪائونٽنٽ هوتچند واڌواڻيءَ جي گهر هڪ نياڻيءَ جو جنم ٿيو، جنهن جو نالو لِيلاوتي رکيو ويو. تعليمي گهراڻي سان تعلق رکندڙ هن نياڻيءَ بنهه ننڍپڻ کان ڪتابي علمَ ۽ علمِ موسيقيءَ سان ساهه سانڍيو. ۸ سالن جي عمر کان هن هارمونيم وڄائڻ شروع ڪيو ۽ باقاعده راڳ جي سکيا به حاصل ڪيائين. سندس گهر ۾ خوش گُلُو فردن جو انگُ وڌيڪ هيو. هُوءَ پاڻ به ڳائيندي هئي ۽ ٻين سان موسيقيءَ جي حوالي سان شراڪت به ڄڻ سندس اندر جو حصو هو. ۱۹۴۰ع ۾ گريجوئيشن ڪرڻ کان پوءِ سُتت ئي کيس پنهنجي حياتيءَ جي پهرين سرڪاري نوڪري ملي هئي ۽ هُن ”ميوزڪ ٽيچر“ جي حيثيت سان پنهنجي عملي حياتيءَ جو آغاز ڪيو. ”منهنجو آواز ننڍپڻ کان ئي ڏاڍو سٺو هو.“ ڊسمبر ۱۹۹۳ع ۾، پاڪستان ٽيليوزن جي پروگرام ’اڄ جو مهمان‘ ۾ هن فقير کي انٽرويو ڏيندي هُن ٻُڌايو هو، ”پر پوءِ مون کي سُتت ئي لڳو ته ماڻهو ڳائڻ کي سُٺي نظر سان نٿا ڏسن، ڳائڻو يا ڳائڻي ٿا سڏين. مون کي ٿيڻو هو استاد...هاڻي چوڻ ته اها ڳائڻي استاد آهي...سو اها ڳالهه مون کي نه وڻي، پر پوءِ مون ڳائڻ وري به ڪونه ڇڏيو. نجي محفلن ۾ ڳائيندي هئس. جنهن زماني ۾ بِي ٽِي ڪندي هئس، تنهن زماني ۾، ريڊيو تي منهنجا مهيني ۾ ۴ پروگرام هوندا هئا ۽ تنهن کان سواءِ ”هِز ماسٽرس وائيس ڪمپنيءَ“ منهنجا چار لانگ پلي رڪارڊز به ٺاهيا هئا.“ اسڪرين تي سندس مُشڪ ۽ نيڻن جي جرڪَ موهيندڙ آهي. مان انٽرويوءَ کي ٽرانسڪرائب ڪندي، سندس وجود جي مهڪ محسوس ڪيان ٿو. ”مون اسڪولن ۾ ته انگلش ۽ مئٿاميٽڪس تي زور ڏنو، ڇاڪاڻ ته ان زماني ۾ نياڻين ۾ انهن سبجيڪٽن کي سمجهڻ جي ڏاڍي ڪمزوري هئي ۽ انسپيڪٽريس آف اسڪولس جي حيثيت سان سڄيءَ سنڌ جا دورا ڪيم ۽ انهن سبجيڪٽن تي زور ڏنم. مان ايڊيشنل ڊائريڪٽر اسڪولس، اسٽيٽسٽيڪل آفيسر ۽ اڪائونٽس آفيسر به رهيس. مٿان وري مون تعليمِ بالغان تي به وڏو زور رکيو.“ ڀيروي، مالڪوس، آساوري ۽ ڀيم پلاسي پسند ڪندڙ دادي، اسڪول جي اسيمبليءَ ۾ دعا ۽ تراني ڳائڻ ۾ هارمونيم پاڻ وڄائيندي هئي. هُوءَ ڪهاڻيڪاره، شاعره، نثر نگار ۽ اعليٰ درجي جي منتظم هئي. کيس عورتن بابت بيحد ڳڻتي هوندي هئي ۽ اهڙو اظهار، سندس سِٽُن ۾ به واضح نظر اچي ٿو. اَي سنڌُ جي سُگهڙَ سياڻي، تون ته ڏاڍي آهين مون کي پياري تنهنجي رَڌَپچاءَ ۾ رَسُ آ، تنهنجي ڏوئيءَ ۾ ڪيڏو نه ڏسُ آ تنهنجي چانوَرَ جي چِلڙَي ۾ چَسُ آ، تنهنجي پَلَي ۽ آنِيءَ جي آس آ تنهنجي جَوئر جي ڍوڍَي ۾ جَسُ آ، تنهن هوندي به مُنهن ڇو لٿل آ تنهنجي سَيبَي ۽ ٽوپَي ۾ سونهَن آ، تنهنجي ڀرتَ ۽ گجَ ۾ ڪشِش آ تنهنجي سڳيُن ۽ سُوسيُن ۾ سهاڳُ آ، تنهنجي اجرڪَ ۽ ٽوپيءَ ۾ شان آ اَي سنڌُ جي سُگهڙَ سياڻي، تون ته ڏاڍي آهين مون کي پياري دادي لِيلان، پنهنجي زماني جي هڪ سخت منتظم ليکي ويندي هئي. اهو زمانو هو جڏهن تعليم جي ميدان ۾ دادي لِيلان، آپا شمس عباسي، محترمه حميده حيدر جهڙين خواتين جا نالا، سروس بورڊس تي چمڪندا هئا ۽ ملاقاتين جو جهڙو ساهُه سُڪي ويندو هو. ”هئس سخت...بلڪل هئس“ هُوءَ مرڪي ٿي، ”ٿيڻو پوي ٿو دادا...نياڻين جو معاملو آ...ڳوٺن ۾ آرڊر ڏيڻ کان پهرين، ڇوڪريءَ جي ماءُ کان پڇندي هئس، ته تون ويندينئس گڏ؟...اتي رهندينءَ؟ پوءِ ان کان پڪ ڪري ٻنهي کي گڏ موڪليندي هئس. ڪانٽيجنسيءَ مان اهڙو ڪو انتظام ڪندي هئس، جو تقريبن هڪ پٽيواليءَ جيترو پگهار ارينج ٿي سگهي. ان جو بندوبست ماءُ لاءِ ڪندي هئس، پر ٻُڌائيندي نه هئس. متان هُوءَ پاڻ کي انفيرئر سمجهي ته ڌيءَ ماسترياڻي، مان پٽيوالي...پر اک سڀني تي ڪَرڙِي رکندي هئس.“ دادِي، ۱۹۸۵ع کان ۱۹۸۸ع تائين سنڌ اسيمبليءَ جي ميمبر رهي ۽ اتي به سندس آواز سدائين جيان بلند رهيو. ”مون جيڪِي به مدد ڪئي، جيڪا به نوڪري ڏنم، اهو حال سارُو ڪيم. جنهن جو حال اڀرو رهيو، مون ان جو هٿُ ڪڏهن نه ڇڏيو.“ ”توهان جي خيال ۾ دادِي اسان جي تعليم ترقي ڪئي آهي يا تنزل جو شڪار آهي؟“ منهنجي سوال تي، هيل تائين ڪڙڪي سان ڳالهائيندڙ دادِيءَ جو ڪنڌ جُهڪي ٿو، سندس چهري تي عجيب لڄ اچي ٿي. شرمساري واضح طور پڙهي سگهجي ٿي. هُوءَ جهيڻي آواز ۾ وراڻي ٿي، ”دادا...ترقي نه ڪئي آ...“ تعليم کي پنهنجي حياتيءَ جي اڌ صدي ارپيندڙ مهربان وجود تقريبن ۲۴ سال اڳ به اها ورندي ڏئي ٿو ۽ شايد اها ئي سوچ هئي، جو انٽرويوءَ جي پڄاڻيءَ ۾ پيغام ڏيندي هُن چيو هو، ”مالڪ شل مهربان ٿئي...بس سڀ پاڻ سان سچا ٿين...بس، پنهنجي ملڪ ۽ پنهنجي قوم سان سچا ٿين.“ سندس لهجي جي اُڪير، دعا جي طلب ۽ ايندڙ وقت ۾ آسرو صاف ڏسڻ ۾ اچي ٿو. خميس ۱۴ سيپٽمبر ۲۰۱۷ع تي حيدرآباد شهر سان بيپناهه محبت ڪندڙ دادي لِيلاوتي هرچنداڻيءَ کي هتي ئي اگني سنسڪار جو موقعو مليو. هن سڄي عمر هن شهر سان والهانه محبت ڪئي هئي ۽ جنهن گهر ۾ پرڻجي آئي هئي، اُتان ئي سدائين لاءِ رخصت ٿي. دادِي، اهو ڊاڪٽر چاند هجي...اوهان جو رَتَ ڄائو يا ڀاڀي ڪُسم، اوهان جي نُنهن...اوهان جا پوٽا پوٽيون هجن يا اسين سڀ...اوهان جي محبت، عنايت، سِڪَ ۽ اُڪيرَ ۽ اسان سڀني لاءِ علم، حلم، سٺي حياتي گذارڻ ۽ سٺي ڪردار لاءِ سوچڻ تي اوهان جا ٿورا ادا ڪيون ٿا. ذاتي حوالي سان هڪ ڀيرو ڪچهري ڪندي هُن چيو هو، ”هيرآباد ۾ منهنجو رڳو بُت ناهي، ساهُه به آهي. اهي رڳو لفظَ ناهن ڇوڪرا، منهنجي اندر ۾ هيرآباد جي هِيرَ هُري ٿي. مان نه هونديَس ته اها پئي منهنجيون پُڇائون ڪندي.“ هاڻي جڏهن هُوءَ پنهنجي سفر تي رواني ٿي وئي آهي ته هيرآباد جي هيرَ، ڪنهن کان به ڪجهه پُڇڻ نٿي چاهي. کيس خبر آهي ته جوابَ قدردانن وٽان ئي ملندا آهن ۽ دادِي لِيلان جهڙو قدردان هرڪو ناهي هوندو. جهالت جو جِنُ ۽ ليلاوتي وسعت الله خان ورهاڱي کان اڳ سنڌ ۾ شهر جي وصف اها هئي ته ايترا خيراتي شفاخانا ۽ تعليمي ادارا هجن جو ڪنهن کي مايوس ٿي نه موٽڻو پئي. ان ڪم لاءِ سرڪار جو انتظار نه ڪيو وڃي پر جنهن وٽ به درد رکندڙ دل ۽ پئسا هجن، اڳتي اچي ته جيئن ٻيا به ان جي مدد لاءِ اڳتي اچن. ان وصف تي ٽي چار شهر ئي پورو لهندا هئا. شڪارپور جتي راءِ بهادر اڌاداس تاراچند اسپتال سڀني لاءِ هئي. عاجزيءَ جي حد اها هئي جو راءِ بهادر اسپتال جي ڏاڪڻ تي پنهنجو نالو اهڙي نموني لکرايو ته جيئن ان تي پير ڏيڻ بنا اسپتال ۾ داخل ٿي نه سگهجي. عورتن لاءِ هيرانند گنگا ٻائي ليڊيز اسپتال الڳ هئي، سنڌ ۾ ڇوڪرين لاءِ پهريون ايشوريا گرلز هاءِ اسڪول، قاضي محلا (نادر وارو) بوائز اسڪول ۽ پهريون ڪاليج چيلا سنگهه سيتل داس جي نالي سان شڪارپور ۾ قائم ٿيو. سٺ سيڪڙو شڪارپوري مسلمانن ۽ چاليهه سيڪڙو هندن لاءِ، هي سڀئي فلاحي ادارا، ڀائي بند واپاري هندن ان دور ۾ قائم ڪيا. جڏهن شڪارپورين سوشل ريسپانسبلٽي جو اصطلاح اڃا ايجاد ئي نه ٿيو هو. اهو حال ڪراچيءَ جو به هو، جتي هندو ۽ پارسي سرنديءَ وارن، تعليمي ادارا ۽ اسپتالون، ان جذبي سان قائم ڪيون. حيدرآباد ۾ اهو ئي ڪم عامل هندو ڪميونٽيءَ ڪيو. سنڌ ۾ جيتوڻيڪ مسلمان اڪثريت ۾ هئا پر فلاحي ڪمن ۾ غيرمسلم اڳتي هئا. اهم ڪارڻ هي هئا ته اڪثر مسلمان آبادي، ٻهراڙي ۽ غيرمسلم آبادي شهري هئي. واپاري شهري ملازمتن جي حوالي سان پئسو ۽ خواندگيءَ جي وڌيڪ شرح هئڻ سبب، مسئلن ۽ انهن جي حل تي سندن وڌيڪ ڌيان هو. فضول خرچي ۽ ڏيکاءَ کان بچندي ڪميونٽيءَ جا وڏا، پنهنجي ٻارڙن جي تربيت به اجتماعي بهتريءَ واري سوچ سان ڪندا هئا. سو مستقبل ۽ ترقيءَ جي حوالي سان سندن سوچ ۽ نگاهه وڌيڪ عميق هئي. جيتري تائين مسلمانن جو معاملو آهي ته بعضي بعضي ڪنهن رقم لاءِ، عددي اڪثريت مان حاصل ٿيندڙ تحفظ جو احساس به پنهنجن يا ٻين لاءِ پري ڊگهي سوچ واري رفتار به سست ڪري ڇڏيندو آهي ۽ جي وري سياسي طاقت به پاڻ وٽ هئڻ جو احساس هجي ته حساسيت ويتر گهٽ ٿيو وڃي ٿي. ڪجهه ڪسر وري اهي ملا حضرات به پوري ڪندا رهيا آهن، جيڪي حالتن کي پرکڻ ۽ پروڙڻ بنا، مسلمانن کي ٻڌائيندا رهيا ته تعليم بس ايتري ئي ڪافي آهي جو قرآن پاڪ پڙهي سگهجي ۽ دنيا ته بس عارضي آهي، اصل سيڙپ ته آخرت لاءِ آهي. تعليم خاص ڪري عورتن لاءِ نظريو هي هو ته جي ڇوڪرين کي اسڪول موڪليندا ته انهن ۾ اخلاقي خرابيون پيدا ٿينديون. پر اهي شايد اهو ٻڌائڻ وساري ويٺا ته اسلام ۾ انسانيت جي فلاح، صحت ۽ صفائي گهٽ حيثيت ۽ مستحقن جو خيال رکڻ تي ڪيترو نه زور ڀريو ويو آهي. ڇو جو دنيا سنوارڻ بنا عاقبت نه ٿي سڌري سگهي. سو جن مسلمانن کي انسانيت جي فلاح جو پيغام سمجهه ۾ آيو تن ان جو ثبوت به ڏنو، مثال طور ٽنڊي باگي ۾ مير غلام محمد ٽالپر جو گرلس اسڪول، ويم گهر ۽ دائي تربيتي مرڪز، حيدرآباد ۾ نور محمد هاءِ اسڪول، خان بهادر محمد صديق جو مدرسة النبات هاءِ اسڪول، سردار بهادر محمد بخش شيخ جو حمايئت الاسلام گرلز اسڪول، ويمن هيلٿ سينٽر، ميٽرنٽي هوم ۽ ڪراچي ۾ سنڌ مدرسة الاسلام وغيره. ورهاڱي کان اڳ، سنڌ ۽ ننڍي کنڊ جي ٻين علائقن جي مجموعي سماجي تصوير هي هئي جو غير مسلم شهري برادرين ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جي تعليم تي هڪ جيترو زور هو ۽ مسلمان برادرين ۾ پراڻن جاگيرداراڻن ۾، قدرن مضبوط هئڻ ڪري، ڇوڪرين جي تعليم تي گهڻو ڌيان نه هو. ڇوڪرين کي اعليٰ تعليم ڏيارڻ جو عام طرح ته ڪو تصور ئي ڪين هو. ان سڄي پس منظر ۾ دادي ليلاوتي واسواڻي سنڌ جو آخري تهذيبي ڪردار آهي، جيڪا چار ڏينهن اڳ هڪ سئو ٻه ورهين جي ڄمار ۾ موڪلائي وئي. ليلاوتي ويهه ڊسمبر اڻويهه سئو سورنهن ۾ حيدرآباد جي هڪ آسودي عامل خاندان ديوان هوت چند تيرٿ داس واڌواڻي جي گهر ۾ جنم ورتو. ڪندن مل اسڪول مان ميٽرڪ ڪئي، رواج موجب ڀڄن گائيڪي جي تعليم چئن سالن جي عمر ۾ ئي استاد جوشيءَ کان حاصل ڪئي. انهن ڏينهن ۾ ڇوڪرين لاءِ سرڪاري هاءِ اسڪول جي سهولت ميرپورخاص، حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ ۽ ميٽرڪ کان مٿي پڙهائي ۽ امتحان جي سهولت صرف ڪراچيءَ ۾ ميسر هئي. اڻويهه سئو چاليهه ۾ جنهن سليڪشن بورڊ ليلاوتيءَ کي ٽريننگ اسڪول فار ويمن لاءِ موسيقي جي استاد طور چونڊيو، ان ۾ وزير تعليم جي ايم سيد ۽ سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر ميران محمد شاهه به شامل هئا. زندگي درست نموني هلي رهي هئي جو ستن سالن کان پوءِ ورهاڱي جو شور اٿيو ۽ آر پار لڏپلاڻ شروع ٿي وئي. ليلاوتي جا ٻئي ڀائر ڀارت لڏي ويا پر ليلاوتي انڪار ڪري ڇڏيو، هن جي گرو ساڌو ٽي ايل واسواڻي سمجهيو ٿي ته نئين ملڪ کي اسان جي ضرورت آهي، هن کي محمد علي جناح جي قيادت تي مڪمل يقين هو. جناح صاحب لاڏاڻو ڪري ويو ته گرو جي ورت رکيو ۽ گيتا جي تلاوت ڪندو رهيو. ٿوري عرصي ۾ ئي حالتون اهڙيون تنگ ٿي ويون جو خود گرو کي به ڪوچُ ڪرڻو پيو. پر هو ليلاوتي کي نصيحت ڪري ويو ته پوري ڪوشش ڪجانءِ ته مٽيءَ سان ڳنڍيل رهين ۽ ڌرتيءَ جي خدمت ڪندي رهين. ليلاوتي اڻويهه سئو ٻاونجاهه ۾ ڪراچيءَ جي اين جي وي اسڪول مان بيچلر آف ٽيچنگ جي ڊگري حاصل ڪئي. تعليم دوران ريڊيو پاڪستان ۾ ڪجهه عرصو گلوڪاري به ڪندي رهي. اڻويهه سئو چوونجاهه ۾ سول سرجن تلسي داس هرچنداڻي سان شادي ٿيس، هڪڙو پٽ پرديپ ڪمار اٿس. جنهن ليلاوتي کي باقي سنڌ ”دادي ليلان“ جي نالي سان سڃاڻي ٿي تنهن جو آدرشي سفر ميرپور خاص کان شروع ٿيو، جڏهن هوءِ هاءِ اسڪول جي هيڊ ماسترياڻي ٿي. هن ڏٺو ته اسڪول ۾ گهڻو ڪري هندو ڇوڪريون آهن. ميرپورخاص ۽ ٿرپارڪر ۾ ڳوٺ ڳوٺ ۾ وڃي مسلمان خاندانن کي قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته پنهنجي نياڻين کي اعليٰ تعليم ڏيارين. بقول ليلاوتيءَ جي؛ انهن خاندانن کي سڀ کان وڏو خوف، جنهن تي مان کلندي هيس، هي هو ته جي انهن ڇوڪرين لکڻ پڙهڻ سکي ورتو ته پوءِ اهي لڪي لڪي ڇوڪرن کي پيار جا پتر لکنديون ۽ اڻ پڙهيل والدين کي خبر ئي نه پوندي. پر جنهن جنهن خاندان جو اهو وهم ليلاوتي ختم ڪرڻ ۾ ڪامياب وئي، تنهن ليلاوتيءَ جي بي لوثيءَ تي اعتبار ڪندي، پنهنجي ڌيئن کي اسڪول موڪلڻ شروع ڪري ڇڏيو. جڏهن ليلاوتيءَ جي بدلي ٿي ته ان وقت تائين هاءِ اسڪول ۾ پنج سؤ مسلمان ڇوڪريون داخل ٿي چڪيون هيون. نامياري صحافي ليکڪ ۽ شاعر حسن مجتبيٰ جي هڪ مضمون مطابق هڪ ڳوٺ ۾ جڏهن ليلاوتي وئي ۽ ڪو هوائي جهاز مٿان گذريو، ڪجهه عورتون ڊڄي ويون، جن آيو جن آيو جو شور شروع ٿي ويو. ليلاوتي هڪ نظم لکيو، جنهن جو نچوڙ هي هو ته؛ اي سنڌ جون ڌيئرون! اوهان ايتريون بي جند ۽ نا خواندي ڇو آهيو؟ تعليم حاصل ڪري جهالت جو جن ڇو نه ٿيون ڀڄايو. هڪ ڀيرو ليلاوتي ٽنڊي آدم ريلوي اسٽيشن تي، ريل جو انتظار ڪري رهي هئي. هڪ اڻ پڙهيل عورت، کيس ٽڪيٽ ڏيکاريندي چيو ته ان تي قيمت ڪيتري لکيل آهي؟ ليلاوتي کي خبر پئي ته بڪنگ ڪلارڪ ان عورت کان وڌيڪ پئسا ورتا آهن. سو هن ڪلارڪ کي پوليس جي ڌمڪي ڏني، اضافي پئسا واپس ڪرايا ۽ عورت کي چيو ته جي تون پڙهي سگهين ها ته ائين نه ٿئي ها. پنهنجين نياڻين کي اسڪول موڪل ته جيئن انهن سان ائين نه ٿئي. ليلاوتي ان عورت جي ڳوٺ وئي ۽ هن جي نياڻين کي اسڪول آڻڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. ليلاوتي ويمن ٽريننگ ڪاليج جي پرنسيپال رهي. جڏهن انسپيڪٽر آف گرلز اسڪولز جي عهدي تي هئي ته بقول سندس هڪ ڏينهن ميهڙ جو هڪ وڏيرو ڪجهه هٿياربند ماڻهو ساڻ ڪري سندس آفيس ۾ گهڙي آيو ۽ ڌمڪي ڏني ته جي هن سندس علائقي ۾ اسڪول کوليو ته چڱي نه ٿيندئي. مان انهن سڀني کي چيو ته اوهان ايڏو ڊگهو سفر ڪري آيا آهيو، ويهو ٿڌو پاڻي پيئو. ان کان پوءِ مان کين سمجهائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويس ته اهي صرف توهان جون نه هن قوم جون به نياڻيون آهن ۽ اسان کي اڻ پڙهيل ڌيئن جي بار جي نه پر تعليم سان مالامال نسل جي ضروت آهي، جيڪي پنهنجي حفاظت پاڻ ڪري سگهن. اڻويهه سئو ڇاهٺ ۾ ليلاوتي ڊپٽي ڊائريڪٽر ايجوڪيشن جي عهدي تان رٽائر ٿي وئي، پر واندي ويهڻ واري ڪاٿي هئي. گرلز گائيڊ جي ڊپٽي ڪمشنر طور ڊگهي عرصي تائين تحريڪ جي رهنمائي ڪندي رهي. ڪميونٽي سينٽري ويمن انڊسٽريل هوم هلائيندي رهي. سماجي ڪارڪن طور به همت نه هاريائين. عورتن جي تنظيم ”ناري سڀا“ جاري رکيائين. هيرآباد ۾ چتربائي جوت سنگهه طرفان عطيي طور ڏنل خانداني زمين تي قائم ليڊيز پارڪ جي زمين هڪ بلڊر طرفان ڦٻائڻ جي ڪوششن خلاف تحريڪ کي منظم ڪيو. اڻويهه سئو پنجاسي ۾ سنڌ اسيمبليءَ جي ميمبر بڻي. مٿس واحد الزام اسيمبليءَ ۾ اقليتي ميمبرن طرفان هي لڳو ته پنهنجي ڪوٽا جون اڪثر نوڪريون هندو نوجوانن بدران مسلمانن ۾ ورهائي ڇڏيون. ليلاوتي جو جواب هو مسلمانن ۾ بيروزگاري گهڻي آهي ۽ جڏهن عورتون پيرين اگهاڙي پنهنجي اولاد لاءِ نوڪريون گهرڻ اينديون ته مان ڪيئن انڪار ڪنديس. پڇاڙڪن سالن ۾ يادداشت ڪمزور ٿي وئي هئس، پر هارمونيم تي گرو ٽي ايل واسواڻي ۽ ڀٽائيءَ جو ڪلام روزانو ڳائڻ نه وسريس. تعليم جي شعبي ۾ وڌندڙ ڪرپشن کيس ڏکي ڪري وڌو. چوندي هئي؛ مان ته اڄ تائين پنهنجي پيءَ جي گهر ۾ رهان ٿي پر تعليم کاتي جي آفيسرن ۽ ماسترن راتو رات ڪئين محل اڏي ڇڏيا ۽ تعليم جون عمارتون ويهنديون پيون وڃن. بقول دادي ليلاوتي؛ ”دنيا ۾ دل جو مطلب پورو ٿيو ته ڇا ٿيو“. سٻاجهي نياڻيءَ کان محروم ٿي ويل سنڌ! گل مورو دادي سنڌوءَ جي اها سگهڙ سياڻي نوري نماڻي هئي جنهن ٻهراڙيءَ جي عورتن جي تعيلمي آبياري لاءِ پنهنجي سفر دوران سوين ڳوٺن ۾ پنڌ ڪيا ۽ ديس جي دردوندن جي درن تي وڃي حقيقي سماج واد بڻجي عورتن کي حقن جي آگاهي ڏني، کين شعور ڏنو ۽ فرسوده سماج جي انڌيري مان ڪڍڻ لاءِ وهمن ۽ وسوسن مان ٻاهر ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي. هن تعليم جي شعور سان گڏ هنرن جي به تربيت ڏني ته جيئن ٻهراڙيءَ جون عورتون معاشي طور تي پاڻ ڀريون ٿي سگهن، پنهنجي بکئي پيٽ کي ڀري سگهن ۽ ڪنهن جي آڏو هٿ نه ٽنگين ۽ کين شعوري تعليم ڏيڻ جو به اهو ئي مقصد هو ته نه رڳي پاڻ جهالت واري زندگيءَ کان جان آجي ڪن پر پنهنجي ايندڙ نسل معصوم نينگرن توڙي نينگرين کي علم جي ذريعي پنهنجي وطن، پنهنجي ڌرتي جي فڪري سوچ ڏئي سگهن ته جيئن سماج مان جاهلياڻين رسمن جو خاتمو اچي سگهي. انهيءَ علمي سوچ جي آبياريءَ لاءِ دادي ديس جي دردوندن، بکايلن ۽ ستايلن معصوم ٻارڙن جي جهڳين ۾ وڃي ڏاڏي وارو فرض نڀائيندي علمي آکاڻيون ٻڌايون، روح جون رهاڻيون رچايون. پنهنجي هڙان وڙان خرچ ڪري سنڌ جي وستين، واهڻن ۾ جڏهن پهچندي هئي ته سنڌ جون سٻاجهون نياڻيون دادي کي رحمت جو فرشتو سمجهنديون هيون. هن عورتن جي اهميت تعليم ۽ هنر بابت ڪيتريون ئي راڳڻيون ۽ لوريون تيار ڪرايون جنهن ۾ مارئي جي حب الوطن، سسئي جي جدوجهد ۽ نوريءَ جي نوڙت جون علامتون اڄ به موجود آهن. هيءَ ڏيهه جي ڏاهي دادي ليلان ئي هئي، جنهن تعليم کاتي ۾ ۵۸ سالن تائين پنهنجي فرض شناسيءَ سان نڀايو. انهيءَ عرصي دوران به تعليمي جاڳرتا لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيائين ۽ مينڌري جي مومل بڻجي رڃ ۽ اڃ ۾ به راڻو راڻو ڪندي رهي. هن ڪڏهن به مذهبي متڀيد کي اهميت نه ڏني. هن جو هڪڙو ئي منشور ۽ دستور هو ته سنڌ جي اٻوجهه نياڻي علمي اڀياس حاصل ڪري، تڏهن ئي سماج ۾ تبديلي اچي سگهي ٿي. حقيقت ۾ ته هن اصلي سنڌ جو درشن ڏيهه جي ڏوٿيئڙن وٽ وڃي ڪيو. دادي جهالت جي خاتمي لاءِ يونيسيف جي تعاون سان سنڌ جي سوين ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ ڪميونٽي سينٽر قائم ڪرايا، جتي اڄ به نياڻين جا پرائمري، سيڪنڊري ۽ هاءِ اسڪول هلي رهيا آهن. جڏهن دادي ٽن ضلعن حيدرآباد، ٺٽي ۽ بدين جي ڊي اي او هوندي ايڊيشنل ڊائريڪٽر هئي ته ان عرصي دوران به هن مٿان ڪڏهن به ڪو ڪرپشن جو نشان ئي نه لڳو ڪيترن بيواهن مسڪين عورتن کي تعليم ڏياري روزگار ڏياريو، جيڪي آفيس توڙي سندس گهر اچي دعائون ڏينديون هيون. هيءَ اها دادي هئي جنهن ديس جي محبت ۾ ورهاڱي دوران اڪثر سنڌي هندن کي ڪڍيو پئي ويو ته هن وطن مان بي وطن ٿيڻ قبول نه ڪيو ۽ سنڌ ۾ ئي رهي. ڌرتيءَ جي نياڻين جي نيڻن مان نه رڳي نير اگهيو پر تعليمي شعور لاءِ عملي قدم کڻي سنڌ جي سونهن ۽ سڀيتا کي دانُ ۽ مانُ ڏيڻ لاءِ سندرو ٻڌي نڪري پئي ۽ جهانسي راڻي جيان عملي جهاد ۾ جنبجي وئي. هي راڳ کي روح جي غذا ۽ عبادت سمجهندي هئي. ڇو ته هن پنج سالن جي معصوم عمر ۾ ڀُڄن ڳائڻ شروع ڪيا هئا. هي اها دادي راڳ جي راڻي هئي جنهن گڏيل هندوستان واري وقت ۾ دهلي ۾ ۱۴ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ڳائڻ واري مقابلي ۾ حصو ورتو هو، انهيءَ راڳ واري مقابلي ۾ سندس عمر ۲۰ ورهين جي هئي. هن دادي ليلان ان وقت هي ميران ٻائي جو مشهور ڀُڄن ڳايو هو. ميرا تو گر ڌر گوپال دوسرا نه ڪوئي وي دادي اهو ڪلاسيڪل انداز ۾ ڳائي سڀني کي ميدان ماري پهريون نمبر حاصل ڪيو هو. دادي جي جيون تي حقيقت ۾ شاهه لطيف ۽ سنڌ توڙي هند جي سنت صوفين جي فڪر جو گهرو اثر هو. حالانڪه هن پنجن ورهين جي عمر ۾ ڳائڻ سکيو، ستن ورهين جي عمر ۾ پراٿنا جا گيت ڳائيندي رهي پر جڏهن سندس سنڌ جي عظيم صوفي شاهه لطيف جي شيدائي ساڌو ٽي ايل واسواڻي سان سٻنڌ ٿيو ته ان ڏينهن کان سندس مٿان شفقت ڀريو هٿ اهڙو ته ڪرشمو بڻجي پيو جو هن جو نصيب نيارو ٿي ويو. هن سنڌي نياڻين کي تعليمي خدمتن دوران شاهه، سچل، سامي، ٽي ايل واسواڻي، نوري، مرزا قليچ بيگ ۽ ٻين ڪيترن ئي اهم شاعرن جا ڪلام ياد ڪرائڻ سان گڏ کين سنڌي تعليم ۽ هنرن بابت پنهنجا ۽ پروفيسر ناگراڻي جا تيار ڪيل گيت پڻ سيکاريا ۽ نياڻين کي وطن دوستي، علم ۽ هنر جي اهميت وارا گيت ۽ نظم سيکاريا ۽ جڏهن ۱۹۴۰ ۾ ٽريننگ ڪاليج حيدرآباد جيڪو ديوان ڪوڙل مل چندن مل جي برصغير ۾ وڏي ۾ وڏي نياڻين جي يونيورسٽي ليکي ويندي هئي ته دادي کان نوڪري موسيقي جي استاد ٿيڻ لاءِ سائين جي ايم سيد، ميران محمد شاهه، ڊاڪٽر دائود پوٽي ۽ ٻين عالمن ستن ڏينهن تائين انٽرويو ورتو هو ۽ ان ۾ ڪامياب بڻي. نه رڳي اهو پر جڏهن هن ئي ٽريننگ ڪاليج ۾ ان وقت جي ممبئي جي گورنر مودي جي گهرواري سنڌ ياترا ڪرڻ آئي هئي ته خطاب ڪندي چيو هيائين ته دادي نه رڳي سنڌ جي پر پوري برصغير جي دادي آهي ۽ جيڪڏهن هي هند هلي اهو ئي علمي درس ڏئي ته اسين کيس سڄي هند ۾ سندس علمي درسگاهون کولي ڏيڻ ۾ ڪا به ڪسر نه ڇڏينداسين پر ڏٺو وڃي ته هتي تعليم جي فقدان هوندي به علمي اڀياس لاءِ جيڪي هن کان حاصل ڪرڻو هو، اهو نه رياست حاصل ڪري سگهي نه وري اسين ۽ نه وري ان جي واٽ وٺي سگهياسين. هونئن به ڪنهن ڪنهن ماڻهوءَ ۾ ڏات هوندي آهي پر دادي جي خاندان ۾ نه رڳي راڳ جي ڏات ۽ ڏانءُ هو پر علمي ۽ فڪري سوچ جي پختگي هئي جو سندس امڙ لال هندوري ۾ به لوريون ڏيندي هئي ۽ سندس پيءُ اسٽيج ڊرامن ۾ ڀڳتن جا ڀڄن پيش ڪري ديس جي دردوندن جون ڪهاڻيون سڻائيندو هو ۽ دادي انهيءَ روايت کي برقرار رکندي روح رهاڻيون رچايون. تڏهن سنڌ جون نوريون نماڻيون جهومي پونديون هيون. دادي ليلان سنڌ جي حقن لاءِ جاکوڙيندڙ فهميده جروار سماج سڌارڪ عورتن جي حقن ۽ تعليم لاءِ جاکوڙيندڙ سئو سالن کان مٿي جي ڄمار ماڻيندڙ دادي ليلان سنڌ ۾ عورتن جي حقن ۽ عورتن جي تعليم لاءِ اڄ به هو نوجوان نسل لاءِ اتساهه جو سبب بڻيل هئي، جڏهن ته هن پيرسني سبب سماجي پروگرامن ۾ پنهنجو اچڻ وڃڻ ڇڏي ڏنو هو، هوءَ پيرسني واري ڄمار جي باوجود روزاني پنهنجي صبح جي شروعات ڳائڻ سان ڪري ٿي، ڀڄن، شاهه لطيف، سچل سامي ۽ پنهنجي گرو ساڍو واسواڻي جي شاعري ڳائڻ هن جو روزاني جو معمول بڻيل آهي، پر ڪجهه عرصي کان عمر جي ضعيفي سبب هارمونيم وڄائڻ کان قاصر هئي، هوءَ هڪ ئي وقت ريڊيو اسٽيج تي ڳائڻ، نچڻ ڊراما ۽ اداڪاري ڪرڻ، ميوزڪ جون ڌنون جوڙڻ ۽ مختلف پروگرام ڪرڻ سان گڏوگڏ عورتن جي حقن ۽ تعليم جي حاصلات لاءِ جاکوڙيندر رهي هئي، جڏهن سنڌ جي بهراڙين جي ماڻهن ۾ اسڪولن ۾ پڙهڻ، خاص تي نياڻين جي پڙهائي جو رواج صفا گهٽ هو، ان وقت ٻهراڙي جي ماڻهن ۾ نياڻين کي تعليم ڏيارڻ جو مشن هٿ ۾ کڻن سبب پنهنجون ذاتي مصروفيتون ڳائڻ، وڄائڻ ۽ ريڊيو تي ثقافتي ۽ ٻيا پروگرام ڪرڻ پڻ گهٽائي ڇڏيائين ۽ پنهنجو سمورو وقت نياڻين کي تعليم ڏيارڻ ۾ لڳائي ڇڏيائين، جڏهن ته دادي ليلان جو جنم حيدرآباد جي مسونپل واري علائقي ۾ رهندڙ ڊاڪٽر هوتچند واڌواڻي جي گهر ۾ ۲۰ ڊسمبر ۱۹۱۶ع ۾ ٿيو، سندس والد هوتچند واڌواڻي ۱۹۲۲ع ۾ ميونسپل واري علائقي کي ڇڏي ان وقت جي حيدرآباد جي ٿڌي هوائن واري علائقي هيرآباد ۾ گهر وٺي رهڻ لڳو ۽ انهي هيرآباد واري گهر ۾ ۱۹۵۳ع ۾ ديهانت ڪري ويو، دادي ليلان پاڪستان کي اکين سان ٺهندي ڏنو ۽ ان جا سمورا لوڏا لمحا به پنهنجي اکين سان ڏٺا، ورهاڱي دوران سندس ۶ ڀائر ۽ هڪ ڀيڻ هندستان هليا ويا، پر سندس والد هوتچند واڌواڻي سنڌ ڌرتي جي سهڻي شهر حيدرآباد جي ٿڌين هوائن، سنڌو درياءَ جي مٺي پاڻي، اڻ ڳڻين دوستن ۽ هيرآباد واري گهر کي ڇڏي هندستان لڏي نه ويو، اهو ئي سبب هو جو دادي ليلان هندستان لڏي وڃڻ بدران پنهنجي والد ۽ سنڌ ڌرتي جي خدمت ڪرڻ کي پنهنجي لاءِ وڌيڪ اهم سمجهو، ايتري قدر جو هندستان کان مهاجر ٿي لڏي آيل ماڻهن جي گهر گهر وڃي نياڻين کي تعليم ڏيارڻ لاءِ سمجهائيندي ۽ انهن جي تعليم جي حوالي سان مالي مددد ڪندي هئي، دادي جڏهن به ڀائرن سان ملڻ لاءِ هندستان ويندي هئي ته اتي گهڻو عرصيو ان ڪري نه رهندي هئي ته متان سنڌ ڌرتي کان پري موت نه اچي وڃي، اهو ئي سبب آهي جو هوءَ آخري ڀيرو ۱۹۹۸ع ۾ ڀائرن سان ملڻ هندستان وئي، جنهن کانپوءِ ڀائرن سان نه ملي، جڏهن ته هيرآباد وارو گهر ۱۹۲۲ع کان اڄ ڏينهن تائين دادي ليلان جو گهر بڻيل آهي، جنهن ۾ دادي ليلان، ڊاڪٽر تلسيداس ميرچنداڻي سان ۱۸ اپريل ۱۹۵۴ع ۾ ڦيرا پائي وهانءُ رچايو، سندس گهر وارو ۵۵ سالن جي ڄمار ۾ ڊسٽرڪٽ هيلٿ آفيسر طور ۱۹۶۷ع ۾ رٽائرڊ ٿيو، دادي ليلان کي اولاد ۾ صرف هڪ پٽ ڊاڪٽر پرديپ ڪمار آهي، ڊاڪٽر پرديپ ڪمار پنهنجي ڪٽنب سميت دادي سان گڏ هيرآباد واري گهر ۾ رهي ٿو، جيڪو ايل ايم يو ۾ نوڪري ڪندڙ هو، جيڪو ٽن مهينن کان رٽائر آهي، گذريل ڏهن سالن کان هو پنهنجي امڙ دادي ليلان جي خدمت ۾ هر وقت حاضر رهندڙ آهي، دادي ليلان سئو سالن کان مٿي جي ڄمار هوندي به حيدرآباد جو هيرآباد جي اوج وارو دور اڄ به دل سان ياد ڪري ويٺل هئي، هوءَ اڄ جي ڳالهه وانگر ياد ٻڌائيندي ئي ٿي ته مارڪيٽ ٽاور کان جيل روڊ تائين صبح شام ۲ دفعا روڊ کي ڌوتو ويندو هو، هن وٽ حيدرآباد جي پراڻي دور کان وٺي اڄ جي دورن جون ڪئين يادون دل جي ڪاڳر تي لکيل آهن، انهيءَ عرصي تائين جيتوڻيڪ تبديل ٿي ويل قدر به هوءَ انتهائي گهرائي سان ڏسندي ۽ محسوس ڪندي رهي آهي پر هوءَ هڪ عملي سماجي ورڪر ۽ تعليمي ماهر هئڻ جي ناتي ڪنهن سان به ڪا شڪايت ڪرڻ بدران عملي طور تي فقط پنهنجو ڪم ڪرڻ ۾ کي دلچسپي وٺندي رهي آهي، هن چئن سالن جي ڄمار ۾ ڳائڻ شروع ڪيو ۽ ستن سالن جي ڄمار ۾ هارمونيم وڄائڻ سکي، هن جي ٽريننگ ڪاليج فار وومين جي پروگرام ۾ راڳ ٻڌائڻ کانپوءِ ان جي دور جي تعليم واري وزير سائين جي ايم سيد کيس ميوزڪ ٽيچر طور مقرر ڪيو، چون ٿا ته هن جي ميوزڪ ٽيچري واري نوڪري لاءِ سائين جي ايم سيد، ميران محمد شاهه، ڊاڪٽر عمر بن دائود پوٽي سميت ستن تعليمي ماهر ست ڏينهن ۾ مختلف تائين تي کائنس انٽرويو دوران ڳائڻ ٻڌو، جنهن تي  هوءِ پهرين ذهني تڪليف ۾ پڻ آئي پر پوءِ ان قسم جي سخت انٽرويو کي پنهنجي لاءِ بهتر سمجهائين، ۱۹۴۲ع ۾ هن کي ۳۵ رپيا ماهوار پگهار تي ميوزڪ جي ليڊي ٽيچر طور مقرر ڪيو ويو، راڳ ۽ ميوزڪ هن کي ورثي ۾ مليو هو، هن جي ماءُ پڻ ڀڄن گهر ۾ ڳائيندي هئي، جڏهن ته دادي جو ٻيو ڀاءُ سمجرام واڌواڻي ميوزڪ ڊائريڪٽر هو، ان ڪري دادي راڳ کان وٺي اسٽيج جي پروگرامن ۾ اڳڀرو رهندي آئي، هن اسٽيج جي پروگرامن کي سماج ۾ سماجي سجاڳي لاءِ ڀرپور استعمال ڪيو، هوءَ سنڌ جي راڳ جي راڻين جي جي زرينه بلوچ ۽ روبينه قريشي جي پڻ استاد هئي، هن ٻنهي کي نه رڳو راڳ جي سکيا ڏني پر ان دورجي ريڊيو ڊائريڪٽر کي چئي ٻنهي راڳ جي راڻين کي ريڊيو تي راڳ لاءِ ٽائيم پڻ وٺي ڏنائين، هن ماسٽر چندر ۽ پريتم داس سان گڏ ڳايو هو جڏهن ته ڀڳت ڪنور رام جي ڀڳتين ۾ ويهڻ جو هن کي موقعو مليو هو، ساڳيئ ريت هن ٻنهي راڳ جي راڻين جي گهر ڀاتين کي پڻ ريڊيو تي ڳائڻ لاءِ موڪل پڻ وٺي ڏنائين، ورهاڱي کانپوءِ ليڊي ٽيچرس جي وڏي کوٽ پيدا ٿي ته تعليم کاتي پاران دادي ليلان کي ميوزڪ ٽيچر جي بدران تعليمي شعبي ۾ شامل ٿيڻ جو چيو ويو، دادي ان ڪم کي پڻ چئلينج سمجهي ڪيو، هن ان لاءِ ايم اي پڻ ڪئي، هوءَ جڏهن تعليم کاتي ۾ٽيچر ٿي ته هن وڏو عرصو ميرپورخاص جي هاءِ اسڪول ۾ پڙهائڻ ۾ گذاريو، هوءَ جڏهن انهي اسڪول ۾ وئي ته فقط چند ڇوڪريون گرلس اسڪول ۾ ايندڙ هيون پر دادي ان لاءِ ماڻهن جي گهر گهر وڃي سندن نياڻين کي اسڪول موڪلڻ لاءِ آماده ڪيو، اهو ئي سبب هو جو جڏهن ڪجهه سالن کانپوءِ هن جي پوسٽنگ هيرآباد جي ميران هاءِ اسڪول ۾ ٿي ته ان وقت  انهي اسڪول ۾ پنج سئو شاگردياڻيون پڙهي رهيون هيون، هن ۱۹۷۵ع ۾ ڊائريڪٽر تعليم تان رٽائرڊ ٿي، ان کانپوءِ هو ريٽائرڊ ٿي گهر ۾ نه وٺي پر ان کانپوءِ ۱۹۸۱ع کان ۱۹۹۱ع تائين يونيسيف ۽ سينٽرز وارا اسڪول قائم ڪرڻ واري ڪم ۾ شريڪ ٿي هن انهي ڪم کي پڻ چئلينج سمجهي هٿ وڌو، هوءَ شهري خاتون هئڻ جي باوجود سنڌ جي ٿر ڪاڇي، ڪوهستان ۾ پهچي اهڙا ڪم ڪيا، هن جي چواڻي مون اصل سنڌ انهي ڪم دوران ڏٺي هوءَ اهڙن ڳوٺن ۾ اٺن، گڏهه گاڏي، ڍڳي گاڏين تي چڙهي هئي، ڳوٺ ڏسي اسڪول قائم ڪرايا، ساڳي ريت هن انهن اسڪولن لاءِ نياڻيون پڙهائڻ لاءِ ڳوٺن ۾ مائٽن کي منٿيون ڪيون ۽ ماسترياڻين لاءِ پڻ انهن جي مائٽن سان ملي نوڪري لاءِ آماده ڪيو، ۽ اسڪول کي ڪامياب بڻايو، هن سنڌ جي نياڻين جي پڙهائي بابت  پنهنجي تجربي تي مبني ٽي ڪتاب لکيا آهن، جيڪي پڻ ڇپجي نه سگهيا آهن، هن جا ريڊيو پاڪستان ڪراچي تي ۶ ڪلام پڻ رڪارڊ ٿيا، پر اهي قديم رڪارڊ ڪيل ڪلامن جو سندن ڪٽنب وٽ ڪو به رڪارڊ موجود ناهي، دادي ليلا پهرين هندو پارليامينٽرين هئي ۱۹۸۵ع ۾ هو ايم پي اي پڻ بڻجي، جنهن دوران هن نه رڳو تعليم جي واڌاري جون رٿائون پاس ڪرايون پر هن غريب ۽ ذهني نوجوانن کي نوڪريون پڻ ڏياريون، جن ۾ هن ۵۰ اهڙين ذهين نوجوانن کي نوڪرين ان دور ۾ ڏياريون، جن ۾ ۶ هندو نوجوان پڻ شامل هئا، هوءَ هندو پنچائت جي ڪمن ۾ پڻ وڏي دلچسپي وٺندي هئي، بمبئي بيڪري جي مالڪ سرگواسي ڪمار ٿڌاڻي جي ڏنل فنڊ تي سماجي اڳواڻ ۽ وڪيل ايم پرڪاش ۽ هن گڏجي نياڻين جي پڙهائي ۽ غريب نياڻين کي ڏاج ڏيڻ وارو ڪم پڻ خوش اصلوبي سان هلايو، هوءَ اڄ به سنڌجي عورت جدوجهد لاءِ وڏي اتساهه جو سبب بڻيل آهي، هوءَ هڪ ئي وقت ميوزيڪ ٽيچر کان وٺي سنڌ جي ڳوٺن تائين اسڪول کولرائڻ تائين وارو ڪم وڏي شوق ۽ سنڌ جي ڳوٺاڻي عورتن کي اڳتي آڻڻ ۾ پنهنجو ڀرپور ڪردار ادا ڪندي رهي هئي، اهو ئي سبب آهي جو هوءَ اڄ به سنڌ ۾ عورتن جي جدوجهد جي علامت بڻيل آهي. نوٽ: هي مضمون ڪجهه وقت اڳ روزاني سنڌ ۾ شايع ڪيو ويو هو، داداي ليلان جي ديهانت بعد ٻيهر شايع ڪيو پيو وڃي.

كانت أولى مراجعاتنا للوحات مفاتيح داس على لوحة المفاتيح الرائدة Das Keyboard 4 المهنية، حيث كان الموضع الأول الذي تناولته هو سعر لوحة المفاتيح والذي كان أعلى من السعر المُتَوَقع له في السوق. كما هو الحال في الغالب مع المنتجات المماثلة له، وتقل القيمة المقدمة مقابل المال كلما اتجهنا من الاتجاه السائد إلى الفئة …

The perfect rainbow color mushroom.

جزيرة داس الإماراتية ١٩٧٦م.

الشخصية هي داس سو أوه من فيلم (Oldboy)2003 من بطولة مين سيك تشوي/Choi Min-sik

مشاهدة مسلسل النصيب مدبلج الحلقة 42 كاملة لودي نت بجودة عالية اون لاين شاهد مسلسل الرومانسية والدراما الهندي النصيب بطولة شين داس وارجيت تانيجا الحلقه...

حڪيم يوسف کتري خود نوشت ڄم جو نالو ۽ ولديت: محمد يوسف ولد محمد صالح کٽي. بنيادي طور تي اسين ڪڇي قوم سان تعلق رکون ٿا. ڪڇ ۾ اسان جا وڏا مڏئي ۾ رهندا هئا، جيڪو انڊيا جو بندر به هو. اتان کان سال ۱۹۴۵ع ڌاري سعيد پور ٽڪر، پوءِ ماتليءَ ۾ لڏي آيا. آئون ماتلي ۾ ڄايس ۽ سال ۱۹۶۹ع ۾ وري ٽنڊو محمد خان ۾ لڏي آياسين. پرائمري تعليم ۽ ڇهون ڪلاس ماتليءَ ۾ پڙهيس. مڊل تعليم رمضان ميموريل اسڪول ۾حاصل ڪيم. ميٽرڪ ٽنڊو محمد خان هاءِ اسڪول مان پڙهياسين. ايم اي سنڌي ۾ سنڌ يونيورسٽي مان ڪيم. فارسي خانه فرهنگ ايرن مان ۳ ڪلاس پاس ڪيم. هندي نارائڻ داس ۽ نعيم کان سکيس. هاڻ وسري وئي آهي. شروع کان وٺي، طب سان لڳاءُ هو. ان ڪري اعظم طبيه ڪاليج مان فاضل طب والجرحت جو امتحان پاس ڪيم. ڪتابن گڏ ڪرڻ جو شوق ننڍي هوندي کان هو. ان ڪري مون وٽ بهترين ذاتي لائيبريري آهي. منجھس هر شعبي جا ڪتاب موجود آهن. رسالن ۾ لکڻ جو شوق شروع کان وٺي هو. لطيفيات تي ڪافي لکيم، جيڪي مضمون لطيف ڊائجيست ۽ نئين زندگي ۾ ڇپيا. سڀ کان زياده ٻن مضمونن تمام گھڻي شهرت ماڻي. هڪ ته ڊاڪٽر فهميده حسين جي ڊاڪٽريٽ جي مقالي کي ملي جيڪو ناز سنائي جي رسالي ڪينجهر ۾ ڇپيو. ان کان پوءِ ساڳيو مضمون، طويل عرصي کان پوءِ شايد تاج بلوچ، پنهنجي رسالي سوجھرو ۾ ٽئي قسطون شايع ڪيون. سال ۱۹۸۴ع ڌاري، نئين زندگي ۾ هڪ مضمون شايع ڪرايو هوم. جنوان ھيس؛ غلام شاه ڪلهوڙي جو گلان ڪڃريءَ سان ڪو واسطو نه هو، نه ئي غلام شاه ان جو پٽ هو. اها روايت مير عبدالحسين سانگي ڏني هئي. ان مطابق به غلام شاه ڪلهوڙو، ايران ۾ قيد هو. لطيف ڊائيجيسٽ ۾ ته ڪافي مضمون لکيم. تازو مخمور مهيري جي ڪتاب ٽنڊو محمد خان جي تاريخ تي تنقيدي جائزو ڪتابي صورت ۾ شايع ڪيم. صحافت جي حوالي سان؛ صحت سرير جي ۸ سال کن هلندو رهيو. ان کان پوءِ ڏات اخبار جاري ڪيم. جنهن تي ٽنڊو آدم ۾ ڪيس داخل ٿيو. پهريون دفعو جيل ياترا ڪري آيس. اڪثر دوست وڪيل هئا، انهن جي چوڻ تي ايل ايل بي ڪيم. اهو ڪم به گڏ هلندو رهي ٿو. بنيادي طور تي منهنجو ڪم ديسي طب تي آهي. جنهن تي ڪافي ڪم ڪيو اٿم. قرابادين لطيفي، جيڪو چئن جلدن ۾ شايع ڪيم. اهڙيءَ طرح جڙي ٻوٽين تي جديد سائنسي بنيادن تي برصغير ليول جو ڪتاب ترتيب ڏئي رهيو آهيان. جن مان چار جلد علم الادويه لطيفي جلد اول، دوم، سوم، چهارم شايع ٿي چڪا آهن ۽ پنجون ۽ ڇهون ڪتاب تيار ٿي چڪا آهن. اهي به ڇپائي نه سگھيو آهيان. باقي جلد شايد شايع نه ڪري سگھان. انهيءَ ڪري ته هاڻ ڪم نٿو پڄي. انهيءَ کان سواءِ، نم جا فائدا، سونفن جا فائدا، مفتاح النبض، جوهر ماهر، حڪيم محمد عثمان جون طبي خدمتون شايع ڪيا اٿم. جيڪي ختم ٿي چڪا آهن. مجربات حسيني، ڪشته جات حسيني به ترتيب ڏئي شايع ڪيا اٿم. ڪتاب مجربات باباءِ طب فريد احمد عباسي بهاولپور مان اردو ۾ شايع ٿيو. اڪثر حڪيم دوست تنگ ڪندا هئا ته ذاتي نسخه، جيڪي هو مون کان خريد ڪندا هئا، اهي مون کي شايع ڪرڻ کپن. زندگي جو ڪو ڀروسو ڪونهي. ڪافي اهڙا نسخه لطيفي دواخاني ۾ موجود آهن، جن بيمارين تي ٻين طبن جو ڪو اثر نٿو ٿئي. ان ڪري انهن جي دل رکڻ لاءِ ڪتاب معمولات و مجربات حڪيم محمد يوسف کتري ۲۴۰ صفحن تي تيار ڪري شايع ڪيو اٿم. اهو اردو ۾ آهي. بهاولپور وارو ڪتاب به اردو ۾ آهي. انهيءَ کان سواءِ ھڪ اردو-سنڌي ۾ رساله ڪينسر، ڊاماهي جا فائدا اردو-سنڌي، بلوچستان ڪي جڙي بوٽيان، سرائڪي علائقي ڪي جڙي بوٽيان، بلوچستان ڪي جڙي بوٽيان، پختون خواه ڪي جڙي بوٽيان، ڪشمير ڪي جڙي بوٽيان، مرڪزي پنجاب ڪي جڙي بوٽيان، ڪتاب تيار آهن. پر ڇپائي لاءِ في الحال سرائيڪي علاقي ڪي جڙي بوٽيان ۽ پختون خواه ڪي جڙي بوٽيان تيار آهي. ڊرگهه موري جي شبير احمد منهنجي بيماري جي ڪري پهرين سنڌ جون جڙي ٻوٽيون ڪتاب ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪرڻ جو واعدو ڪيو آهي. جڏهن ته برصغير ليول جو ڪتاب جيڪو ڏهن جلدن ۾ آهي ان جا اڃا ۴ جلد مس شايع ٿيا آهن. دوستن جو اصرار آهي ته اهي مڪمل ڪريان. جيڪو خدا کي منظور هوندو اهو ئي ٿيندو. هن وقت دواخاني تي ويٺي ويٺي سوشل ميڊيا تي لکندا آهيون، جنهن ۾ ڪنهنجي پڳڙي لاهيندا آهيون ته اهو به خوف هوندو آهي ته اسان جي به ڪير پڳڙي لاهي سگھي ٿو. ان ڪري هاڻ لکڻ ۾ ميانه روي رکندو آهيان. ادبي مضمون به ڪافي آهن، جن مان ٻه ڪتاب جڙي سگھن ٿا. اهڙيءَ طرح نعيم عرف نعيم داس جو ڪتاب ’تاريخ کان اڳ جو آدم‘ ترتيب ڏئي شايع ڪيم. انعام ٽکڙائي جو ڪتاب ترتيب ڏئي شايع ڪيم. رلي رلي جهان ڏٺم، ۲۰۰ ڪتاب شاعر کڻي ويو. اهي پيسا اهو کائي ويو. باقي ڪتاب وڪڻائڻ ۾ مدد نه ڪيائين. هينئر لطيفي دواخاني ۾ پڙيون ٻڌي، گراهڪن کي ڏيندو آهيان. قانون جي حوالي سان www.tmkbarass.webs.com جي نالي سان خوبصرت ويب سائٽ هلائي رهيو آهيان. ٽنڊو محمد خان بار جو لائيبريري سيڪريٽري ۽ نائب صدر ٻه ٽي دفعا رهيو آهيان. ٽنڊو محمدخان جي تاريخ تي ڪم ڪيم پر ڏٺم ته ڪم وڏو آهي. اهو پنهنجي فيس بڪ جي البمن تي موضوع وار ڄاڻ جمع ڪري رهيو آهيان، جيئن ڪير ڪم ڪري ته ان کي ڪافي مواد ملي سگھي. اجرڪن جو به سٺو ڪاريگر آهيان. تعليم جو خرچ قاضي الله ڏني جي ڪارخاني ۾ مزدوري ڪري ڪندو هوس. مالي حوالي سان وڏا انتهائي امير هئا. اسان انتهائي بک ۾ اکيون پٽيون. هن وقت به پنهنجي مرضي سان زندگي گھارڻ ڪري مشڪلاتن ۾ رهان ٿو. ان ڪري منهنجو نظريو آهي ته شراب خور زاني ۽ حرام خورن جي چمچا گيري ڪري دولتمند ٿيڻ ڪو به ڏوه نه آهي. باقي عزت، غيرت، شرافت اهي ڪنهن ڪم جون نه آهن. نه ئي پيٽ ڀرينديون. انهن شين جي موجودگي ۾ اولاد به نافرمان ٿي وڃي ٿو. باقي ڪوشش ڪري نيڪيءَ جا ڪم ڪندو آهيان. هرو ڀرو ڪوڙ نه ڳالهائيندو آهيان. (فيس بوڪ تان، سندس وال تان کنيل)

ماما وشن ٿري ٿر ۾ انسانيت جو شيوڪ ڀارومل امراڻي سوٽهڙ مامي وشن ٿري تي هي لفظ لکڻ وقت آئون ڀڳتي تحريڪ جي سگھاري شاعر نرسي مهتي جو هيءُ گيت ”سانورئي را نام هزار ڪيسي لکان ڪنڪو پتري“ لوڪ ڳائڪ مهيشارام ميهگوال جي آواز ۾ گھڙي گھڙي ٻڌان ٿو. سچ اهو آهي ته، مون ڪڏهن لکڻ وقت اهڙي  ٻڏتر محسوس نه ڪئي آهي جھڙي مامي تي لکڻ وقت محسوس ڪري رهيو آهيان. مامي وشن جي خدمتن جا رنگ هزار آهن، آئون هن تي خاڪو ڪيئن لکان!؟ ڪٿان شروع ڪريان!؟ مامي سان ملندي آتما کي سچي سڪون جي سڳنڌ ايندي آهي. بي چين روح آد جڳاد جي جاڳ ۾ جرڪي پوندو آهي. ماما وشن ٿري مايا موه وس ٿيڻ کان بچيل، اوديا جي ڀيدن کان آجو، انسانيت جو سانوريو آهي، جنهن جي رس ليلا دکي انسانيت جي خدمت آهي. ننگرپارڪر کان نئون ڪوٽ جي پٽي يا ناري جي طرف ويندڙ ڏڪاريل ڏوٿين کي کاڌو کارائڻ، مٺي جي اسپتالن ۾ تڙپندڙ بي پهچ مريضن کي دوا درمل وٺي ڏيڻ ۾ مدد ڪرڻ، مٺي جي سوين ساٿين جي رت گروپ کي ياد رکي وقت تي گھران وٺي اچي رت جي ڪمي وارن مريضن کي رت ڏيڻ ۽ ڏيارڻ، ڏينهن رات ڪوشش ڪري مٺي ۾ ٿرپارڪر سوشل آرگنائيزيشن جوڙي پاڻ جھڙن هم خيال ساٿين جي سهڪار سان رت بئنڪ قائم ڪرڻ، ٿر جي مارو ماڻهن کي رت چڪاس ڪرائڻ لاءِ همٿائڻ ۽ نوجوانن کي ضرورت مند جي لاءِ رت ڏيڻ تي اتساهڻ، ڳوٺن ۾ رت چڪاس جون ڪئمپون لڳائڻ مٺي ۾ ايمبولنس جي سروس جو بندوبست ڪرڻ، ڏڪاري ڏينهن ۾ مال جي چاري، پاڻي جو جوڳو انتظام ڪرائڻ تائين ڪيترا ڪم ڳڻجن؟ هن جو انسانيت سان عشق اتاهون آهي. ڪنهن ماڻ ماپي ۾ تڪي توري نٿو سگھجي. انهي ڪري هن جي انهن ڪمن عيوض “ٿر جو ايڌي” سڏيو ويندو آهي. حاجي محمد دل، اسماعيل ڪنڀر، ذوالفقار عمراڻي، نطام دين راجڙ، هوتچند سوٽهڙ، راجيش سوني ڀيشم ڪمار پرڌناڻي سميت سوين ساٿي سماجي ڪارج ۾ مامي جا ٻانهن ٻيلي ٿي رهيا آهن. چيلهار جي سپوت احمد علي چيلهاريي جي فرزند ابوبڪر ميمڻ به سدائين مامي وشن جي ڪارج ۾ سهڪار ڪيو آهي. حيدر آباد جي نامور صحافي علي حسن به مامي جي ڪم ۾ هٿ ونڊايو آهي. ۲۱ آگسٽ ۱۹۶۶ع تي مٺي جي لوهاڻه برادري جي معزز هنسراج مل جي گھر ۾ جنم وٺندڙ ماما وشن ٿري جي اندر ۾ ٻين جي مدد ڪرڻ جو جذبو ننڍپڻ ۾ هيو. مامو ڇهين جي ڪلاس ۾ پڙهندو هو ته سندس والد صاحب کي فالج ٿي ويو. گھر جي آمدني رڪجي ويئي. مالي پريشانيون وڌيون. مامي جو ڀاءُ نارائڻ داس پڙهائي اڌ ۾ ڇڏي سيٺين وٽ ملازم ٿي بيٺو. هن گھر جي لولي لوڻ جو بندوبست ڪيو. مامي پنهنجي والد کي سدائين کٽ تي ستل ڏٺو. پر هن جي جيجل پنهنجي پٽ وشن جي پڙهائي جاري رکائڻ جا جتن ڪيا. امڙ وشن کي پڙهايو ته وشن جي ٻي ڀاءُ ڊاڪٽر نند لال کي به پڙهايو. وشن پاڻ غربت جي زندگي ڏٺي ۱۹۸۷ع ۾ هن جو والد گذاري ويو. ان ڪري غريبن ۽ يتيمن جو هن کي وڏو قياس رهندو آهي. پرائمري جي پڙهائي دوران مامي ڏٺو ته هڪ غريب ڇوڪري وٽ ڪاپيون نه آهن هن ڇا ڪيو ته پنهنجي دوستن کي چيائين ته پاڻ ۾ چندو ڪيو، گڏ ٿيل چندي جي روپين سان گڏ ڪجهه اڌار تي پئسا رکائي ڪاپيون وٺي آيو، پوءِ اسڪول ۾ اعلان ڪيائين ته مارڪيٽ مان ڪاپيون وٺڻ جي بدران مون کان ورتيون وڃن. پندرنهن ڏينهن ۾ ايتريون ڪاپيون وڪاڻيون جو غريب شاگرد جون ڪاپيون ۽ ڪتاب انهن پئسن مان ٿي ويا. مامي جي سماجي شيوا اتان شروع ٿي. پوءِ بئراج ڏانهن ويندڙ ڏڪاريل قافلن جي ماني ڳڀي جي لاءِ پنهنجي هڪ جيڏن سان گڏجي مٺي جي گھر گھر مان لولا ميڙي قافلن کي ڏيڻ جو ڪم شروع ڪيو. اهو ڪم ڪندي هن کي سچي راحت ملڻ لڳي. مامي کي ڪنهن گھر مان لولي جو انڪار نه مليو. پر سماج جي ڪجهه ٺٺول باز ماڻهن وشن جي ننڍي قد سبب چيڙائڻ جي لاءِ ‘مامو’ چوڻ شروع ڪيو. پر وشن نه چڙيو، هن پنهنجي ڪردار ذريعي سڀن جو مامو ٿي ڏيکاريو. هر جيجل جو ڀاءِ آهي. هاڻي موبائيل فون جو زمانو آهي پر جڏهن اها سهوليت نه هئي ته رت جي ضرورت وارو ماڻهو ڪڏهن آڌي ته ڪڏهن اسر جو مامي جي گھر پهچندو هو در تي ٺڪا ٺڪ رهندو هو. مامو خوشي سان انهن جي لاءِ نڪري ايندو هو پر ٻيا گھر جا ڀاتي تنگ ٿي پوندا هئا. ايتري حد تائين گھر جا ڪجهه ڀاتي ناراض ٿيا. هن درويش جي لاءِ مائٽاڻو گھر سوڙهو ٿي پيو. پر هن ڪڏهن اهڙين حالتن جي پرواهه نه ڪئي هڪ پل جي لاءِ ورچي نه ويٺو، پنهنجو ڪم جاري رکيو. هن جو پراڻو گھر کتري محلي ۾ امام بارگاهه جي ڀر سان هوندو هو، هاڻي لوهاڻه پاڙي جي ريل ۾ آهي. ٻنهي هنڌن تان اسپتال پري آهي. ڪڏهن سواري ملي ته ڪڏهن پنڌ اچڻو پوي ته به ايندو آهي. جڏهن ته پاڻ به هاڻي ٻه چار بيمارين جو مريض ٿي چڪو آهي. ڪڏهن ڪڏهن رت گھرندڙ مريض وارو همراه مامي تي ڏاڪا ٻڌي چڙهي ويندو آهي ته، ماما تون اچڻ ۾ دير پيو ڪرين مريض جي حالت خراب آهي. پر مامي ڪڏهن انهن حالتن ۾ به منهن ڦٽائي ورندي نه ڏني آهي. کل ڀوڳ ۾ سنگت مامي کي رت وٺندڙ سڏيندي آهي، ڪاش مامي جھڙا رت گھرندڙ سماج ۾ گھڻا هجن. مون کي هڪڙي دوست چيو ته، مامي جي ڪم جو دائرو هاڻي ٿر جي شهرن، ڳوٺن مان نڪري عمرڪوٽ، سانگھڙ ۽ حيدرآباد تائين پهتو آهي. مون انهي دوست کي ٻڌايو ته مٺا، مامي جو ڪم اڳ به وسيع هو. هاڻي به آهي. هي جيڪي مريض مان لاعلاج ڪري ٻين اسپتالن ڏانهن موڪلجن ٿا. انهن ويچارن جو اتي به مامو سهارو رهندو آيو آهي. امرجڳديش ملاڻي جڏهن لانگ مارچ تي هو ته انهي وقت مٺي جي هڪ مريض کي حيدرآباد ۾ ۱۲ رت جون بوتلون مامي ڏياريون هيون. آئون مقامي تنظيم جو ميمبر رهيو آهيان پر فقير ماڻهو ٿر جي ٻهراڙي پنهنجو راڄ ڀاڳ ڪو واسطي وارو مريض اچي ته رت گھرجي يا دوا درمل جي مدد، اول آخر سهارو مامو وشن سُجھندو آهي. ماما وارو ڪر. هڪ دفعا ڇا ٿيو ته ننگرپارڪر جي ڳوٺ آڌيڳام جا غريب ڪولهي ڊليوري ڪيس ۾ مٺي آيل هئا. رات جو مريض جي لاءِ رت ۽ ماني ٽڪي جي مدد ڪئي سين. ٻن ڏينهن کان پوءِ پارڪر جي  ڪولهي ساٿين جو فون آيو ته سائين  ڊليوري ڪيس ۾ مٺي آيا هئاسين پر عورت گذاري ويئي آهي. اسان وٽ ڀاڙي جا پئسا نه آهن. لاش واپس وٺي وڃڻو آهي. مون ٽاٽ سڃائي جي ڏينهن ۾، سوچيو ته هاڻي ڇا ڪريان؟ مامي سواءِ ٻي واهه ڪهڙي...سڌو مامي وٽ پهتس پوري ڳالهه ڪري دنگ ڪئي ته مامو بندوبست ۾ لڳي ويو. سول سرجن ايمبولنس نه پيو ڏي، مامي سول سرجن کي ٻڌايو ته آئون ۽ ڀارو ٻئي گڏ وڃي رهيا آهيون. تون رڳو ايمبولنس ڏي. اسان تيل جو بلو ڪري ڪولهين سان  گڏ ننگر جي لاءِ نڪتاسين. ننگر پهچي پريس ڪلب وٽ مامو جهول وڇائي ويهي رهيو. ايندڙ ويندڙ کان چندو ميڙي اٺ ڏهه هزار غريبن کي ڪفن دفن ۽ کاڌي پيتي جي لاءِ ڏنائين. اهڙيون مٺي جي هر دوست وٽ مامي جون ڪهاڻيون آهن. ماما وشن ٿري جي تربيت سياسي ڪارڪن واري به آهي. سنڌ جي قوم پرست سياست جي مارڳ ۾ پنڌ ڪندي ترم ياترا به ڪيائين. سختيون سٺيون. مامو وشن، ڪامريڊ نند لال  مالهي، ڊاڪٽر اشوڪ بختاڻي ۽ لڇمڻ ٿري سان گڏ قوم پرست سياست جو حصو ٿيڻ سان گڏ امر جڳديش ملاڻي، فقير مقيم ڪنڀار، حسن پسايي جي سٿ ۾ عوامي سياست جو سبق عام ڪرڻ جي جستجو ۾ شامل رهيو آهي. ونگي جي ارباب خاندان ۽ جاگير جي راڻن جي راڄ ڀاڳ واري سياست جو ساکي به آهي. ڄام ساقي، سوڀي گيانچنداڻي جي چونڊن ۾ هن هڪ متحرڪ ڪردار وارو حصو ورتو هو. هن ٿر ۾ صحافت ۽ ادب جي قافلن سان هر گهڙي سڏ ۾ گڏ ٿي سرگرم رڪن طور نڀايو آهي. مٺي جو ڪهڙو ادبي پروگرام هوندو جنهن ۾ مامو وشن نه هجي. ۶۰ کان وڌيڪ سماجي تنظيمن جي گڏيل نيٽ ورڪ ماروئڙا ڪوآرڊيشن ڪائونسل جو ٻه ڀيرا جنرل سيڪريٽري به چونڊاڻو آهي. ماما وشن ماروئڙا جي چونڊن ۾ آيو ته ٻي پينل تي هو پر کٽڻ کان پوءِ اوڀايي جوڻيجي سان گڏجي ماروئڙا جي لاءِ هن پاڻ ملهايو. اين جي اوز جي مخصوص ماحول مان ماروئڙا کي ڪڍي عوامي اداري طور ڪڏهن قدرتي وسيلن جي مالڪي جي لاءِ اوڀايو جوڻيجو ۽ ماما وشن روڊن تي بيٺا ته ڪڏهن رڻ ڪنڌي جي ڳوٺ ۾ پيئڻ جي پاڻي جو بندوبست ڪيو. ڪڏهن اعليٰ اختيارين کي ٿر جي مسئلن تي خط و ڪتابت ڪئي ته ڪڏهن ننگر جي وانڍئي ۾ مفت طبي ڪئمپ ۾ ڪارڪن ٿي ڪم ڪيو. صادق فقير هن جو ننڍپڻ جو دوست هو، مامو هاءِ اسڪول مٺي ۾ پڙهيو، جڏهن ته صادق فقير ميرواهه گورچاڻي ۾ پڙهندو هو پر جڏهن صادق مٺي ايندو هو ته صادق جو مامو امداد فقير، حاجي محمد دل جو پٽ نياز دل ۽ مامو وشن کتري محلي جي پڙ وٽ ويهي ڳالهين جي ڳهر ۾ الوٽ ٿي ويندا هيا. صادق مئٽرڪ ڪرڻ کان پوءِ ڪاليج پڙهڻ جي لاءِ مٺي آيو. مامو ۽ صادق فقير انٽر ۾ گڏ پڙهيا. انٽر کان پوءِ ڪاليج واري پاسي کان بي اي ڪري صادق فقير ايم اي سنڌي ڪئي، جڏهن ته مامي وشني ايم اي اڪنامڪس جو فارم ڀرايو. مون مامي وشن ٿري حاجي محمد دل ۽ صادق فقير کي هڪ ٻي سان ڏاڍا چرچا ڪندي ڏٺو ۽ ٻڌو آهي. ڪيڏي سهپ ۽ رواداري انهن وٽ رهي آهي. حاجي محمد ۽ تاراچند راٺي جا لکيل اسٽيج ڊراما، استاد حسين فقير، ڪريم فقير ۽ صادق فقير جي ڳائڪي، تاج جويي، سائنيداد ۽ امولک امر جي شاعري، ساٿي ٻارڙا سنگت ۽ لطيف جا ميڙاڪا، شيام داس جوشي، پرشوتم واسواڻي، ساجن داس چنداڻي جي سکيا، ڪامريڊ نند مالهي جو سنڌي ادبي سنگت ۾ سرگرم رهڻ تائين مٺي جي هڪ اهڙي ادبي تاريخ آهي. جنهن مٺي کي صبح جي سحر ۾ تبديل ڪرڻ ۾ پنهنجو ڀرپور ڪردار ادا ڪيو آهي. ماما وشن ٿري ۽ صادق فقير جون ساروڻيون انهي دور جو اثاثو آهن. صادق فقير مامي وشني جو وڏو خيال رکندو هو. سنڌ جي سمي ۽ جيساڻي جي ڀاٽي جي ڀاءِ ساهمي ۽ سير کڻندڙ لوهاڻي جو گهر مڱڻهار فقير اڀو بيهي پنهنجي نگراني ۾ ٺهرائي  ڏئي ويو. صادق فقير تي سوچيندي هن جي ڪيفيت اڄ به بنگالي ٻولي جي شاعر جي انهن سٽن جهڙي آهي.  بي اختياري ۾ ورلاپ ڪري ٿو ته؛ “مان ديس وديس رليو آهيان پر ڪنهن کي به پنهنجي پسند موجب پائي نه سگهيو آهيان هن سنسار ۾ ڪوئي به دوست ته جهڙو نه آهي، هاءِ منهنجا دوست آئون ڇا ڪريان؟ تو کي ڪٿي پايان..” ٻين جي ڦٽن تي مرهم رکڻ واري مامي وشني جي من جي پيڙائن کي صادق فقير کان پوءِ ڪير محسوس ڪري سگهي ٿو؟ ڪيئن تون منهنجي من ۾ پيڙا ڄاڻي سگهندين ڏس ته اکين ۾ آهن اوجاڳا ٿڪجي پيا. صادق فقير کان پوءِ لطيفن به هن کي کلائڻ ڇڏي ڏنو آهي. گهڙي گهڙي چتائن جو گهنڊ هن جي روح ۾ وڄي ٿو. مٺي جي دوستن مامي وشن کي صادق فقير جي جدائي جي غم مان ڪڍڻ ۽ مامي جي سماجي خدمتن جي مڃتا ڏيڻ جي لاءِ وڏو ميڙ مچايو پر اتي به  مامو صادق فقير جي لاءِ روئي پيو ته؛ دوست بهي ملتي هين، محفل بهي جمي رهتي هي، تو نهين هوتا تو هر چيز مين ڪمي رهتي هي. داغستان جي البيلي شاعر رسول حمزا توف هڪ هنڌ لکيو آهي ته “ماڻهو ڇهه ورهين جي عمر ۾ ڳالهائڻ سکي وڃي ٿو پر اسي سالن تائين ماٺ نٿو ٿئي.” سو ماٺ نه ٿيندڙ ماڻهو ڳالهائيندو رهي ٿو مثبت يا منفي اهو هڪ الڳ پهلو آهي. منفي سڀاءِ ۾ ٽيڪا ٽپڻي ڪرڻ وارن ماڻهن وٽ مامي وشني جي ڪارج تي به ڪيترائي ڳالهين ۾ ليڪا پاتل آهن هڪ  ڳالهه جو کلي دل سان اقرار ڪندي پاڻ به مڃون ٿا ته مامو به هڪ انسان آهي ته انساني حد تائين ڪميون ڪوتاهيون مامي جي وجود ۾ به آهن. پر اهو ٻڌايو ته بي حسي جي بارش ۾  ٻڏل سماج ۾ ائين انسانيت جي شيوا ڪرڻ جي لاءِ ساڌو ٿيڻ جي لاءِ ڪير تيار آهي.!؟ فراريت جي سرد راتين ۾  پنهنجائپ جا ڏيئا ڪير ٻاري ٿو!؟ هن جو قد کڻي ننڍو آهي پر انسانيت جي لاءِ هن جو پورهيو تمام وڏو آهي. پاڻ پڏائڻ چڱي عمل جو موت آهي. مامي وشني ڪڏهن پاڻ  پڏايو نه آهي. هن سدائين عاجزي اختيار ڪري نياز نوڙت سان مسڪين جهان خان کوسي ۽ نندلال  نندن جي ڇڏيل ڪم کي اڳتي وڌايو آهي. اسان جو هي دور جنهن دور ۾ ارون ڌتي راءِ جي لفظن ۾؛ “ڪجهه به غربت کان وڌيڪ وڪرو نٿو ٿئي.” پر هن ڪڏهن به ڪٿي غربت کي وڪرو نه ڪيو آهي. غربت جي غم کي گڏيل طاقت ۾ تبديل ڪري اڻ برابري واري سماج کي لوڏڻ جا وس ضرور ڪيا آهن. مامو وشنو ڪڏهن ڪتي جو ڪڪر نه ٿيو آهي، جنهن جي لاءِ لوڪ شاعر چيو آهي ته؛ ڪتي ڪڪر جر نهين، تون ڀوري ڏيکي مت ڀول، گُڻ ٿوڙو، روپ گهڻو، جيسا روهيڙي راتا ڦول. (ڀوري تون ڪتيءَ جا ڪڪر ڏسي ڀلج نه، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ پاڻي نه آهي. انهن ۾ ڳڻ گهٽ روپ گهڻو آهي، جيئن روهيڙي جا ڳاڙها گل آهن. جن ۾ روپ ته گهڻو هوندو آهي پر خوشبوءِ نه هوندي آهي.) مامو وشنو پنهنجي ڪردار ۾ سانوڻ جو ڀريل بادل آهي. سدائين گهنگهور گهٽا ٿي ڏڪاريل ٿر تي وسيو آهي. مامي وشن سان ملهايل شام ۾ انجنيئر گيان چند سچ چيو ته؛ مامو وشن موجوده دور ۾ ٿرپارڪر جو وڏو ماڻهو آهي. لوڪ ساگر جو ڪوي چوي ٿو ته؛ مينهان اور موٽان گهران، هينئان ڇوڙي م آس، او برسي تو سرور ڀري، او ڇوڙي نا نراس. (اي منهنجا من! مينهن ۽ وڏن گهرن مان ڪڏهن آس نه پلجانءِ، مينهن وسي ته تلاءِ ڀري ڇڏي، وڏي گهر جو خانداني ماڻهو ڪڏهن مايوس ڪري نراس نه موٽائيندو).   (ڀارومل امراڻي سوٽھڙ جي فيس بڪ ٽائيم وال تان کنيل)

هيمراج سوٽهڙ سگھڙ سياڻو ڀارومل امراڻي سوٽهڙ ٿر جي اونداهه راتين ۾ هُن وٽ ڏيئي جھڙي ڏيا هئي، هُن پنهنجي مڻيا سان اوتارو آباد ڪيو هو. سج لهندي چيلهار ۾ هُن جي چوئنري واري اوتاري جي اڳيان ماڻهن جا ميڙا ٿي ويندا هئا. منهنجي اها خوشي نصيبي آهي جو مون کي پنهنجي چاچي هيمراج جي ويجھو رهڻ جو وڏو موقعو مليو. چاچو هيمراج سوٽهڙ ٿرجي لوڪ ڏاهپ جو وڏو ڄا ڻو هو. هن جي ڳالهين ۾ وڏي گھرائي هوندي هئي. هُو سماج جي بنيادي نقطن تي سوچيندو هو. سماجي نفسيات کي سمجھندڙ هن شخص وٽ تجزئي ۽ پرک ڪرڻ جو وڏو تجربو هوندو هو. چاچو چوندو هو ته؛ مڙس ۽ گھوڙي کي پهرين نظر ۾ سڃاڻبو آهي. مون چاچي هيمراج کان سماجي سائنس سمجھڻ جو بنيادي شعور پاتو. هن وٽ لوڪ ادب کان وٺي لوڪ مرياده تائين سڀ موضوع هوندا هئا. ڪڏهن هيمارين، ڳوڙهن ۽ ڳاهن تي گفتگو هوندي هئي ته ڪڏهن ڌرتي جا دوها ۽ ٿر جا ٿوڪ محفل جو حصو ٿيندا هئا. ڪڏهن راڄ جي رهاڻ رس، ريت رسم ۽ اٿ ويهه تي ويچارن جي ونڊ ملندي هئي. مون پهريون ڀيرو ملڪ محمد جائسي جو شعر چاچي هيمراج جي ڪچهري ۾ ٻڌو هو ته؛ ناسيڪ کين کڙڪ ڪي ڌارا، کين لنڪ جن ڪيهر هارا. (نڪ سنهو، تلوار جي ڌار وانگر، سنهي ڪمر(جنهن کان) چيتي به هار کاڌي) چاچو هيمراج ڍولا ماروئل جو قصو کڻڻ کان اڳ ۾ چوندو هو ته ؛ جُون سالُوران سروران، جُون ڌرتي سون ميهه، چمپڪ ورڻ بالهه، چند مکي سون نيهه. (جنهن نموني ڏيڏر جي پريت تلاءُ سان آهي، جنهن نموني مينهن جو پريم ڌرتي سان هوندو آهي، اهڙي طرح چنبيلي جي رنگ واري پريتم ڍول جي چنڊ جهڙي مارئي سان پريم آهي.) چاچو هيمراج سچو ۽ کرو شخص هو. هُو پنهنجي ڪردار ۾ صاف سٿرو، جھڙو اندر هو، تهڙو ٻاهر هو. هن ڪڏهن پنهنجي سماجي آدرشن جي سپنن کي وقت جي طوفان ۾ واري ڪڻن جيان اُڏامڻ نه ڏنو ڍاٽ جي سوٽهڙ قبيلي ۾ جادم ونسي راجا تنو جي اولاد مڪڙ ڀاٽين جي نرالي حيثيت رهي آهي. پيڙهين جو ڊگھو پوتاميل کولڻ جي بدران ڳالهه اتان شروع ٿي ڪجي ته، جوڳو جي سوٽهڙ جا ڄايل امرو ويرو ۽ آڏو ٽئي ڀائرسپوٽ هئا. امري جي چئني پٽن اڻندي، موتي، ناهري ۽ واگهي والدين جي واٽ جاري رکي.اڻندي ۽ موتي پنهنجن رشتيدارن کي ميڙي ان دور ۾ پنهنجو آجو ڳوٺ سوٽهڙن جو تڙ اڏيو. سوٽهڙن جي لوڏ هوندي هئي.ان دور ۾ نئون پڊ ڪڍڻ ۽ کوهه کوٽائڻ مشڪلات ڀريو ڪم هوندو هو. پر چيلهار جي اتريئن لڪ کان وٺي ساهياڙي ۽ سوٽهڙن جي تڙ تائين، ساڏورن، سميجن ۽ سوٽهڙن جي پاڻ ۾ سنپت هئي. ساڏور سوڍن ۾ جوجھار سنگهه، چهنسنگهه، آنٻجي، سونجي ۽ سميجن ۾ صاحب سميجو، سيلو سميجو، احمد سميجو صالح سميجو، يوسف سميجو، مير محمد سميجو، ڪير سڏائي !؟ سوٽهڙن جو تڙ کان اڳ ۾ امرو ۽ سندس ڀائر سڀ راڻاسر کان ڏکڻ طرف ڀٽ تي رهندا هئا. چاچو هيمراج هنا، پاکڙا، در، دريون وغيره ٺاهڻ جو ڄاڻو هو. ڪاٺي تي هٿ جي هنر جي منفرد چٽسالي ڪندڙ هن ڪاريگر کي لوهه ۽ پتل کي مڙهن جو ڏانءُ هو ته سون ۽ چاندي جا زيور به گھڙڻ ايندا هئا. چاچي هيمراج کوهه جا چرخ به ٺاهيا. چيلهار ۽ آس پاس جي ست راڄي ڳوٺن ۾ چاچي هيمراج جو اڪثر ساهياڙو، ٻورلي، ڏٻڙڇا، گونگيو، اڪليون، هريار، آسار، جوڙئو، جنجھير ڏانهن نه صرف ڪاٺي جو ڪم ڪرڻ جي سلسلي ۾ وڃڻ ٿيندو هو، پر انهن ڳوٺن ۾ ست پيڙهياتا واسطا هئا. جتي “آهتپي” جي اچ وڃ کان وڌيڪ ڀائرن جھڙو تعلق رهيو. جنهن کي پنهنجن وڏڙن جيان چاچي هيمي ۽ سندس وڏي سئوٽ چاچي گيني پوري ريت نڀايو. ڳوٺ”سوٽهڙن جو تڙ” ۾ سڀو جي سوٽهڙ جي گھر ۾ جنم وٺندڙ هيمراج هاٺي ڪاٺي ۾ قدوار، ڀريل بت ۽ شهپرن جي موڙ سان سڀاويڪ ۽ رڄ مڙس لڳندو هو. هن نه صرف اڻ گھڙيل ڪاٺيون گھڙيون هيون پر پنهنجي دور کي گھڙيو هو. هن نه رڳو پنهنجن همعصر ساٿين چاچو ڪامل نهڙي، وڏيرو احمد سميجو، مٺو سمجيو، عبدالله سميجو، مريد نهڙي، سائين محمد سانوڻ” علڻ هاليپوٽو، ليلوجي سوٽهڙ، نظر محمد سميجو، چاچو ڀڳت سترام داس، بردو سوڍو، نور محمد کوکر، سونو خان کوکر، رامچند رامچند سوٽهڙ، گينو سوٽھڙ،پونم چند سوٽھڙ، جيسو سوٽهڙ، سائين عبدالحميد مڱريو، واگھجي مالهي، ڀيرو لال مهراج، سائين ڍولو خان حجام، کنگھار حجام ۽ ٻين سان رهاڻيون رچايون هيون پر نوجوانن کي اتساهيو هو. چاچو ڪچهري ۾ رئيس سڪيلڌي کوسي جي ساراه جا ڍڪ ڀريندو هو ته شڪور نهڙي جا سماچار ڏيندو هو. شڪور پکي جي ٻولي تي ڌڪ هڻندو هو. رئيس سڪيلڌو کوسو ۽ شڪور نهڙي ٿر جا بهادر ۽ چترائي وارا ڪردار ٿي گذريا اهن. ڏکين حالتن ۾ هنن ٿر جي راڄن جي رکوالي ڪئي. چاچو چوندو هو ته، ساڏور سوڍن ۾ جوجھار سنگھه جهڙو ڪوئي سخي نه ٿيو. هن جو پوٽو آنٻجي به پنهنجي لوڏ ۾ نالو رکي ويو. آنٻجي جو چاچو چمن سنگھهه وڏو سگھڙ هوندو هو. چيلهار جي سوٽهڙن ۾ جيسو جس جي رات ڄائو هو. هنر مند هجڻ سان گڏ بهادر هوندو هو. ڀوريلي جو محمد سخي نهڙي ۽ سائين محمد رحيم نهڙي پنهنجي دور جا ڏاها ۽ راڄ نيتي جا نامور نالا هئا. ساڏورن ۾ لونگجي سوڍو ساکائتو شخص هو. ڀوريلي جو سکر نهڙي سوڻن ساٺن جو وڏو هوشيار هوندو هو. سکر هڪ دفعو سنئوڻ ٻولائڻ ويو، ٻني ۾ پهچندي ڏسي ته اٺ تي به همراهه پيا وڃن. هن سڏ ڪري پڇيو ته ابا ڪير؟ اٺ واري هڪڙي ورندي ڏني ته سائين آئون ڪارو آهيان. وري هن پڇيو ته ٻيو ڪير آهي..؟ ته ورندي ۾ ڪاري چيائين ته سائين ٻيو منهنجو ڀاءُ آهي. سکر واپس موٽي آيو ، ڳوٺ ۾ اچي ڳالهه ڪيائين ته هي سال ڏڪار آهي پر ايندڙ سال به ساڳيو رهندو. چاچو هيمراج خانصاحب اسماعيل نون کي ٿر جو سچو ڪامورو سڏيندو هو. خانصاحب اسماعيل نون ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي ٿر ۾ لوڪ ادب ميڙن ۾ وڏي مدد ڪئي. ٿر جا سگھڙ گھرائي ڏيڻ يا سگھڙن جي ڪچهري منعقد ڪرڻ جي ذميواري پاڻ تي کڻندو هو. چاچو هيمراج ٻڌائيندو هو ته هڪ دفعي نون صاحب سگھڙن جي ڪچهري رکائي هڪ سگھڙ ڪچهري ۾ دودي ۽ چنيسر جي ڪهاڻي کنئي. سگھڙ ڳالهه ڪندي جڏهن دودي سومري جي موت جي ڳالهه تي پهتو ته خانصاحب هڪ ڪري چيو ته؛ سائين مڙسن کي ڪچهري ۾ نه ماربو آهي”ڳالهين جا ڳوٺ ٻڌيندي سنگرام موکي ۽ خان مياڻي بابت نئين نسل کي آگاهه ڪندو هو ته؛”سنگرام موکو وٽ جي علائقي ڪوئنرل جي راجواڙي جو ٽيلات هو، سندس رعب تاب ۽ سورهيائي جون ڳالهيون اڄ به ڳوٺ ڳائين ٿا، سنگرام جا وڏا اصل ننگرپارڪر جي ڳوٺ موکئي جا ويٺل هئا. سنگرام جيڏانهن به ويندو هو ته ويهارو اٺن ۽ گھوڙن جون قافلو گڏ هلندو هو. تروٽ ٿر جي چڱن مڙسن کي پنهنجا ڪرڻ جي لاءِ عمرڪوٽ ۾ هڪ رهاڻ رچائي هئي. ان رهاڻ ۾ ٿر جا گھڻا اٿندڙ ويهندڙ پهچي ويا پر وٽ مان سنگرام موکو ۽ خان مياڻو نه ويا، گوري کي سڄي رات محفل ۾ ڳڻتي رهي ته انهن کي ڪيئن پنهنجا ڪري.؟ خان مياڻي جي ڳوٺ جو نالو ٺٺ آهي. وڏي ٺٺ ٺانگر وارو شخص پاڻ سان گڏ سئو اٺن ۽ گھوڙن جو قافلو رکندو هو. سڀ اٺ، گھوڙا ۽ سوار هڪ ويس ۾ سينگاريل هوندا هئا. خان مياڻي کي ست تلي معافي ملي هئي خان مياڻي جو پٽ عوامي اگر گلو مياڻو ٿيو. چاچي هيمراج جي دور رس نگاهه هوندي هئي. هُو ننڍي نظر رکڻ ۽ هلڪي ڳالهه ڪرڻ تي ناراض ٿي پوندو هو. چڙي چوندو هو ته ٻانڊي سوچ نه رکو ۽ اوڇوي ڳالهه نه ڪريو. ٿر جي سگھڙ سياڻو هيمراج چوندو هو ته، ماڻهو جو پنهنجي ڏات، پنهنجي ڪرت، پنهنجي جدوجهد سان جيترو گھرو سٻنڌ هوندو، اوتري هن ۾ جيئري رهڻ جي شڪتي وڌيڪ هوندي آهي. راڄ ڀاڳ جي برادرين ۾ فيصلو ڪرڻ وارو پاڻ ڪنهن ڳالهه ۾ لانجھو نه هوندو هو. راڄ ڀاڳ جو چڱو مڙس تمام وڏو چتر هوندو هو. مرڻي توڙي پرڻي جي ڪاڄ ۾ ماڻهو صلاح وٺندا هئا. چڱا مڙس ڪاڄ سڌاريندا هئا. چاچي هيمي ۾ هي سڀ ڳڻ موجود هوندا هئا. چاچو آس پاس جي ڳوٺن ۾ راڌارو(رڌ پچاءُ ڪندڙ) هوندو هو ته “سارٿيو” (ساري سنڀالي ماني کارائڻ وارو) پڻ جيستائين ڪاڄ نه نبري تيستائين چاچو هيمون اڀي پير بيٺل هوندو هو. چاچي هيمراج جا ٻول هوندا هئا ته، دل گھئي دوستن کان سواءِ ٻي کي ڪمزوري جو پتو ڪئين پوي. دوست دل جو دفتر ۽ ڀائر ٻانهن جو ٻل هوندا آهن. سچو دوست ڪڏهن راز پڌرو نه ڪندو آهي. دوستي جي موضوع تي ڳالهائيندي هُو بي اختيار هانسي سوڍي جي ذڪر تي پهچي ويندو هو. جنهن دوري جو نياپو ملڻ شرط چونئري جا ڦيرا اڌ ۾ ڇڏي دودي جي دشمن سان جنگ جوٽي هئي. چيلهار ۽ سوٽهڙن جو تڙ جي وچ ۾ سوڍن جي پراڻن پڊن جي ڀرسان بيڀاڻي جي پڌر کي ۸۱-۱۹۸۰ع ۾ سوٽهڙن جي تڙ مان لڏي اچي آباد ڪيو هو. مون ڳوٺ “سوٽهڙن جي تڙ” جو عروج نه ڏٺو هو. پر ڳوٺ بيڀاڻي جي ريلي ۾ ڳوٺاڻي ڪچهري جا سوين رنگ روپ اندر ۾ اتاريا. چاچي هيمي جي ڪچهري ۾ لڇي گنگاڻي جا محاورا اڄ به ياد آهن. بارٿو منواڻي معاشي طور اڀرو هوندو هو پر دل جو بادشاهه هوندو هو. سدائين مرڪندو اچي ڪچهري ۾ شامل ٿيندو هو. ۱۹۹۴ع جي ٻوڏ ۾ بيڀاڻي ۾ اسان جا سمورا گھر ڊهي ويا. تڏهن ڳوٺ ۾ اتي ٻيهر گھر جوڙڻ جي بدران چيلهار ۾ نئين ڪالوني آباد ڪرڻ جي رٿ سامهون آئي. پوءِ انهي رٿ تحت بيڀاڻي کي ڇڏي چيلهار شهر ڏانهن لڏڻ جو سفر شروع ٿيو. چيلهار ۾ چاچي هيمي پهرين چونئري وارو اوتارو ٺاهيو. هن جو دستر خوان ڪشادو هوندو هو. سدائين مهمان هوندا ئي هوندا هئا. چاچي هيمي جو موسيقي سان وڏو لڳاءُ هوندو هو. هن اڪ جي ڪاٺي مان هڪ تنبورو ٺاهي اوتاري ۾ رکيو هو. جانجھه جون چار جوڙيون به ورتيون هيون. ڪچهري ۾ راڳ جي رهاڻ به ٿيندي هئي. ڪڏهن چاچو ڀڳت سترام داس ڳائيندو هو ته ڪڏهن ڳوٺ جا نوجوان.نرسو جي ۽ چاچو هيمون گڏ ڳائيندڙ ”سرتئي” طور حصو وٺندا هئا. چاچي جي ڪچهري ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٻورليءَ جو پونجو ڀڳت به اچي شامل ٿيندو هو. ڇا ته پونجو ڳائيندو هو، جيڏو آلاپ مٺو هو، ايترو ئي موسيقي جو فن ڄاڻيندڙ هو. پونجو تنبورا، مرليون ۽ پاوا ٺاهيندو ۽ وڄائيندو هو. موهن ڀڳت جيان هن وٽ به لطيف سائين کي ڳائڻ جو منفر انداز هو. پر هن جي پذيرائي نه ٿي سگھي. صحرا ۾ ٽڙيل گل وانگر هن جي خوشبوءِ پورو ڏيهه واسي نه سگھي، ست سنگ” جي محفل ۾ ڀڳت”واڻي” ڳائڻ دوران سڌي ڳالهه ۾ ڪٿا کڻندو آهي، تڏهن راڳي کي داد ڏيڻ، ڳالهه ۽ راڳ کي جاري رکڻ جي لاءِ مخصوص قسم جا ڊائلاگ ٿيندا آهن جن کي “جيڪارو” چئبو آهي. چاچو هيمراج “جيڪارو” ڏاڍو سهڻو ڏيندو هو. اوتاري واري ڪچهري ۾ چاچي جا ٽي فرزند مهاديو، ديو دت ۽ مٿراداس ساز وڄائڻ سکيا. ڪشنچند بيوس جي سٽ هن جي محفل جو حصو هوندي هئي ته؛ چنتا چکيا کان بري، هوءَ ٻري، هيءَ باري. ڏينهن ڏهاڙي جي ڪچهري ۾ چاچو هيمراج ۽ سندس ڀائر ڀانو جي، ماڻڪ لال، ڪانجي ۽ وينجهراج گڏ اچي ويهندا هئا ته پوءِ چرچن، لطيفن ۽ مزاحيه مثالن سان ٻڌندڙ کيرا ٿي پوندا هئا. ٽهڪن ۾ ٽڙيل ڪچهري ۾ اوچتو چاچو هيمراج لوڪ ڪهاڻي کڻندو هو ته ماٺ ڇائنجي ويندي هئي. ڳالهه ڪرڻ جو هُن وٽ وڏو ڏانءُ هوندو هو. ۳ جنوري ۲۰۰۴ع تي صبح اٿي، چاچي هيمراج گھر جي سمورن ڀاتين سان ڪچهري ڪيائين. ماضي جا قصا ڪهاڻيون وري ٻڌايائين. جن جن زندگي ۾ گڏ پير ڀريا ۽ جن ڪساڻ ڪئي انهن جو احوال ٻڌائيندي شام جو پاڇا ورڻ ٽاڻي پنهنجي وڏي پٽ هالجي جي گوڏي تي سر رکي دم ڌڻي حوالي ڪيائين. زمانہ بڑے شوق سے سن رہا تھا ہمیں سو گئے داستاں کہتے کہتے

رائچند راٺوڙ آدرشي استاد ۽ تاريخ نويس ڀارومل امراڻي سوٽهڙ ٿر جو هاڪارو عالم، اديب، تاريخ نويس ۽ آدرشي استاد سائين رائچند راٺوڙ تعليمي رڪارڊ مطابق ۸ نومبر ۱۹۱۲ع تي چيلهار ۾ چتون مل سرتاڻي جي گهر ۾ جنم ورتو. ۳۱ مئي ۱۹۶۸ع تي وفات ڪري ويو. سائين رائچند ۱۹۲۷ع ۾ فائنل ڪري ۰۲ مئي ۱۹۲۸ع تي چيلهار ۾ پرائمري استاد طور ڀرتي ٿيو هو. نوڪري دوران هن ٽيچرس ٽريننگ ڪاليج حيدرآباد مان ۱۹۳۲ع ۾ سي ٽي ڪورس جو پهريون سال پاس ڪيو. ساڳي ڪورس جو ٻيو سال ۱۹۴۸ع ۾ پاس ڪيو. پراڻي ٿرپارڪر ضلعي جي ڳوٺن ۾ نوڪري ڪيائين. انهن ڳوٺن ۾ عمر انڙ آهوري ديهه نمبر ۲۶۸، ڳوٺ نو رنگ سنگهه ديهه نمبر۳۴۰، ٽنڊو جان محمد، ڀوريلو، جوڳي مڙهي، رائلو، ديهه ستڙيون ۽ مٺي شامل آهن. آخر ۾ سائين چيلهار بدلي ڪرائي آيو. چيلهار جي پرائمري اسڪول جو وڏي وقت تائين هيڊماستر ٿي رهيو. چيلهار مان ئي رٽائر ٿيو. سائين رائچند، ٿر جي مينگهواڙ قبيلي ۾ ننگرپارڪر جي هرجي مل کان پوءِ ٻيو شخص هو، جيڪو استاد مقرر ٿيو هو. سائين فرض شناس ۽ آدرشي استاد هو. اسڪول ۾ حاضري جو پابند ۽ پڙهائڻ جو نهايت قابل هو. اسڪول جو وقت ختم ٿيڻ کان پوءِ به پڙهائيندو هو. اسڪول ۾ سدائين ڌيمي آواز سان ڳالهائيندو هو. شاگردن کي سيکارڻ جو سهڻو طريقو هو. سائين رائچند جا اکر خوبصورت هوندا هئا. سائين پنهنجي شاگردن جي صورتخطي تي تمام گهڻو ڌيان ڏيندو هو. سائين رائچند جا ڪيترائي شاگرد پڙهي لکي اعليٰ عهدن تي پهچي ملڪي خدمت ۾ پنهنجو حصو شامل ڪري چڪا آهن. ناميارو اديب سائين وليرام ولڀ به سائين رائچند جو شاگرد آهي. سائين رائچند ٻه شاديون ڪيون. اولاد ۾ چار پٽ جوهرلال، پرتاب راءِ، (پرڀو) نفيس احمد شيخ ‘ناشاد’، ساجن ۽ ٻه ڌيئرون ساوتري ۽ چندرا ٿيون. جوهرلال مختيارڪار، پرتاب راءِ آڊيٽر، ناشاد سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي مهراڻ جو پهرين اسسٽنٽ ايڊيٽر، پوءِ ايڊيٽر ٿي رهيو. ناشاد سنڌ جو ناميارو اديب ۽ شاعر آهي. سائين رائچند ‘تاريخ ريگستان’ ۾ ناشاد جي شاعري ‘ٿر جي شعر’ ۾ ڏني آهي. سائين رائچند مثبت سوچ رکندڙ مخلص انسان هو. سائين منگهارام اوجها، سائين محمد رحيم ڀوريلي وارو، سائين هميرچند ويرهاڙ وارو، سائين حاجي محمد سومار چيلهار واسي، وڪيل نرسنگهه داس اوجها ۽ چيلهار واسي سائين ڀانو مل سرتاڻي سائين رائچند جا ويجها ساٿي ٿي رهيا. سائين هڪ دوست جي حيثيت ۾ سچار ۽ سنڀاليندڙ هوندو هو. سائين ڀانومل سرتاڻي رائچند جو رشتي ۾ ڀائيٽو ٿيندو هو پر درس و تدريس جي شعبي ۾ ٻنهي گڏجي ڪم ڪيو هو. سائين رائچند سائين ڀاني مل جو وڏو خيال رکندو هو. چون ٿا ته سائين رائچند لکڻ جي شروعات ۱۹۲۹ع جي زماني کان ڪئي، پر هن پنهنجون لکڻيون پڌريون نه ڪيون. چيلهار جا جهونا لوڪ چون ٿا ته سائين رائچند ۱۹۴۵ع ۾ ‘امرڪوٽ اتهاس’ جي ليکڪ تيج سنگهه سولنگي کي هڪ ڪتاب ڇپائڻ جي لاءِ ڏنو هو، پر ورهاڱي ٿيڻ سبب اهو ڇپجي نه سگهيو. مسودو سائين کي واپس ملي نه سگهيو، پر انهي ڪتاب جو نالو ڇا هو؟ موضوع ڪهڙو هو؟ اهو پتو پئجي نه سگهيو آهي. نه ڪٿي سائين رائچند پنهنجين لکڻين ۾ تيج سنگهه کي مسودو ڏيڻ جي حوالي سان ڳالهه ڪئي آهي. شايد اهو مواد ‘تاريخ ريگستان’ جو هو، جيڪو پوءِ ۱۹۴۷ع تي نامور اديب محمد اسماعيل عرساڻي کي ڏيکاريو هو. جڏهن عرساڻي صاحب فرسٽ اسسٽنٽ ڊپٽي ايڊيوڪيشنل انسپيڪٽر جي عهدي جي مقرر ٿي ٿر آيو هو. عرساڻي صاحب سائين رائچند کي ‘تاريخ ريگستان’ مڪمل ڪرڻ تي تمام گهڻو اتساهيو هو. عرساڻي صاحب ايماندار آفيسر ۽ حساس دل انسان هو. ٿرين جا ڏک ڏاکڙا ڏسي هن جو اندر جهري پوندو هو. ٿري ماڻهن جي زندگي تي رحم ايندو هو. عرساڻي صاحب ٿر جي ڏک ڏاکڙن جي پسمنظر ۾ ‘بد نصيب ٿري’ ناٽڪ لکيو. عرساڻي هڪ ٻيو ڪتاب ‘سير ريگستان’ لکيو. سائين رائچند عرساڻي کي ٻنهي ڪتابن جي لکت ۾ وڏي مدد ڪئي. عرساڻي صاحب سائين رائچند جي تمام وڏي عزت ڪندو هو. سائين رائچند، اسماعيل عرساڻي صاحب کان وڏو متاثر هو. عرساڻي جي ناٽڪ ‘بدنصيب ٿري’ جي اثر ۾ سائين رائچند ‘چوڙيلڻ’ جي عنوان سان سماجي سڌاري جي لاءِ هڪ ناٽڪ پڻ لکيو. سائين رائچند ‘پير پٿوري’ جي سوانح حيات تي ڪم ڪيو. جنهن کي ۱۹۵۶ع ۾ ‘پير پٿورو’ نالي ڪتابي شڪل ۾ سندر شيوا منڊلي ڪوٽڙي پاران ڇپرايو ويو. چيلهار ۾ علمي ادبي ماحول جوڙڻ ۾ برهم چاريه رهندڙ (ڪنوار رهندڙ) ڀائرن گڻيش ۽ ٻالچند جو اهم ڪردار هو. ٻئي ڀائر درزڪو ڪم ڪندا هئا. انهن جي لائبريري هوندي هئي. انهن وٽ ان وقت جون مکيه اخبارون به اينديون هيون. سائين رائچند ڪتاب ۽ اخبارون پڙهڻ جي لاءِ انهن وٽ ايندو هو. سائين رائچند جي اچڻ کان پوءِ اتي مختلف موضوعن تي صحتمند بحث مباحثا پڻ ٿيندا هئا. اتي ويٺلن جي ائين سکيا ٿيندي هئي. سائين رائچند کي سي ٽي ڪورس دوران حيدآباد ۾ ٽيچرس ٽريننگ ڪاليج جي لائبريري وڏو ڪم ڏنو. سائين رائچند جي خط و ڪتابت ذريعي اديبن ۽ عالمن سان رابطو رهندو هو. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي، تيج سنگهه سولنگي ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ، محمد اسماعيل عرساڻي، ممتاز مرزا، نبي بخش واصف، محمد ابراهيم جويي، عبدالمجيد ميمڻ، پير علي محمد راشدي، پير حشام الدين راشدي، مولانا غلام محمد گرامي ۽ ٻين سان ٿيل خط و ڪتابت علمي ادبي تاريخ جو اهم حصو آهي. جنهن کي ڇپائي منظر عام تي آڻڻ جي ضرورت آهي. ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ سان رائچند جي وقت به وقت علمي ادبي صلاح مشورا ٿيندا رهيا. ڊاڪٽر صاحب سائين رائچند جي هر وقت حوصلا افزائي ڪئي. سائين رائچند ٻين ٿري عالمن ۽ اديبن جيان ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ کي لوڪ ادب اسڪيم ۾ ٿر جو مواد ميڙڻ ۾ مڪمل ساٿ ڏنو. سائين رائچند ‘تاريخ ريگستان’ لکڻ جي لاءِ نه صرف ڳوٺن ۾ وڃي لوڪ روايتن کي ميڙيو پر تاريخ جي ڪتابن جي ڇنڊڇاڻ ڪري ٿر بابت حوالا هٿ ڪيا. سائين رائچند جي ‘تاريخ ريگستان’ کان اڳ ۾ ٿر بابت ايڏو تفصيلي ڪتاب نه آيو هو، نه وري پوءِ آيو آهي. سائين جي ڇڏيل ڪم کي به ڪير اڳتي وڌائي نه سگهيو آهي. انگريز دور جي ضلعي عملدار ڪپتان اسٽينلي نيپئر ريڪس جو ڪتابMemoir on Thar and Parker District of Sindh ’ٿر ۽ پارڪر جو احوال‘ به اڌورو آهي. سائين رائچند جو ‘تاريخ ريگستان’ ڪرنل جيمس ٽاڊ جي Annals and Antiquities of Rajasthan ’تاريخ راجسٿان‘ حالات مارواڙ جي مقابلي جو ڪتاب آهي. پر ڪرنل جيمس ٽاڊ پنهنجي دور جو وڏا وسيلا رکندڙ عملدار هو. جڏهن ته سائين رائچند هڪ پوئتي علائقي جو غريب جاتي سان تعلق رکندڙ پرائمري استاد هو. جديد سنڌي شاعريءَ جي وڏي نانءُ ۽ سنڌ يونيورسٽي جي اڳوڻي وائيس چانسلر شيخ اياز پنهنجي آتم ڪهاڻي جي ڪتاب ‘ڪٿي ته ڀڃبو ٿڪ مسافر’ ۾ سائين رائچند کي ‘تاريخ ريگستان’ تي مڃتا ڏيندي لکيو آهي ته: “ٿر جي تاريخ پيرائتي پڙهڻي هجي ته رائچند جو ڪتاب ‘تاريخ ريگستان’ پڙهيو وڃي، جو ٽاڊ جي ‘راجسٿان’ وانگر آهي. جڏهن مان سنڌ يونيورسٽيءَ جو وائيس چانسلر هوس، تڏهن جيڪڏهن ڪوئي مون کي ياد ڏياري ها يا ان ڏس ۾ تحرڪ وٺي ها ته مان سئنڊيڪيٽ کي آماده ڪيان ها ته رائچند کي ان ڪتاب تي پي ايڇ ڊي جي ڊگري ڏني وڃي ها، هي ڪتاب انهن سڀني سنڌي ڪتابن کان سٺو ۽ وڌيڪ محنت سان لکيل آهي، جن تي سنڌ يونيورسٽيءَ جي پي ايڇ ڊي جي ڊگري ڏني ويئي آهي”. ٿر جي تاريخ سائين رائچند جي تخليق ‘تاريخ ريگستان’ جي لولي تي ننڍ مان اک کولي ٿي.آس ڀڃي پڙهندڙ ڏانهن نهاري ٿي. ٿر جي تاريخ کي سهيڙڻ وارو پهريون پرائمري استاد پورهيت آهي، جنهن هڪ سچيت تاريخدان وانگر محنت ڪئي آهي.سائين رائچند، ٿر ۾ نه صرف پنهنجي همعصر نسل پر پوئين ايندڙ پيڙهين جو محسن آهي. هر دور سائين رائچند جا ڳڻ ڳائيندو رهندو. سائين رائچند جي جيون خاڪي کي معلوم ڪرڻ سان سماج جي ڪڙن روين جي قطار ملندي پر سائين رائچند دلي اخلاص، خالص جذبي، نئين نگاهه ۽ سجاڳ دل جو صاحب هو. ان ڪري ڪڏهن ذاتي نوعيت جي تڪليفن کي مٿي تي سوار ڪري لکڻ جي ڪم کي نه روڪيو. سماج جي ڪڙن ۽ ڪوجهن روين کي علم جي امرتا سان مٽائڻ جي جستجو ڪيائين. انسانيت جي اعليٰ اصولن تي پاڻ هليو ۽ ٻين کي تلقين ڪندو رهيو. ‘تاريخ ريگستان’ جو پهريون ڀاڱو سترنهن بابن ۽ ٻيو ڀاڱو ٻاويهه ڀاڱن تي مشتمل آهي. سائين رائچند ۱۹۵۳ع ۾ ‘تاريخ ريگستان’ جو پهريون ڀاڱو لکي مڪمل ڪري چڪو هو، جنهن کي ۱۹۵۶ع سنڌي ادبي بورڊ پاران ڇپايو ويو. ٻيو ڀاڱو ۱ مارچ ۱۹۶۸ع تي لکي مڪمل ڪيو. هن وقت هن شاهڪار ڪتاب جا پنچ ڇاپا اچي چڪا آهن. سائين رائچند مختلف وقتن تي ‘سنسار سماچار’، ‘الوحيد’، ‘اخبار تعليم’، ‘مهراڻ’، ‘نئين زندگي’، ‘سنڌي ڊائجيسٽ’ سميت رسالن ۾ مضمون لکيا ۽ ٻيو مواد اڻ ڇپيل ڇڏيو. جنهن کي ڇپائڻ جي ضرورت آهي. سائين رائچند، ٿر جي لوڪ ادب ۽ شاهه لطيف جي شاعري جو وڏو پارکو هو. ‘تاريخ ريگستان’ ۾ مختلف هنڌن تي شاهه لطيف جي شاعري ڏني آهي. لوڪ ادب جي روايتن ۽ شعرن کي ڇنڊي ڇاڻي تاريخ جو حصو بڻائي ڇڏيو آهي. سائين رائچند ظاهري زماني جي حوالي سان مينگهواڙ قبيلي جي راٺوڙ نک سان تعلق رکندڙ هو.سائين رائچند پنهنجي ڪتاب جي ٻنهي ڀاڱن ۾ ‘هريجن ’ لکيو آهي. پر سائين جي وفات کان پوءِ اولاد لفظ ‘هريجن’ کي اڻ وڻندڙ لفظ سمجهيو، ڪٽنب جي گڏيل فيصلي طور هريجن بدران راٺوڙ لکڻ جو اعلان ڪيو ويو. چيلهار ۾ ريگستان ويلفيئر ايسوسيئيشن پاران سائين رائچند جي ياد ۾ ‘رائچند راٺوڙ لائبريري پڻ قائم ڪئي ويئي آهي، جنهن کي پنهنجي عمارت پڻ آهي. گل محمد عمراڻي جڏهن ميرپورخاص ڊويزن جو ڪمشنر هو، تڏهن لائبريري جي فرنيچر ۽ ڪتابن جي لاءِ هٿ ونڊايو هو. لائبريري جي لاءِ نفيس احمد ناشاد مختلف وقتن تي ڪتاب موڪليندو رهيو آهي. رائچند جي ڀاءُ جو پوٽو هريش راٺوڙ ۽ چيلهار جو شاعر، استاد ۽ سماجي ورڪر گوبند چيلاڻي لائبريري جي لاءِ رضاڪار طور وقت ڏيندا رهيا آهن. ٽائون ڪاميٽي چيلهار ۽ سنڌي ادبي سنگت شاخ چيلهار لائبريري کي سرگرم رکڻ ۾ پنهنجو حصو شامل ڪيو آهي. ۲۰۰۹ع ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي ٿر جي اڳواڻ ڊاڪٽر مهيش ڪمار ملاڻي جي درخواست تي تعليم کاتي پاران هاءِ اسڪول چيلهار جو نالو علمي، ادبي ۽ تاريخي خدمتن جي مڃتا ۾ سائين رائچند جي نالي منسوب ڪيو ويو آهي. سرڳواسي رائچند راٺوڙ سنڌ جو مايه ناز محقق ۽ تاريخ دان نند لال لهاڻو سنڌ ڌرتي جي ٿڌڙي مٽي ٿر جي ڪُک مان جن انمول شخصيتن جو جنم ٿيو آهي، انهن ۾ سرڳواسي رائچند راٺوڙ جو نانءُ پڻ سرفهرست آهي. هو تاريخ جو مشهور استاد، محقق ۽ جاکوڙيندڙ ڪردار ٿي گذريو آهي. سندس جنم ۸ نومبر ۱۹۱۲ع تي ٿر جي قديمي ۽ پرامن شهر چيلهار ۾ مينگهواڙ برادري جي هڪ چَتُون مل سرتاڻي جي گهر ۾ ٿيو.هن ننڍي هوندي کان ئي پنهنجي محنت تحت ۱۹۲۹ع ۾ فائنل پاس ڪئي ۽ پوءِ هڪ فرد پرائمري استاد طور ۲ مئي ۱۹۲۸ع ۾ چيلهار کان هن عظيم پيشي جي شروعات ڪيائين، جنهن دوران ٽيچرس ٽريننگ اسڪول حيدرآباد مان پي ٽي سي جا ڪورس ڪرڻ سان گڏوگڏ ادبي سرگرميون ۽ لکڻ واري ڪرت پڻ جاري رکيائين. نوڪري ٽوڪري هجڻ ڪري هن چيلهار کانسواءِ ڳوٺ عمر انڙ، آهوري، ديهه نورنگ سنگهه، ڀوريلو، جوڳي مڙهي، ٽنڊوجان محمد، رائلو رند، سيرو سٿڙيون ۽ مٺي ۾ پڻ نوڪري ڪئي. سندس ادبي دوستن ۾ مخدوم طالب الموليٰ، شيخ اياز، نبي بخش بلوچ، نرسنگهه داس اوجها، ابراهيم جويو ۽ ٻيا اديب شامل هئا. پاڻ پهريون ڪتاب تاريخ ريگستان لکيو، جيڪو اڄ به ٻن جلدن ۾ هر ادب جو ذوق رکندڙ جي گهر ۽ لائبريري ۾ موجود آهي، هن پير صاحب پٿوري جي سوانح عمري تي پڻ ڪتاب شايع ڪرايا هئا. ان کانسواءِ ٿر جي لوڪ ادب سميت ٻين پڻ ڪافي موضوعن تي ڪافي مواد ڇپيل توڙي اڻ ڇپيل موجود آهي. سائين رائچند راٺوڙ ۱۹۶۸ع ۾ ڀالوا ۾ حب الوطنيءَ جي عظيم ڪردار ”مارئي“ جي ميلي ۾ مارئي بابت مقالو پڻ پڙهيو هئائين ۽ سنڌ جو ناليوارو اديب ولي رام ولڀ پڻ رائچند راٺوڙ جو شاگرد آهي. جنهن پڻ هن شخصيت کان متاثر ٿي، ادبي ڪاڄ ۾ پير پاتو . رائچند راٺوڙ هڪ نهايت ئي قابل ۽ محنتي استاد ، مخلص ۽ سچار دوست ۽ مثبت سوچ جو مالڪ هو، سندس اکر پڻ تمام سهڻا ۽ موتي داڻا هوندا هئا ۽ هو هڪ عظيم فرص شناس استاد هو سندس پٽ پرڀو ناشاد آهي، جيڪو بعد ۾ نفيس احمد شيخ ٿيو ۽ ادبي ذوق جو ماڻهو آهي ۽ ڪافي عرصي کان سنڌي ادبي بورڊ جي ٽه ماهي رسالي ”مهراڻ“ جي ايڊيٽر طور پڻ ادبي خدمت ڪري رهيو آهي. رائچند راٺوڙ هڪ اهڙي سنڌ ڌرتيءَ جي پياري شخصيت هئي جنهن جي پياري نالي کان هند توڙي سنڌ ۽ سڄي دنيا ۾ رهندڙ سنڌي پنهنجي ڌرتي جي سڃاڻپ سمجهن ٿا ۽ سندس ڪردار، عمل ۽ مهان ماڻهپي کان سڀ ڪو ئي واقف آهي ۽ اهڙا اعزاز هر ڪنهن کي ملي نه سگهندا آهن. سندس اباڻي شهر چيلهار ۾ سماجي تنظيم ريگستان ويلفيئر ايسوسئيشن پاران رائچند راٺوڙ جي نالي سان هڪ لائبريري پڻ قائم ٿيل آهي. سائين رائچند راٺوڙ ۳۱ مئي ۱۹۶۸ع تي هن فاني دنيا مان پرلوڪ پڌاريو. اسان سمجهون ٿا ته سرڪاري توڙي غيرسرڪاري ادارن کي اهڙن تاريخ جي هيرن کي ڪنهن به صورت ۾ وسارڻ نه گهرجي ۽ رائچند راٺوڙجي باقي اڻ ڇپيل مواد کي ميسارجي اڏوهي جو کاڌ ٿي وڃڻ کان پهرين ڇپائي، پڌرو ڪرڻ گهرجي ته جيئن نيئن سنڌي نوجوان ٽهي کي ماضيءَ جي تاريخ جو صحيح اندازو ٿي سگهي. رائچند راٺوڙ ”تاريخ ريگستان“ جو ليکڪ دولت رام کتري علم ۽ ادب جي دنيا ۾ اهڙين شخصيتن جو تعداد بنهه گهٽ آهي، جن تاريخ کي پنهنجي تحقيق جو موضوع بڻائي، انهيءَ تي ڪم ڪيو هجي. سنڌي ادب ۾ تحقيقي ادب جي حوالي سان موجوده دور ۾ تمام گهٽ ڪم ٿيو آهي پر ماضيءَ ۾ استاد رائچند راٺوڙ جو ڪيل تحقيقي ڪم، اڄ به پنهنجي هڪ تاريخي حيثيت رکي ٿو. استاد رائچند راٺوڙ جو تعلق ٿر سان رهيو آهي، ٿر علم ۽ ادب جي حوالي سان هڪ زرخيز ۽ وسيع خطو رهيو آهي. محمد عثمان ڏيپلائي، رائچند راٺوڙ، عبدالقادر جوڻيجو، ماٺيڻو اوٺو، غلام محمد جهنجهي، ولي رام ولڀ، سائينداد ساند، امر ساهڙ، مگهارام اوجها سميت ٿر جي مٽيءَ مان جنم وٺندڙ شخصيتن سنڌي ٻولي ۽ ادب جي ترقي ۽ اوسر لاءِ لاڀائتو ڪم ڪيو آهي. استاد رائچند راٺوڙ سنڌ جو اهو محنتي محقق ۽ تاريخدان هو جنهن ٿر جي تاريخ کي سهيڙي ”تاريخ ريگستان“ جهڙو انمول ڪتاب اسان کي ڏنو، جيڪو سنڌ ۾ تحقيقي ادب جي حوالي سان هڪ وڏو شاهڪار ڪتاب آهي. رائچند راٺوڙ جو جنم ۱۹۱۲ع ۾ چتون هريجن جي گهر ۾ چيلهار شهر ۾ ٿيو. انهيءَ وقت چيلهار شهر هڪ ننڍڙو ڳوٺ هوندو هيو. پنهنجي تعليم مڪمل ڪرڻ کانپوءِ ۱۹۲۸ع ۾ رائچند راٺوڙ هڪ پرائمري اسڪول ۾ استاد جي حيثيت سان نوڪري جي شروعات ڪئي. هو پنهنجي نوڪري واري عرصي دوران سنڌ جي مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ رهيو. خاص ڪري مٺي، ٽنڊو جان محمد، آهوري، ڀوريلو، رائلو، ديرو تڙيون، جوڳي مڙهي ۽ ٻين ڪيترن ئي ڳوٺن ۾ استاد جي حيثيت سان پنهنجون خدمتون سرانجام ڏنائين. استاد رائچند راٺوڙ جو والد چتون مل هريجن ”پيري“ هو. هن پنهنجي پيري پيءُ جي ڪم مان اُتساهه وٺي، ٿر جهڙي علائقي ۾ ڪشالا ڪڍي، پيرين، پيادل ۽ اُٺن تي سفر ڪري ٿر جي تاريخ جي حوالي سان صحيح معلومات گڏ ڪئي ۽ ٿر جي تاريخ کي سهيڙڻ جو ڪم ڪيو. ٿر جي تاريخ کي سهيڙڻ لاءِ هُن ٿر جي مقامي استادن جي پڻ مدد ورتي. ٿر ۾ سفري سهولتن جي اڻهوند جي باوجود هو ٿر متعلق مفيد معلومات حاصل ڪرڻ لاءِ آيو. ٿر جي ڏورانهن ڳوٺن تائين ويندو هو ۽ اتي هو ڳوٺ جي چڱن مڙسن ۽ مقامي استادن جي مدد سان ٿر جي علم، ادب، فن، تاريخ، لوڪ موسيقي، رهڻي ڪهڻي، ثقافت، جاگرافي ۽ سماجي حالتن متعلق مواد گڏ ڪندو هو. ۱۹۴۶ع ۾ استاد رائچند راٺوڙ مٺيءَ ۾ پڻ بدلي ٿي آيو ۽ مٺيءَ ۾ پڻ نوڪري ڪيائين. ۱۹۴۶ع کانپوءِ هو جڏهن چيلهار بدلي ٿي آيو ته هن هڪ ننڍڙي لائبريري پڻ قائم ڪئي، جهن ۾ ڪجهه ڪتاب پڻ هوندا هئا. مهراج ٻالچند ۽ گڻيس داس جي ننڍڙي دڪان ۾ قائم انهيءَ لائبريري ۾ ان وقت جا دوست محمد سومار بجير، ڀانو مل، ٻالچند مهراج، گڻيس داس ۽ ٻيا علم، ادب ۽ تاريخ تي وڏا وڏا بحث ڪندا هئا. علائقائي تاريخ جي حوالي سان ”تاريخ ريگستان“ هڪ منفرد مقام رکي ٿو. هن ڪتاب ۾ رائچند راٺوڙ آسان ٻولي ۾ ٿر جي موضوعن تي تفصيلي روشني وڌي آهي. ٿر جهڙي علائقي ۾ جتي سهولتن جي اڻهوند هجي اُتي هڪ ماستر (استاد) ماڻهو ٿر متعلق معلومات قلمبند ڪري ته منهنجي خيال ۾ اهو هڪ وڏو قلمي پورهيو آهي. رائچند راٺوڙ جي تحقيقي ڪم مان اسان پنهنجي شاهوڪار لوڪ ادب ۽ تاريخي قصن جون پاڙون کوٽي هٿ ڪري سگهون ٿا. رائچند راٺوڙ پنهنجي ڪتاب ”تاريخ ريگستان“ ۾ ٿر جي ثقافت، ٻولي، ادب، فن، رهڻي ڪهڻي، جاگرافي سماجيات تي جيڪو ڪجهه لکيو آهي اهڙو ٿر جي تاريخ تي ٻئي ڪنهن اديب يا محقق ناهي لکيو. رائچند راٺوڙ پنهنجي ذات ۾ هڪ مڪمل ادارو هو، جنهن جو ڪيل تحقيقي ڪم، تاريخ ۾ پنهنجي اهم حيثيت رکي ٿو. اهڙي شاهڪار ڪتاب لکڻ تي، رائچند راٺوڙ کي، انهيءَ وقت پي ايڇ ڊي جي ڊگري ملڻ گهرجي ها. سنڌ جي عظيم تاريخ دان جي قلمي پورهئي جو قدر ڪندي، سنڌ حڪومت، چيلهار جو مين پرائمري اسڪول، رائچند راٺوڙ جي نالي منسوب ڪيو آهي. رائچند راٺوڙ جو قلمي پورهيو اسان وٽ امانت آهي، انهيءَ جي قلمي پورهئي کي مڃتا ڏيڻ لاءِ صحيح طريقو هي آهي ته انهيءَ جي اڻ ڇپيل مواد کي ڇپائي ڪتاب جي صورت ۾ آڻي پڌرو ڪيو وڃي. رائچند راٺوڙ ”تاريخ ريگستان“ جي مصنف جون علمي ادبي خدمتون دولت رام کتري سنڌ جي ريگستاني علائقي ٿر جي تاريخي اتهاس جو جڏهن تذڪرو ڪجي ته جن شخصيتن ٿر جي تاريخ کي سهيڙي منظرِ عام تي آندو، اُنهن ۾ انگريز مصنف ڪئپٽن اٽئنلي نيپئر ريڪس، منگها رام اوجها ۽ تيج سنگهه سولنڪي جا نالا قابلِ ذڪر آهن. جن تحقيق ۽ مشاهدن جي آڌار تي ٿر جي تاريخ جا مختلف پهلو نِروار ڪيا. جڏهن ته ٿر جي پيرائتي تاريخ لکڻ لاءِ جن مصنفن قلم کنيو، اُنهن ۾ رائچند راٺوڙ جو نالو سڀ کان اول اچي ٿو. ٿر جي ننڍڙي ڳوٺ چيلهار سان تعلق رکندڙ هُن محنتي محقق ڪشالا ڪڍي، ٿر جي پيرائتي تاريخ تي هڪ انمول ڪتاب ”تاريخِ ريگستان“ ڏنو. جيڪو تاريخ ۽ تحقيق جي حوالي سان هڪ شاهڪار ڪتاب آهي. رائچند راٺوڙ پنهنجي تعليم مڪمل ڪرڻ کانپوءِ ۱۹۲۸ع ۾ هڪ پرائمري اُستاد جي حيثيت سان نوڪريءَ جي شروعات ڪئي. ۱۹۴۶ع ڌاري رائچند راٺوڙ جڏهن چيلهار بدلي ٿي آيو ته انهيءَ وقت چيلهار ڳوٺ ۾ هڪ ننڍڙي لائبريري قائم ڪئي هئي. جنهن ۾ ڪجهه ڪتاب پڻ هوندا هئا. مهراج ٻالچند جي دڪان ۾ قائم ٿيل انهيءَ لائبريريءَ ۾ ماڻهو اُتي اچي علم، ادب ۽ تاريخ تي وڏا وڏا بحث ڪندا هئا. اڄ کان لڳ ڀڳ ۶۰ سال اڳ رائچند راٺوڙ ٿر جي تاريخ کي سهيڙڻ جو ڪم هٿ ۾ کنيو. ٿر ۾ سهولتن جي اڻهوند جي باوجود رائچند راٺوڙ پيرين پنڌ ۽ اُٺن تي سفر ڪري ٿر جي مقامي اُستادن جي سهڪار سان ٿر جي تاريخ بابت مفيد معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي. ايئن هُو مسلسل ۱۵ سالن جي جدوجهد ۽ محنت کانپوءِ ٿر جي پيرائتي تاريخ کي سهيڙڻ  ۾ ڪامياب ويو. انهيءَ دوران هن کي ڪيتريون ئي ڏُکيائيون پڻ سامهون آيون ۽ انهن ڏکيائن جو ذڪر سندس ڪتاب ۾ پڻ ڪري ٿو ۽ هڪ هنڌ لکي ٿو ته؛ ”ڪجهه وقت اڳ مون خيال ڪيو ته ٿر بابت تاريخي حقيقتون گڏ ڪريان ۽ اُنهيءَ ڏس ۾ ڪوشش ڪيم پر هڪ ته ٿر وارو علائقو، ٻيو آئون پرائمري ماستر، ٻهراڙين جا اسڪول، اڻ پڙهيلن سان واسطو، لائبريرين جي سهولت ته پري جي ڳالهه پر اخبار به ميسر نه هئي. علم دوست صاحبن جي ملاقات کان محروم، نڪو مددگار يا صلاح ڏيڻ وارو، اُلٽو همت شڪني ۽ ٽوڪبازي، ڪنهن سان کڻي ڳالهه ڪر ته سڀ چَون تنهنجو مغز خراب ٿيو آهي. ٻيا عالم آهن ئي ڪا نه، جو تون هليو آهين، تاريخ لکڻ! وقتي طور تي دل مايوس ٿيو وڃي. پر اندر ۾ پڪو ارادو ڪيو هو سو اڳتي وڌندو رهيس، ڪوشش ڪري هِتان، هُتان ڪتاب، اخبارون ۽ رسالا هٿ ڪري مطالعو ڪيم ۽ مليل مواد قلمبند ڪندو رهيس“. انهي جو مطلب ته ٿر جي تاريخ کي سهيڙڻ ۾رائچند راٺوڙ ڪشالا ڪڍي محنت ڪئي هئي. اهو يقيناً هڪ وڏو ڪارنامو آهي. ٿر جي تاريخ، لوڪ ادب، ۽ ثقافت تي تحقيقي ڪم ڪندڙ رائچند راٺوڙ کي انهيءَ وقت ٿر ۾ ڪم ڪندڙ تعليمي ماهر ۽ فرسٽ اسسٽنٽ ڊپٽي ايجيوڪيشنل انسپڪٽر محمد اسماعيل عرساڻي، تاريخِ ريگستان کي سهيڙڻ لاءِ تمام گهڻو اُتساهيو هو ۽ هن جي مدد پڻ ڪئي هئي...تاريخِ ريگستان هڪ علمي ۽ تهذيبي موضوع تي اهڙي شاهڪار تصنيف آهي، جنهن مان اسان پنهنجي لوڪ ادب ۽ تاريخي قصن جي معلومات هٿ ڪري سگهون ٿا. حقيقت ۾ رائچند راٺوڙ جو ڪيل تحقيقي ڪم پي ايڇ ڊي جي ٿيسز کان گهٽ ناهي. انهيءَ حوالي سان ٿر جي مهان ڪوي شيخ اياز چيو هو ته؛ ”ٿر جي پيرائتي تاريخ پڙهڻي هجي ته رائچند جو ڪتاب تاريخِ ريگستان پڙهيو وڃي، جو ٽاڊ جي ”راجستان“ وانگر آهي. جڏهن مان سنڌ يونيورسٽيءَ جو وائيس چانسلر هئس، تڏهن جيڪڏهن ڪو به مونکي ياد ڏياري ها يا ان ڏس ۾ تحرڪ وٺي ها ته مان سئنڊيڪيٽ کي آماده ڪريان ها ته رائچند جي ان ڪتاب تي پي ايڇ ڊي جي ڊگري ڏني وڃي ها. ٿر جهڙي پٺتي پيل علائقي ۾ جتي سهولتن جي اڻهوند هجي، اُتي هڪ اُستاد ٿر متعلق نهايت مفيد معلومات گڏ ڪري، هڪ تحقيقي تصنيف مرتب ڪري ته منهنجي خيال ۾هِي هڪ وڏو قلمي پورهيو آهي. تاريخ ريگستان ٿر جي جاگرافي، سماجيات ۽ ثقافت جي هڪ تصوير آهي ۽ ٿر جو اصل چهرو تاريخِ ريگستان ۾ ئي ڏسي سگهجي ٿو. منهنجي خيال ۾تاريخِ ريگستان ٿر جو مڪمل انسائيڪلو پيڊيا آهي، ۽ اهڙي شاهڪار ڪتاب لکڻ تي رائچند راٺوڙ کي انهيءَ وقت پي ايڇ ڊي جي ڊگري ملڻ گهرجي ها.“.... ٿر جي هن محنتي محقق ۽ تاريخدان ۳۱ مئي ۱۹۶۸ع تي وفات ڪئي. رائچند راٺوڙ مور-کنڀن جو مورخ استاد نصير مرزا/حيدرآباد استاد رائچند راٺوڙ کي ٽربيوٽ، در اصل پوري ٿر ڊيزرٽ کي ٽربيوٽ ڏيڻ وانگر آهي. شيخ اياز صاحب جو هي شعر رائچند صاحب کي سندس هر ورسيءَ تي ٽربيوٽ ڏيڻ لاءِ جهڙو ڪر، منهنجي مدد ڪري رهيو آهيِ: وڃان ٿو وينجهار، موتي ڏيئي اڻ ميا، صديون پياسون سونجهبا، جن جا ڍير هزار، ٻڏي سوچ ويچار، پرکيندا مون پارکو! ۽ سچي ڳالهه ته هيءَ به آهي ته رائچند صاحب کان اڳ سنڌ جو هي هيبتناڪ هيٺاهون ڀاڱون، وٺو ته ٿر، نه ته بر ئي بر هو... رائچند جهڙي مورخ جي قلم جي ڪڪر هيٺ اچي اهو ئي ٿر اڄ ”تاريخِ ريگستان“ جهڙي انسائيڪلوپيڊيا نما ڪتاب ۾ تبديل ٿي چڪو آهي. سچ پڇو ته هيءُ ڪتاب محض ريگستان جي تاريخ ڪونهي، ان ۾ هن ڄڻ، ٿر جي ثقافت جي سمفني ٺاهي آهي. ٿر بلاشڪ ته رنگارنگي ثقافت، لوڪ موسيقي، مٺڙي ٻوليءَ گاهن ٻوٽن، وڻن ٽڻن ۽ دلبر ماڻهن جو ديس آهي، پر ڪنهن به ديس جي سڃاڻپ رڳو اهي شيون ئي ڪٿي هونديون آهن؟ ڪي امر ماڻهو به ان جي سڃاڻپ جو سبب بنجندا آهن. اسان جي پنهنجي هن ٿر به ڪهڙا نه عجب عجب جهڙا انسان سنڌ کي ڏنا آهن. ننگر پارڪر وارو روپلو ڪولهي، ڏيپلي وارو محمد عثمان ڏيپلائي، اسلام ڪوٽ ۽ مٺيءَ وارو موهن ڀڳت، سامي ويريءَ وارو مسڪين جهان خان کوسو، ڏيپلي وارو ٻيو عثمان اديب ۽ چيلهار وارو استاد رائچند راٺوڙ... ٿر جي حوالي سان انهن مور مڙسن، ڪهڙو سنڌي ماڻهو آهي، جنهن کي متاثر نه ڪيو هوندو؟ ننگر پارڪر وارو تلوار ڌڻي رُوپلو ۽ چيلهار وارو قلم ڌڻي استاد رائچند، ۽ انهن ۾ هڪڙو جي ڪارونجهر پهاڙ جيڏو، ته ٻئي پاسي رائچند صاحب وري ريگستان جيڏو وشال... روپلي کي مان دولهه دريا خان جي تسلسل ۾ ڏسان ٿو ته رائچند جهڙي ثقافت دوست محقق کي وري ڀٽائيءَ جي تسلسل ۾ سمجهان ٿو. ڀٽائي کان قليچ، قليچ کان ڊاڪٽر گربخشاڻي، گربخشاڻيءَ کان جي ايم سيد، جي ايم سيد کان رائچند تائين، هي سڀ ننڍا ننڍا ڀٽائي ئي ته آهن، پنهنجي پنهنجي فيلڊ جا..... رائچند صاحب کي ننڍن ننڍن ڀٽائين مان هڪ سڏيندي، هن جي لکيل تاريخ، تاريخ ريگستان جا ٻئي واليوم منهنجي آڏو آهن. ريگستان جي تاريخ رڳو سنڌ ۾ ئي ڪانه لکي وئي آهي، ٿر ۽ ٿر جهڙا ريگستان ٻيا به گهڻا آهن. چين جي سرحدن سان صحراءِ گوبي ۾ ته روسين پاڻي پهچائي، ڪڻڪ اپائي ڏيکاري آهي. ايران، عراق جي سرحدن سان دشتِ سوس، وري ايران بلوچستان جي سرحدن سان دشت لوط... راجستان کان نئون ڪوٽ، عمر ڪوٽ تائين. هي ٿر....۽ ريگستانن ۽ صحرائن جي تاريخ جا ڪتاب ۽ انهن جي ليکڪن جو ڪئٽالاگ ڏسجي ٿو ته رائچند صاحب جو ڪتاب تاريخ ريگستان دنيا جي آڱرين تي ڳڻڻ جهڙن ڪتابن مان هڪ نظر ايندو. هن ڪتاب جي bibliography تي نظر وجهجي ٿي ته حيرت وٺيو وڃي. اڇا ته هي سڀ مواد محض هڪ انسان سهيڙيو، سوچيو ۽ لکيو آهي! ٿر جي جاگرافي، ذاتيون، ريتون، رسمون، هنر، جانور، پکي، وڻ ٻوٽا، ڳوٺ واهڻ... معاشي زندگي ۽ حڪومتون... ۽ پير علي محمد راشدي صاحب هن ڪتاب کي ”ڪلاسڪ“ جو سڏيو آهي ته هرڀرو ته ڪو نه سڏيو آهي. مون کي ته وسهي ٿو ته رائچند صاحب جي هن تحرير کان اڳ ٿر صرف هڪ ريگستان هو. اهو ئي بيابان هن ڪتاب کان پوءِ سنڌ جي رومان پسند سياحن، شاعرن، مصورن ۽ محققن لاءِ سياحت جو سبب بنجي پيو آهي. دل ته چاهي ٿي ته ايڏي وڏي خدمت سبب رائچند صاحب جي نالي سان سنڌ جي ڪا وڏي عمارت منسوب هجي ها، پر ٽرئجڊي اسان وٽ هيءَ به آهي ته هتي ڪنهن به غريب شاعر، ليکڪ، محقق، دانشور جو سوشل اسٽيٽس ۽ رتبو تسليم ٿيل ناهي ۽ نه ئي ان کي ڪو وڏو سماجي ماڻهو تسليم ڪرڻ لاءِ تيار ئي آهي ۽ جتي حالت اها هجي، اتي شاعر، اديب ۽ غريب محقق جي پروجيڪشن ۾ ڪير دلچسپي وٺندو؟ رائچند صاحب باقاعده مسڪين ۽ ٿري ماڻهو هو. ديوتائن هن کي قلم هٿ ۾ ڏيئي، لفظن جي ڏات سان تونگر ڪري ڇڏيو هو. ان کي به ڀلا وقت جو ستم نه سڏجي ته ٻيو ڀلا ڇا سڏجي، جو سنڌ ۾  وڏن ماڻهن پيدا ٿيڻ هاڻي بند ڪري ڇڏيو آهي. بانگ درا ۽ پيامِ مشرق وارو اقبال شايد صحيح چئي ويو آهي ته: ”بڙي مشڪل سي هوتا هي، چمن ۾ ديده ور پيدا.“ رائچند صاحب جي وصال کي ۴۴ سال گذري چڪا آهن. روپلي کي، مسڪين جهان خان کوسي کي ۽ محمد عثمان ڏيپلائي کي به ورهيه گذري ويا آهن، اهي خال رهجي ويا آهن ۽ اڃا تائين ڀريا ناهن. هن وقت تائين سندن نعم البدل پيدا نه ٿي سگهيو آهي. باوجود ان جي جو ٿر اڃا سڃو ڪونهي، هتي سائينداد ساند جهڙو شاعر به آهي ته بلاول اوٺي جهڙو عوامي انسان به، صادق فقير جو آواز به سلامت آهي ته ڪريم ڏني فقير جو آلاپ به! حاجي محمد ڪنڀر جهڙو ڪهاڻيڪار به آهي ته ڪرشن شرما جهڙو صحافي به! مون کي خوشي آهي ته اڄ مان تصور ۾ ريگستان ۾ ان ماڳ جي آس پاس بيٺو آهيان، جنهن جي طلسمي حسن ۽ هر شيءِ کي استاد رائچند، هڪ ليکڪ ۽ ثقافت جي محافظ جي نگاهه سان ڏٺو ۽ محفوظ ڪري ڇڏيو آهي. مانوارا دوستو! دنيا ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن جا ٻه طبقا آهن، هڪڙا ڪم گهٽ ڪندا آهن ۽ ڳالهائيندا گهڻو آهن. ٻيا ڪم ته گهڻو ئي ڪندا آهن، پر خاموشيءَ ۾ رهندا آهن ۽ آخرڪار خاموشيءَ ۾ ئي هليا به ويندا آهن. رائچند راٺوڙ صاحب پوئين قسم جي انسانن مان هڪ هو، جيڪو ۳۱ مئي ۱۹۶۸ع تي جدا ٿي ويو. سنڌ جي ان خاموش ۽ عجوبهءِ روزگار انسان جي ريگستان لاءِ ڪيل علمي، ادبي ۽ تحقيقي خدمتن کي ياد ڪندي، ٿر جا هي دڙا، ڀڙا ۽ در و ديوار ڏسندي، مون کي ته آخر ۾ هڪ جاپاني هائيڪو ٿو ياد اچي. پوپٽ مري چڪو آ، واريءَ جي ڀٽن تي پوءِ به، ڄڻ ته اڏري رهيو آ. رائچند راٺوڙ سندس علمي ادبي خدمتون دولترام کتري سنڌي ادب ۾”تاريخ” جي حوالي سان تمام گھڻا شاھڪار ڪتاب موجود آهن جيڪي وڏي اھميت جا حامل آهن. ادب جي دنيا “تاريخ “تي لکڻ ھڪ اھڙو موضوع آهي جيڪو تمام گهڻو محنت جو گھر جائو آهي. جڏهن ٿرجي تاريخ جو تذڪرو ڪجي ٿو تڏهن اھا ڳالهه ضرور سامهون اچي ٿي ته ٿر جي “پيرائتي تاريخ” لکڻ لاءِ جن تاريخ نويسن (منصفن) قلم کنيو، انهن ۾ رائچند راٺوڙ جو نالو اول اچي ٿو. ٿر جي هُن محنتي محقق تاريخ نويس، “ٿر جي تاريخ” تي هڪ انمول ڪتاب “تاريخ ريگستان” ڏنو. جيڪو سنڌي ادب ۾تاريخ ۽ تحقيق جي حوالي سان هڪ شاهڪار ڪتاب ليکيو وڃي ٿو. ۸ نومبر ۱۹۱۲۾ چيلھار شھر ۾ جنم وٺندڙ تاريخ نويس رائچند راٺوڙ جو ڪيل تحقيقي ڪم “انسائيڪلوپيڊيا نما ڪم” جي زمري ۾ اچي ٿو. ٿر جي پيرائتي تاريخ کي رائچند راٺوڙ انھي دور۾ قلمبند ڪيو ھو جنهن دور ۾ ٿر ۾ نه روڊ رستا ھئا نه ڪي بنيادي سھولتون ھيون پوءِ به ھن مورخ (تاريخ نويس) محنت ڪري سنڌي ادب کي ھڪ شاھڪار تاريخي ڪتاب تاريخ ريگستان ڏنو. رائچند راٺوڙ تاريخ ريگستان کي ٻن جلدن ۾ سهيڙي ٿر جي مستند تاريخ کي نروار ڪيو آهي، ۽ اُهو ڪتاب پڙهندڙن کي ٿر بابت مفيد معلومات فراهم ڪري ٿو. رائچند راٺوڙ پيشي جي لحاظ کان هڪ پرائمري اُستاد ھو نوڪري واري عرصي دوران رائچند راٺوڙ سنڌ جي مختلف ڳوٺن ۽ شھرن ۾ پڻ رھيو انھي عرصي دوران رائچند راٺوڙ ٿر جي تاريخ کي سهيڙڻ جو ڪم هٿ ۾ کنيو ھو. ٿر ۾ سهولتن جي اڻ هوند جي باوجود رائچند راٺوڙ پيرين پيادل ۽ اُٺن تي سفر ڪري ٿر جي مقامي اُستادن جي سهڪار سان ٿر جي تاريخ بابت مفيد معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي. ايئن هو مسلسل ۱۶ سالن جي جدوجهد ۽ محنت کانپوءِ هو ٿر جي پيرائتي تاريخ کي سهيڙڻ۾ ڪامياب ويو. انهي دوارن هن کي ڪيتريون ئي ڏکيايون پڻ سامهون آيون ۽ انهن ڏکيائين جو ذڪر سندس ڪتاب ۾ پڻ ڪري ٿو ۽ هڪ هنڌ لکي ٿو ته؛ “ڪجهه وقت اڳ مون خيال ڪيو ته ٿر بابت تاريخي حقيقتون گڏڪريان ۽ اُنهي ڏس۾ ڪوشش ڪيم پر ٿرجو ملڪ، پرائمري ماستر، ٻهراڙين جا اسڪول، اڻ پڙهيلن سان واسطو، لائبررين جي سهولت ته پري جي ڳالهه پر اخبار به ميسر نه هئي. علم، دوست صاحبن جي ملاقات کان محروم، نڪو مددگار يا صلاح ڏيڻ وارو رهندو همت شڪني۽ ٽوڪبازي، ڪنهن سان کڻي ڳالهه ڪر ته سڀ چون تنهنجو مغز خراب ٿيو آهي. ٻيا عالم آهن ئي ڪو نه، جو تون هليو آهين تاريخ لکڻ، وقتي طور تي دل مايوس ٿيو وڃي پر اندر ۾ پڪو ارادو ڪيو هو سو اڳتي وڌندو رهيس، ڪوشش ڪري هِتان، هُتان ڪتاب، اخبارون ۽ رسالا هٿ ڪري مطالعو ڪيم ۽ مليل مواد قلم بند ڪندو رهيس”. اھڙي ريت ٿر جي تاريخ کي سهيڙڻ ۾رائچند راٺوڙ ڪشالا ڪڍي جيڪا محنت ڪئي ۽ قلمي پورھيو ڪيو اهو انھي دور ۾ هڪ وڏو ڪارنامو ھو ھن دور ۾ اسان جا دوست سھولتن جي باوجود ھن قسم جو ڪم ڪرڻ کان قاصر بڻيل آهن. ٿر جي تاريخ لوڪ ادب ۽ ثقافت تي تحقيقي ڪم ڪندڙ رائچند راٺوڙ کي انهي وقت ٿر ۾ ڪم ڪندڙ تعليمي ماهر ۽ فرسٽ اسٽنٽ ڊپٽي ايجوڪيشنل انسپڪٽر محمد اسماعيل عرساڻي، تاريخ ريگستان کي سهيڙڻ لاءِ تمام گهڻو اتساهيو هو ۽ هن جي مدد پڻ ڪئي هئي ۽ انهي جو ذڪر مصنف پاڻ ڪتاب ۾ پڻ ڪيو آهي. رائچند راٺوڙ جي لکيل ڪتاب تاريخ ريگستان جو پهريون ڀاڱو ۱۹۶۶ع ڌاري ڇپجي منظر عام تي آيو. جڏهن ته ٻيو ڀاڱو ۱۹۷۶ع ۾ ڇپجي منظر عام تي آيو. تاريخ ريگستان هڪ اهڙي علمي ۽ تهذيبي موضوع تي شاهڪار” تصنيف” آهي، جنهن مان اسان ٿرجي لوڪ ادب ثقافت ۽ تاريخي قصن جي معلومات هٿ ڪري سگهون ٿا. تاريخ ريگستان جو پهريون ڀاڱو ٿر جي طبعي ڀاڱن، معاشرتي حالتن، ٿر ۾ مختلف بادشاهن (جهڙوڪ: راجپوتن، سوڍن، سومرن، ڪلهوڙن، ٽالپر، انگريزن) جي مختلف دورن جي قصن تي مشتمل آهي. رائچند راٺوڙ پهرين ڀاڱن ۾ ٿر جي تعارف، پکيڙ، ايراضي آبادي، ٿر جي مختلف ڀٽن، ڏهرن، هندن جي تيرٿ آستانن، تاريخي ماڳن، تراين، ندين متعلق انتهائي مفيد معلومات قلم بند ڪئي آهي. جڏهن ته پهرين ڀاڱي ۾ هن ٿر تي بادشاهي ڪندڙ حاڪمن جي پيڙهين ۽ شجرن تي پڻ تفصيل سان لکيو آهي، تاريخ ريگستان جي ٻي ڀاڱي ۾ٿر جي سماجي حالتن، رسمن، رواجن، جانورن، پکين، جهنگلي جيوت، زرعي سرشتن، ٿر جي ميلن ملاکڙن علائقائي شخصيتن، ٻولين، قبيلن، رومانوي ۽ لوڪ داستانن ۽تاريخي واقعن جي مختلف پهلوئن کي نروار ڪيو ويو آهي. اهڙي ريت رائچند راٺوڙ تاريخ ريگستان ۾ٿر جي مڙني موضوعن تي تفصيل سان لکي، ٿر جي تاريخ ۽ اهميت کي نروار ڪيو آهي. حقيقت ۾ رائچند راٺوڙ جو ڪيل تحقيقي ڪم پي ايڇ ڊي جي ٿيسز کان گهٽ ناهي. انهي حوالي سان ٿر جي مهان ڪوي شيخ اياز چيو هو ته؛ “ٿر جي پيرائتي تاريخ پڙهڻي هجي ته رائچند جو ڪتاب تاريخ ريگستان پڙهيو وڃي، جو ٽاڊ جي “راجستان” وانگر آهي. جڏهن مان سنڌ يونيورسٽي جو وائيس چانسلر هئس تڏهن جيڪڏهن ڪوئي به مون کي ياد ڏياري ها ان ڏس ۾ تحرڪ وٺي مان سئنڊيڪيٽ کي آماده ڪيان ها ته رائچند جي ان ڪتاب تي پي ايڇ ڊي جي ڊگري ڏني وڃي ها. ٿر جهڙي علائقي ۾ جتي سهولتن جي اڻ هوند هجي اُتي هڪ استاد ماڻهو ٿر متعلق نهايت مفيد معلومات گڏ ڪري، هڪ تحقيقي تصنيف مرتب ڪري ته منهنجي خيال ۾هي هڪ وڏو قلمي پورهيو آهي. تاريخ ريگستان ٿر جي جاگرافي، سماجيات ۽ ثقافت جي هڪ تصوير آهي ۽ ٿر جو اصل چهرو تاريخ ريگستان ۾ ئي ڏسي سگهجي ٿو. منهنجي خيال ۾تاريخ ريگستان ٿر جو مڪمل انسائيڪلو پيڊيا آهي. ۽ اهڙي شاهڪار ڪتاب لکڻ تي رائچندکي انهي وقت پي ايڇ ڊي جي ڊگري ملڻ گهرجي ها. ٿر جي هن محنتي محقق ۽ تاريخ دان ۳۱ مئي ۱۹۶۸ع ۾وفات ڪئي. ۱۹۹۶ع ۾انهي وقت جي ڪمشنر ميرپورخاص گل محمد عمراڻي جي ڪوشش سان چيلهار ۾ رائچند راٺوڙ جي نالي سان ادبي لائبرري جو قيام عمل ۾ آندوويو. ۲۰۰۸ ع ۾ پيپلز پارٽي جي اڳئين حڪومت ۾ تعليم کاتي سنڌ طرفان چيلهار جي گورنمنيٽ هاءِ اسڪول کي رائچند راٺوڙ جي نالي منسوب ڪيو ويو اهڙي ريت هن عظيم تاريخ دان جي شخصيت کي مڃتا ڏني وئي. ٿر جي تاريخ تي لکيل رائچند راٺوڙ جو ڪتاب هڪ اهم تاريخي دستاويز آهي ۽ سنڌي ادب ۾ مستند ڪتاب جي حيثيت رکي ٿو. پر گذريل ۶۰ سالن جي عرصي ۾ ٿر جي تاريخ جي موضوع تي ڪنهن به مصنف جو ڪو اهڙو تحقيقي ڪتاب منظر عام تي ناهي آيو. البته ۱۹۹۲ع ۾ انهي وقت جي ڊپٽي ڪمشنر ٿرپارڪر ٿر سيمينار ۾ پڙهيل مقالن تي مشتمل هڪ ڪتاب “ٿر” ترتيب ڏنو هو. جيڪو انهي وقت شايع ٿيو هو. پر ۶۰ سالن جي عرصي ۾ٿر ۾ گھڻوڪجهه بدلجي چڪو آهي. ٿر جي لوڪ ڏاهپ، ادب، ثقافت ۽ تاريخ جا ڪيئي رهجي ويل قصا اڄ به تحقيق جا منتظر آهن. چوڻ جو مطلب ته ٿر جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي ڪم ڪرڻ جي گنجائش موجود آهي، خود رائچند راٺوڙ به پنهنجي ڪتاب ۾انهي ڳالهه جو اعتراف به ڪيو آهي ته “اڃان ٿر جي تاريخ جون ڪي حقيقتون هونديون، جي هن ناچيز کي هٿ نه آيون آهن، البته جيڪي هٿ آيون آهن سي آئينده تاريخ نويسن لاءِ بنياد جو ڪم ضرور ڏينديون” سو رائچند راٺوڙ جي ڪتاب تاريخ ريگستان کي بنياد بڻائي ٿر جي تاريخ جا رهجي ويل پاسا ۽ قصا قلم بند ڪري سگهجن ٿا. انهي لاءِ تاريخ تي ڪم ڪندڙ مصنفن ۽ سنڌ جي علمي ادبي ادارن کي تحرڪ وٺڻ گهرجي.   (ڏھاڙي پنھنجي اخبار ڪراچيءَ ۾ ۳۱ مئي ۲۰۲۲ع تي ڇپيل) رائچند راٺوڙ ٿر جي تاريخ جو تخليقڪار امر رائيسنگھ راٺوڙ هونئن ته ڀٽائيءَ جي سموري سرزمين هيرن جي کاڻ آهي، پر ڀٽن واري ڀونءَ جو ڀاڳ سڀني ڀاڱن کان ڪُجهه سرس ۽ سوايو آهي. انهيءَ ڀاڳ ۾ سُڀاڳ ڍاٽ جي دل چيلهار جي چمڪندڙ نگري آهي. هن ننڍڙي نگريءَ جو نصيب ئي نرالو آهي، جو ان جي آڪاش تي اهڙا چلولا چنڊ کڙيا آهن جو انهن جي سهائيءَ ۾ سمورو ساڻيهه ڪنجهي تي وڄ وانگي چمڪي رهيو آهي. آيل کي آدر ڏيندڙ سوڍائڻ جي سورج جو جهار سينگهه ساڏور، پارڪر جي پٿرن کي لتاڙي صدري ساهتيه جا سمنڊ ولوڙي پراڻي پارڪر جهڙو رتن پراپت ڪندڙ منگهارام اوجها ۽ مٽيءَ جي ماڻهن جون ڳالهيون ڳوليندڙ همروٽ ڇتيسيءَ جي سنڌيڪار، ٿر جي لوڪ ديوتا ڀارومل امراڻيءَ کان وٺي هن واريءَ جي ڪڻ ڪڻ جون ڪهاڻيون ڳولي وڻ وڻ جي وارتا لکي ٿر کي جُڳا جڳ جيئرو ڪندڙ سرڳواسي رائچند راٺوڙ تائين هن ٻهڳڻي ڌرتيءَ جا اهڙا املهه ڪردار آهن، جن کي اتهاس پنهنجي اندر ۾ صدين لاءِ سانڍي رکندو. چيلي چارڻ جي هن چلولي نگريءَ جي مٽيءَ ۾ مالڪ اهڙي ڪا مڻيا رکي آهي، جو هڪ کان مٿي هڪ هيرو پيدا ٿئي ٿو. بليڪ اينڊ وائيٽ واري پراڻي دؤر ۾ سندس فلمايل فوٽو کي ڏسڻ سان لڳي ٿو ته استاد رائچند راٺوڙ جو تعلق راجستان جي ڪنهن سورج ونسي راٺوڙ پريوار سان هو. مٿي تي راجپوتاڻي وڙي سان ٻڌل ڦينٽو، سفيد ويس ۽ مُڇن جا ڪُنڍا ڇلي نما ونگ ڏسي ائين لڳي ٿو ته ڄڻ ڪو رڻ ڀوميو راجپوت امل ڪسونٻا ڪري اجهو يُڌ جي تياري ۾ طبل وڄڻ جو انتظار ڪري رهيو هجي. مالڪ هن مهان هستي کي نوراني سونهن سان نوازيو هو. هن جي وشال اکين ۾ اهڙي ڪرشمائي ڪشش جهلڪي ٿي، جو ڪيئي سال پراڻو فوٽو به تازگيءَ جو احساس ڏياري ٿو. سر زمين سنڌ جي هن سڀاڳي پُٽ جو جنم ۸ ڊسمبر ۱۹۱۲ع تي چتون مل جي گهر ۾ ٿيو. چتون مل چيلهار شهر جو ٻڙهيو ميگهواڙ هو. شريمتي هانسو ٻائي جي ٿاوَر ٿڃ پي وڏو ٿيل رستم رائچند راٺوڙ ٿر جو اهڙو لاکيڻو رتن آهي، جنهن جي چمڪ دنيا جي هر ڪنڊ ۾ هن ڀومي جي چارن کي تارن وانگي چمڪايو آهي. هن جي شهر آفاق تصنيف “تاريخ ريگستان” (ٻن جلدن ۾) جنهن به پڙهي هوندي، تنهن اهو ضرور چيو هوندو ته رائچند جهڙا مهذب ماڻهو ڪنهن خوشنصيب خطي جي ئي مقدر ۾ ملندا آهن. اهڙا ماڻهو ديومالائي آتما جا مالڪ هوندا آهن، جيڪي پنهنجو پاڻ سُڃاڻي، پنهنجي حصي جو ڪم مڪمل ڪري وٺندا آهن. اهڙن الوڪڪ ماڻهن جا گڻ صديون ڳائينديون آهن. ٿر وطن جو هي مور پنک جهڙو مورخ شروعاتي تعليم کان وٺي ست درجا سنڌي فائينل تائين پنهنجي اباڻي شهر چيلهار ۾ پڙهيو. پڙهائي پوري ڪندي ئي ترت ماستريءَ جي نوڪري ملي ويئي. سن ۱۹۲۸ع ۾ گورنمينٽ پرائمري اسڪول مين چيلهار ۾ استاد مقرر ٿيو. برصغير جي ورهاڱي وقت ٽريننگ ڪاليج فار مين ۾ هن ٻه سال سکيا به حاصل ڪئي. استاد رائچند راٺوڙ سرڪاري نوڪريءَ واري وقت سنڌ جي الڳ الڳ شهرن، واهڻن وستين ۾ پنهنجا فرض بنهه ايمانداريءَ سان سرانجام ڏنا. خاص ڪري مٺي، ٽنڊو محمد خان، آهوري، ڀوريلو، رائلو ۽ جوڳي مڙهي شامل آهن. استاد جڏهن چيلهار ۾ ڊيوٽي ڪئي، تڏهن سندس دوستن محمد سومار بجير، سائين ڀانو مل ۽ گڻيس داس سان گڏجي هڪ ننڍڙي لائبريري جو به بنياد رکيو. اها لائبريري گڻيس داس جي دڪان ۾ قائم هئي. جتي تاريخ تي وڏا وڏا بحث ٿيندا هئا. تاريخ تي بحث ڪرڻ، تحقيق ڪرڻ ٿر جي واريءَ جي سمنڊ کي جهاڳڻ ۽ کوجنا ڪرڻ استاد رائچند جو ننڍي هوندي کان ئي وڏو شوق هو، ان شوق هن کي سڄي عمر سڪون سان ٿانيڪو ٿي ويهڻ نه ڏنو. ڪڏهن گهوڙي تي ته ڪڏهن اُٺ تي، ڪڏهن پير ۾ جُتي ته ڪڏهن پيرين اُڀراڻون پنڌ ڪندو رهيو. جهونن جي سينن جي سمنڊن مان صدري ساهتيه جا موتي ميڙڻ لاءِ هي مرد مجاهد نه ڏينهن ترسيو نه رات.! ڏوراهن ڳوٺن ۾ وڃي ساڃاھ وندن جي ڪچهرين مان فيض پرائڻ لڳو. سفري سهولتن جي قحط ۽ علمي آسائشن جي اڻاٺ جي باوجود هي مڙيو مُور ڪونه. هار مڃي ماٺ ڪري ويهي رهڻ هن جي وڙ ۾ ئي نه هو، ڇاڪاڻ ته هن پڪو پهه ڪيو هو ته، ڪيئن به ڪري ٿر جي تاريخ ضرور لکندس. ٿر جي تاريخ لکڻ ڪو مذاق نه هو. هِي انتهائي غير معمولي ڪم هو. هن همٿ ڪئي ۽ مالڪ هن جي سهائتا ڪئي. ڏھ ٻارنهن سالن جي مسلسل جدوجهد کان پوءِ نيٺ وڃي هن گهڻي ڀاڱي مواد هٿ ڪري ورتو. سال ۱۹۴۷ع ۾ جڏهن محمد اسماعيل عُرساڻي مٺيءَ ۾ پهريون اسسٽنٽ ڊپٽي ايجوڪيشنل انسپيڪٽر ٿي آيو تڏهن هن پنهنجو لکيل سمورو مواد سائين کي ڏيکاريو. عُرساڻي صاحب مواد ڏسي ڏاڍو خوش ٿيو ۽ چيائين ته جلد ڪتاب لکي پورو ڪر. آئون مدد ڪندس. عرساڻي صاحب جي ڪيل همٿ افزائي هن جي اندر ۾ توانائيءَ وارو ڪم ڪيو ۽ هن ڪم کي جاري رکيو. ۱۹۵۰ع ۾ جناب مير محمد بخش خان ٽالپر سان ملاقات ٿي. جنهن به کيس همٿايو ۽ ڪجهه ڪتاب مطالعي لاءِ ڏنا ۽ چيائين ته ڪتاب لکي پورو ڪر. تنهن کان پوءِ رائچند صاحب سڄو مواد نئين سر سنواري سڌاري وري لکيو. جيڪو عوام جي هٿن تائين “تاريخ ريگستان” (ٻه جُلد) جي نالي سان پهتو، جنهن کي پڙهي ماڻهن کي ڏندين آڱريون اچي ويون ته، هڪ ميگهواڙ ماستر هيڏو وڏو ڪم ڪيئن ڪيو. انهن کي شايد اها سُڌ نه هئي ته، “ڏات نه آهي ذات تي جو وهي سو لهي” ڇوت ڇات واري قهري دور ۾ جڏهن ميگهواڙن کي اڇوت جي ذمري ۾ آڻي، انهن سان ڳالهائڻ به گناھ تصور ڪيو ويندو هو، انهن کي ڀلجي ڇُهڻ کان پوءِ “سوناڻي پاڻيءَ” جو ڇَنڊو هڻايو ويندو هو. ڪنهن وار پرٻ تي انهن جو مُنهن ڏسڻ به پاپ سمجهيو ويندو هو. رائچند هريجن نه رڳو ڏيهه جي ڏُٿ ۽ ڏوٿيئڙن تي لکيو آھي، پر هن ته چونئرن ۽ چونڪين کان وٺي ٿري عورتن جي ويس، وڳن تهذيب ۽ تمدن تي به لکيو آھي، هن لکيو آھي ٽولن ۽ ٽاجوئن تي، ٻڙهيڪن ۽ ٻٿڙيڪن تي، سُڪار ۽ ڏُڪار تي، مهمان نوازيءَ جي شان ۽ مان تي، ڌنڌي ۽ هُنر تي، ڳُجهارتن ۽ پرولين تي، آھتپي ۽ ڪسبين تي، دولت ۽ غربت تي، نشن پتن تي، ڀليڪار ۽ ڪُسراٽ تي، ميلن ۽ ملاکڙن تي، راندين ۽ پينگهن تي، چيڪلن ۽ رانديڪن تي، راڳ ۽ ساز تي، وهمن ۽ وسوسن تي، ناچ ۽ ڪلاتي، شاعريءَ ۽ لوڪ ادب تي، لوڪ گيت ۽ سنگيت تي، قبر پرستيءَ ۽ ٿان تي، مقام مساڻ تي، ڀوت ۽ ڀوپن تي، هور ۽ ڦالن تي، جهاڙن تي، ٽوڻن ۽ ڦيڻن کان وٺي هٿ جي ٽوٽڪن تائين هن وطن جي هر شئي کي پنهنجي تخليق ۾ تراشيو آھي، بس رڳو ان کي پڙھڻ ۽ پرکڻ جي ضرورت آھي. سنڌي لوڪ ادب مان ٿري لوڪ ادب کي ڪڍيو وڃي ته بي سواد ۽ ڇسو ٿي پوندو. سنڌي لوڪ ادب کي سهيڙڻ لاءِ ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ کي سرڪاري اسڪيم ملي هئي ۽ ھن سرڪار جي سرپرستيءَ ۾ لوڪ ادب کي سهيڙڻ لاءِ ٿر جا به پنڌ ڪيا هئا. ٿر جي ريگستاني سمنڊ ۾ هن کي هڪ هيرو هٿ چڙھيو هو اُهو هو چيلهار جو چنور رائچند راٺوڙ، ڊاڪٽر اين اي بلوچ کي لوڪ ادب سهيڙڻ لاءِ مدد ڪرڻ ۾ رائچند جو وڏو هٿ هو. ان اسڪيم ۾ استاد رائچند ڪرنگهي جي هڏي وارو ڪردار ادا ڪيو هو. استاد رائچند ٻه شاديون ڪيون هيون. پهرين شادي ڳوٺ نهٽو مان ڪئي، جنهن مان ٻه نياڻيون ۽ چئن پُٽن جو اولاد هو. جواهر لال، پرڀو لال ناشاد (جيڪو بعد ۾ مسلمان ٿيو، سائين نفيس احمد ناشاد) پرتاب راءِ ۽ ساجن داس هئا. ٻي شادي ڇاڇري جي ڳوٺ حيات ھاليپوٽو مان ڪئي، جنهن مان هڪ پُٽ جو اولاد ٿيو، جيڪو ننڍي عمر ۾ ئي گذاري ويو. ٿر جو هِي محبوب ليکڪ سڄي عمر ٿر لاءِ پاڻ پتوڙيندي نيٺ سلھه جهڙي موذي مرض ۾ مبتلا ٿي ويو ۽ آخرڪار زندگيءَ جي جنگ هارائيندي ۳۱ مئي ۱۹۶۸ع تي هميشه لاءِ هن فاني جهان مان الوداع ڪري ويو. سندس ابدي آرامگاھ اباڻي شھر چيلهار ۾ آھي. چيلهار ۾ سندس نالي سان هڪ لائبريري به قائم ڪئي وئي آھي، جتي سنڌي ادبي سنگت جا پروگرام ٿيندا آھن. ان کانسواءِ چيلهار جو مين پرائمري اسڪول به سندس نالي سان منسوب ڪري هڪ بهترين شرڌانجلي ڏني وئي آھي. اسان کي گهرجي ته اسين پنهنجي ديس جي اهڙن املهه هيرن جو قدر ڪندي سندس ياد ۾ پروگرام ڪيون، انهن جي سوچ، ويچار ۽ فڪر کي ڦهلائيندي ڪي خاص اُپاءُ وٺون..!!   (ڏھاڙي پنھنجي اخبار ڪراچيءَ ۾ ۷ ڊسمبر ۲۰۲۴ع تي ڇپيل)

جيوڻي ٻائي ورسيءَ جي مناسبت سان سرن سان جيءُ جياريندڙ ناصر قاضي گرگلا قوم هندستان جي هڪ قديم قوم آهي، جيڪي هڪڙي خانه بدوشيءَ واري زندگي گذاريندا هئا، جن جپسي پڻ سڏيو وڃي ٿو. انهن خانه بدوشن ۾ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ هڪ نينگري اهڙي به ڄائي، جنهن ڄمڻ سان فقيرن جي گودڙين ۾ ساهه ٻوساٽيل وجود سان پنهنجي زندگيءَ جو آغاز ڪيو، جنهن ڄمڻ سان ئي در در تي صدائن جا پڙلاءَ پنهنجي ڪنن ۾ ٻُرندي محسوس ڪيا ۽ اڳتي هلي سندس ٻالڪپڻ ڳائيندي، لوٽو کڙڪائيندي، در در صدائون هڻندي، رولاڪيون ڪندي، پنهنجي جيڏين ۽ سرتين سان گداگري ڪندي گذريو، پر شايد سندس صدائون عرش تي اهڙيون اگھاميون، جو اڳتي هلي هيءَ ننڍڙي پينانگ فقيرياڻي پوري برصغير ۾ سرن جي دنيا تي راڄ ڪندي نظر آئي، سندس آلاپيل سر هند کان سنڌ تائين هنڌين ماڳهين اهڙا ته گونجڻ لڳا، جو اهي جيوڻي ٻائيءَ جي نالي سان هميشه لاءِ سندس سڃاڻپ بڻجي ويا. جـيـوڻي ٻائيءَ هندستان جي راجپوتانا علائقي جي ’ڀيلواڙ‘ رياست ۾ ’گرگلا‘ قوم ۾ جنم ورتو، ڪن لکتن موجب سندس ڄم جي تاريخ  ۲۲ جنوري ۱۹۰۱ع ڄاڻايل آهي. جيوڻيءَ جي پتا جو نالو ڦڪـو گـرگلـو، جڏهن ته سندس ماتا جو نالو ’ماڻڪي‘ هو، جيوڻيءَ جو  اصل نالو ته ’جيدي‘ هو. جيئن ته مٿي بيان ڪيل آهي ته جيـوڻيءَ جا والدين غربت سبب گداگريءَ تي گذران ڪندا هئا ۽ کيس به ان جي تربيت ڏني وئي. هوءَ جڏهن ستن اٺن سالن جي ٿي ته پاڻ پنهنجي چئن، پنجن ساهيڙين سان گڏجي در در تي صدا به هڻندي هئي ۽ ڳيچ به ڳائيندي هئي، ان وقت ئي جيوڻيءَ جو آواز پيارو ۽ من موهيندڙ هوندو هو ۽ پنهنجي مڙني هم پيشه ساهيڙين مان سندس ئي آواز نمايان هوندو هو. پر اڳتي هلي ۱۹۱۸ع ڌاري جيوڻيءَ جي پتا ڦڪوءَ جي زندگيءَ ۾ هڪ هاڪارو انقلاب آيو، جو هو پنهنجو وطن ڇڏي ملتان اچي پنهنجي پوري ڪٽنب سميت حضرت شمس تبريز جي متوليءَ جي هٿ تي اسلام قبوليو. ان بعد ڦڪو ’فتح محمد‘ ٿي ويو ۽ گداگريءَ واري ڪرت هميشه لاءِ ڇڏي ڏنائين، جنهن کانپوءِ ۱۹۲۸ع ڌاري جيوڻي ٻائي سنڌ ۾راڻيپور جي بزرگ سائين صالح شاهه جي خدمت ۾ حاضر ٿي سندس مريدياڻي ٿي، جنهن بزرگ سندس نالو ’جيدي‘ مان بدلائيندي، سندس دعائيه نالو ’جيئڻي ٻائي‘ (سدائين جيئڻ واري) رکيو هو، جيڪو ’جيئڻي‘ مان ڦري ’جيوڻي‘ ٿي ويو، جنهن کانپوءِ جيوڻي ٻائيءَ جي نالي سان سنڌ توڙي هند ۾ مشهور ٿي ۽ هوءَ اڳتي هلي سنڌ جي هاڪاري ڳائڻي ثابت ٿي. سندس آواز ۾ اهڙو ته جادُو هو جو ٻڌڻ وارن جون دليون موهجي ويـنـديـون هـيـون. ملتان ۾ رهڻ دؤران جيوڻيءَ جي ملاقات مشهور راڳي استاد امير خان سان ٿي، جيڪو سندس آواز ۽ شخصيت کان ايترو ته متاثر ٿيو، جو جيوڻي ٻائيءَ کي رئو پارائي، پنهنجي ڌيءَ بڻائي، کيس راڳ جي تعليم ڏيڻ شروع ڪئي ۽ موٽ ۾ جيوڻيءَ به ڌيءُ جي رشتي وارو ڀرم اهڙو پاڙيو جو جڏهن سندس استاد امير علي خان پنهنجي پڇاڙڪن ڏينهن ۾ علالت جي حالت ۾ گذارڻ لڳو ۽ انهن ڏينهن ۾ جيوڻي مستقل طور تي حيدرآباد رهندي هئي ته جيوڻيءَ کيس ملتان مان حيدرآباد گھرائي سندس علاج ڪرائڻ سان گڏوگڏ هڪ ڌيءَ هجڻ جي ناتي سندس خدمت ڪرڻ مان به ڪين گھٽايو. استاد امير خان جي سرپرستيءَ ۾هوءَ ميلن ملاکڙن ۽ محفلن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندي، فني منزلون طئي ڪندي رهي. سندس ڏيهان ڏيهه شهرت وڌڻ لڳي ۽ ملتان کان ڪراچيءَ تائين کيس راڳ جي محفلن ۾ دعوتون ڏئي گھرايو ويندو هو. سنڌ جا ماڻهو کيس گهڻو چاهيندا هئا ۽ پنهنجي محفلن ۾ کيس گهرائيندا هئا. هڪ دفعي شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي ميلي تي جيوڻي ٻائي آيل هئي، اتي سندس ملاقات سنڌ جي مشهور راڳي خانصاحب استاد خير محمد خان سان ٿي، جيوڻي استاد جي فن، شخصيت کان بيحد متاثر ٿي ۽ استاد خير محمد خان کي استاديءَ لاءِ عرض ڪيائين، جنهنڪري جيوڻي ملتان ڇڏي اچي حيدرآباد ۾ رهائش پذير ٿي ۽ استاد خير محمد خان کان راڳ جا سبق سکيائين. خاص ڪري سنڌي ڪافي ڳائڻ جي سکيا ورتائين ۽ پوءِ ته سڄيءَ سنڌ توڙي هند ۾سندس آواز گونجڻ لڳو، انهن ڏينهن ۾ ننڍي کنڊ ۾ ميڊيا جي حوالي سان گرامون فون ريڪارڊنگ ڪمپنين جو عروج هوندو هو ۽ اهڙيءَ طرح جيوڻي ٻائيءَ جي آواز ننڍي کنڊ جي هڪ ٻئي عوامي ڪلاڪار ماسٽر چندر کي گهڻو متاثر ڪيو، جنهن مهاراج ترسي داس جي معرفت سان جيوڻي ٻائي جو آواز رڪارڊ ڪرايو، جيوڻي ٻائيءَ جي ريڪارڊ ٿيل سڀ کان پهرين ڪلام جي موسيقي ڪمار خان ترتيب ڏني، جڏهن ته ان ڪلام جو رڪارڊنگ انجنيئر لال چند هو. اهڙيءَ طرح سندس آواز ۾ ريڪارڊ ٿيل ڪلامن سبب سنڌ سميت سموري ننڍي کنڊ ۾ هر طرف کان جيوڻيءَ کي داد جا درياءَ پلئه پيا. جيوڻي پاڻ به شاعره هئي، تنهنڪري ٻه ٽي رڪارڊ پنهنجي آواز ۾ پنهنجي شاعريءَ جا به رڪارڊ ڪرايائين. ان کان سواءِ هوءَ عبدالڪريم گدائي، حاجي شاهه، پرسرام ضياءَ توڙي ٻين شاعرن جا ڪلام پڻ ڳائيندي هئي. جيوڻي اسلام قبول ڪرڻ بعد حيدرآباد جي هڪ عالم الله بخش نوناريءَ کان قرآن شريف ۽ ديني تعليم حاصل ڪئي، پاڻ روزي نماز جي پابند هئي، کيس پنجتن پاڪ سان وڏي عقيدت هئي. ۱۹۳۲ع ۾ هن هڪ شخص نواب ماڪا سان شادي ڪئي، پر هن کي ڪو به اولاد نه ٿيو. جيوڻي ٻائي وڏي سريلي فنڪاره هئي. هن پنهنجي وقت ۾ ايترو ته نالو پيدا ڪيو، جو آل انڊيا ڪانفرنس ۾ لڳاتار تيرهن سالن تائين شرڪت ڪري سنڌ جي نمائندگي ڪيائين. جيوڻي ٻائيءَ جي آواز ۾ هز ماسٽرز وائس گراموفون رڪارڊنگ ڪمپنيءَ پاران سؤ کان وڌيڪ گراموفون رڪارڊ  جاري ٿيا، جيڪي سڀ جا سڀ مقبول ٿيا. اهو ئي سبب هو، جو ڄاڻايل ڪمپنيءَ پاران جيوڻيءَ جي آجيان ۾ هڪ شاندار جشن ملهايو ويو، جنهن ۾ ساڍا ڏهه تولا سون جو ٺهيل ڪمپنيءَ جو مونوگرام کيس ايوارڊ طور ڏنو ويو. سندس آواز ۾ ريڊيي پاڪستان تان رڪارڊ اڄ تائين نشر ٿيندا رهندا آهن، جن ۾ ’قابو ڪوٽن ۾‘ ۽ ’بي درد جي اقرار ۾ هرگز نه سچائي آ‘ جهڙا ڪلام ٻڌي، جيوڻيءَ جي ياد تازي ٿيو وڃي. جيوڻي ٻائيءَ جي وفات بابت ٻه واقعا مشهور آهن، جن مان هڪ واقعو هن ريت آهي ته روهڙيءَ ۾ سندس هڪ سڪ جي سڏيل ڀاءُ کيس پنهنجي پٽ جي شاديءَ جي دعوت جو نياپو موڪليو ته ”مُهنجي پٽ جي شادي آهي ۽ ان ۾ پڦيءَ جي حيثيت سان توهان جي شرڪت ضروري آهي ۽ اسان جو عرض آهي ته اتي توهان کي عزيزن اڳيان ڳائڻو به پوندو“.  جيوڻيءَ جي ان وقت طبيعت تمام گھڻي خراب هئي، پر ان باوجود هن پنهنجي سڪ جي سڏيل ڀاءُ جي خواهش جو احترام ڪندي شاديءَ ۾ شرڪت ڪرڻ لازمي سمجھيو. جيوڻيءَ شاديءَ ۾ نه صرف شرڪت ڪئي، پر هن ڀرپور نموني سان ڳايو،  تقريب ختم ڪرڻ کان پوءِ رات جو دير سان پنهنجي طبيعت ويتر خراب ٿيندي محسوس ڪيائين ۽ ان وقت ئي روهڙيءَ مان حيدرآباد وڃڻ جي تياري ڪيائين. ان زماني ۾ لاهور کان ڪراچي صرف هڪ ريل گاڏي هلندي هئي جنهن کي لاهور ميل چوندا هُئا، جيوڻي ان ريل گاڏيءِ ۾ چڙهي حيدآباد لاءِ رواني ٿي وئي. پر جيوڻي جڏهن حيدرآباد اسٽيشن جي پليٽ فارم تي پهتي ته سندس روهڙيءَ کان حيدرآباد واري سفر سان گڏ سندس زندگيءَ جو سفر پڻ پورو ٿيو ۽ اسٽيشن تي ئي دم ڌڻيءَ حوالي ڪيائين. جڏهن ته سندس وفات لاءِ ٻيو واقعو هن ريت آهي ته هڪ ڀيري جيوڻي ٻائي ريل گاڏيءَ ۾ سفر ڪري رهي هئي ته ساڻس سفر ڪندڙ ڪي همسفر پنهنجي هڪ صندوق جي امانت کيس سونپي، عارضي عذر ڄاڻائي ڪيڏانهن هليا ويا، ٻئي طرف کان پوليس کي اطلاع مليو ته ساڳئي ريل ۾ هڪ قتل ٿيل لاش صندوق ۾ بند پيو آهي. انڪوائريءَ دؤران پوليس جڏهن ڄاڻايل ريل گاڏيءَ جي تلاشي ورتي ته اتفاق سان جيوڻي ٻائيءَ وٽان ساڳئي صندوق مان لاش برآمد ٿيو، جنهن صندوق جي جيوڻي امانت دار طور حفاظت ڪري رهي هئي، پر کيس به معلوم نه هو ته ان صندوق ۾ ڇا بند ٿيل آهي..!! تلاشيءَ بعد جڏهن ساڳئي صندوق مان هڪ لاش برآمد ٿيو ته سڌو سنئون الزام جيوڻيءَ تي آيو، ڪيس هلڻ دؤران جيوڻي پنهنجي بيگناهي ثابت ڪرڻ  بابت ڪو به دليل پيش نه ڪري سگھي، نتيجي ۾ جيوڻي ٻائيءَ کي بيگناهه سزاءِ موت جو فيصلو ٻڌايو ويو. ڪيترن ئي لکتن ۾ سندس وفات جي تاريخ ۰۵ جون ۱۹۴۲ع ٻڌائي وڃي ٿي. جيوڻي ٻائي لوڪ ڳائڻي جي ياد ۾ ابراهيم لاشاري سونهاري سنڌ هميشه مختلف وقت به وقت سر ۽ سنگيت جي گلن ۽ سرهاڻ سان سرشار رهي آهي ۽ انهن سرسنگيت جي ڳائڻ هر دور ۾ پنهنجي سنڌ جو نالو ڏيهان ڏيهه مشهور ۽ روشن ڪيو آهي ان سر ۽ سنگيت جي لڙهي مان هڪ گل ۽ لازوال۽ بي مثال ڳائڻ منجهان جيدي (جيوڻي ٻائي) به هڪ لوڪ ڳاڻي ۲۲ جنوري ۱۹۰۱ع اڱاري ڏينهن ڌاري هندستان جي راجپوتانا علائقي جي (ڀيلواڙ) رياست جي (گرگلا) قوم جي هڪ لاڏائو قبيلي (سانسي) جو ڪاري (سانوري رنگ) جي ڦڪو گرگلو نالي شخص جي گهر کان پنهنجي زندگي جو سفر شروع ڪيو جڏهن ته سندس مٺڙي امڙ جو نالو (ماڻڪي گرگلي) هو سندس والدين نهايت غريب ۽ مسڪيني واري زندگي دوران گداگري ڪري پيٽ پاليندا هئا. جيوڻي جو سچو اصل نالو (جيدي) هو جيوڻي جا والدين گداگري جي تربيت به پنهنجي نياڻي کي ستن اٺن سالن دوران ڏني ۽ جيوڻي ٻائي پنج ڇهه ٻيون ساهڙيون گڏ جي در در تي (آهي الله) جي سئن هڻنديون هيون ۽ ان دوران ڳيچ به ڳائينديون هيون ان ئي زماني ۾ جيوڻي کي قدرت واري سريلي ۽ من موهيندڙ آواز سان نوازي ڇڏيو هو سندس آواز منجهه وڏو سوز سمايل هوندو هو ۽آواز جي ڀيٽ ۾ ٻين ساهڙين کان وڌيڪ اثرائتو ۽ پيارو هو. ۱۹۱۸ع ڌاري جيوڻي ٻائي جو والد ڦڪو گرگلو زماني جي مونجهارن ۽ گردشن جي ڪري پنهنجي وطن کي الوداع ڪري ڇڏي اچي پياري پاڪستان جي ملتان شهر ۾ جهوپڙي هڻي رهائيش اختيار ڪئي جتي جيوڻي ٻائي جي اوچتو هڪ وڏي مشهور گويي استاد امير خان سان ڏيٺ وائيٺ ٿي جيڪو جيوڻي جي سريلي ۽ درديلي آواز کان ايترو ته متاثر ٿيو جو هن جيوڻي ٻائي جي مٿي تي رئو پارائي پنهنجي ڌي بڻائي کيس سر سنگيت جي علم جي سکيا ڏني هاڻ جيوڻي ٻائي جي والد جو به هن گويي استاد امير خان سان ايترو ته قرب وڌي ويو جو سموري قبيلي سميت گڏجي حضرت شمس تبريز جي متولي جي هٿ هيٺ مسلمان ٿي ڦڪو گرگلو مان نالو تبديل ڪري اسلامي نالو (فتح محمد) رکرايو اسلام قبول ڪرڻ بعد هن سموري ڪٽنب سميت گداگري (پنڻ) واري ڪرت ڇڏي ڏني. سال ۱۹۲۸ ع ڌاري جيوڻي ٻائي سنڌ جي راڻيپور جي هڪ بزرگ سائين صالح شاهه جي خدمت ۾ حاضر تي مريدياڻي ٿي هن بزرگ صالح شاهه سندس جو اصلي نالو (جيدي) تبديل ڪري سندس  نالو (جيئڻي ٻائي) يعني (هميشه سدائين جيئڻ واري) رکيو، حيدرآباد ۾ جيوڻي جي سڃاڻپ سنڌ جي هڪ گويي استاد خير محمد سان ٿي جيڪو راڳ جو وڏو ڄاڻو هوندو هو. اهو ئي سبب هو جو سنڌ جي مشهور لوڪ فنڪارا به هن جي حسن جي سٽ نه سهي سگهي ۽ وڃي استاد خير محمد سان دل جو ناتو جوڙي ويٺي. جيوڻي استاد خير محمد کان سر سنگيت جا سڀ گر سکيا ۽ ڳائڻ جي مڪمل سکيا وٺي، انهيءَ زماني ۾ مشوري ماڻي ورتي. جتي ڪٿي ’واهه واهه جيوڻي‘جي صدا پئي هلي. مطالعي ڪرڻ بعد معلوم ٿيو ته وري سال ۱۹۳۲ع ڌاري جيوڻي ٻائي جي هڪ (نواب ماڪا) نالي شخص سان ملاقات ٿي جنهن بعد ٻنهي هڪٻئي سان گڏ زندگي گذارڻ جو وچن ڪيو، نواب ماڪا ڪئين به هو پر هو الله تعالي جي درد تي پنج ئي وقت نماز پابندي سان ادا ڪندو هو ۽ روزا به پابندي سان رکندو هو نواب ماڪا کي جيوڻي ٻائي کان پهريان به هڪ گهر واري هئي جيڪا سندس (مائٽياڻي) هوندي هئي جيڪا سندس سکر ڀرسان پنهنجي ڳوٺ ۾ رهندي هئي ان گهر واري منجهه ڪافي اولاد هيس مگر جيوڻي ٻائي مان ڪو به اولاد نه ٿيس جيوڻي هڪ زبردست سنڌي موسيقي جو سداحيات امر آواز جو نالو هئي. جيوڻي ٻائي صبح جي وقت روزانو ڳائڻ سندس معمول هوندو هو ۽ زندگيءَ جي آخري گهڙي تائين اهو عملي سلسلو جاري رهيو. جيوڻي جنهن زماني ۾ ڳائيندي هئي ته ان زماني ۾ سڄي ننڍي کنڊ ۾ گرامون فون ريڪارڊنگ ڪمپنين جو عروج هوندو هو اهڙي طرح ان زماني جي مشهور عوامي ڪلا سيڪي فنڪار ماسٽر چندر پڻ جيوڻي ٻائي جي آواز مان تمام گهڻو متاثر ٿي مهاراج ترسي داس جي معرفت سان ڪراچي ۾ جيوڻي ٻائي جو آواز رڪارڊ ڪرايو هو ان آواز جي موسيقي ڪمار خان ترتيب ڏني هئي ۽ انجنيئر وري لعل چند هو جيوڻي هن تمام گهڻ فونا رڪارڊ ڪمپنين سان معاهدا پڻ ڪيا مگر هن ( هزماسٽر وائيس) کان هڪ سو کان به وڌيڪ گرامون فون رڪارڊ ڪرايا ان سبب جي ڪري ڪمپني هڪ زبردست جشن ملهايو ان ڪمپني جيوڻي ٻائي کي مڃتا طور تي (ساڍا ڏهن تولا سون) جو ٺهيل ايوارڊ پيش ڪيو هو. جيوڻي ٻائي تمام سريلي فنڪارا هئي موسيقي جي دنيا ۾ تمام وڏي مڃتا ماڻي. جتي به هو ڳائيندي هئي ته ماڻهن جا هجوم گڏ ٿي ويندا هئا جيوڻي ٻائي جيڪا ڪاري رنگ وڏين اکين جي مالڪ ڀريل جسم ڊگهي قد گول ۽ سونهندڙ چهري واري جيوڻي ٻائي باعزت عورت هئي پاڻ نماز ۽ روزي جي به پابند هوندي هئي پنجتن سان کيس وڏي عقيدت پڻ هوندي هيس سندس آواز ۾ رڪارڊ ريڊيو پاڪستان تان نشر ٿيندا رهندا آهن اڄ به سندس ڪلام پراڻن جهونن پرستارن کي ساڙيو ڇڏي ٿو سندس مشهور ڪلام ٻول (قابو ڪوٽن ۾) ۽ (بي درد جي اقرار ۾ هرگز نه سچائي آ) ٻڌڻ سان جيوڻي ٻائي جي ياد تازه پڻ ٿيو وڃي هي لوڪ سداحيات آواز جيوڻي ٻائي ۵ جون جمعي ڏينهن سال ۱۹۴۲ع تي ۴۱ سالن ۴ مهينا ۱۴ ڏينهن جي عمر ۾ هي سدابهار آواز سر سنگيت جا سڀ ساز آواز بند ڪري پنهنجي زندگي جو سفر مڪمل ڪري، راهه رباني وٺي وئي. سندس اڄ ۷۵ ورسي، نهايت عقيدت سان ملهائي ويندي. جيوڻي ٻائي سنڌ جي امر گلوڪاره حميد ڀٽو سنڌ اندر هزارين فنڪارن جنم وٺي سنڌ جي فن جي شاندار نموني سان خدمت ڪئي آهي، فن جي دنيا سان تعلق رکندڙ سنڌ جي نالي واري گلوڪاره جيوڻي ٻائي پڻ هڪ آهي، جنهن پنهنجي جادوئي آواز واري فن سان پنهنجو منفرد مقام حاصل ڪيو آهي. جيوڻي ٻائي ۲۳ جنوري ۱۹۰۱ع ڌاري انڊيا جي ”پيلواڙي“ رياست ۾ ڦڪو فقير جي گهرجيڪو هڪ خانه بدوش خاندان هو تنهن ۾ جنم ورتو. جڏهن ته سندس وڏڙن جو گذر سفر پنهنجي علائقي مان سير، سفر ۽ پنڻ تي هوندوهو. جيوڻي ٻائي جي امڙ ماڻڪي خاتون خيرات وٺڻ دوران لوٽي تي ڳائيندي وڄائيندي هئي. ماڻڪي جڏهن پنهنجي ساهيڙين سان گڏ پنڻ تي ويندي هئي ته سندس ننڍڙي نياڻي جيوڻي کي پنهنجي رئي يا چادر وسيلي پٺيءَ سان ٻَڌي کڻي ويندي هئي. جيوڻي ننڍپڻ ۾ پنهنجي امڙ کي لوٽي تي ڳائيندي وڄائيندي ٻڌندي هئي، جيوڻي کي ست سالن جي ڄمار ۾ لوٽي تي ڳائي پنڻ جي تربيت سندس امڙ ڏني ۽ زندگيءَ جي شروعات کان جوانيءَ جي ڏاڪي تي پير رکندي جيوڻي پنهنجي هم عمر ساهيڙين سان گڏجي وڏڙن جي ڪرت کي جاري رکيو. جڏهن ته سندس وڏڙن ۱۹۱۸ع ڌاري پنهنجي اباڻي شهر کي ڇڏي ملتان اچي رهائش اختيار ڪئي، جتي ڳائيندي وڄائيندي ملاقات ان وقت جي ناليواري راڳي استاد اميد علي خان سان ٿي، جنهن سندس ڳائڻ ٻڌو ۽ جيوڻي جي آواز ۾ درد محسوس ڪندي کيس باقاعدي راڳداري جي مڪمل سکيا وٺڻ جو چيو، جنهن کانپوءِ جيوڻي مائٽن کان لڪي استاد اميد علي خان کان راڳداري جي سکيا حاصل ڪئي. جڏهن جيوڻي جي والدين کي اها خبر پئي ته سندس مٿان ناراض ٿيڻ بجاءِ استاد اميد علي سان ملاقات ڪئي. جنهن اڳتي هلي سندس ملاقات حضرت شمس تبريز سان ڪرائي. جنهن جي صحبت ۾ جيوڻي ۽ سندس خاندان وارا مسلمان ٿي ويا. ۽ سندس سندس والد جو نالو ڦڪو مان تبديل ڪري فتح محمد رکيو ويو جڏهن ته جيوڻي جو نالو ساڳيو رهيو. جيوڻي مسلمان ٿيڻ کانپوءِ پنهنجي استاد اميد علي خان سان گڏجي منعقد ٿيندڙ وڏين محفلن جهڙوڪ ميلن، ملاکڙن، شادين مرادين ۾ ڳائڻ شروع ڪيو، سندس ڳائڻ واري نرالي انداز سبب کيس تمام گهڻي عوامي موٽ ملي جنهن کانپوءِ جيوڻي ٻائي ملتان کي خيرآباد ڪري حيدرآباد رهائش اختيار ڪئي. جيوڻي ٻائي حيدرآباد ۾ استاد خير محمد خان کان ۱۹۲۷ع  ڌاري راڳداري جي وڌيڪ سکيا حاصل ڪئي، انهيءَ دوران جيوڻي ٻائي سنڌ جي مختلف شهرن ۾ لڳندڙ مختلف هانڊن توڙي ٿيٽرن ۽ شادين مرادين جهڙن وڏن پروگرامن سميت تڏهوڪي سنڌ جي موسيقي سان چاهه رکندڙ زميندارن جي اهم راڳداري جي پرواگرامن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندي رهي، سندس اهي ڏينهن عروج وارا ليکيا وڃن ٿا، انهيءَ دوران جيوڻي ٻائي نواب ماڪا سان نينهن جو ناتو جوڙي ورتو، جيڪو ناتو ۱۹۳۲ع ڌاري شادي ۾ تبديل ٿيو ۽ جيوڻي ٻائي نواب ماڪا سان عشق جي شادي ڪري ورتي. نواب ماڪا کيس حيدرآباد ۾ رهائش جي لاءِ شاندار گهر جوڙائي ڏنو. نواب ماڪا اصل سکر جو رهواسي هو، ميلن ۾ لڳندڙ ٿيٽرن جو  آرگنائيزر هو، جنهن جي پهرين شادي پنهنجي مائٽن مان ٿيل هئي. جڏهن ته جيوڻي ٻائي کي پنهنجي ڪابه اولاد نه ٿي سگهي. پنهنجي مڙس نواب ماڪا جي پهرين زال مان ٿيل ٻارڙن کي پنهنجي اولاد وانگر پيار ڪندي هئي ۽ فني دنيا مان مليل سموري ملڪيت نواب ماڪا جي ٻارڙن جي نالي ڪيائين. جيوڻي ٻاڻي جا پنهنجي وقت جي مشهور ڪمپنيز طرفان ڪلام رڪارڊ ڪيا ويا آهن ۽ جيوڻي ٻائي ان وقت جي نالي وارن گوين سان گڏ راڳداري جي وڏن مقابلن ۾ حصو وٺندي رهي، جنهن ۾ اڪثرطور تي جيوڻي ٻائي کي سوڀ حاصل ٿيندي هئي. جيوڻي ٻائي جو پنهنجي مڙس نواب ماڪا سان جنون جي حد تائين عشق هوندو هيو۽ ڪجهه استاد راڳي سندس عشق جا ويري هئا، جن جيوڻي ٻائي ۽ نواب ماڪا ۾ ڪجهه عرصو رنجشون پڻ پيدا ڪيون پر جيوڻي ٻائي پنهنجي ور سان انتها درجي جو پيار ڪندي هئي۽ هڪ ڀيري ڪنهن شاديءَ تان واپس حيدرآباد ريلوي اسٽيشن تي پهتي ته سندس سازندن جي سٿ مان هڪ سازندي جيوڻي ٻائي کي سندس ور بابت ڪوڙي ڳالهه ٻڌائي جنهن کي ٻڌڻ شرط ئي آ....ڪري جيوڻي ٻائي حيدرآباد جي ريلوي اسٽيشن تي ڪري پئي جيڪو ڏينهن ۵ جون ۱۹۴۲ع جو هو، جتي جيوڻي ٻائي دل بيهڻ سبب هن فاني دنيا مان لاڏاڻو ڪيو. انتهائي حساس طبيعت جي مالڪياڻي هئي، جنهن پنهنجو مذهب مٽائڻ بعد مسلمان ٿيڻ تائين نهايت ئي پاڪيزگي ۽ شائستگيءَ سان مذهب تي ڪاربند رهندي پنهنجي زندگي گهاري. اهڙي طرح سان جيوڻي ٻائي جي وڇوڙي کي ۲۰۱۵ع تائين ۷۳ سال گذري چڪا آهن پر جيوڻي ٻائي جي فن ۽ دل لڀائيندڙ آواز کي سنڌ وساري ناهي سگهي، جيسيتائين هن ڪائنات جو وجود آهي، تيسيتائين سنڌ واسي جيوڻي ٻائي کي هميشه ياد ڪندا رهندا، ڇاڪاڻ ته جيوڻي ٻائي جهڙا فنڪار هميشه امر هوندا آهن. جـيوڻـي ٻائـي سنڌ جي سدابهار گلوڪاره -سندس ورسيء جي مناسبت سان محمد عثمان ميمڻ جـيـوڻي ٻائي ڌيءَ ڦڪـو گـرگلـو، ۲۲ جنوري ۱۹۰۱ع ۾ هندستان جي راجپوتانا علائقي جي ’ڀيلواڙ‘ رياست ۾ ڄائي. سندس اصل نالو جيدي هو، پر جيوڻي ٻائيءَ جي نالي سان سنڌ هند ۾ مشهور ٿي. هوءَ اڳتي هلي سنڌ جي هاڪاري ڳائڻي ثابت ٿي. سندس آواز ۾ اهڙو ته جادُو هو جو ٻڌڻ وارن جون دليون موهجي ويـنـديـون هـيـون. جيـوڻيءَ جا والدين پن تي گذران ڪندا هئا ۽ کيس به ان جي تربيت ڏني وئي هئي. هوءَ جڏهن ستن اٺن سالن جي ٿي ته پاڻ ۽ پنج ٻيون ڇوڪريون گڏجي در در تي سئن به هڻنديون هيون ۽ ڳيچ به ڳائينديون هيون. ۱۹۱۸ع ۾ ڦڪو پنهنجي وطن کي ڇڏي ملتان وڃي ويٺو، جتي جيوڻيءَ جي ملاقات مشهور راڳي استاد امير خان سان ٿي، جيڪو سندس آواز ۽ شخصيت کان ايترو ته متاثر ٿيو، جو جيوڻي ٻائيءَ کي رئو پارائي، پنهنجي ڌيءَ بنائي، کيس راڳ جي تعليم ڏيڻ شروع ڪيائين. ڦڪي جو سڄو خاندان امير خان جي قرب ۽ صحبت ۾ هڪ ڏينهن ساڻس گڏجي حضرت شمس تبريز جي متوليءَ جي هٿ تي مسلمان ٿيو. ان بعد ڦڪو فتح محمد ٿي ويو ۽ جيوڻي در در تي وڃي خيرات وٺڻ بند ڪئي ۽ استاد امير خان جي معرفت ميلن ملاکڙن ۽ محفلن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندي، فني منزلون طئي ڪندي رهي. ملتان کان ڪراچيءَ تائين کيس راڳ جون دعوتون ملڻ لڳيون. سنڌ جا ماڻهو کيس گهڻو چاهيندا هئا ۽ پنهنجي محفلن ۾ کيس گهرائيندا هئا. هڪ دفعي شاهه ڪريم بلڙيءَ واري جي ميلي تي جيوڻي آيل هئي، اتي سندس ملاقات سنڌ جي مشهور راڳي استاد خير محمد خان سان ٿي، جنهن کي جيوڻيءَ جي راڳ ڏاڍو متاثر ڪيو ۽ جيوڻي به استاد کان متاثر ٿي. آخر استاد خير محمد خان جي صحبت ۾ جيوڻي ملتان ڇڏي اچي حيدرآباد ۾ رهائش پذير ٿي ۽ استاد خير محمد خان کان راڳ جا سبق سکيائين. خاص ڪري سنڌي ڪافي ڳائڻ جي سکيا ورتائين. پوءِ ته سڄيءَ سنڌ ۾سندس آواز گونجڻ لڳو، هوءَ سنڌ جي هر ميلي ۾ استاد خير محمد خان سان گڏ هوندي هئي. هڪ ڀيري شاهه قادريءَ جي ميلي تي استاد بيبو خان، استاد خير محمد خان، قاسم علي شاهه، ڀورو سک، ماسٽر چندر ۽ ٻيا مشهور فنڪار اچي شامل ٿيا، پر ميلي جي محفل موسيقي جيوڻيءَ کٽي ورتي. سندس آواز ٻڌي ماسٽر چندر گهڻو متاثر ٿيو ۽ مهاراج تلسي داس کي چيائين ته جيوڻيءَ کي ڪراچي وٺي اچ ته جيئن سندس آواز رڪارڊ ڪرايون. مهاراج تلسي داس جيوڻيءَ کي ڪراچيءَ وٺي ويو، ماسٽر چندر کيس رڪارڊنگ بابت سکيا ڏني. ڪمار خان جي موسيقيءَ ۾ جيوڻي ٻائيءَ جي آواز ۾ پهريون رڪارڊ انجنيئر لال چند رڪارڊ ڪيو. سڄي سنڌ ۾ هر طرف جيوڻيءَ جي سريلي آواز جي واهه واهه ٿي ويئي. جيوڻي پاڻ به شاعره هئي، تنهن ڪري ٻه ٽي رڪارڊ پنهنجن ڪلامن جا به رڪارڊ ڪيائين. ان کان سواءِ هوءَ حاجي شاهه ۽ پرسرام ضياءَ جا ڪلام ڳائيندي هئي. جيوڻي ٻائي سنڌ ۾ ۱۹۲۸ع ۾ راڻيپور جي بزرگ سائين صالح شاهه جي مريدياڻي ٿي. هن ئي بزرگ سندس نالو جيدي مان بدلائي ’جيوڻي ٻائي‘ رکيو هو. جيوڻي حيدرآباد جي هڪ عالم الله بخش نوناريءَ کان قرآن شريف ۽ ديني تعليم حاصل ڪئي. ۱۹۳۲ع ۾ هن هڪ شخص نواب ماڪا سان شادي ڪئي، پر هن کي ڪو به اولاد نه ٿيو. جيوڻي ٻائي وڏي سريلي فنڪاره هئي. هن پنهنجي وقت ۾ ايترو ته نالو پيدا ڪيو، جو آل انڊيا ڪانفرنس ۾ پورن تيرنهن سالن تائين سنڌ جي نمائندگي ڪيائين. ڪاري رنگ، وڏين اکين، ڀريل جسم، ڊگھي قد، گول ۽ سونهندڙ چهري واري جيوڻي ٻائي پُروقار ۽ باعزت عورت هئي. پاڻ روزي نماز جي پابند هئي، کيس پنجنتن سان وڏي عقيدت هئي. هٿ جي ڇوٽ هوندي هئي. جيوڻي ٻائي هز ماسٽرس وائس گراموفون رڪارڊ ڪمپنيءَ ۾ سؤ کان وڌيڪ گراموفون رڪارڊ ڀرايا، جيڪي سڀ جا سڀ مقبول ٿيا. اهو ئي سبب هو، جو هن ڪمپنيءَ وارن ساڻس هڪ شاندار جشن ملهايو، جنهن ۾ ڪمپنيءَ جو ساڍن ڏهن تولن جو سونو مونوگرام کيس اوارڊ طور ڏنو ويو. سندس آواز ۾ ريڊيي پاڪستان تان رڪارڊ اڄ تائين نشر ٿيندا رهندا آهن، جن ۾ ’قابو ڪوٽن ۾‘ ۽ ’بي درد جي اقرار ۾ هر گز نه سچائي آ‘ جهڙا ڪلام ٻڌي، جيوڻيءَ جي ياد تازي ٿيو وڃي. رئيس ڪريم بخش نظاماڻي پنهنجي آتم ڪٿا ”ڪيئي ڪتاب“ ۾ لکي ٿو ته جيوڻي ٻائي هڪ وڏي آواز باني گلي ۾ لهرن ۽ مڪن جي مالڪه ۽ پنهنجي وقت جي ”گوهر جان“ سمجهي ويندي هئي. ميلن ۽ سنڌ ۾ ڪافي شهريت جي مالڪ هئي، جنهن جا لکين رڪارڊ هلندا هئا. سندس سامهون گرامون فون رڪارڊنگ جي مقابلي ۾ ماسٽر چندر هوندو هو. جيوڻي ٻائي ۽ ماسٽر چندر جي وچ ۾ ڳائڻ جو مقابلو فقط گرامو فون ڪمينڊ جي حد تائين هو. باقي ميڙن ۽ ميلن ۾ سندس مقابلو مٺو ڪلهوڙي سان هو. جيوڻي ٻائي حد کان وڌيڪ ڪاري رنگ جي، بدشڪل، بدصورت، بدن ۾ ڀريل، ٿلهي، بيڊولي هئي، پر ڳائڻ جي انگ انگ ۽ ڍنگ، آواز جي بلندي ۽ سريلي پڻ ۾ سندس ڪو به ثاني ڪو نه هو. سندس انهي عيبن مٿان فن غالب هوندو هو. خير محمد عرف جکري کي ساڻس عشق هئڻ ڪري اهي عيب ڏسڻ ۾ ئي ڪو نه ايندا هئا، واقعي فن جيوڻيءَ جي در جو غلام هو. سنڌ جي هي سدا بهار ڳائڻي ۵ جون ۱۹۴۲ع ۾ لاڏاڻو ڪري وئي. جيوڻي ٻائي سنڌ جي مشهور لوڪ ڳائڻي فقير محمد سنڌي جـيـوڻي ٻائي ڌيءَ ڦڪـو گـرگلـو، ۲۲ جنوري ۱۹۰۱ع ۾ هندستان جي راجپوتانا علائقي جي ’ڀيلواڙ‘ رياست ۾ ڄائي. سندس اصل نالو جيدي هو، پر جيوڻي ٻائيءَ جي نالي سان سنڌ هند ۾ مشهور ٿي. هوءَ اڳتي هلي سنڌ جي هاڪاري ڳائڻي ثابت ٿي. سندس آواز ۾ اهڙو ته جادُو هو جو ٻڌڻ وارن جون دليون موهجي ويـنـديـون هـيـون ۱۹۱۸ع ۾ ڦڪو پنهنجي وطن کي ڇڏي ملتان وڃي ويٺو، جتي جيوڻيءَ جي ملاقات مشهور راڳي استاد امير خان سان ٿي، جيڪو سندس آواز ۽ شخصيت کان ايترو ته متاثر ٿيو، جو جيوڻي ٻائيءَ کي رئو پارائي، پنهنجي ڌيءَ بنائي، کيس راڳ جي تعليم ڏيڻ شروع ڪيائين. ڦڪي جو سڄو خاندان امير خان جي قرب ۽ صحبت ۾ هڪ ڏينهن ساڻس گڏجي حضرت شمس تبريز جي متوليءَ جي هٿ تي مسلمان ٿيو. سنڌ جا ماڻهو کيس گهڻو چاهيندا هئا ۽ پنهنجي محفلن ۾ کيس گهرائيندا هئا. هڪ دفعي شاهه ڪريم بلڙيءَ واري جي ميلي تي جيوڻي آيل هئي، اتي سندس ملاقات سنڌ جي مشهور راڳي استاد خير محمد خان سان ٿي، جنهن کي جيوڻيءَ جي راڳ ڏاڍو متاثر ڪيو ۽ جيوڻي به استاد کان متاثر ٿي. آخر استاد خير محمد خان جي صحبت ۾ جيوڻي ملتان ڇڏي اچي حيدرآباد ۾ رهائش پذير ٿي ۽ استاد خير محمد کان ڪافي جي فن جي سکيا پڻ ورتي جيوڻي ٻائي سنڌ ۾ ۱۹۲۸ع ۾ راڻيپور جي بزرگ سائين صالح شاهه جي مريدياڻي ٿي. هن ئي بزرگ سندس نالو جيدي مان بدلائي ’جيوڻي ٻائي‘ رکيو هو. جيوڻي حيدرآباد جي هڪ عالم الله بخش نوناريءَ کان قرآن شريف ۽ ديني تعليم حاصل ڪئي. ۱۹۳۲ع ۾ هن هڪ شخص نواب ماڪا سان شادي ڪئي، پر هن کي ڪو به اولاد نه ٿيو. جيوڻي ٻائي وڏي سريلي فنڪاره هئي. هن پنهنجي وقت ۾ ايترو ته نالو پيدا ڪيو، جو آل انڊيا ڪانفرنس ۾ پورن تيرهن سالن تائين سنڌ جي نمائندگي ڪيائين. ڪاري رنگ وڏين اکين، ڀريل جسم، ڊگھي قد، گول ۽ سونهندڙ چهري واري جيوڻي ٻائي پُروقار ۽ باعزت عورت هئي. پاڻ روزي نماز جي پابند هئي، کيس پنجن تنن سان وڏي عقيدت هئي. هٿ جي ڇوٽ هوندي هئي. سنڌ جي هي سدا بهار ڳائڻي ۵ جون ۱۹۴۲ع ۾ لاڏاڻو ڪري وئي.​ جيوڻي ٻائي پھرين مقبول سنڌي فنڪارا صالح ميمڻ پھرين عورت سنڌي فنڪاره جيوڻي ٻائي، ۲۲ جنوري ۱۹۰۱ع تي ھندوستان جي رياست راجپوتانا جي ڀيلواڙا ڳوٺ ۾ خانه بدوش قبيلي ۾ جنم ورتو، ھِن کي سنڌي موسيقي ۾ پھرين عورت فنڪاره جو اعزاز حاصل آھي. سائيسي نالي خانه بدوش قبيلو جنھن سان ھن جو تعلق ھو اُن قبيلي جي صديون پراڻي روايت ھئي ته ان قبيلي جا مرد نڪما ھوندا ھئا، عورتون ڪمائينديون ۽ مرد کائيندا ھئا، ھِند ۽ سنڌ ۾ ان طرح جا قبيلا اڄ به پنھنجي ان ساڳي پراڻي روايت سان جيئن جو تيئن برقرار آھن، جن جون عورتون ڪنھن طرح ڪمائين ٿيون ۽ مرد ڪو ڪم نه ٿا ڪن ۽ نڪمن ماکي جي مکن وانگر عورتن جي ڪمائي تي پلجن ٿا. جيوڻي جي ماءُ نالي جانڪي روزانو صبح سوير ننڍي عمر جي جيوڻيءَ جنھن جو شروعاتي نالو جيدي ٻائي ھو کي تنجڻن ۾ ويڙھي کڻي در در وڃي صدائون ھڻي پنندي ھئي، جڏھن جيوڻي ٿوري وڏي ٿي ته ماءُ سان گڏ ڪورس جي صورت ۾ صدائون ھڻي پنندي ھئي. جيوڻي جو آواز ايترو ته درد ڀريو ھو جو ماڻھن ھن کي ٻُڌي ھن کي ايترو گھڻو دان ڏنو جو ڪجه وقت کان پوءِ ھنن وٽ ايترو پئسو جمع ٿي ويو جو ماءُ ۽ ڌيءَ کي پنڻ جي ضرورت ئي نه پئي. جڏھن جيوڻي ۱۷ سالن جي ٿي ته ھن جو والد ڦَڪو گُرگلو ۱۹۱۸ع ۾ راجپوتانا کي ڇڏي گھر ڀاتين سان ملتان ۾ اچي آباد ٿيو. جتي جيوڻي جو آواز ان وقت جي نالي واري راڳي امير خان ٻڌو، جڏھن جيوڻي جي ملاقات امير خان سان ٿي ته ھو ھن جي سريلي آواز، شخصيت ۽ طبيعت کان متاثر ٿيو، ھِن کي پوتي پارائي پنھنجي ڌيءَ بڻايائين ۽ راڳ جي باقاعدا سکيا پڻ ڏنائين، ڦڪو گرگلي جو ڪٽنب ان طرح امير خان جي صحبت ۾ اچي مسلمان ٿيو، ڦڪو مان ھن جو نالو بدلائي محمد رکيو ويو، جيدي ٻائي جيوڻي ٻائي ٿي وئي، ٻائي لفظ جي معنيٰ آھي عورت، جيئن مسمات، مائي، شريمتي يا بيبي جا لفظ عورت جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندا آھن. مسلمان ٿيڻ کان پوءِ ڦڪو (محمد) جي خاندان پنڻ جو ڌنڌو مڪمل طور تي ڇڏي ڏنو، جيوڻي ھاڻ ميلن، ملاکڙن ۽ شادين جي ڪاڄن ۾ ڳائڻ لڳي، ڳائڻ جي فني سکيا ورتي، ھوءَ ملتان کان حيدرآباد ۽ ڪراچي تائين شادين ۾ ۽ ٻين موقعن تي ڳائڻ لاءِ ھڪ فنڪارا طور گھرائي ويندي ھئي، جڏھن ھن سنڌ ۾ سنڌيءَ ۾ ڳايو ته پھرين سنڌي گلوڪاره بڻجي وئي ۽ سنڌ جا ماڻھو کيس تمام گھڻو چاھيندا ھئا، ھڪ دفعي ھوءَ شاه عبدالڪريم بلڙي واري جي ميلي ۾ پنھنجو فن پيش ڪرڻ لاءِ پھتي اتي ان جي ملاقات مشھور راڳي خير محمد خان سان ٿي، ايئن استاد خير محمد خان سان ويجھڙائپ ٿي پوڻ جي ڪري جيوڻي ملتان ڇڏي حيدرآباد اچي آباد ٿي، ھِن سنڌي ڪافي ڳائڻ جي تربيت استاد خير محمد کان ورتي، ان طرح سنڌ ۾ رھڻ ڪري ھن جو آواز سنڌ ۾ گونجي ۽ مقبول ٿي ويو، ھوءَ سنڌ جي ھر ميلي ملاکڙي ۾ استاد خير محمد سان گڏ ھوندي ھئي. ھڪ ڀيري شاه قادري جي ميلي تي استاد بيبو خان، سيد قائم علي، ڀورو سنگھ، ماسٽر چندر ۽ ٻين ان وقت جي مشھور فنڪارن ۾ جيوڻي جي آواز ميدان ماري ورتو، اتان جي اھڙي مشھوري کانپوءِ جيوڻي کي فونو گرام تي سندس گيتن جي رڪارڊنگ ڪرائڻ جي آفر آئي، ھِن جي اھڙي طرح گيتن جي رڪارڊنگ ٿيڻ لڳي، ھوءَ پاڻ به شاعره ھئي، پنھنجن گيتن سان گڏ ٻين شاعرن جا به گيت ڳائيندي ھئي. ۱۹۲۸ع ۾ جڏھن جيوڻي ۲۷ سالن جي ھئي تڏھن ان وقت جي بزرگ سيد صالح شاه جي ھيءَ مريدياڻي ٿي، ھن حيدرآباد جي ھڪ عالم وٽ قرآن مجيد پڙھيو ۽ ديني تعليم پڻ حاصل ڪئي. ھوءَ جڏھن ۳۱ سالن جي ھئي ته ھن ۱۹۳۲ع ۾ ھڪ شخص نواب ماڪا سان شادي به ڪئي، پر کيس ڪو اولاد نه ٿيو. سانوري رنگ، وڏين اکين، ڀريل جسم، ڊگھي قد ۽ گول چھري واري جيوڻي ٻائي باعزت عورت ھئي ۽ روزي نماز جي پابند ھئي، کيس پنجن تنن سان گھڻو پيار ھو، ان وقت جي مشھور گرامو فون ڪمپني ھن جا لڳ ڀڳ ۱۰۰ گيت رڪارڊ ڪيا جيڪي گرامو فون تي جھر جھنگ گونجيا ۽ تمام گھڻو مشھور ٿيا، گرامو فون ڪمپني ھن جي آواز جي مقبوليت تي ھن لاءِ ڪراچي ۾ ھڪ شاندار تقريب رکي جنھن ۾ ڪمپني جي مالڪ ھن کي ساڍن ۱۰ تولن جو سونو مونو گرام انعام طور ڏنو. جيوڻي ٻائي جا گيت اڄ به ريڊيو پاڪستان تان ڳائجن ٿا، ھوءَ ۵ جون ۱۹۴۲ع تي صرف ۴۱ سالن جي عمر ۾ ھن دنيا کي پنھنجي آواز جون يادون ڏئي ڇڏي وئي.   (ماھوار ھمسري حيدرآباد آن لائين جي مارچ ۲۰۲۴ع واري پرچي ۾ ڇپيل)

فقير بشير احمد لغاري پروفائيل انٽرويو: مٺل جسڪاڻي اوهان ڪو ٻڌو، پڙهيو يا نه، پر مون ٻڌو منهنجي سنگت جي واتان، ته ضلعي ميرپورخاص جي شهر ڊگهڙي کان اوڀر طرف، ۶ ڪلوميٽر فاصلي تي ڳوٺ فقير غلام علي لغاري عرف دونهائو، ديهه ۱۷۶ ۾ فقير بشير احمد لغاري نالي علمي، ادبي، ثقافتي ۽ سماجي شخصيت آهي. ڄاڻ جي کاڻ هجڻ سبب هن کان ڊگهڙي ۾ ڳچ عرصي تائين ليڪچر ڏياريا ويا. سندس ڳوٺ ۾ سالن کان قائم لائبرري، آس پاس توڙي پري وارن لاءِ به مفت سهوليت فراهم ڪري پئي ۽ هر آچر تي ڪو ڪٿان ته ڪو ڪٿان ساڻس ڪچهري لاءِ پيو ايندو آهي. جنهن سنگت مون سان اهڙيون خبرون ڪيون، ان ئي سنگت سان گڏجي، منهنجو به وٽس وڃڻ ٿيو، ته وقفي وقفي سان ڪچهرين جو سلسلو جاري ٿي پيو. ساڻس ٿيل مختلف موقعن تي ڪچهرين دوران وڌيڪ معلومات ملي ته سوچيم، ڇو نه پڙهندڙن سان به فقير بشير احمد لغاري جو تعارف ۽ سندس ويچار ونڊجن؟! فقير بشير احمد لغاري ولد فقير حاجي عبدالله لغاري ۰۴ فيبروري ۱۹۴۵ع تي جنم ورتو. هڪ ڪچهري ۾ فقير ٻڌايو هو ته سندس والد صاحب کي فارسي تي دسترس حاصل رهي، مولانا رومي، شاهه لطيف، حمل فقير ۽ خليفو قاسم سندس پسنديده شاعر رهيا، ملفوظات سيد محمد راشد روزي ڌڻي به سندس مطالعي هيٺ رهيا. سندن ڳوٺ ۾ اسڪول ۱۹۳۶ع کان قائم ٿيو، جنهن ۾ فقير بشير پرائمري تعليم حاصل ڪئي. استاد عبدالله کٽي ڏيپلي جو، لڇمڻ داس مينگهواڙ چليهار واري سندن تربيت ڪئي. هن ٻڌايو ته پرائمري پاس ڪري ٽائون ڪاميٽي هاءِ اسڪول ڊگهڙي ۾ ميٽرڪ ڪيائين، جتي سائين حيدر ميان مارئو شخصي طور به سٺو هو ۽ استاد به ڀلو هو. سائين لائق علي ۽ دئارڪا داس به بهترين استاد هئا. فقير بشير ٻڌايو ته سندس ججهي دلچسپي سائنس بدران آرٽ ۾ رهي. ميٽرڪ ۱۹۶۰ع ۾ ڪئي، پوءِ سندس والد صاحب جي وفات سبب ڪجهه عرصو گهر ويهي رهيو. ننڍي هوندي کان ئي هر ذميواري نڀائڻي پئي. ڳوٺ جي وڏي جي حيثيت سنڀالڻي پئي. جنهن ۾ گهر ۽ سڄي ڳوٺ جو بار، اسڪول جي نگراني، ڳوٺ ۾ هلندڙ مدرسي ۽ مسجد جا معاملا، گهراڻو خليفو هجڻ ڪري مريد ۽ مريدن جا مسئلا، ذميواريون تمام گهڻيون وڌي ويون، هر ذميواري نڀائڻي پئي... فقير بشير ٻڌايو ته هن سڀني معاملن کي منهن ڏيندي، ۱۹۶۵ع ۾ وري به تعليم کي اڳتي وڌائڻ جي همٿ ڪري، ماڊل ڪاليج، ميرپورخاص ۾ داخلا ورتي. اتي مزو نه آيو ته ڊگري ڪاليج ٽنڊوجان محمد ۾ داخلا ورتي. جتان پهرين انٽر آرٽ ڪئي، پوءِ بي.اي آنرس ۱۹۷۰ع ۾ ڪئي. ۱۹۷۲-۱۹۷۱ع دوران سنڌ يونيورسٽي ۾ ايم اي انٽرنيشنل رليشنس (بين الاقوامي تعلقات) لاءِ داخلا ورتي. اتي محترمه مهتاب اڪبر راشدي ۽ ٻين استادن جي شفقت ۾ رهيو. ان دور جي ياد اچڻ تي ٻڌايائين ته هڪ دفعي ميڊم جي ڪلاس کان ٿورو اڳ، ڪلاس جي ڪنهن شاگرد بورڊ تي لَوLove  لکيو، ته ميڊم ناراض ٿيڻ بدران پيار تي تمام بهترين، موثر ليڪچر ڏنو. فقير چواڻي ته پرائمري کان ايم اي تائين، سندس ڌيان پڙهائي طرف رهيو. ۱۹۷۴-۷۵ع ۾ ايم اي ڪئي. ايم اي دوران توڙي ڪاليج ۾، ڪڏهن ڪڏهن تقريري مقابلا ٿيندا هئا، ته وڌي چڙهي حصو وٺبو هو، پر ذاتي طور هاسٽل لائف جو تجربو ناهي، نه ئي ڪو اندازو به اٿم، ته ان زماني ۾ هاسٽل وارو سرشتو، ماحول ڪيئن هوندو هو؟ البت راندين مان والي بال گهڻي رهيُس، ٺيڙهي ۽ لاڙڪاڻه مان به رانديگر ايندا هئا، دادو مان قربان، عمرڪوٽ مان غلام محمد لاکو، والي بال راند رهڻ ايندا هئا، ميرپورخاص جي چمن والي بال وارا به ايندا هئا، مقابلا ٿيندا هئا. شاگردن ۽ استادن ۾ سياسي رجحان تي ڳالهائيندي فقير چيو ته ۱۹۶۰ع ۽ ۱۹۶۲ع ۾ مسلم اسٽوڊنٽس فيڊريشن هوندي هئي. ان ۾ ٿوري گهڻي وابسطگي رهي. استاد تنظيمن جو بنياد پيو ته جان محمد جمالي پرائمري تنظيم جو مقبول اڳواڻ رهيو. اڳي استاد اڄ ڪلهه وانگر احتجاج نه ڪندا هئا، تعليم متاثر نه ٿيندي هئي، دانهون ڪوڪون ڪري پنهنجا مسئلا حل ڪرائيندا هئا. فقير بشير احمد لغاري موجب ”ضلعي ٿرپاڪر جون بلوچ قومون“ سندس پهريون تحقيقي مقالو آهي، جيڪو هن سندس ايم اي سينئر طور جمع ڪرايو هو، ان جي ڪاپي ضرور ڪٿي پيل هوندي! ڪٿي پيل هوندي تان خيال آيو ته سبب پُڇان، ان تي ٻڌايائين ته ڳوٺ ۾ ”فقير بشير احمد لائبرري“ آهي، جنهن جو باقائده افتتاح ڇٽ ڌڻي پير سائين پاڳارو سيد سڪندر شاهه، شاهه مردان، شاهه ثاني ۱۹۶۰ع ۾ ڪيو هو. هن لائبرري ۾ ڪجهه قلمي نسخا، فارسي جا ناياب ڪتاب، ابوالحسن سنڌي جا ڪجهه ڪتاب، انسائڪلوپيڊيا برٽينيڪا جو ذري گهٽ اڻ لڀ مڪمل ايڊيشن به پيل هو، جنهن کي حاصل ڪرڻ لاءِ ايشين فائونڊيشن، ڪائونسليٽ جنرل برطانيه، ڪراچي ۾، سنڌ يونيورسٽي مان ڊاڪٽر ٻُٽ صاحب به حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها انسائڪلوپيڊيا هاڻي مڪمل نه سهي، پر اڃا تائين هن لائبرري ۾ ۴۴ جلد موجود آهن، صرف هڪ جلد وڃائجي ويو آهي. جيڪو لڳي ٿو ڪو کڻي ويو، پر واپس نه ڪيائين. فقير چواڻي ته سندس نالي سان اڃا به موجود لائبرري جي توسط سان ڪيترن ئي ايم اي جي شاگردن، هڪ ٻه ايم فل شاگرد ۽ ماستر عنايت علي لغاري، جيڪو هاڻي سر سيد احمد اردو يونيورسٽي ڪراچي ۾ سنڌي شعبي جو سربراهه آهي، تنهن پي ايڇ ڊي لاءِ هتان، هن لائبرري مان حوالا ورتا. جامع مليه ملير ڪراچي ۾ سنڌي شعبي جي پروفيسر ڊاڪٽر راهمون به هتان ئي پي ايڇ ڊي ڪئي، ميرپورخاص شهر جو ڪاٺياواڙي دل صاحب ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ تي ايم فل ڪئي، ته ان به هن لائبرري مان مدد ورتي. هن لائبرري ۾ تاريخ، جاگرافي، فسلفي تي ڪتاب، ديني ڪتاب، حديثون، آٿم ڪٿائون، ادب، ٻولي، شاعري، شخصيات تي مبني ۲۰ هزارن کان وڌيڪ ڪتاب ۽ قلمي نسخا آهن. مون ڪڏهن ٻڪريون ته هڪ ٻه دفعا ڍڳي وڪڻي به ڪتاب ورتا... اهي سڀ ڪتاب ترتيب ۾ رکيا ويا هئا، انهن جي باقائده اندراج هئي، هاڻي پيريءَ اچڻ سبب لائبرري جو ڪم سنڀاليو نه ٿو ٿئي، جنهن ڪري هاڻ لائبرري ۾ موجود مواد وڃائجڻ شروع ٿي ويو آهي. هن چيو ته ڪتاب حوصلو ڏيندا آهن. مون سان ڏکن سکن ۾ ساٿ ۽ مون کي همٿ ڏيڻ جو ڪم ڪتابن ڪيو آهي. ياد جون دريون کلڻ تي وڌيڪ ٻڌايائين ته ”سنڌ صدين کان“ ميرپورخاص ۾ ڪانفرنس ٿي، جنهن ۾ هن ”ٿرپارڪر جو تعارف“ مقالو پڙهيو، جيڪو ”اُٺا مينهن ملير“ ڪتاب ۾ شروعاتي مضمون طور شايع ٿيو. ٿر ۾ پاڻي پهچائڻ لاءِ ڪنري مان پاڻي جي پائپ لائين وڇائڻ واري افتتاحي تقريب ۾ به فقير مقالو پڙهيو، ٿر ۾ ”مارئي سيمينار“ دوران عمر مارئي تي مقالو پڙهيو، هي سيمينار مٺي ۾ ٽي ڏينهن جاري رهيو هو. گرهوڙ شريف جي عرس جي موقعي تي ميرپورخاص ۾ منعقد ٿيل علمي ۽ ادبي تقريب دوران ميڊم مهتاب اڪبر راشدي جي صدارت ۾ ٿيل سيمينار ۾ پڻ مقالو پڙهيو. هن اهو به ٻڌايو ته ٿر ۾ ڪوئلي جي کوٽائي جو پهريون افتتاح محترمه بينظير ڀٽو ڪيو، ان موقعي تي ڇپيل بروشر ۾ سندس مضمون ”ور وائي...“ آهي. ان کانسواءِ ”پراڻو پارڪر“ ڪتاب جي مهورتي تقريب ۾ اڀياسي جائزو پڙهيائين. فقير ٻڌايو ته هن وقت تائين سندس مضمون ته ڪيترائي شايع ٿيا آهن، پر حضرت وارث شاهه جو پنجابي ۾ چپيل شعري مجموعو به سرائڪي ۾ ترجمو ڪيو آهي. مختلف ادارن ۽ شخصيتن شايع ڪرائڻ جي ڳالهه به ڪئي، پر اڃا شايع نه ٿي سگهيو آهي. جڏهن ته ”پراڻ“ تي ۵۰۰_۶۰۰ صفحن تي مشتمل مواد لکيو پيو آهي، جنهن ۾ ميرپورخاص کان علي بندر تائين سفر ڪرڻ دوران، ماڻهن سان ملندي، گڏ ڪيل معلومات سهيڙيل آهي. ان کان علاوه، ۲۰_۲۵ مضمون ترتيب ڏئي، انهن کي هڪ ڪتاب جي صورت ۾ آڻڻ جي ڪوشش آهي. اميد ته جلد ڇپجي اچي ويندو. ٽماهي مهراڻ، نئين زندگي، پيغام، سچ ڊائجيسٽ، ملتان مان اردو ۾ نڪرندڙ رسالي بلوچي دنيا، ڪوئٽه مان نوڪي دور (يعني جديد دور)، اردو رسالي ماهه نُو، طارق اشرف واري رسالي سهڻي ۾ به مضمون شايع ٿيل آهن. روزاني مهراڻ، ڪاروان، امروز، جنگ، ڪاوش، عبرت ۾ به مضمون ڇپيا آهن. شاعري پڙهڻ جو شوق رهيو، پر ڪرڻ جو شوق نه ٿيو. چند علامتي ڪهاڻيون به لکيون، جيڪي ڇپيون. سفر ججها ڪيا، ۽ ٿر جا ٻه ٽي سفر ناما لکيا، جن مان”واري سندو ڪوٽ“ ۽ ”مُهاڙون ملير ڏي“ يادگار ۽ معلوماتي سفرناما آهن. سنڌ جو ڪاڇو نه گهمي سگهيو آهيان، جنهن جو ارمان اٿم. لاڙڪاڻه ناناڻڪو علائقو آهي. مون کي ٿر جهڙو خوبصورت علائقو ٻيو نظر نه آيو. خانگي اردو ٽي وي چينل پاران ٿر جي قلعي تي پروگرام رڪارڊ ڪندي موقف ورتو ويو. سُر رپ، سُر بروو، ۽ پراڻ تي پڻ سنڌي پرائيويٽ ٽي وي چينل موقف رڪارڊ ڪري هلايا. فقير سان ميرپورخاص ۾ هڪ ادبي شام به ملهائي وئي هئي، جنهن جي صدارت ان دور جي سنڌ يونيورسٽي جي وائس چانسلر ڊاڪٽر غلام علي الانا ڪئي. هن ٻڌايو ته هن پراڻ ادبي سنگت، روح رهاڻ، حر هسٽاريڪل سوسائٽي جي مختلف پروگرامن ۾ ڀرپور شرڪت ڪئي. ميلا ملاکڙا به تمام گهڻا گهمي ڏٺا. فقير بشير پنهنجون ساروڻيون ساريندي ٻڌايو ته ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي ڊگهڙي ۾ ۳ سال مختيارڪار رهيو، انهن ڏينهن ۾ جتوئي صاحب اڪثر هنن جي ڳوٺ ۾ ايندو هو، روزانو الوحيد اخبار سندن گهر ۾ ايندي هئي، جتوئي صاحب به ان جو مطالعو ڪندو هو ۽ ان ئي عرصي دوران جتوئي صاحب هن ئي ڳوٺ ۾ قائم مدرسي ۾ قرآن ۽ اسلامي تعليم به ورتي. جڏهن ڪامريڊ هتان ويو هليو، ته ڪيترن ئي سالن تائين لاڳيتو، هو ڏوڪري مان هر سال هڪ ٻوري چانورن جي تحفي طور موڪليندو رهيو. هن چيو ته سندن اوطاق تي ڪچهرين جو سلسلو به تاريخي حيثيت رکي ٿو. ننڍيون ننڍيون ڪچهريون ته عام معمول رهنديون پيون اچن، پر ڪڏهن ڪڏهن سئو ٻه سئو ماڻهو به گڏ ٿي ويندا هئا. هتي مچ ڪچهرين جو به انتظام ڪندا هئاسين. جن ۾ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ،. ڊاڪٽر غلام علي الانا، ڊاڪٽر نواز علي شوق، عبدالله ورياهه جهڙيون علمي، ادبي شخصيتون به آيون، ڪي ئي ڪچهرين جا مور پهتا. فقير پاڻهي ٻڌايو ته سنڌ زرعي يونيورسٽي ٽنڊوڄام جو پهريون وائيس چانسيلر ڊاڪٽر عبدالقادر انصاري به هتان ٿي ويو آهي. وزيراعظم جي منسب سان محمد خان جوڻيجو به هن ڳوٺ ۾ آيو هو. مير علي احمد خان ٽالپر جڏهن وزير دفاع هو، ته آيو هو. هڪ رات عمران خان به رانديگر جي حيثيت ۾ هتي ٽِڪي (ترسي)، رات رهي ويو آهي. فقير بشير ٻڌايو ته معمور يوسفاڻي، ولي سروري، لياقت جوڻيجو، ڊاڪٽر غلام محمد لاکو، ڊاڪٽر مدد علي لغاري، ڊاڪٽر حميد سنڌي سان سٺا لاڳاپا واسطا رهيا. ڊاڪٽر علي نواز شوق ۽ ڊاڪٽر غلام علي الانا سان اڃا به فون تي رابطو آهي. ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو (بدين)، سومار شيخ سان خوب ڪچهريون رهيون. پروفيسر آفاق صديقي سنڌ تي تمام گهڻو تحقيقي ڪم ڪيو، اهو به رابطي ۾ رهيو آهي. سائنسي ترقي کي خوش آمديد ڪندي، ماڻهن کي سائنس مان فائدو وٺڻ جي ڪوشش لاءِ صلاح ڏيندي، ٻڌايائين ته جڏهن آمريڪا جو پهريون انسان چنڊ تي پهتو، ان جي خبر بي بي سي ريڊيو تان ٻڌي، هن جڏهن ڳوٺ وارن کي ٻڌايو ته ڪجهه ماڻهن کيس ڪافر قرار ڏنو! ان ڪري ڳوٺاڻن ماڻهن ۾ سرت ۽ سمجهه وڌائي علمي ادبي چاهه پيدا ڪرڻ، سڌاري واڌاري، وغيره جي حوالي سان ڪوششون ڪيون. پوءِ وري ڊگهڙي ۾ سوشل ويلفيئر ۽ حلال احمر، توڙي ٻين مختلف سماجي تنظيمن پاران خاص ليڪچر پروگرام منعقد ٿيندا هئا، جن ۾ وڏي تعداد ۾ مرد ۽ عورتون شريڪ ٿينديون هيون، سوال جواب ٿيندا هئا. جڏهن ته ريڊيو ۽ ٽي وي تي پڻ ڪچهرين ۾ حصو ورتو، تقريرون ڪيون. فقير ٻڌايو ته ۱۹۷۲/۷۳ع واري جنگ دوران، ڪير رسڪ نه کڻي، ضلعي انتظاميه به جواب ڏنو، پر هن همٿ نه هاري، ڪم ڪيو، هنڌ بسترا گڏ ڪري، بارڊر تائين پهچائي، متاثرين جي مدد ڪئي. هن ڊگهڙي تعلقي جي ترقي لاءِ ”رورل ڪميونٽي ڊولپمينٽ تنظيم“ جو بنياد رکيو. جنهن جي مدد سان ڪٿي اسڪول ته ڪٿي لائبيريون قائم ڪيون ويون. جڏهن ته سندس ڳوٺ ۾ ڳوٺ سڌار سنگت رجسٽر ڪرائي ۽ جيڪا اڃا به ڪم ڪري پئي. لائنس ڪلب جي سهڪار سان ڪيترا ئي دفعا اکين جو مفت علاج ۽ آپريشن ڪرائڻ جون مفت ڪيمپون به لڳرايون ويون. جنهن ڪري سندن ۽ آس پاس وارن ڳوٺن سميت ڊگهڙي جا سوين مريض شفاياب ٿيا. مائٽن جون مهربانيون مڃيندي چيائين ته اسان جي بهتر تربيت ڪئي وئي. فقيري ۽ سادگي ۾ صوفي زندگي گذارجي پئي... توڪل، انڪساري خدمت جو جذبو وڏڙن کان مليو. لغاري ڳوٺ ته گهڻا آهن، پر ٻيا لغاري اسين فقير، فقير پڇبا ته اسان جو ئي ڏس ملندو. هن ٻڌايو ته وٽس آس پاس ئي نه، پري پري کان مختلف برادرين جا توڙي جماعت جا به فيصلا ايندا رهيا آهن، جيڪي خوش اصلوبي سان ٿيندا رهيا آهن ۽ چيو ته پنهنجي ڪردار ۽ زندگي مان مطئمن آهيان. هن ٻڌايو ته فقير غلام علي جو والد يعني ڏاڏو فقير خان محمد ميرن وٽ ڪاردار هو، وٽس مختيارڪار جهڙا اختيار هوندا هئا، تڏهن اسان جو تعلقو ديرو محبت هو، ديرو محبت هاڻ ننڍڙو ڳوٺ آهي، جيڪو شيخ ڀرڪيو ۽ ٽنڊوغلام علي رستي تي اڃا به آهي. هڪ سوال جي جواب ۾ چيائين ته الا ڏاهي مَ ٿيان... عقل جي هڪ حد هوندي آهي، ان کان اڳتي وڌڻ وارو نقصان کائي ٿو، تقدير ۽ تدبير جو مسئلو آهي. تقدير سان ملندڙ فلسفو آهي. ”مون سان مون پرين، ڀورائي ۾ ڀال ڪيا“ سادگي ۾ عافيت آهي. سونهن ۽ سچ جو سادگي سان گهرو واسطو آهي. ٻنهي ۾ سادگي آهي، ته اصليت ان ۾ ئي آهي. سادگي بذات خود وڏي سونهن آهي. ۽ سونهن ئي سچ آهي. هڪ دفعي ڳالهين ڳالهين ۾ چيائين ته ڏکن مان نڪرڻ وڏو مسئلوآهي، اڳي نيڪ نيتي ۽ سخاوت ججهي هئي، هاڻ لالچ وڌيل آهي. ٻين هجرت پئي ڪئي آهي، پر سنڌين هجرت نه ڪئي. سنڌي صبر ۽ شڪر ڪرڻ وارا آهن. مڇي ماني وارو معني خوشحال آهي، تڏي تونري وارو آهي يعني مهمان نواز آهي، ڏُڌي ڦُٽي وارو يعني کير مکڻ وارو سکيو ستابو آهي. اِها هئي سنڌ، هاڻي اوهان جي اڳيان آهي. ريل ۽ روڊ اچڻ سان ڪي پراڻا ماڳ مڪان ختم ٿي ويا يا وڌي نه سگهيا ۽ نوان ٺهيا، وڌندا ڦهلبا ويا...سهوليت به ملي، ته تاريخ ۽ جاگرافي به بدلي. ڳوٺاڻي ماحول ۽ عام حالتن تي ڪچهري ڪندي چيائين ته اڳي ڳوٺ جي وڏي جو راڄ، رعيت تي هٿ هوندو هو، هاڻي وڏو لڏي ويو، وڏن وڃي شهر وسايا، هاڻ ڳوٺ نڌڻڪا آهن، انهن جو انتظام ڪار، يعني ڪو به وڏو نه رهيو آهي. منتظم جو ڪم ڪندڙ وڏو، وڏيرو، رئيس، چڱو مڙس وري به هر ڳوٺ ۾ پيدا ٿيڻ گهرجي. فقير جي خاندان ۾ ننڍا وڏا سڀ تعليم حاصل ڪري رهيا آهن. ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا به، ڪي ايم بي اي، ايل ايل بي، ڊاڪٽر، انجنيئر، ته ڪي وڪيل به آهن... هن ٻڌايو ته سندن خاندان جي ڪجهه شاگردن يونيورسٽي سطح تي پوزيشن به کنئي آهي. والد صاحب ته هر هاري جي اولاد کي، پڙهائڻ جي ڪوشش ڪئي، اسان وٽ ريل رستي پهچندڙ اخبار واري دور کان اڄ به اخبارون، رسالا، ۽ ڪتاب پڙهڻ جو رجحان موجود آهي. فرزند ارجمند فقير بابر خان وزير اعليٰ جو صلاحڪار رهيو آهي. ڪچهري ۾ فقير بشير جو ڀاءُ فقير مشير به ويٺو هو. هلندي ڪچهري ۾ ان ٻڌايو ته ڀاءُ بشير جي حوصلي، همٿ ۽ ڪوشش سان، ڳوٺ لاءِ پڪو رستو، بجلي، واٽر سپلاءِ اسڪيم، گورنمينٽ بوائز پرائمري/ مڊل اسڪول، گورنمينٽ گرلس پرائمري/ مڊل اسڪول، ڳوٺاڻو صحت جو مرڪز (بيسڪ هيلٿ يونٽ)، جانورن جي اسپتال (وٽنري ڊسپينسري)، پوسٽ آفيس، مسافر خانو، مختلف سرڪاري پروگرامس تحت منظور ٿيا. انهن سمورين بلڊنگس وغيره لاءِ ٽوٽل ۳۲ ايڪڙ آباد زرعي زمين مفت عطيئي طور ڏني. انهن سڀني سهوليتن مان نه رڳو هنن جو ڳوٺ، پر آس پاس جا رهواسي به فيض حاصل ڪري رهيا آهن. ڇاڪاڻ ته اڃا به فقير بشير ٿوري ٿوري وقفي سان جائزو وٺندو رهندو آهي. هتي مقرر ملازمن جا مسئلا به ٻڌندو ۽ انهن کي حل ڪرڻ لاءِ به ڪوشش ڪندو آهي. هتي مقرر عملي جي هر فرد سان هر قسم جو واجب سهڪار ڪيو وڃي ٿو. هارين سان فقير بشير ڪچهري ڪندي چوندو آهي ته مون کي هاري جو پٽ هاري نه گهرجي. سندس هاري، جيڪي مينگهواڙ آهن، انهن کي ذاتي زمين ۾ ڳوٺ ۽ اسڪول قائم ڪرائي ڏنو آهي. روز حاضري جي پڇا ڳاڇا ڪندو آهي. نتيجي طور هتي جا ۸ مينگهواڙ ماسڪو تربيت حاصل ڪرڻ ويل آهن. ڳالهيون آهن ڳچ، ڪهڙيون ڪري ڪهڙيون ڪجن... (عوامي آواز سنڊي ميگزين، ۰۱ مارچ ۲۰۱۵ع) فقير بشير احمد لغاري سندس وڇوڙو مٺل جسڪاڻي ”پورب منھنجو پنڌ“ فقير بشير احمد لغاري جي مضمونن ۽ ڪالمن تي مشتمل ڪتاب آھي، جنھن جو ليکڪ ۽ ان جي پڙھندڙن کي سالن کان، شدت سان انتظار آھي. ان انتظار سميت بيشمار آسون، اميدون، ارادا، منصوبا ساڻ کڻي، فقير بشير احمد لغاري سندس لاتعداد گھڻگھرن کان موڪلائڻ بنا اڱارو ۱۴ نومبر ۲۰۱۷ع جي شام جو ھن فاني جھان مان روانو ٿيو، ٻئي ڏينھن اربع تي ۱۱ لڳي ۳۰ منٽن تي صبح جو سوين آلين اکين سان جنازي نماز جي ادائگي کان پوءِ، سندس ئي اباڻي ڳوٺ جي ڀر ۾ مٽي ماءُ حوالي ٿيو. فقير بشير جي آخري سفر ۾ شرڪت دوران مون کي ساڻس ٿيل ملاقاتون، انھن ملاقاتن ۾ ٿيل ڳالھيون، انھن ڳالھين دوران وٽس قطارن ۾ اچ وڃ ڪندڙ گھڻگھرا ياد ايندا رھيا ۽ ھن موقعي تي گڏ ٿيندڙن جو، ھڪ ٻئي سان فقير جو ذڪر، ڪنن تائين پھچندو رھيو. فقير بشير لغاري، جيڪو ڪيترن ئي سالن کان ناچاڪائي سبب ڪيڏانھن نه نڪرندو ھو، ان جي وڇوڙي جو ٻڌي سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان پھتل سوڳوار سنگت جو وڏو تعداد فقير جي علم ۽ عمل جي گواھي ڏئي رھيو ھو. فقير بشير لغاري لکيل پڙھيل، ترقي پسند، تعميري سوچ رکندڙ، تاريخ جو ڄاڻو، ھڪ اھڙي سماجي شخصيت جو مالڪ ھو، جنھن جو ھو پاڻ ئي مثال ھو. فقير بشير احمد لغاري ولد فقير حاجي عبدالله لغاري ۰۴ فيبروري ۱۹۴۵ع تي جنم ورتو. سندن ڳوٺ ۾ ۱۹۳۶ع کان اسڪول قائم ٿيو، جنهن ۾ فقير بشير پرائمري تعليم حاصل ڪئي. پرائمري پاس ڪري ٽائون ڪاميٽي هاءِ اسڪول ڊگهڙي ۾ ميٽرڪ ڪيائين.  ڊگري ڪاليج ٽنڊوجان محمد ۾ پهرين انٽر آرٽ ڪئي، پوءِ بي اي آنرس ۱۹۷۰ع ۾ ڪئي. ۱۹۷۲ - ۱۹۷۱ع دوران سنڌ يونيورسٽي ۾ ايم اي انٽرنيشنل رليشنس (بين الاقوامي تعلقات) لاءِ داخلا ورتي. ۱۹۷۵ - ۱۹۷۴ع ۾ ايم اي ڪئي. ايم اي دوران توڙي ڪاليج ۾، ڪڏهن ڪڏهن تقريري مقابلا ٿيندا هئا ته هو اُنهن ۾ وڌي چڙهي حصو وٺندو هو. فقير بشير احمد لغاري کان ڊگهڙي ۾ ڳچ عرصي تائين ليڪچر ڏياريا ويا. ”ضلعي ٿرپاڪر جون بلوچ قومون“ سندس پهريون تحقيقي مقالو آهي، جيڪو هن سندس ايم اي سينئر طور جمع ڪرايو هو. سندس ڳوٺ ۾ ”فقير بشير احمد لائبرري“ آهي، جنهن جو باقائده افتتاح ڇٽ ڌڻي پير سائين پاڳارو سيد سڪندر شاهه، شاهه مردان، شاهه ثاني ۱۹۶۰ع ۾ ڪيو هو. هن لائبرري ۾ ڪجهه قلمي نسخا، فارسي جا ناياب ڪتاب، ابوالحسن سنڌي جا ڪجهه ڪتاب، انسائڪلوپيڊيا برٽينيڪا جو ذري گهٽ اڻ لڀ مڪمل ايڊيشن به پيل هو، جنهن کي حاصل ڪرڻ لاءِ ايشين فائونڊيشن، ڪائونسليٽ جنرل برطانيه، ڪراچي ۾، سنڌ يونيورسٽي مان ڊاڪٽر ٻُٽ صاحب به حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها انسائڪلوپيڊيا هاڻي مڪمل نه سهي، پر اڃا تائين هن لائبرري ۾ ۴۴ جلد موجود آهن، صرف هڪ جلد وڃائجي ويو آهي. جيڪو لڳي ٿو ڪو کڻي ويو، پر واپس نه ڪيائين. فقير بشير احمد لغاري جي ڪھڙي ڪھڙي ڳالھه لکجي؟ بشير جي حوصلي، همٿ ۽ ڪوشش سان، ڳوٺ لاءِ پڪو رستو، بجلي، واٽر سپلاءِ، گورنمينٽ بوائز پرائمري/ مڊل اسڪول، گورنمينٽ گرلس پرائمري/ مڊل اسڪول، ڳوٺاڻو صحت جو مرڪز (بيسڪ هيلٿ يونٽ)، جانورن جي اسپتال (وٽرنري ڊسپينسري)، پوسٽ آفيس، مسافر خانو، مختلف سرڪاري پروگرامس تحت منظور ٿيا. انهن سمورين بلڊنگس وغيره لاءِ ٽوٽل ۳۲ ايڪڙ آباد زرعي زمين مفت عطيي طور ڏني. انهن سڀني سهوليتن مان نه رڳو هنن جو ڳوٺ، پر آس پاس جا رهواسي به فيض حاصل ڪري رهيا آهن. سندس هاري، جيڪي مينگهواڙ آهن، انهن کي ذاتي زمين ۾ ڳوٺ ۽ اسڪول قائم ڪرائي ڏنو آهي. اتي جا ۸ مينگهواڙ ماسڪو تربيت حاصل ڪرڻ ويا. فقير بشير احمد لغاري جي ڪردار مان سکجي. فقير بشير احمد لغاري جو لاڏاڻو مٺل جسڪاڻي ’پورب منھنجو پنڌ‘، فقير بشير احمد لغاري جي مضمونن ۽ ڪالمن تي ٻڌل ڪتاب آھي، جنھن جو ان جي پڙھندڙن کي سالن کان، شدت سان انتظار آھي. ان انتظار سميت بيشمار آسون، اميدون، ارادا، منصوبا ساڻ کڻي، فقير بشير احمد لغاري اڱارو ۱۴ نومبر ۲۰۱۷ع جي شام جو ھن فاني جھان مان روانو ٿيو، ٻئي ڏينھن اربع تي ۱۱.۳۰ وڳي صبح جو سوين آلين اکين سان جنازي نماز جي ادائگي کان پوءِ، پنهنجي ئي اباڻي ڳوٺ جي ڀر ۾ مٽي ماءُ حوالي ٿيو. فقير بشير جي آخري سفر ۾ شرڪت دوران مون کي ساڻس ٿيل ملاقاتون، انھن ملاقاتن ۾ ٿيل ڳالھيون، انھن ڳالھين دوران وٽس قطارن ۾ اچ وڃ ڪندڙ گھڻگھرا ياد ايندا رھيا ۽ ھن موقعي تي گڏ ٿيندڙن جو، ھڪ ٻئي سان فقير جو ذڪر، ڪنن تائين پھچندو رھيو. فقير بشير لغاري، جيڪو ڪيترن ئي سالن کان ناچاڪائي سبب ڪيڏانھن نه نڪرندو ھو، ان جي وڇوڙي جو ٻڌي سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان پھتل سوڳوار سنگت جو وڏو تعداد فقير جي علم ۽ عمل جي گواھي ڏئي رھيو ھو. فقير بشير لغاري لکيل پڙھيل، ترقي پسند، تعميري سوچ رکندڙ، تاريخ جو ڄاڻو، ھڪ اھڙي سماجي شخصيت جو مالڪ ھو، جنھن جو ھو پاڻ ئي مثال ھو. فقير بشير احمد لغاري ولد فقير حاجي عبدالله لغاري ۰۴ فيبروري ۱۹۴۵ع تي جنم ورتو. سندن ڳوٺ ۾ ۱۹۳۶ع کان اسڪول قائم هيو، جنهن ۾ فقير بشير پرائمري تعليم حاصل ڪئي. پرائمري پاس ڪري ٽائون ڪاميٽي هاءِ اسڪول ڊگهڙي ۾ ميٽرڪ ڪيائين.  ڊگري ڪاليج ٽنڊوجان محمد ۾ پهرين انٽر آرٽ ڪئي، پوءِ بي.اي آنرس ۱۹۷۰ع ۾ ڪئي. ۱۹۷۲ – ۱۹۷۱ع دوران سنڌ يونيورسٽي ۾ ايم. اي. انٽرنيشنل رليشنس (بين الاقوامي تعلقات) لاءِ داخلا ورتي.  ۱۹۷۵ – ۱۹۷۴ع ۾ ايم اي ڪئي. ايم اي دوران توڙي ڪاليج ۾، ڪڏهن ڪڏهن تقريري مقابلا ٿيندا هئا، ته انهن ۾ وڌي چڙهي حصو ورتو. فقير بشير احمد لغاري کان ڊگهڙي ۾ ڳچ عرصي تائين ليڪچر ڏياريا ويا. ”ضلعي ٿرپاڪر جون بلوچ قومون“ سندس پهريون تحقيقي مقالو آهي، جيڪو هن پنهنجي ايم اي سينئر طور جمع ڪرايو هو. سندس ڳوٺ ۾ ”فقير بشير احمد لائبرري“ آهي، جنهن جو باقائدا افتتاح ڇٽ ڌڻي پير سائين پاڳاري سيد سڪندر شاهه، شاهه مردان، شاهه ثاني ۱۹۶۰ع ۾ ڪيو هو. هن لائبرري ۾ ڪجهه قلمي نسخا، فارسي جا ناياب ڪتاب، ابوالحسن سنڌي جا ڪجهه ڪتاب، انسائڪلوپيڊيا برٽينڪا جو ذري گهٽ اڻ لڀ مڪمل ايڊيشن به پيل هو، جنهن کي حاصل ڪرڻ لاءِ ايشين فائونڊيشن، ڪائونسليٽ جنرل برطانيه، ڪراچي لاءِسنڌ يونيورسٽي مان ڊاڪٽر ٻُٽ صاحب به حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها انسائڪلوپيڊيا هاڻي مڪمل نه سهي، پر اڃا تائين هن لائبرري ۾ ۴۴ جلدن موجود آهن، صرف هڪ جلد وڃائجي ويو آهي. جيڪو لڳي ٿو ڪو کڻي ويو، پر واپس نه ڪيائين. ميرپورخاص ۾ ڪانفرنس ٿي، جنهن ۾ هن ”ٿرپارڪر جو تعارف“ مقالو پڙهيو، جيڪو ”اُٺا مينهن ملير“ ڪتاب ۾ شروعاتي مضمون طور شايع ٿيو. ٿر ۾ پاڻي پهچائڻ لاءِ ڪنري مان پاڻي جي پائپ لائين وڇائڻ واري افتتاحي تقريب ۾ به فقير مقالو پڙهيو. ٿر ۾ ”مارئي سيمينار“ دوران عمر مارئي تي مقالو پڙهيو. هي سيمينار مٺي ۾ ٽي ڏينهن جاري رهيو هو. گرهوڙ شريف جي عرس جي موقعي تي ميرپورخاص ۾ منعقد ٿيل علمي ۽ ادبي تقريب دوران ميڊم مهتاب اڪبر راشدي جي صدارت ۾ ٿيل سيمينار ۾ پڻ مقالو پڙهيو. هونئن ته هن وقت تائين سندس ڪيترائي مضمون شايع ٿيا آهن، پر حضرت وارث شاهه جو پنجابي ۾ ڇپيل شعري مجموعو به سرائڪي ۾ ترجمو ڪيو آهي. جنهن لاءِ مختلف ادارن ۽ شخصيتن شايع ڪرائڻ جي ڳالهه به ڪئي، پر اڃا شايع نه ٿي سگهيو آهي. جڏهن ته ”پراڻ“ تي ۵۰۰_۶۰۰ صفحن تي مشتمل مواد لکيو پيو آهي، جنهن ۾ ميرپورخاص کان علي بندر تائين سفر ڪرڻ دوران، ماڻهن سان ملندي، گڏ ڪيل معلومات سهيڙيل آهي. ان کان علاوه، ۲۰_۲۵ مضمون ترتيب ڏئي، انهن کي هڪ ڪتاب جي صورت ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. اميد ته جلد ڇپجي اچي ويندو. ٽماهي مهراڻ، نئين زندگي، پيغام، سچ ڊائجيسٽ، ملتان مان اردو ۾ نڪرندڙ رسالي بلوچي دنيا، ڪوئٽه مان نوڪي دور (يعني جديد دور)، اردو رسالي ماهه نُو، طارق اشرف واري رسالي سهڻي ۾ به مضمون شايع ٿيل آهن. لڳ ڀڳ سڀني سنڌي ۽ اردو اخبارن ۾ مضمون ڇپيا آهن. چند علامتي ڪهاڻيون به لکيون، جيڪي ڇپيون. سفر ججها ڪيا، ۽ ٿر جا ٻه ٽي سفر ناما لکيا، جن مان”واري سندو ڪوٽ“ ۽ ”مُهاڙون ملير ڏي“ يادگار ۽ معلوماتي سفرناما آهن. خانگي اردو ٽي وي چينل پاران ٿر جي قلعي تي پروگرام رڪارڊ ڪندي سندس موقف ورتو ويو. سُر رپ، سُر بروو، ۽ پراڻ تي پڻ سنڌي پرائيويٽ ٽي وي چينل سندس موقف رڪارڊ ڪري هلايا. فقير بشير احمد لغاري جي ڪھڙي ڪھڙي ڳالھه لکجي؟  بشير جي حوصلي، همٿ ۽ ڪوشش سان، ڳوٺ لاءِ پڪو رستو، بجلي، واٽر سپلاءِ، گورنمينٽ بوائز پرائمري / مڊل اسڪول، گورنمينٽ گرلس پرائمري/ مڊل اسڪول، ڳوٺاڻو صحت جو مرڪز (بيسڪ هيلٿ يونٽ)، جانورن جي اسپتال (وٽرنري ڊسپينسري)، پوسٽ آفيس، مسافر خانو، مختلف سرڪاري پروگرامس تحت منظور ٿيا. انهن سمورين بلڊنگس وغيره لاءِ ٽوٽل ۳۲ ايڪڙ آباد زرعي زمين مفت عطئي طور ڏني. انهن سڀني سهوليتن مان نه رڳو هنن جو ڳوٺ، پر آس پاس جا رهواسي به فيض حاصل ڪري رهيا آهن. سندس هاري، جيڪي مينگهواڙ آهن، انهن کي ذاتي زمين ۾ ڳوٺ ۽ اسڪول قائم ڪرائي ڏنو آهي. اتي جا ۸ مينگهواڙ ماسڪو تربيت حاصل ڪرڻ ويا فقير بشير احمد لغاري جي ڪردار مان سکجي. سندس وڇوڙي تي ڏکويل سان ڏک جي اظھار ۾ لکيل ھي ٻه اکر قبول پون. ”پورب منھنجو پنڌ“ ڪتاب جو انتظار رھندو.

خليل مورياڻي نسيم بخاري سنڌ جو ناميارو اديب، محقق ۽ مرتب شڪارپور جو عاشق خليل مورياڻي اڄ صبح پنهنجي گهر مورياڻي محلا شڪارپور ۾ ۷۰ سال ۽ ڪجھ مهينن جي ڄمار ۾ وفات ڪري ويو آهي خليل مورياڻي شڪارپور هسٽاريڪل سوسائٽيءَ جو باني ۽ روح روان هو سندس ترتيب ڏنل ڪتابن ۾ شڪارپور سونهن جو شهر، شڪارپور تاريخ ۽ تحقيق، ڳالهيون نعمت ڀاءُ جون، ڀڳت ڪنورام ۽ موئن جو دڙو شامل آهن شهيد قيوم منگي بابت ڪتاب ڪمپوز ٿي چڪو آهي. خليل مورياڻي انڊيا جي مشهور سنڌي رسالي ''رچنا'' جي خصوصي نمبر ثميرا زرين جو ايڊيٽر به رهي چڪو آهي پاڻ شڪارپور جي شخصيتن جي حوالي سان توڙي شڪارپور بابت ڪيترائي سيمينار به ڪرايائين خليل مورياڻيءَ بابت سنڌ جي نامياري صحافي، ناولسٽ، ڪهاڻيڪار، شاعر ۽ سنڌيڪار مرحوم آغا سليم چيو هو ته اوهان کي جيڪڏهن شڪارپور سان ملڻو آهي ته اوهان خليل مورياڻيءَ سان ملو. ڪجھ وقت اڳ خليل مورياڻي پنهنجي ڪراچيءَ کان آيل هڪ دوست کي شاهي باغ گهمائڻ ويو هو ته شاهي باغ جي مک دروازي تي ٿاٻڙجڻ سبب ڪري پيو هو جنهن ڪري ڄنگھ ڀڄي پئي هئي پاڻ ڪيتري ئي عرصي کان شگر جو مريض به هو خليل مورياڻي پنهنجي زندگيءَ مان مطمئن هو هن سڄي زندگي شادي نه ڪئي کيس اڪيلائيءَ سان پيار هو. سنڌي ادبي سنگت شاخ شڪارپور جي سيڪريٽري سجاد مهر پاران خليل مورياڻيءَ جي اوچتي وڇوڙي تي ۳ ڏينهن سوڳ جو اعلان ڪيو ويو آهي. --- نامياري اديب خليل مورياڻي سوين آلين اکين ۽ سڏڪن سان سوڳوار ماحول ۾ مختيارڪاري قبرستان ۾ مٽيءَ ماءُ حوالي ڪيو ويو جنهن جي جنازي نماز مورياڻي پاڙي ۾ قاري نثار احمد منگي پڙهائي جنازي نماز ۾ سنڌ جي نامور اديبن اسرار علوي، اياز گل، ادل سومرو، ڊاڪٽر عامر عباس سومرو، بدر اڄڻ، ارشاد شيخ (آدرش)، ضياءُ شاھ، عديل مهر، نسيم بخاري، انور سومرو، سجاد مهر، لطف سيال، اسد مڱڻهار، زبير سومرو، حسام ميمڻ، حمير چانڊيو، سلمان سومرو سميت اڳوڻي وائيس چانسلر شيخ اياز يونيورسٽي لطف الله منگي جماعت اسلامي سنڌ جي نائب امير نظام الدين ميمڻ، عبدالحئي مورياڻي، فهد مورياڻي، ڪائونسلر عرفان مورياڻي،جسقم اڳواڻ عبدالسميع بلالي، پروفيسر بدر هڪڙو، ضلعي ڪائونسل ميمبر نادر شاھ، پروفيسر پرڪاش لعل، محمد حسين سومرو پرنسپل حرا اسڪول، پروفيسر آغا سمندر خان، پروفيسر عبدالباقي شيخ، جگن ناٿ لائبريريءَ جي لائبريرين فريد احمد شيخ، پريس ڪلب صدر حاجي رحيم بخش جمالي، زاهد نون، سلطان رند، سوڍو جي، صلاح الدين اوستو، جلال الدين اوستو ۽ ٻين شرڪت ڪئي. خليل مورياڻي منظور پرواز اسان جو پيارو دوست ۽ سنڌ جو مايه ناز اديب محقق سائين خليل مورياڻي اسان کان ھميشه لاء موڪلائي ويو. ساڻس آخري ملاقات ۽ ڪچھري ۱۴ نومبر خميس ڏينھن سائين ضياء شاھ سان گڏ ٿي. مگرسندس طرفان گروپ ڦوٽوء جي فرمائش پوري نه ٿي سگھي جو اسان ۾ ڦوٽو ڪڍڻ جو افعال ئي ڪونه ھيو۰مان وڏي عرصي کانپوء شايد ساڻس ئي آخري ملاقات لاء آيو ھوس جو پاڻ به فون تي بار بار ملاقات لاء ياد پئي ڪيائين شايد اسان کان جلد ئي موڪلائڻو ھيس. ملاقات دوران فزيوٿراپيءَ واري کي به ڪلاڪ دير سا اچڻ لاء چيائين. ھوھڪ ٻئي پياري دوست ارشاد ڪاغذي جي وڇوڙي کانپوءِ اڪيلو ٿي پيو ھو جيڪو کيس ھر وقت اچي سنڀاليندو ھو ۽ سندس لاء وڏو آٿت ھيو. خليل مورياڻي جو اوچتو وڇوڙو ھند سنڌ ۽ شڪارپور لاء ھڪ وڏو نقصان ۽ خال آھي جيڪو زندگيء ڀر ڀرجي نه سگھندو. خدا پاڪ کيس جنت ۾ جاء ڏيندو ۽ دوستن ۽ پوين کي صبر جي توفيق عطا ڪندو. آمين خليل مورياڻي شڪارپور جو اتهاس وحيدمحسن شڪارپور علم و ادب جي حوالي سان ڏيهان ڏيهه مشهور آهي ۽ اُن مٽيءَ جو ڪمال آهي جنهن پنهنجي خوشبو کي قائم رکيو آهي ۽ هڪ اهڙو تسلسل ڏنو آهي جنهن تي دنيا وارا رشڪ ڪندا رهن ٿا! جيئن سنڌي ٻوليءَ جي نامور ڪهاڻيڪار امر جليل هڪ تحرير ۾ لکيو آهي ته: ”آءٌ شڪارپور ۾ ڇو نه ڄميس“ بهر حال هن مٽيءَ جي محبت جا وڏا وڏا مثال ملن ٿا، جهڙي طرح سامي، غلام علي مسرور بدوي، شيخ اياز، نياز همايوني، ثميره زرين، نقش ناياب منگي، ڊاڪٽر عبدالخالق ”راز“ سومرو، آغا سليم، ڊاڪٽر انور فگار هڪڙو جن هن ئي مٽيءَ مان جنم ورتو. شڪارپور جي ڇا ڳالهه ڪجي ڪو دؤر هو جڏهن شهر جي چئني طرفن کان خوبصورت باغ هوندا هئا ۽ اُتي فطرت مرڪندي هئي، اهڙي ئي ماحول ۾ هدايت الله مورياڻي جي گهر ۱۸ جنوري ۱۹۴۹ع تي خليل مورياڻي جنم ورتو جنهن جو ڇٺيءَ جو نانءُ خليل الرحمان رکيو ويو اهو ڏينهن شڪارپور جي لاءِ ڀاڳن ڀريو ثابت ٿيو. خليل مورياڻي شروعاتي تعليم جماڻي هال پرائمري اسڪول شڪارپور مان حاصل ڪئي، مئٽرڪ ۱۹۶۵ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول شڪارپور مان حاصل ڪئي، انٽر ۱۹۶۷ع ۾ بي.اي ۱۹۶۹ع ۾ سي.اينڊ ايس ڊگري ڪاليج شڪارپور مان ڪئي. اُن کان پوءِ ايم.اي (پوليٽيڪل سائنس) ۱۹۷۲ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪئي ۽ ۱۹۷۳ع ڌاري سنڌ سرڪار جي فوڊ ڊپارٽمينٽ ۾ ملازمت اختيار ڪئي. جتان جنوري ۲۰۰۹ع ۾ ڊسٽرڪٽ ڪنٽرولر جي عهدي تان رٽائر ٿيو خليل مورياڻي کي مطالعي جو ذوق اسڪول واري دؤر کان ئي رهيو هن پڙهي پرجهي مضمون لکڻ جي شروعات ڪئي جيڪي مختلف اخبارن ۽ رسالن جي زينت بڻبا رهيا ۽ سندس دلچسپيءَ جا موضوع تاريخ ۽ سنڌي ادب رهيو آهي. هڪ ڳالهه جيڪا خليل مورياڻيءَ کي نمايان ڪري ٿي اُها اهم ڳالهه اها آهي ته هن شڪارپور جي تاريخ تي وڏو ڪم ڪيو آهي ۽ ٻه ڪتاب انهيءَ موضوع تي مرتب ڪيا آهن. اسان جڏهن خليل مورياڻيءَ سان ڪچهري ڪندا آهيون ته شڪارپور جي تاريخ جا ورق کلي پوندا آهن ۽ انهيءَ مهل خليل مورياڻي شڪارپور جو اتهاس لڳندو آهي ۽ سندس گفتگو ۽ چاشني هوندي آهي هڪ تسلسل هوندو آهي. اهڙو اتهاس ٻُڌي تاريخ کي پڙهڻ جو شوق پيدا ٿيندو آهي. خليل مورياڻي شڪارپور سان بي انتها پيار ڪندي تاريخ کي محفوظ ڪرڻ لاءِ پنهنجن اديب دوستن سان ملي ڪري ۱۹۸۴ع ڌاري شڪارپور هسٽاريڪل سوسائٽيءَ جو بنياد وڌو ۽ شڪارپور هسٽاريڪل سوسائٽي اڄ به قائم دائم آهي ۽ مان به اُن جو حصو آهيان ورڪر آهيان، ويجهڙ ۾ خليل مورياڻي جي جستجو سان مشاهير شڪارپور ڪانفرنسون ڪوٺايون ويون آهن جنهن سان پڻ شڪارپور جي تاريخ ۽ ادب کي روشناس ڪيو پيو وڃي سندس اها خدمت پڻ قابل داد آهي، خليل مورياڻي هڪ باذوق مرتب آهي ۽ پاڻ بنيادي طور تي مضمون نگار آهي جنهن پنهنجي ڪرت کي قائم رکيو آهي سندس هيٺيان ڪتاب شايع ٿي چڪا آهن. ۱. ”شڪارپور: سونهن جو شهر“ ۱۹۹۶ع ۲. ”شڪارپور: تاريخ ۽ تحقيق“ ۲۰۰۴ع، ۳. ”ڳالهيون نعمت ڀاءُ جون“ ۲۰۱۰ع ، ۴. ”موهن جو دڙو“ ۲۰۱۱ع ، ۵. ”سنڌ جو ڪنور ڀڳت رام“ ۲۰۱۴ع ۶. ”ساهت ۽ ڪلا جي - رچنا ثميره زرين نمبر“ انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي طرفان شايع ڪيو ويو آهي. خليل مورياڻي جا اڻ ڇپيل ڪتاب هن ريت آهن. ۱. ٿر ۾ ڪهڙا ٿاڪ: ٿر جو سفر نامو ۲. صدين جو سرجڻهار ۳. تاج صحرائي فن ۽ شخصيت ۴. سامي سهسين سج. خليل مورياڻي ۱۹۸۴ع ۾ سرهاڻ پبليڪيشن نالي اشاعتي ادارو ڪائم ڪري سنڌ جي ترقي پسند ليکڪ ڪهاڻيڪار گوبند پنجابيءَ جي ڪهاڻين جو مجموعو ”هوءَ موٽي آئي“ شايع ڪيو هو. خليل مورياڻيءَ جي سهيڙيل ڪتابن جو جڏهن مطالعو ڪجي ٿو ته انهيءَ مان هڪ ڳالهه عيان ٿئي ٿي ته سندس ترتيب ۽ چونڊ شاهڪار آهي ۽ هن جي تحريرن ۾ سنڌ؛ شڪارپور، سونهن ۽ تاريخ جا تجلا ڏئي ٿي. خليل مورياڻي اڄ صبح ۲۶ نومبر ۲۰۱۹ ع تي شڪارپور کي الوداع ڪندي پنهنجي گهر مورياڻي محلي ۾ اسان کان ھميشھ لاء وڇڙي ويو سندس وڇوڙي تي سڄي سنڌ جا اديب سوڳوار آهن. خلیل موریانی بھی نہیں رہے علی عابد سومرو میں جب بھی شکارپور جاتا تو لکھیدر گیٹ پرموجود ادیبوں ، شاعروں اور صحافیوں کے ملنے کی جنکشن اسٹیشن۔ انڈس ہوٹل پر چکر ضرور لگاتا ، جہاں پر آدرش، سلمان سومرو، ھمیر چانڈیو اورمحترم خلیل موریانی صاحب بھی اکثر ملا کرتے تھے۔ خلیل موریاںی سے ملاقات ہوتی تو شکارپور کی تاریخ کے کسی نہ کسی پہلو پربات ضرور ہوتی۔۔کبھی وہ شکارپور کے ادب پر کبھی شکاپورکے تعلیمی اداروں پر کبھی اس شہر کی خوبصورتی اور یہاں کے لوگوں کی خوش لباسی پر بات کرتے تو کبھی شاہی باغ اور شیخ ایاز اور ان کی شاعری میں آرائیوں کے ذکر پرمفصل گفتگو کرتے۔۔۔ خلیل موریانی تقسیم ہند سے پہلے کی شکارپور اور یہاں پر ہونے والے عالمی سطح کے کاروبار اور یہاں کے لوگوں کی خوشحال زندگی پر بڑی دیر تک بات کرتے ۔۔ شکارپور میں روایتی تانگہ سواری اور تانگہ بانوں کی خوش گپیوں پر بڑے ہی دلچسپ تبصرے اورسیرحاصل گفتگو کیا کرتے ۔۔۔ان کے منہ سے نکلی ہر بات مصدقہ اورعالمانہ ہوتی تھی ۔۔ خلیل موریانی شکارپور شہرکے چلتی پھرتی انسائکلو پیڈیا کی حیثیت رکھتے تھے ۔۔وہ جہاں پیرس دور کے شکارپور کی خوبصورتیاں بیان کرکے نہیں تھکتے تھے وہیں انہیں شکارپورشہر کے اصل شہریوں کی کراچی اوردیگر ممالک نقل مکانی پربھی بڑا افسوس رہتا تھا ۔۔ وہ کہتے تھے کہ قبائلی لوگوں کی شہرمیں دھڑا دھڑ آبادی جہاں شکارپور شہر کے موجودہ حالت کی ذمہ دار ہے ۔۔وہیں اس شہر کے اصل باسیوں کی اس سے بیوفائی کو اس سے بری الذمہ نہیں کر سکتے ۔۔ خلیل موریانی صاحب کا پہلے لکھیدر پر ہی واقع ماڈرن پرنٹنگ پریس مسکن ہوا کرتی تھی ۔۔جب غلام رسول میمن جو اس وقت اپنی پرنٹنگ پریس سے قربانی اخبار سمیت رسائل اور جرائد نکالا کرتے تھے ۔۔ شکارپور میں ماڈرن پرنٹنگ پریس بھی علمی ادبی لوگوں کے ملنے کا ایک اہم مقام ہوتا تھا ۔۔ مرحوم غلام رسول میمن کے بعد وہ پریس ان کے شاگرد وحید قریشی نے آباد رکھا تھا لیکن پھرانہوں نے بھی اپنا الگ رائل پرنٹنگ پریس کے نام سے الگ پریس قائم کرلیا ۔۔خلیل موریانی سے وحید قریشی کے پریس پر بھی ملاقاتیں ہوتی تھیں ۔۔ شہر میں ادبی کانفرنسز ہوں یا دیگر تقریبات خلیل موریانی ہر جگہ پہنچ جاتے اوراپنے ہونے کا احساس دلاتے۔۔ادبی سنگت کے ہفتہ وار کلاسز ہوں یا شعرا کے ساتھ شامیں۔۔ خلیل موریانی کسی بھی نشست میں غیر حاضر نہیں رہتے تھے۔ میں نے تو ان کو موسیقی کی محفلوں میں بے حد محظوظ ہوتے اور گلوکاروں کو داد دیتے ہوئے بھی دیکھا تھا ۔گویا وہ فنون لطیفہ کی ہر صنف سے بے انتہا محبت کرتے تھے ۔ وہ فنون لطیفہ سے محبت کرنے والا بندہ تھا ، اس لیے تو مزاجاً اتنا ماٹھا ،سنجیدہ اور ملنسار تھا ۔۔خلیل موریانی اپنے اندر ایک الگ دنیا آباد رکھے ہوئے تھے ۔۔ وہ دنیا تھی ان کے خوابوں کی ۔۔ ان کا خواب تھا کہ شکارپور پھر سے پیرس بن جائے۔۔۔یہ شہر پھر سے پڑھے لکھے لوگوں کا شہر ہوجائے ۔۔اس کی سڑکیں پھر سے گلاب کے پانی سی دھوئی جائیں ۔۔۔وہ آرائیں اچانک کہیں سے آجائیں جو شاہی باغ سے پھول توڑکر ٹوکریاں بھربھر کر شہر میں ہردروازے پر پھول پیش کیا کرتے تھے ۔۔ خلیل موریانی شکارپور شہر کی ادبی محفلیں پھر سے آباد دیکھنا چاہتے تھے ، وہ اس شہر کا پھر وہی اوج دیکھنا چاہتے تھے ۔۔لیکن موت نے ان کی یہ مہلت نہیں دی ۔۔اور اچانک ہی خبر آگئی کہ خلیل موریانی اب جہاں میں نہیں رہے ۔۔۔ ہاں خلیل موریانی اس دنیائے فانی میں نہیں رہے مگران کے خیال ان کے خواب یہیں کہیں موجود ہیں ۔۔۔وہ ہمارے ارد گرد ان خیالوں اور خوابوں کی صورت میں موجود ہیں۔۔ہمیں ان کے ان خیالوں اور خوابوں کو تکمیل تک پہنچانے کے لئے ان کے اس سفر کو آگے لیکر چلنا ہوگا ۔۔ہمیں شکارپور کو پھر سے محبتوں اور ادبی سرگرمیوں کا گہوارہ بنانا ہوگا ۔۔ہمیں آنیوالی نسلوں تک خلیل موریانی کا یہ پیغام پہنچانا ہوگا ۔۔۔ خليل مورياڻي سنڌ ۽ هند کان وڇڙي ويل پيارو ماڻهو نسيم بخاري سنڌ ۽ هنڌ کان هڪڙو پيارو اديب خليل مورياڻي هميشه هميشه لاءِ وڇڙي ويو آهي، جنهن جي وڇڙي وڃڻ جو درد سندس خاندان، پاڙي ۽ شهر تائين ئي محدود ناهي پر ان جو دائرو سنڌ ۽ هنڌ تائين پکڙيل آهي. ڇو ته خليل مورياڻي صاحب جو سنڌ ۽ هنڌ جي اديبن سان هڪ ئي وقت هڪ جيترو نه رڳو تعلق هوندو هو پر مسلسل رابطو ۽ واسطو به رهندو هو. خليل مورياڻي پاڻ ته هينئر اسٽورٽ گنج ٿاڻي جي حد اناج منڊيءَ جي سامهون واري قبرستان ۾ مدفون آهي پر هن جون ساروڻيون پنهنجي شهر ۽ پنهنجي ڌرتيءَ لاءِ جڳن تائين ڳائبيون رهبيون. هن سنڌ جي پراڻي تهذيب موهن جو دڙو جي حوالي سان يادگار مضمونن تي مشتمل هڪ لاجواب ڪتاب ترتيب ڏئي پڙهندڙن کي تاريخي معلومات فراهم ڪئي آهي. خليل مورياڻي صاحب سنڌ جي امر ڪردار ڀڳت ڪنور رام جي حوالي سان لکيل شاندار مضمونن کي سهيڙي ۽ ڪتابي صورت بخشي نئين نسل آڏو ڀڳت ڪنور رام جي عظمت اظهاري آهي. هن گوبند پنجابيءَ جي ڪهاڻين جو ڪتاب به ڇپرايو هو، جنهن جون ڪجھ ڪاپيون مون کي به سوکڙي ڪري ڏنيون هئائين. خليل مورياڻي صاحب شڪارپور هسٽاريڪل سوسائٽيءَ جو باني ۽ روح روان رهيو، سندس محنتن سان شڪارپور ۾ ادبي سازگار فضائون يقيني بڻيون. دراصل شڪارپور ورهاڱي کان اڳ ايڏو ادبي شوق ۽ ذوق سان ڀرپور رهيو آهي جو ڪوئي چاهي يا نه چاهي، ان ۾ ادبي رجحان پيدا ٿي وڃي ٿو. اهو ئي سبب آهي ته خليل مورياڻي صاحب به ادبي دنيا ۾ پنهنجو نانءُ پيدا ڪيو؛ نه رڳو نانءُ پيدا ڪيو پر گهڻو ڪجھ ڪري به ڏيکاريائين. سندس جنم ۱۸ جنوري ۱۹۴۹ع تي مورياڻي محلا شڪارپور ۾ هدايت الله مورياڻيءَ جي گهر ۾ ٿيو. هدايت الله مورياڻي پنهنجي دور جو معتبر اوستو هو. خليل مورياڻي جنهن گهر ۾ رهندو هو، اهو ننڍڙو ۽ خوبصورت گهر به سندس بابا جي هٿن سان تعمير ٿيل آهي. هي دل سان ماڻهن جا گهر ٺاهيندو هو، جيڪي اڄ به يادگار آهن. هدايت مورياڻي ماڻهن کي اجها آڇيا، خليل مورياڻي وري ماڻهن جي دلين ۾ ادبي احساس جاڳايو ۽ اهو محسوس ڪرايو ته خوراڪ صرف جسم کي نه کپندي آهي پر روح ۽ دل کي به اها درڪار هوندي آهي، جيڪا سٺي صحبت ۽ بهترين مطالعي سان ئي ممڪن هوندي آهي. خليل صاحب جو گهر نه رڳو شڪارپور جي اديبن آرٽسٽن ۽ محققن لاءِ ادبي مرڪز بڻيل هوندو هو پر سنڌ جو يا هنڌ جو ڪو به اديب شڪارپور ايندو هو ته اهو خليل مورياڻي صاحب جو مهمان بڻبو هو ۽ خليل صاحب نه رڳو سٺي ميزبان جا فرض سرانجام ڏيندو پر ٽوئرسٽ گائيڊ بڻجي کيس پنهنجي شهر جا تاريخي ماڳ مڪان به گهمائيندو هو. هو سنڌي ادبي سنگت جو ميمبر هو. ادبي تقريبن ۾ نه رڳو شريڪ ٿيندو هو پر انهن جي اهتمام ۾ به پنهنجي حصي جو ڪردار ادا ڪندو هو. خليل مورياڻي صاحب جي اها به خوبي هئي ته پنهنجي شهر کان ٻاهر ٻين ضلعن جي شهرن ۾ ادبي تقريبن ۾ پنهنجي شهر جي اديبن کي به پاڻ سان پنهنجي گاڏيءَ ۾ ساڻ وٺي ويندو هو. هن قرآن پاڪ جي تعليم پنهنجي مورياڻي پاڙي جي ۱۹۵۵ع ۾ عبدالمجيد مورياڻيءَ پاران قائم مدرسي مان قاري نثار احمد صاحب کان حاصل ڪئي. ان مدرسي ۾ علي محمد ڪاڪيپوٽو به ايندو هو، جيڪو جڏهن لاهور اورينٽل ڪاليج ۾ استاد هو ته لاڳيتو ٽي مهينا اردوءَ جي مشهور شاعر علامه اقبال کي فلسفو پڙهايو هئائين ۽ زندگيءَ جي پڇاڙڪي دور ۾ ساڳي مدرسي ۾ ٽي مهينا به گذاريا هئائين. خليل مورياڻيءَ جو ويجهو عزيز بشير مورياڻي سنڌي ٻوليءَ جو مشهور ڪهاڻيڪار ٿي گذريو آهي، جنهن جي ترجمن جا ڪتاب به عاليشان آهن. سندس ڪهاڻين جي مجموعن ۾ نيو فيلڊس پاران ڇپايل ڪتاب ۽ ايڇ آر احمد وارن پاران شايع ٿيل ”اجنبي“ سيني ۾ سانڍڻ جهڙو ڪتاب آهي. هن جو ٻيو به ڪيترو ئي مواد شايع ٿي چڪو آهي. خليل صاحب جي ويجهي مائٽ عبدالحئي مورياڻيءَ جو شڪارپور جي مسجدن جي حوالي سان تازو تحقيقي ڪتاب ڇپجي پڌرو ٿيو آهي. اهڙي خانداني ادبي پس منظر سان تعلق رکندڙ خليل مورياڻيءَ پرائمريءَ جا پنج درجا جماڻي هال اسڪول ۾ پڙهيا، کيس پهريون ۽ ٻيون درجو نامياري محقق ڊاڪٽر انور فگار هڪڙي جي والد محمد صديق هڪڙو پڙهايو. خليل مورياڻي صاحب محمد صديق هڪڙو جي آڱر پڪڙي پنهنجي گهر موٽندو هو. محمد صديق صاحب جي لاڏاڻي کان پوءِ به هن جو هٿ ڊاڪٽر انور فگار جي هٿَ ۾ رهيو ۽ ٻنهي جي  پاڻ ۾ محبت ۽ عقيدت مورياڻي صاحب جي آخري پساهن تائين برقرار رهي. خليل مورياڻي ميٽرڪ هاءِ اسڪول نمبر ون مان ڪئي. گريجوئيشن سي اينڊ ايس ڪاليج ۽ ايم اي پوليٽيڪل سائنس ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪئي. شڪارپور سي اينڊ ايس ڪاليج ۾ اسٽوڊنٽس يونين جي حوالي سان به متحرڪ رهيو. خوراڪ کاتي ۾ فوڊ انسپيڪٽر طور نوڪريءَ جو آغاز ڪيائين ۽ ڊسٽرڪٽ فوڊ ڪنٽرولر تائين ترقي ڪيائين. سندس شڪارپور سان بي انتها محبت هئي. اهو ئي سبب آهي جو پاڻ ناميارن ڪالمنگارن، محققن ۽ ليکڪن جو مواد سهيڙي نه رڳو شڪارپور ”سونهن جو شهر“ ڪتاب ڇپرايائين پر شڪارپور ”تاريخ ۽ تحقيق“ به پڙهندڙن جي هٿن تائين پهچايائين. ويجهڙ ۾ سنڌ ثقافت کاتي پاران شڪارپور بابت مضمونن تي مشتمل شايع ڪرايل مدد علي سنڌيءَ جي ڪتاب جي حوالي سان به خليل مورياڻي صاحب جو مدد علي سنڌيءَ سان وڏو سهڪار رهيو. هن جو ٿر سان وڏو لڳاءُ هو، ان ڪري ٿر بابت لکيل مضمون ۽ سفرناما سهيڙيا هئائين. هن ڇپائيءَ لاءِ هڪ اداري کي مواد به ڏنو هو پر ڪتاب ڇپجي نه سگهيو آهي. شڪارپور جي صوفي منش سياسي شخصيت قيوم منگيءَ بابت به مختلف وقتن تي شايع ٿيل مضمون گڏ ڪري ڪتابي صورت ۾ آڻڻ پئي چاهيائين. هن اهو مواد ڪمپوز به ڪرائي ڇڏيو هو، پر ان ڪتاب جي ڇپائي سندس حياتيءَ ۾ ٿي نه سگهي. هن شڪارپور جي شخصيتن بابت به هڪ ڪتاب مرتب ڪري ڇپائڻ پئي چاهيو ۽ مواد به گڏ ڪري ڇڏيو هئائين. شڪارپور شهر بابت به لکيل تحريرون ڪتابي صورت ۾ آڻڻ پئي گهريائين پر بي رحم موت کيس اها مهلت نه ڏني. عام طور تي ماڻهو مرڻ کان پوءِ رڳو چند ڏينهن تائين ئي ساريو ويندو آهي پر خليل مورياڻيءَ جون ادبي خدمتون کيس گهڻي وقت تائين زنده ۽ جاويد رکنديون. خليل مورياڻي جي جنازي ۾ رڳو شهر جا ماڻهو پلٽجي نه پهتا هئا پر جتي جتي به ۽ جنهن جنهن کي به ان جي لاڏاڻي جي خبر پئي هئي. اهو اتان هلي هن جي آخري ديدار پسڻ لاءِ پهتو هو. ماڻهن جي هن سان اها محبت اسان لاءِ اهو پيغام ڏئي وئي آهي ته اسان به پنهنجي زندگي اهڙي نموني سان گذاريون جو اسان پڄاڻان ڪو اسان کي محبت سان ياد ڪرڻ لڳي. خليل مورياڻي صاحب جو مون سان تمام گهڻو پنهنجائپ وارو تعلق هو. هن جي هر روز صبح جو جيئن اک کلندي هئي، تيئن هن جو آڱريون جيڪو پهريون نمبر ڊائل ڪنديون هيون سو منهنجو هوندو هو. هن منهنجي ڪتاب ”جاگيرداراڻي جبر هيٺ“ جو نه رڳو شاهڪار مهاڳ لکيو پر منهنجي اسرار تي منهنجي ايڊيٽرشپ هيٺ شايع ٿيندڙ ماهوار ”وک“ شڪارپور جي لاءِ هندستان جي سفرنامي لکڻ جي شروعات به ڪئي، جنهن جي پهرين قسط مون پنهنجي رسالي ۾ شايع به ڪئي هئي، ان کان پوءِ اڳتي لکي نه سگهيو. خليل مورياڻي صاحب کي شگر جي بيماري هئي پر کيس شگر ايتري تڪليف نه ڏني جيتري پريشاني سندس ڄنگھ ڀڃڻ جي ڪري ڏسڻي پئي. هو پنهنجي هڪ ڪراچيءَ مان آيل دوست کي شاهي باغ گهمائڻ ويو هو ته شاهي باغ جي مک دروازي وٽ پير ٿاٻڙجڻ وارو واقعو پيش آيو، جنهن کان پوءِ ڪيترائي ڏينهن پاڻ سکر جي حرا اسپتال ۾ داخل هئا. شڪارپور ۾ ڪافي عرصو پنهنجي گهر ۾ بستري تائين محدود رهيا. بعد ۾ صحت ۾ ڪافي بهتري آئي، شهر ۾ ٻاهر چڪر لڳائڻ لاءِ به نڪرندا هئا. هن جي گهر اڪثر ادبي دوستن جي اچ وڃ سندس آخري ڏينهن تائين برقرار رهي. ۲۶ نومبر جو سج جيئن ئي اڀريو ته اهو ننڊ ستل خليل مورياڻي صاحب لاءِ ابدي آرام جو اطلاع کڻي آيو. اهو اطلاع رڳو عام اطلاع نه هو پر ان اطلاع سبب ادبي، صحافتي ۽ شهري سڄاڻ حلقن جي هانءُ ۾ هٿ پيا هئا، دلين تي سوڳ جي موسم طاري ٿي وئي هئي. ڇو ته هاڻ خليل مورياڻي صاحب هن فاني دنيا مان هليو ويو هو. خليل مورياڻيءَ جي لاڏاڻي واري خبر جيئن ئي پهتي، تيئن ئي مورياڻي محلي ۾ سندس رهائشگاھ تي پرستارن جي اچ وڃ شروع ٿي وئي. هن جي جنازي کان تدفين تائين سندس برادريءَ جي ماڻهن کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ شهر جا ٻيا ماڻهو متحرڪ به ٺاهيا. مقصود ميراڻي هجي يا ميراڻي برادريءَ جا نوجوان، آزاد جوکيو هجي يا وقار سومرو، ڪنهن ڪنهن جي ڳالھ ڪجي، مورياڻي محلي کان نئين مقام تائين وارو پنڌ چڱو خاصو پنڌ آهي. ان سفر دوران ميت کي ڪنڌي ڏيندڙن جي محبت ڏسڻ وٽان هئي. هر ڪنهن ڪلهي ڪانڌي ٿيڻ جو اعزاز ماڻڻ پئي چاهيو. اها ايڏي وڏي عوامي محبت ۽ ادبي خراج هر ڪنهن جي حصي ۾ ناهي ايندو. مورياڻي صاحب جي تڏي کڻڻ کان نئين مقام تي سندس مزار تي اديبن پاران سيڪريٽري سنڌي ادبي سنگت شاخ شڪارپور سجاد مهر جي اڳواڻيءَ ۾ حاضري ۽ گلن جي چادر چاڙهي قل پڙهي دعا بخشڻ تائين هر لمحو پنهنجي اندر لطيف سرڪار جي ان بيت کي جيئاري رهيو هو ته، ماڻهو سڀ نه سهڻا پکي سڀ نه هنج ڪنهن ڪنهن ماڻهوءَ منجھ اچي بوءِ بهار جي خليل مورياڻيءَ جو موت اسان کي اهو احساس ڏياري ويو آهي ته مرڻو ته هر ڪنهن کي آهي پر موت کي جيڪڏهن مات ڏيڻي آهي ته زندگي ائين گذارجي جيئن خليل صاحب گهاري ويو آهي. خليل مورياڻي تعزيتي گڏجاڻي ۲۸ نومبر ۲۰۱۹ ع خميس ڏينهن سانجھ ڌاري نامياري اديب خليل مورياڻي جي مرتيي تي سنڌي ادبي سنگت شاخ ڪراچي جي گڏجاڻي آرٽس ڪائونسل ڪراچي ۾ گل رنگ جي آڳنڌ تي مظفر ميمڻ جي صدارت ۾ ٿي. گڏجاڻي جي ڪارروائي سيڪريٽري باري منگي ھلائي ان ڳالھائيندي چيو ته خليل مورياڻي سنڌ جو ڏاھو اديب ھو ان جون ادبي خدمتون قابل داد آهن ۽ خاص ڪري شڪارپور جي تاريخ تي جيڪي ھن ڪتاب مرتب ڪيا اھي ھن وقت اھي حوالي طور ڳڻجن ٿا ۽ ھو ترقي پسند اديب ھو سندس ڪاوشون بھترين ۽ شخصيت مثالي ھئي. وحيدمحسن پيپر پڙھندي چيو ته شڪارپور علم و ادب جي حوالي سان ڏيھان ڏيھ مشهور آهي انھيءَ مٽيءَ جو ڪمال آهي جنهن تي دنيا وارا رشڪ ڪندا رھن ٿا! خليل مورياڻي جي ھڪ مرتب طور چونڊ لاجواب ھوندي ھئي ان جا ڪتاب پنهنجي موضوع جي حوالي سان سھڻا ڪتاب آهن. پنج ڪتاب ۽ ماھوار رچنا جو خاص نمبر جنهن کي مرتب ڪيائين ”ساھت ۽ ڪلا جي رچنا ثميرا زرين نمبر“ قابل ذڪر آهن. شھيد قيوم منگي جي شخصيت تي ڪتاب ڪمپوز ٿيل موجود آهي ۽ چار ڪتاب اڻ ڇپيل موجود آهن - ادب ۽ شڪارپور جو عاشق ھو سندس گهر ۾ موجود خوبصورت لائبريري ان جي وابستگيء جو شاھڪار مثال آهي جنهن ۾ شڪارپور بابت سڀئي ڪتاب موجود آهن ۽ ان جي ڪتابن جي ڪليڪشن لاجواب آهي جنهن مان مون به ڪجهه استفادو ڪيو ھو، خليل مورياڻي منھنجن ويجهن دوستن مان ھو ڇا ته شخص ھو جڏهن اسان علمي ادبي ڪچھري ڪندا ھئاسين ته ڪلاڪن جا ڪلاڪ گذري ويندا ھئا ان جو حافظو آخر تائين قائم رهيو ۽ مطالعي جي ڪرت کي به قائم رکيو جنهن جو مثال ورلي ملي ٿو اڄ ان جي مرتيي تي اسان ڏک ۾ ويڙهيل آهيون، س ا س شاخ ڪراچي ان کي ٽربيوٽ ڏيندي گڏجاڻي ترتيب ڏني. عبدالواحد سومري چيو ته خليل مورياڻي تي جيڪو مضمون وحيدمحسن پڙھيو آهي ان جي ادبي خدمتن کي ڏسي اھا ڳالهه ذهن تي لھي اچي ٿي ته ان پنهنجي حياتي ۾ تمام گهڻو ادبي ڪم ڪيو ۽ دوستن جي رھنمائي به ڪئي جيڪا وڏي ڳالهه آهي تاريخ ۽ تھذيب تي سٺو ڪم ڪيو ان جو ڪتاب ”موھن جو دڙو“ به ھڪ مثال ملي ٿو - گڏجاڻي جي صدر مظفر ميمڻ ڳالھائيندي چيو ته سائين خليل مورياڻي جي شخصيت جي وڇوڙي سان گڏ سندس تعارف منهنجي سامهون آيو اھو اسان جي سماج جو وڏو الميو آهي ڪاش سندس حياتيء ۾ اسان سندس تعارف سان ھمڪنار ٿيون ھا، اھا خلش عمر ڀر تائين رھندي - ان جا شڪارپور جي تاريخ تي سھيڙيل ڪتاب پڙهڻ لاء ذھن ۾ خيال ڊوڙن ٿا ۽ رشڪ پيدا ٿئي ٿو. امين جويي ڳالھائيندي چيو ته خليل مورياڻي جي ڪتابن جو ذڪر ٻڌي مون کي پڙهڻ جو عشق جاڳي ٿو ۽ تحقيق تي ڪتاب ھونئن به منهنجي لاء اھم ھوندا آهن. ھن گڏجاڻي ۾ ڊاڪٽر جويريا شيخ، پرويز وسطڙي، اصغر علي، ڊاڪٽر محمد حسن ۽ سليم انور عباسي شرڪت ڪئي. (وحيدمحسن جي وال تان ۲۹ نومبر ۲۰۱۹ع) ڀيٽا پيش رستم ۾ شاعر ۽ محقق جي ياد ۾ تعزيتي گڏجاڻي  لکي غلام شاھ (ت ر) رستم ۾ سنڌي ادبي سنگت شاخ رستم پاران نامياري شاعر اديب محقق خليل مورياڻي جي ياد ۾ تعزيتي گڏجاڻي ڪوٺائي وئي، گڏجاڻي جي صدارت وقتي صدر فدا حسين سمون ڪئي، ان موقعي تي يونٽ سيڪريٽري گوهرسنڌي ڪارروائي هلائي، جنهن ۾ غني غمدل، سارنگ لطيف، ميان سعيد سومرو، حاجي عبدالحق سومرو، گوهرسنڌي، عرفان دانش، سهيل سومرو ۽ ٻين ادبي دوست خليل سائين جي زندگي تي روشني وڌي، وقتي صدر فداسمون، گوهر سنڌي ڳالهائيندي چيو ته خليل مورياڻي اسان جو سرمايو هو، هو هڪ بااخلاق شخص هو، جنهن جي اوچتي وڇوڙي جيءَ جهوري وڌو آهي، غني غمدل خليل مورياڻي جي ياد ۾ شاعري ٻڌائي ۽ چيو ته خليل سائين جي وڇوڙي تي ساري سنڌ ڏکاري آهي، خليل مورياڻي جو خال ڀرجڻ مشڪل آهي. آخر ۾ خليل مورياڻي جي مغفرت جي لاء دعا گهري وئي. خليل مورياڻي ھڪ ليکڪ، محقق ۽ تاريخدان فقير محمد سنڌي سنڌ جي مهان ڪوي شيخ اياز جي جنم ڀوميءَ جي هڪ لاثاني وارث ۽ سنڌي ادب ۽ ٻولي جي عاشق، ناليواري ليکڪ، محقق ۽ تاريخدان خليل مورياڻيءَ زندگيءَ جون ۷۰ بهارن پوريون ڪري، سنڌ ۽ ادب کان هميشه لاءِ موڪلاڻي ڪئي آهي. خليل مورياڻي، سنڌي ادب جو برجستو نالو رهيو آهي. سندس اصل نالو خليل الرحمان ولد هدايت الله مورياڻي آهي. هن ۱۸ جنوري ۱۹۴۹ع تي شڪارپور ۾ جنم ورتو. شروعاتي تعليم جماڻي هال پرائمري اسڪول شڪارپور مان ورتائين. ڪنهن ڄاتو ٿي ته اهو ننڍو ٻالڪ، سڀاڻي هڪ جاکوڙي فرد ثابت ٿيندو. خليل مورياڻيءَ جو شعور آهستي آهستي تعليم جي طرف وکون کڻندو رهيو. سال ۱۹۶۵ع ۾، گورنمينٽ هاءِ اسڪول شڪارپور مان مئٽرڪ ڪيائين. سال ۱۹۶۹ع ڌاري، سي اينڊ ايس ڪاليج شڪارپور مان بي اي ڪري، پوءِ سنڌ يونيورسٽيءَ مان ۱۹۷۲ع ۾ ايم اي (پوليٽيڪل سائنس) ۾ ڪيائين. خليل مورياڻي اسڪول جي دور کان نثر ۾ سھڻي اسلوب کي ڄاڻي ورتو هو. خليل مورياڻي، ٽئين اک جي سوجهري سان ڪيترا ئي مضمون لکي، مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ شايع ڪرايا. سندس سوچ جو محور ۽ دلچسپي جا موضوع، تاريخ ۽ سنڌي ادب رهيا. ڇو جو محقق، انساني غور ۽ فڪر، دلي امنگن جا ترجمان ئي رهن ٿا. خليل مورياڻيءَ کي ۱۹۷۳ع تي فوڊ کاتي ۾ ملازمت جو موقعو ملي ويو. جنوري ۲۰۰۹ع ۾ ڊسٽرڪٽ فوڊ ڪنٽرولر جي عهدي تان رٽائر ٿيو. ۱۹۸۴ع کان شڪارپور هسٽاريڪل سوسائٽيءَ لاءِ پنهنجون خدمتون سر انجام ڏنائين. ادب، نالو آهي انسان لاءِ انسان کي تلاش ڪرڻ جو. ادب فن آهي، جنھن جو موضوع زندگي آهي. اهڙن ئي موضوعن کي خليل مورياڻيءَ جهڙا انسان دوست ئي تلاش ڪندا آهن. ۲ مئي ۱۹۸۵ع ۾ شڪارپور سيمينار منعقد ڪرڻ ۾ سندس ڪردار ساراهه جوڳو هو. ڪماري دُرو گرسهاڻي جي چوڻ مطابق ته “هر قوم کي پنھنجي ٻولي ۽ ادب تي فخر هوندو آهي، مون کي پنهنجي قوم، ٻوليءَ ۽ ادب تي فخر آهي. جڏهن مان سنڌين جي ساراهه ٻڌندي آهيان ته منهنجي واتان بي اختيار نڪري ويندو آهي ته مون کي ناز آهي ته مان سنڌياڻي آهيان”. خليل مورياڻي به سڄي زندگي ان سوچ تي عمل ڪيو. خليل مورياڻي جي ڇپيل ڪتابن ۾ هيٺيان ڪتاب اچي وڃن ٿا: شڪارپور سونهن جو شهر، ۱۹۹۶ع، شڪارپور، تاريخ ۽ تحقيق، ۲۰۰۴ع، ڳالهيون نعمت ڀاءُ جون، نعمت الله ڀٽو جي ياد ۾ لکيل مضمون ۲۰۱۰ع ۽ موهن جو دڙو ۲۰۱۱ع شامل آهن، جيڪي يقينن سنڌي ادب جو اثاثو آهن ۽ رهندا. فنڪار جي ميراث، ڇڏيل سندس فن ۽ فڪر آهي، جيڪو تاريخ ۾ امر رهڻو آهي. خليل مورياڻي ۱۹۸۴ع ۾ سرهاڻ پبلڪيشن قائم ڪري، سنڌ جي ترقي پسند ليکڪ ۽ ڪهاڻيڪارن جا ڪتاب ڇپرايا. ۲۶ نومبر ۲۰۱۹ع تي سنڌ جو ڏاهو ڏات ڌڻي زندگيءَ جا خوبصورت لمحا ڇڏي، مختيارڪاري واري قبرستان شڪارپور ۾ هميشه لاءِ آرامي ٿيو آهي. ٻرياسون ته ٻه پل، پر اجھامڻ کان اڳ، هزارن چراغن کي ٻاري ڇڏيوسين. تعزيتي ميڙاڪو شڪارپور جي عاشق، نامياري اديب سائين خليل مورياڻيءَ جي ياد ۾ *نامور اديب مرحوم خليل مورياڻيءَ جي ياد ۾ سنڌي ادبي سنگت شاخ شڪارپور پاران جگن ناٿ لائبريريءَ ۾ منعقد تعزيتي ميڙاڪي کي خطاب ڪندي نامور اديب اسرار احمد علوي چيو آهي ته خليل شڪارپور جو عاشق ۽ اندر جو اجرو انسان هو هن نه ته ڪڏهن ڪنهن کي تڪليف ڏني نه ئي ڪنهن جي گلا ڪئي هو ماڻهن کي منهن تي سچ چئي ڏيندو هو.* *خليل مورياڻيءَ جي ويجهي مائٽ ۽ شڪارپور جي مسجدن ۽ عيد گاهن جي حوالي سان تحقيقي ڪتاب لکندڙ عبدالحئي مورياڻي چيو آهي ته خليل مورياڻي نه رڳو ادبي پر مذهبي خدمتون به ڪيون آهن هن ٻه ڀيرا عمرا ڪيا سکر، گهوٽڪي ۽ شڪارپور ۾ مسجدون به جوڙايون.* *خليل مورياڻي جي ڀاڻيجي فهد مورياڻي چيو ته خليل مورياڻي شڪارپور بابت انگريزيءَ ۾ لکيل ۽ ڇپيل مواد سهيڙي ڪتاب ڪمپوز ڪرايو هو جيڪو جلد شايع ڪرائبو.* *نامياري صحافي ۽ ايڊيٽر عبدالحميد منگي جو چوڻ هو ته مورياڻي صاحب جيترو باشعور هو اوترو ئي بهترين انسان به هو خليل صاحب جسماني طرح جدا ٿيو آهي پر ان جو پورهيو اسان وٽ موجود آهي.* *سيڪريٽري سنڌي ادبي سنگت ۽ جديد غزل جي شاعر سجاد مهر چيو ته خليل مورياڻي پنهنجي زندگيءَ مان مطمئن ۽ اڪيلائيءَ سان پيار ڪندڙ انسان هو.* *ڪالمسٽ نسيم بُخاري چيو ته خليل مورياڻي سٺو نثر نويس به هو هن جي ''جاگيرداراڻي جبر هيٺ'' ڪتاب جي لکيل مهاڳ تي اديب ريس ڪندا آهن هن هندستاني سفرنامو به لکڻ پئي چاهيو ۽ ان حوالي سان ابتدائي تحرير نه رقم ڪئي هئائين.* *ڪالمسٽ ممتاز منگي چيو ته دنيا جي وڏن اديبن جيان خليل مورياڻيءَ پڄاڻان ان جو ذاتي گهر ميوزيم ۾ تبديل ٿيڻ گهرجي جيڪڏهن اهو ممڪن نه هجي ته سندس ذاتي لائبريريءَ جا ڪتاب جگن ناٿ لائبريريءَ ۾ رکي هڪ ڪارنر قائم ڪيو وڃي.* *ڪالمسٽ عديل مهر چيو ته خليل مورياڻي شڪارپور جو تعارف قلمي انداز ۾ ڪرائي وڏو ڪم ڪيو آهي خليل جو جسم ڀل قبر ۾ لهي ويو هجي پر خليل خود پاڻ اسان جي روح ۽ دل ۾ لهي ويو آهي.* *شاعر حسام ميمڻ چيو ته خليل صاحب جو تحقيقي ڪم ته گهڻو ڪيل آهي پر تخليقي ڪم گهٽ ٿيو آهي.* *پروفيسر خالد ويسر چيو ته تحقيق به هڪ قسم جي تخليق ئي هوندي آهي خليل مورياڻي تعلقات رڳو رکڻ نه ڄاڻيندو هو پر اهي نڀائڻ جو آرٽ به رکندو هو.* *پروفيسر شريف شاد چيو ته هاڻ شڪارپور جون شامون ۽ ميلا خليل کان سواءِ خالي خالي ۽ اڪيلا ٿي ويا آهن خليل جو چؤياريون هاڻ ساروڻين ۾ بدلجي ويون آه (نسيم بخاريءَ جي فيسبڪ وال تان کنيل) خليل مورياڻي شڪارپور جو اتهاس - پھرين سار وحيدمحسن   شڪارپور علم و ادب جي حوالي سان ڏيهان ڏيهه مشهور آهي ۽ اُن مٽيءَ جو ڪمال آهي جنهن پنهنجي خوشبو کي قائم رکيو  آهي ۽ هڪ اهڙو تسلسل ڏنو آهي جنهن تي دنيا وارا رشڪ ڪندا رهن ٿا! جيئن سنڌي ٻوليءَ جي نامور ڪهاڻيڪار امر جليل هڪ تحرير ۾ لکيو آهي ته: “آءٌ شڪارپور ۾ ڇو نه ڄميس” بهرحال هن مٽيءَ جي محبت جا وڏا وڏا مثال ملن ٿا، جهڙي طرح سامي، غلام علي مسرور بدوي، شيخ اياز، نياز همايوني، ثميره زرين، نقش ناياب منگي، ڊاڪٽر عبدالخالق “راز” سومرو، آغا سليم، ڊاڪٽر انور فگار هڪڙو جن هن ئي مٽيءَ مان جنم ورتو. شڪارپور جي ڇا ڳالهه ڪجي ڪو دؤر هو جڏهن شهر جي چئني طرفن کان خوبصورت باغ هوندا هئا ۽ اُتي فطرت مرڪندي هئي، اهڙي ئي ماحول ۾ هدايت الله مورياڻي جي گهر ۱۸ جنوري ۱۹۴۹ع تي خليل مورياڻي جنم ورتو جنهن جو ڇٺيءَ جو نانءُ خليل الرحمان رکيو ويو اهو ڏينهن شڪارپور جي لاءِ ڀاڳن ڀريو ثابت ٿيو. خليل مورياڻي شروعاتي تعليم جماڻي هال پرائمري اسڪول شڪارپور مان حاصل ڪئي، مئٽرڪ ۱۹۶۵ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول شڪارپور مان حاصل ڪئي، انٽر ۱۹۶۷ع ۾ بي اي ۱۹۶۹ع ۾ سي اينڊ ايس ڊگري ڪاليج شڪارپور مان ڪئي. اُن کان پوءِ ايم اي (پوليٽيڪل سائنس) ۱۹۷۲ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪئي ۽ ۱۹۷۳ع ڌاري سنڌ سرڪار جي فوڊ ڊپارٽمينٽ ۾ ملازمت اختيار ڪئي. جتان جنوري ۲۰۰۹ع ۾ ڊسٽرڪٽ ڪنٽرولر جي عهدي تان رٽائر ٿيو. خليل مورياڻي کي مطالعي جو ذوق اسڪول واري دؤر کان ئي رهيو هن پڙهي پرجهي مضمون لکڻ جي شروعات ڪئي جيڪي مختلف اخبارن ۽ رسالن جي زينت بڻبا رهيا ۽ سندس دلچسپيءَ جا موضوع تاريخ ۽ سنڌي ادب رهيو آهي. هڪ ڳالهه جيڪا خليل مورياڻيءَ کي نمايان ڪري ٿي اُها اهم ڳالهه اها آهي ته هن شڪارپور جي تاريخ تي وڏو ڪم ڪيو آهي ۽ ٻه ڪتاب انهيءَ موضوع تي مرتب ڪيا آهن. اسان جڏهن خليل مورياڻيءَ سان ڪچهري ڪندا آهيون ته شڪارپور جي تاريخ جا ورق کلي پوندا آهن ۽ انهيءَ مهل خليل مورياڻي شڪارپور جو اتهاس لڳندو آهي ۽ سندس گفتگو ۾ چاشني هوندي آهي هڪ تسلسل هوندو آهي. اهڙو اتهاس ٻُڌي تاريخ کي  پڙهڻ جو شوق پيدا ٿيندو آهي. خليل مورياڻي شڪارپور سان بي انتها پيار ڪندي تاريخ کي محفوظ ڪرڻ لاءِ پنهنجن اديب دوستن سان ملي ڪري ۱۹۸۴ع  ڌاري شڪارپور هسٽاريڪل سوسائٽيءَ جو بنياد وڌو ۽ شڪارپور هسٽاريڪل سوسائٽي اڄ به قائم دائم آهي ۽ مان به اُن جو حصو آهيان ورڪر آهيان، ويجهڙ ۾ خليل مورياڻي جي جستجو سان مشاهير شڪارپور ڪانفرنسون ڪوٺايون ويون  آهن جنهن سان پڻ شڪارپور جي تاريخ ۽ ادب کي روشناس ڪيو پيو وڃي سندس اها خدمت پڻ قابل داد آهي، خليل مورياڻي هڪ باذوق مرتب آهي ۽ پاڻ بنيادي طور تي مضمون نگار آهي جنهن پنهنجي ڪرت کي قائم رکيو  آهي سندس هيٺيان ڪتاب شايع ٿي چڪا آهن. ۱. “شڪارپور سونهن جو شهر” ۱۹۹۶ع  ۲. “شڪارپور – تاريخ ۽ تحقيق” ۲۰۰۴ع، ۳. “ڳالهيون نعمت ڀاءُ جون”  ۲۰۱۰ع،  ۴.  “موهن جو دڙو” ۲۰۱۱ع، ۵. “سنڌ جو ڪنور ڀڳت رام” ۲۰۱۴ع ۶. “ساهت ۽ ڪلا جي – رچنا ثميره زرين نمبر” انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي طرفان شايع ڪيو ويو آهي. خليل مورياڻي جا اڻ ڇپيل ڪتاب هن ريت آهن. ۱. ٿر ۾ ڪهڙ اٿاڪ – ٿر جو سفر نامو ۲. صدين جو سرجڻهار ۳. تاج صحرائي فن ۽ شخصيت ۴. سامي سهسين سج. ۵ - شھيد  قيوم  منگي  جي شخصيت تي ڪتاب ڪمپوز ٿيل آهي خليل مورياڻي ۱۹۸۴ع ۾ سرهاڻ پبليڪيشن نالي اشاعتي ادارو ڪائم ڪري سنڌ جي ترقي پسند ليکڪ ڪهاڻيڪار گوبند پنجابيءَ جي ڪهاڻين جو مجموعو “هوءَ موٽي آئي” شايع ڪيو هو. خليل مورياڻيء جي سهيڙيل ڪتابن جو جڏهن مطالعو ڪجي ٿو ته انهيءَ مان هڪ ڳالهه عيان ٿئي ٿي ته سندس ترتيب ۽ چونڊ شاهڪار آهي ۽ هن جي تحريرن ۾ سنڌ : شڪارپور، سونهن ۽ تاريخ جا تجلا ڏئي ٿي. خليل مورياڻي  ۲۶ نومبر  ۲۰۱۹ ع تي شڪارپور کي الوداع ڪندي پنهنجي گهر مورياڻي محلي ۾ اسان کان ھميشھ  لاء وڇڙي  ويو ھو اڄ ان جي پھرين  سار آهي سڀيئي دل گهريا دوست ان کي ياد ڪري رھيا آهن.   خليل مورياڻي نامور ليکڪ ۽ محقق خليل مورياڻيءَ جو پورو نالو خليل الرحمان ولد هدايت الله مورياڻي آهي. هن ۱۸ جنوري ۱۹۴۹ع تي شڪارپور ۾ جنم ورتو. شروعاتي تعليم جماڻي هال پرائمري اسڪول شڪارپور مان ورتائين. ۱۹۶۵ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول شڪارپور مان مئٽرڪ ڪيائين، ۱۹۶۹ع ڌاري سي اينڊ ايس ڪاليج شڪارپور مان بي. اي ڪري پوءِ سنڌ يونيورسٽيءَ مان ۱۹۷۲ع ۾ ايم اي (پوليٽيڪل سائنس) ۾ ڪيائين. ادبي مطالعي جو ذوق کيس اسڪول واري زماني کان ئي رهيو، ڪيترائي مضمون لکي مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ شايع ڪرايائين، سندس دلچسپيءَ جا موضوع تاريخ ۽ سنڌي ادب رهيا. ۱۹۷۳ع ڌاري هن سنڌ سرڪار جي فوڊ ڊپارٽمينٽ ۾ ملازمت اختيار ڪئي، جتان جنوري ۲۰۰۹ع ۾ ڊسٽرڪٽ فوڊ ڪنٽرولر جي عهدي تان رٽائر ٿيو. ۱۹۸۴ع ڌاري قائم ڪيل شڪارپور هسٽاريڪل سوسائٽيءَ جي باني ميمبرن مان هو. ۲ مئي ۱۹۸۵ع ۾ ’شڪارپور سيمينار‘ منعقد ڪرڻ ۾ سندس وڏو ڪردار رهيو. خليل مورياڻيءَ جي ڇپيل ڪتابن ۾ هيٺيان اچي وڃن ٿا: (۱) ’شڪارپور سونهن جو شهر‘ (۱۹۹۶ع) (۲) ’شڪارپور- تاريخ ۽ تحقيق‘ (۲۰۰۴ع) (۳) ’ڳالهيون نعمت ڀاءُ جون‘ (نعمت الله ڀُٽي جي ياد ۾ لکيل مضمون: ۲۰۱۰ع) (۴) موهن جو دڙو (۲۰۱۱ع). خليل مورياڻيءَ ۱۹۸۴ع ۾ سرهاڻ پبلڪيشن نالي اشاعتي ادارو قائم ڪري سنڌ جي ترقي پسند ليکڪ ۽ ڪهاڻيڪار گوبند پنجابيءَ جي ڪهاڻين جو مجموعو ’هوءَ موٽي آئي‘شايع ڪيو هو. اڄوڪي ڏينهن ۲۰۱۹ع تي سنڌ جو هي يگانو اديب اسان کان هميشه لاءِ وڇڙي ويو.   (انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا تان کنيل)   خَليل مورياڻي پِپَر ۾ پَرميشِوَر سجاد مھر اکين جي علاج کان ويندي روحَ جي رهنمائي ڪندڙ، فِتني ۽ فساد کان ناآشنا، رابيلن ۽ گلاب جي گلن سان ڌوپجندڙ، هن شهر شڪارپور جو هڪ اهڙو شخص جنهن جي اڳيان اوڌو داس جهڙي عظيم انسان کان ويندي سَرهينري هالينڊ، چيلا سنگهه سيتل داس ۽ شهيد الهه بخش سومري جهڙن جڳ مشهور انسانن جو حوالو تاريخ جي سونن ورقن مان سِج جي ڪِرڻن جيان ليئا پائي لنگهندو هُجي، اُن شهر سان اسان جي سائين خليل مورياڻيءَ جو نالو سلهاڙجڻ کانپوءِ سَچُ پُڇو ته ائين ٿو لڳي، جيئن دَلپت جهڙي دلير شاعر پنهنجي بي باڪ اظهار ۾ چيو هو ته: ”جي پِپَر ۾ پَرميشوَر تان ڪو ٻَٻر ۾ ٻيو، مُڙهَي ۽ مسجد ۾، روشنِ هڪ ڏيئو، دَلپت ڪيئن پَيو، خلل اچي هِن خلق ۾...“ پپر ۽ پرميشور وارو اهو شاعراڻو اظهار مون کي لڳو ته اهو شعر ڪيئي سال اڳ هُو، سائين خليل مورياڻيءَ جي شخصيت لاءِ لکي ويو هُجي، يا کڻي اتفاق وارو اهو اندازو جيڪو موجوده حالتن ۾ هڪ اهڙي شخص تي سئو سيڪڙو ٺهڪي ٿو اچي، جيڪو ويندي ويندي پنهنجي دل جي اڱڻ تي نمن جي ٻُورَ جهڙو ساءُ ۽ پنهنجي پَرَ ۾، پِپَر ۾ پرميشور پوکي ويو آهي. پوشاڪ ۽ پاٻوهَه جو پُختو، ٻُڪ ۾ دُعا جيان ڀريل هي دلبر ماڻهو، سَچُ ته رابطن جو راڻو هُيو. پکيءَ جهڙي اک رکندڙ هُجومن ۽ هُشمامن کان گهڻو اڳتي هيڪلائيءَ کي پسند ڪندڙ، مِٺيءَ ماٺ جو ماهرُ هي ماڻهو پنهنجي روحَ جي سحرا ۾ اڪيلو رَهڻ ئي پسند ڪندو هو. توڙي جو هُن جي دوستن جي ڊگهي فهرست آهي، هند کان سِنڌ تائين هِن جي چاهيندڙن ۽ پيار ڪندڙن جو وڏو انگ موجود آهي ۽ انهن سڀني رشتن کي نڀائڻ ۾ ڪمال حد جو ڏانءُ رکندڙ هي محبوبُ ماڻهو وقت جي وارن ۾ وڇوڙي جي ڦَڻي ڦيري، پَرَ هڻي الاهي پَري اُڏامي ته ويو آهي پر سندس ساروڻيون ۽ ڇڏي ويل احساس اڄ به اسان جي اکڙين ۾ واسو ڪري ويهي رهيا آهن. هي شخص مُحبت جو مُنڪر ته نه هيو پر عِشق جي ڄَڻُ ته انڪار مان اُڀري آيو هو. محبت جو مڪتب ويران ڪري ويندڙ هي وجود، ڪچهريون ڪندڙ ڪتابن جي وات ۾ اچرج وچان آڱريون وجهرائي ويو آهي، هِن جي محبت جو مَحور اهي سمورا سٿيل ڪتاب، خانن ۾ پنهنجي خراب قسمت تي ماتم ڪري رهيا آهن. انهن هٿن جي ڳولها ۾ آهن، جن هٿن سان هو الماڙين جي جنت ۾ پاڻ کي محفوظ هُجڻ جي بيعت ڪري ويٺا هئا. انهن ڪتابن جو والد وفات ڪري ويو آهي، سندس سوڳ ۾ وَرق وَرق مٿان سڪتو طاري آهي، پَنو پَنو پنهنجي مالڪ جي منهن موڙڻ تي اُداس حال آهي. مورياڻي محلي ۾ اَڏيل چاهت وارو اهو چئونرو ڄَڻُ ته ڪنهن سنسان مندرَ جو ڏيک ڏئي رهيو آهي، هَڙئي ڪتابن تي چڙهيل دَز چَئي رهي آهي ته سوڳ اسان سان گڏ اچي سُتو آهي. اکرُ اکرُ اوڇنگارون ڏئي روئي رهيو آهي، اولاد جڏهن پيءُ جي شفقت کان محروم ٿي ويندو آهي ته پوءِ مايوسي ولرن جي صورت وٺي اُڏامي ايندي آهي. سائين خليل مورياڻي انتهائي عجيب ماڻهو هو، مِٺو ٿيندو هو ته صفا ماکي لڳندو هو ۽ جي تکو ٿئي ته تلوار به نه پُڄيس. اڪثر ماٺيڻو رهندو هو، هُن جي مخالفت جو انگ صفا ٿورو ۽ سندس محبت ڪندڙن جا ڪٽڪ آهن. پکين کي پيار جي دامَ ۾ ڦاسائڻ جو فن خوب ڄاڻيندو هو. هر ڪنهن لاءِ دل ۾ دُعا جا داڻا هوندا هئس. هِن جي هُجري ۾ آيل همراهه هِن جو مداحُ ٿي موٽندو هو. سندس اکين جو آکيرو هَر پکيءَ لاءِ کليل رکندو هو، ڏيکاوَ کان ڏاڍو لنوائيندو هو، اسٽيج تي ويهڻ کان اڳواٽ مَنع ڪري هَٿ ٻڌي، هيٺ ويهڻ کي پَلو پائيندو هو. هِن جي قلندريءَ دل تي جڏهن ڪيف جي ڪيفيت طاري ٿيندي هُئي ته ملاقاتين جا سلسلا وڌائي ڇڏيندو هو، هُو خيالن جي خُدائيءَ جو اڪيلو وارث هو ۽ پنهنجي بي خوديءَ ۾ پنهنجن پيارن سان پيار جا واهُڙ وهائيندو. هَڙان وَڙان خرچ ڪري ڪيڪ گهرائي سنگت جون سالگراهون ملهائيندو هو، هُو ماڻهن جي مصيبت تي گهري نظر رکندڙ هُيو. ڪيلاش واديءَ جو وڻجارو اهو شخص پنهنجي شهر مٿان وَسڻ جي موسم هرگز نه هٽائيندو هو. ٻاهريون آيل ماڻهو هِن جي شهر اچي اطلاع ڪري ته قرب ۾ قالين جيان وڇائجي ويندو هو. دل جي دَستر خوان تي ڀانت ڀانت جي سَوادنِ سان پنهنجي سِر سنوارجي ويندو هو. اکين انتظار جي موسم ۾ خالي پينگهه تي لڏڻ سيکاري ڇڏيو هئس. پُڇڻ تي ٿڌو ساهُه ڀرڻ کانپوءِ هلڪي مُرڪ سان سوال کي لوڻ پاڻي ڪري ڇڏيندو هو، اڪيلائيءَ جي اُس هُن کي ڪڏهن به تڪليف نه ڏني، دونهون بڻجي سونهون ٿيڻ ڄاڻيندو هو. عاشق ته نه هو پر انداز سمورا عاشقانه هُئس. پنهنجي شهر جو ديوانو هو. مورُ ماڻهو هو، تنهن ڪري ٿَر بَر کوڙ پنڌ ڪيائين. هُن جي خيالن جي خوشبوءِ مان گُلن جا گنجَ پيدا ٿي پيا آهن. خاموشي هِن جي گهر جي ڪيئي سال مهمان ٿي ٽِڪي هُئي، اُجري جَهرڻي جهڙي آواز ۾ ڪال ڪري جڏهن چوندو هو ته ڪٿي آهيو؟ اچو ته گڏجي چانهه پيئون ۽ ڪي گهڙيون ڪچهري ڪيون ته ماڻهو پنهنجي نصيب تي سوچڻ ويهي رهندو هو. وڃڻ وقت ڀلي گهري ننڊ ۾ هُجي پر پيرن جي آهٽ ۽ دروازي جي چيڪٽ کان پوءِ ڪيرُ چَوي ته سائين سُتل آهي. اکيون مهٽي اُٿي مُرڪ سان آڌرڀاءُ ڪندو هو. توڙي جو دردُ اڪيلائيءَ جي چَپن تي چُميون رکي ويندو هُئس پر هِن مَن جي مومن ڪڏهن به مات نه مَڃي، هن جي دل جي ڪچي قلعي ۾ سارَ ساندهه حَملا ڪندي رهندي هئي پر ناسي نيڻن وارو هي البيلو شخص پنهنجو واڱڻائي وقت گذارڻ خوب ڄاڻندو هو. لفظن جا لشڪر پالي رکندو هو ۽ پُڇڻ تي ڏاڍو سنجيدگيءَ سان چوندو هو ته يار ڪجهه گذري آ ڪجهه گذري ويندي. پنهنجي طلسماتي شهر تي پيو سوچيندو ۽ ليکڪن کي گهرائي ان جا گهڙاوٽ ۽ بُنياد تي پيو قديمي شهر جا قصا کڻندو هو. شهر هُن لاءِ شهزاديءَ مِثل هو ۽ ان جو هر منظر مَڇيءَ جي لڙاٽيل اک منجهان ڏسي وٺندو هو. وڃڻ هارو منهنجو سُپرين کلندي کلندي اکين جي اسڪرين تان اڏامي ويو. هَر فرد کي فَهد سان مِلائي ڄَڻ ته پنهنجو جانشين ادبي ڇڏيل ڪم جي پورائي لاءِ ڇڏي ويو. ڏائڻ وقت کي گُل مَروڙڻ جي عادت ته اوائلي آهي پر هي اهڙي ويل وٺي ويو جيڪا ويل وَڃڻ جهڙي نه هُئي، هِن جي وڇوڙي تي گهايل هَوا نوحو ڳايو، مَن جي موتيي، مگري سورج مُکيءَ سوچيو، مور جي ٽهوڪي سان ڪونج الائي ڇو ڪُرايو، رومَ جون رنگين بَتيون ٻري، اُجهاميون، هُجومن اهو معجزو پنهنجي گناهگار اکين سان پَسيو. هڙئي خواهشون پيرانديءَ کان پاسو جهلينديون اچي سيرانديءَ کان سُتيون، ساهَه جي اُڏامڪ پکيءَ جڏهن پَرڙا ساهيا ته ڪمري ۾ ڪاغذن وَجهه وٺي اُڏامڻ جي ڪَئي، پر پوءِ سنجهي تائين سندس ڇاتيءَ جي سرحد تي چنبڙيا رهيا، ڀَر ۾ پيل ٽيليفون جي ڀڻڪي ماڻهن جي ميڙ کي ڄَڻيو، آواز ڏنائين ته وقت جو وڻجارو وڃي رهيو آهي. ڪمري ۾ ٽنگيل تصويرن ۾ سُس پُس پئجي وئي. اکين جي خيمي مان ٻه ڳوڙها گلن جي جنت ڇُهڻ ڪاڻ لهي آيا، دردُ مِٽيءَ تي نانگ جو پٽو پائي ويو. وقت جي چيچَ مان زندگي ڇڏائجڻ لڳي، ماڻهن جو مَحبوب رُسامو ڪري رهيو هو، اينٽڪ شيون ترتيب بدلائڻ لڳيون، ڪٻٽ ۽ ڪُرسيون خاموش ٿي ويون، صوفن ۽ شيشي جي ٽيبلن روئي ڏنو، ڀڙڪو کائي ڀتيون اورانگهي هڪڙو اُلڪو اڏامي ويو. گلن جو اجلاس ٿيو، مورياڻي محلي جي هوائن اوڇنگارون ڀريون، سمورو سامان سُڏڪي رهيو هو. فرش تي پيل مجسمي مٿان پاڻي هاريو ويو، نئون وڳو اوڍايو ويو، دُعائن لاءِ هٿ هوائن ۾ هليا ويا، اکين آلو ٿي پنهنجو ڪم ڪيو. نئين قبرستان تائين پيرن پنڌ ڪيو. ساميءَ جي سلامي ڀري وئي. ڌڱ ڌوڙ ۾ لَٽجي ويو، اسان اُڀي بيهي ڏٺوسين، مٽي، مٽيءَ سان وڃي سانتيڪي ٿي ته گل مٽيءَ جي بَدن تي چُميون ڏيڻ پهچي ويا...    (ڏھاڙي عبرت حيدرآباد ۾ ۲۷ جنوري ۲۰۲۲ع تي ڇپيل) خليل مورياڻي شڪارپور سان نينهن جو ناتو نڀائڻ وارو نرالو ڪردار. . . حسيب ناياب منگي سنڌي ٻولي جي عظيم شاعر شيخ اياز پنهنجي جنم ڀومي شڪارپور کي “هڪ ڪيفيت” قرار ڏنو هو، واقعي شڪارپور هڪ ڪيفيت جو نالو آهي. هي شهر صدين کان وٺي سنڌ جي سونهن ثابت ٿيو آهي. علم، ادب، فن، آرٽ، سياست، صحافت، سماجي خدمت ۽ ٻين ڪيترن ئي حوالن جي ڪري شڪارپور جو مٽ ملڻ مشڪل آهي. هن شهر جي سڻڀي مٽيءَ تي جن به هيرن جو جنم ٿيو آهي، سي پنهنجي پنهنجي حصي جو ڪم ڪندي لعل ثابت ٿيا آهن. فن ۽ آرٽ جي دنيا ۾ شڪارپوري ڪمال جو ڪم ڏيکاري ويا ۽ ساڳيو ئي جوش اڃان پڻ جاري آهي. سياست هجي يا سماجي خدمت اندر پڻ شڪارپور جا ماڻهو واقعي سنڌ اندر اڻ مٽ نقش ڇڏيندڙ ثابت ٿيا آهن. صحافت ۽ علم جون آڱريون جي روشن ٿيون ته شڪارپورين جي هٿ هيٺ! ساڳئي طرح ادب جي دنيا ۾ جهاتي پائي ڏسبي ته شڪارپور راڄ ڪندي نظر ايندي. سامي، پروفيسر جهامنداس ڀاٽيه، پروفيسر شيوارام ڦيرواڻي، فقير ميان غلام علي “مسرور”، پروفيسر لطف الله بدوي، شيخ اياز، هاسي ٻائي “نماڻو” فقير، بادام ناتوان، ثميره زرين، روشن آرا مغل، رشيده حجاب، آغا سليم، چنا شبير احمد ناز، ولي دائود پوٽو، تاج صحرائي، نورالدين سرڪي، شاهه محمد “ثاقب”، “نقش” ناياب منگي، غلام رسول ميمڻ، الهورايو طارق صديقي، پروفيسر اسرار احمد علوي، رئيس عبداللطيف ناپر، نظر محمد “بسمل”، بيدل مسرور بدوي ۽ ٻيا ڪيترائي عالم، اديب ۽ شاعر شڪارپور جي پيداوار آهن. اهڙن انمول هيرن جو ذڪر ڪندي مون کي شڪارپور سان پيار ڪندڙ ڪيترائي اهل علم ياد اچن ٿا. پروفيسر لطف الله بدوي شڪارپور متعلق گهڻا ئي سنڌي توڙي اردو ۾ مضمون توڙي مقالا لکيا. جيڪي تاريخ ۽ تحقيق جي راهه تي هلڻ وارن شاگردن لاءِ اڄ به ڪارائتا آهن. ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي به شڪارپور ۾ ڄمڻ ڪري هميشه شڪارپور متعلق ڄاڻ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. سووينئر ۽ ڪتاب ترتيب ڏنا، “شڪارپور جي ٻولي” جهڙو بهترين ڪتاب لکيائين. سائين حبيب الله ڀٽو مشهور استاد، اديب ۽ شاعر هو. پنهنجي شهر سان بي پناهه محبت ڪندو هو، سالن جا سال شهر جي حوالي سان مختلف رسالن ۽ اخبارن ۾ ڪيترائي مضمون لکيائين. روزاني هلال پاڪستان ڪراچي جي مختلف اشاعتن ۾ سندس جيڪي مضمون ڇپيا هئا، سي ڄڻ “شڪارپور خاص اشاعت” لڳندا هئا. ڇو جو اخبار جو سمورو صفحو سندس هڪ ئي تحرير ۽ شڪارپور جي تصويرن سان سينگاريل هوندو هو. ڊاڪٽر عبدالخالق “راز” به شڪارپور متعلق ڪافي مضمون ۽ مقالا لکيا. اهڙي ريت مرحوم “نقش” ناياب منگي، مرحوم غلام رسول ميمڻ ۽ مرحوم غلام مرتضيٰ ابڙي به شڪارپور سان بي پناهه محبت ڪئي، “نقش” ناياب منگيءَ شڪارپور جي حوالي سان ڪيترائي ليک لکيا ۽ ڌارين ٻولين مان سنڌيءَ ۾ ترجما ڪيا، غلام رسول ميمڻ ڪڏهن پبلشر ته ڪڏهن تنظيم جو اڳواڻ ثابت ٿي ڪتاب ۽ اخبارون شايع ڪيون ۽ ليڪچر يا پروگرام ترتيب ڏنا، ساڳئي طرح غلام مرتضيٰ ابڙي صحافي جي روپ ۾ شڪارپور جي نمائندگي ڪندي سرخرو ٿيو. سندن ئي همعصر ۽ صحبتي خليل مورياڻي به شڪارپور جو عاشق هو. خليل الرحمٰن مورياڻي شهرين وٽ گهڻو اڳ “چَاچا خليل” جي نالي سان مشهور هو، علم ادب دوست هجن يا ڪامورا ۽ سياستدان کيس چاچو ڪري ڪوٺيندا هئا. شهر جي ننڍڙن کيس “سائين” ڪري ڪوٺيو. منهنجي نگاهه ۾ هو “شڪارپور جو عاشق” هو. چاچا خليل مورياڻي نفيس طبيعت جو مالڪ، ڪاٺ، ڪپڙي ۽ ڪتاب جو شوقين، دوستن جو خيال رکڻ وارو، مطالعي جو پابند، سير سفر جو ڪوڏيو، سنجيده شخصيت جو مالڪ هو. پنهنجي لياقت ۽ حيثيت مطابق ڪم ڪري ڏيکارڻ جو پابند هو. پاڻ ظاهري طور تي ته اسان جي وچ ۾ ناهي پر هن جون يادون ۽ صلاحون اڄ به سڀ جي ذهن تي نقش ۽ سيني ۾ سانڊيل آهن. خليل مورياڻيءَ کي شڪارپور سان گهڻو پيار هو، شهر جي تاريخ ۽ ان سان وابسته موضوعن تي پاڻ گهڻو مواد گڏ ڪيو هيائين. ڪتاب، رسالا ۽ اخبارون وٺندي انهن مان “شڪارپور” تي ڇپيل مواد گڏ ڪرڻ جو کيس گهڻو چاهه هو. اهو چاهه ۽ خاص ڪري تاريخ ۾ دلچسپي وٺڻ جو رنگ کيس “نقش” ناياب منگيءَ جي صحبت ۾ رهندي چڙهيو هو، نه ته ان کان اڳ پاڻ ۽ توڙي سندس سنگت کي ناول، ڊائجسٽ ۽ سياسي ادب پڙهڻ ۾ دلچسپي هوندي هئي. شڪارپور تي تحقيق ڪرڻ ۽ نوان موضوع ڏئي سنڌ توڙي هند جي قلمڪارن کان مضمون ۽ مقالا لکرائڻ سندس خاص مشغلو بڻجي ويو هو. خليل مورياڻي، پنهنجي دوستن: غلام رسول ميمڻ، “نقش” ناياب منگي، نثار چنا، ڊاڪٽر ڪشور ڪمار ۽ گرڏنو گرل داس وغيره سان گڏجي ۱۹۸۴ع ۾ “شڪارپور ڊسٽرڪٽ هسٽاريڪل سوسائٽي” جو بنياد رکيو. نئين پليٽ فارم تان نوان موضوع متعارف ٿيا، ڪڏهن ليڪچر ته ڪڏهن ڪانفرنس جو اهتمام ڪرائڻ ۾ خليل مورياڻي پنهنجي دوستن جو ٻانهن ٻيلي ثابت ٿيو. ابتدائي طور تي ته “شڪارپور سيمينار” نالي هڪ سووينئر “نقش” ناياب منگيءَ کان ترتيب ڏياري سندس معاون ٿي ۱۹۸۵ع ۾ شايع ڪرايائين، ان کانپوءِ هڪ ڪتاب “شڪارپور صدين کان” ڊاڪٽر عبدالخالق “راز” سومري کان ترتيب ڏياري پهرين جنوري ۱۹۸۸ع تي شايع ڪرايائين، جنهن ۾ به منهنجو والد سندس ٻانهن ٻيلي هو. خليل مورياڻيءَ جو پنهنجي جنم ڀوميءَ سان اهو عشق وڌندو ويو، ان وچ ۾ هن “سرهاڻ پبليڪيشن” جو پايو وجهي سگهاري ڪهاڻيڪار ۽ شڪارپور ڄايي، هندستان جي نامور قلمڪار گوبند پنجابيءَ جي ڪهاڻين جو ڪتاب “هوءَ موٽي آئي” ڇپرائي پڌرو ڪيو هو. “شڪارپور سونهن جو شهر” ۽ “شڪارپور تاريخ ۽ تحقيق” جهڙا تحقيقي ڪتاب سهيڙي پاڻ شڪارپور سان محبت ڪرڻ جو چٽو ثبوت پيش ڪري ويو. خليل مورياڻي جا اهي ٻئي ڪتاب اڄ به تاريخ ۽ تحقيق سان دلچسپي رکڻ وارن لاءِ مددگار ثابت ٿين ٿا. شڪارپور تي انگريزي زبان ۾ ڪتاب آڻڻ جو پڻ کيس وڏو شوق هو، جيڪو افسوس جو پورو نه ڪري سگهيو، ان سلسلي ۾ پاڻ گهڻو مواد گڏ ڪيو هيائين، جيڪو هاڻي به منظر عام تي اچي سگهي ٿو. ساڳئي ڪوشش “شيخ اياز”، “قيوم منگي”، “سامي” ۽ “تاج صحرائي” متعلق پڻ ڪيائين، اخبارن ۽ رسالن ۾ ڇپيل ڪافي مواد گڏ ڪري، ڪتاب سهيڙي ويو پر ڇپجي ناهن سگهيا. “موهن جو دڙو”، “ثميره زرين رچنا خاص نمبر”، “ڀڳت ڪنوررام” ۽ “ڳالهيون نعمت ڀاءُ جون” سندس ڇپيل ڪتاب آهن. مون کي ياد آهي ته شڪارپور جي شخصيتن تي “مشاهير شڪارپور” جي نالي سان ڪجهه پروگرام ڪرايا هيائين، شڪارپور ۾ پهريون ڀيرو “صوفي ٻڍل فقير” جي حوالي سان شاندار ادبي ڪانفرنس ڪرائڻ جو سهرو به سندس سر تي رهيو، سڀني پروگرامن ۾ مون کي الڳ الڳ موضوعن تي مقالا لکڻ جي دعوت ڏنائين، مون سڀني پروگرامن ۾ نه صرف شرڪت ڪئي هئي پر پنهنجا لکيل تحقيقي مضمون ۽ مقالا پڻ پڙهيا هئا. شڪارپور چار سوءُ سالا جشن جي موقعي تي ثقافت کاتي پاران ڪرايل ڪانفرنس کي ڪامياب ڪرائڻ ۾ سندس هٿ رهيو. سنڌي ٻوليءَ جي اهميت کي اجاگر ڪرڻ جي لاءِ پمفليٽ لکي گهر گهر پهچائڻ واري عمل کان ڪجهه مضمون ۽ سفرنامو وغيره لکڻ تائين سندس تحريرون پسند ڪرڻ جهڙيون ۽ معلوماتي آهن. شڪارپور شهر جي سڌاري ۽ ترقيءَ لاءِ جيڪي رٿون ترتيب ڏنيون وينديون هيون ۽ سرڪاري سطع تي جيڪي پروگرام ٿيندا هئا تن مان گهڻن ۾ وس پڄندي وڃي پهچندو هو ۽ بنا اجوري پنهنجون صلاحون، مشورا ۽ قيمتي وقت “شڪارپور” جي لاءِ پيش ڪندو هو. گهڻن ئي شهر سڌارڪ ڪاميٽين جو حصو ٿي رهيو هو. گهڻن ئي شاعرن، اديبن، استادن، عالمن، صحافين ۽ ڪامورن سان گهرا ۽ گهريلو تعلقات عمر جي آخري وقت تائين قائم رکندو آيو. اها ڳالهه کلي عام چئي سگهجي ٿي ته شڪارپور جي حصي ۾ پروفيسر لطف الله بدوي، ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي ۽ حبيب الله ڀٽو جهڙا لائق پٽ نه اچن ها ته شڪارپور تي لکي ڪري عشق نڀائڻ واري روايت جنم نه وٺي ها. مرحوم غلام رسول ميمڻ، مرحوم “نقش” ناياب منگي ۽ مرحوم خليل مورياڻي شڪارپور سان محبت جي عيوض علم ۽ ادب جي سخا نه ڪن ها ته شڪارپور جي تاريخ تي ايترو ادبي ۽ تحقيقي ڪم ڪڏهن به نه ٿي سگهي ها ۽ هن شهر جي تاريخ جا ورق حقيقتن سان ايترا لبريز نه هجن ها جيترو اڄ جرڪي رهيا آهن. شڪارپور کي پنهنجي انهن نيڪ صالح ٻچڙن تي ناز آهي، جن پنهنجي جيئري ته جيئري پر مُئي پڄاڻان به شهر جي نانءَ کي روشن رکيو آهي. انهن ٽنهي وڏڙن جي روايت تي هلندي اسان شڪارپور متعلق جيڪو به تاريخي ۽ ادبي يا تحقيقي پورهيو ڪري رهيا آهيون تنهن ۾ به سندن ئي علم ۽ ڄاڻ جي کاڻ جي روشني عيان آهي. شل سندن علم جي لاٽ هر دور ۾ قائم ۽ دائم رهي. خليل مورياڻي جو جنم ۱۸ جنوري ۱۹۴۹ع تي شڪارپور ۾ هدايت الله مورياڻي جي گهر ۾ ٿيو هو، پاڻ ۲۳ نومبر ۲۰۱۹ع تي گذاري ويو.   (ڏھاڙي هلال پاڪستان ڪراچيءَ ۾ ۱۸ فيبروري ۲۰۲۴ع تي ڇپيل)

ڊاڪٽر هرچند راءِ جنهن کي ثقافتي خدمتن تي صدارتي ايوارڊ مليو ڀارو مل امراڻي هو انهن انگ ڌڙنگ انسانن مان هو، جن پنهنجي پورهئي جي پگهر ۽ غير معمولي ذهانت سان انساني تاريخ کي نوان موڙ ڏنا آهن. جڏهن ٿر ۾ ثقافتي رنگ روپ ۽ سائنسي سوچ جي سنگم سان انساني سونهن جاڳرتا جي جلوي ۾ جرڪندي، جڏهن ملير جي مٽي تي عام ماڻهو معاشي طور مضبوط ٿي جوڀن رُت ۾ گل جيان ٽڙندو، تڏهن هن شخص کي ضرور ياد ڪيو ويندو. ٿر ۾ انساني سگهه، حوصلي، بي پناهه قوت ۽ پختي ارادي جي علامت رهندڙ ڊاڪٽر هرچندراءِ هڪ ئي وقت مسيحا، سماجي اڳواڻ، سياستدان ۽ محقق هجڻ سان گڏ ثقافتي رنگن روپن جو رکوالو هو. هن جي گهڻ رخي شخصيت هڪ اداري، هڪ تحريڪ، هڪ جدوجهد جو نالو آهي.هن شخص نه صرف ڇاڇري کان عمرڪوٽ ۽ عمرڪوٽ کان مٺي ڏانهن پنڌ ڪيو هو. پر سانگهڙ کان ننگرپارڪر تائين پوري خطي جون واهڻ وستيون، ڍنڍون، ڍورا، مڙها ۽ ڏهر پنهنجي پيرن هيٺ لتاڙيا هئا.هن زندگي ۾ ڏک ڏولاوا ڏسي بيمار انسانن جو علاج ڪيو هو. سخت پورهيو ڪري هيڻن کي حوصلو ڏنو هو. رڃن ۾ رابيل پوکي وطن جا ويڙها وسايا هئا. هن مارو ماڻهن جي ويڙهن ۽ جهوپڙن کي قلعن، ڪوٽن ۽ محلن کان مٿانهون پيش ڪيو هو. هن جي اندر جي تمنا هئي ته مارو ماڻهو عزت ۽ آبرو سان ثقافتي رنگ روپ ميڙي برن ۾ بازارون قائم ڪن. هن تهذيب ۽ تاريخ جي ٽٽل سلسلن کي جوڙڻ جي لاءِ پنهنجي گهر ۾ ميوزم جو بنياد رکيو. هن سياست ۾ عام ماڻهو جي داخلا جي لاءِ ڏاڍ جا ڏونگر ڪٽڻ جي لاءِ گهاڙو گهڙيو. هن عام ماڻهو جي زبان تان پهرو لاهڻ جي لاءِ پتوڙيو. قلم جي آزادي جي لاءِ جستجو ڪئي. هن تعليم جي تير سان ظالم وڏيرن جي وجود کي پروڻ ڪرڻ جي لاءِ مسڪين شاگردن جي پڙهائي ۾ هڙان وڙان مدد ڪئي. هن وٽ راشد مورائي جي نظم “اچو نئون سماج ڪو، نئون جهان جوڙجي!” جهڙو نعرو هو. ٿر جي ڀٽن ۾ هن جو روح ڪڏهن اداس نه ٿيو. هن جي اکين ۾ سدائين پختن ارادن جون ريکائون نمايان هونديون هيون. ڊاڪٽر هرچندراءِ جا وڏا گڊڙي ۾ به رهيا. ڊاڪٽر صاحب جو ڏاڏو ڌنجي مل پنهنجي دور ۾ راڄ ڀاڳ جو وڏو رکوالو هو. ڊاڪٽر هرچند راءِ جو جنم تعلقي ڇاڇري جي ڳوٺ ڪيتا ۾ سندس مامي هرناٿ جي گهر ۱۵ سيپٽمبر ۱۹۱۵ع ڌاري ٿيو. ڊاڪٽر هرچند جو والد صاحب سائين گرڌاري لال پنهنجي دور جو مهان استاد هو. هن پنهنجي پٽ کي پرائمري جي تعليم نيو ڇور مان مڪمل ڪرائڻ کان پوءِ فائينل پاس ڪرائي استاد طور ڏسڻ ٿي چاهيو پر عمرڪوٽ ۾ رهندڙ هالاڻي جي رهاڪو ڊاڪٽر جندارام عيدناڻي سائين گرڌاري لال جي سوچ ۾ ڦيرو آندو. سائين گرڌاري لال کي آماده ڪيو ته، “هو پنهنجي پٽن کي ڊاڪٽري پڙهائي جيئن هتان جي غريب مريضن جي مدد ٿي سگهي.” ڊاڪٽر جندارام جي چوڻ تي سائين گرڌاري لال هرچند راءِ کي “سنسڪرت وڌيا شالا” ۾ انگريزي پڙهڻ جي لاءِ داخل ڪرايو. ۱۹۳۴ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول حيدرآباد مان مئٽرڪ ڪرڻ کان پوءِ ۱۹۴۰ع ۾ هن بمبئي جي فزيشن اينڊ سرجن ڪاليج مان ايل سي پي ۽ ايس جي ڊگري حاصل ڪري هن خزان جي موسم ۾ ميڊيڪل آفيسر بطور “اينٽي مليريا” پنهنجون خدمتون شروع ڪيون. فيبروري ۱۹۴۱ع کان عمرڪوٽ ۾ پرائيويٽ مشق لاءِ به وقت مخصوص ڪيو. انهي زماني ۾ ڊاڪٽر هرچند راءِ جي ڀاءُ ڊاڪٽر کيت به ايل سي پي ڪري اسلام ڪوٽ ۾ پرائيويٽ پرئڪٽس شروع ڪئي هئي. ڊاڪٽر هرچند راءِ جو مسيحائي پيشي ۾ ڊاڪٽر جندارام “آئيڊيل” هوندو هو. سائين گرڌاري لال جڏهن عمرڪوٽ ۾ هيڊماستر هو. تڏهن ڊاڪٽر جندارام کي مريض ڏيکارڻ جي لاءِ ماڻهو سائين گرڌاري وٽ ايندا هئا يا بزرگ جڳو مل کي چوندا هئا. ڊاڪٽر مريض ڏسي دوائون لکي ڏيندو هو. مريض جا عزيز ڊاڪٽر کي چوندا هئا ته سائين شام جو ٻيهر مريض ڏيکارڻ جي لاءِ وٺڻ اچون، ورندي ۾ چوندو هو ته، نه ضرورت ڪونهي، پر پاڻ پنهنجي ليکي شام جو پهچي ويندو هو، مريض نهاريندو هو. مريض جو عزيز في جي آڇ ڪندو هو ته جواب ڏيئي چوندو هو ته توهان مون کي وٺڻ ٿورو ئي آيا هئا. آئون سائين گرڌاري لال هيڊماستر وٽ ويس پئي، سوچيم مريض کي نهاريندو وڃان. ڊاڪٽر هرچند راءِ ڊاڪٽر جندارام جيان مريض کي تپاسي ڪڏهن در تي بيهي في نه گهري. نه ڪڏهن علاج پوري ٿيڻ کان پوءِ بل مريض کي ڏنو. بل ڏيڻ کي به گهرڻ جو هڪ نمونو سمجهندو هو. ميرپورخاص جو مشهور مسيحا ڊاڪٽر ڊرائگو ڊاڪٽر هرچند راءِ جو بمبئي ڪاليج ۾ ڪلاسي هو. ويجهي دوست هئڻ ناتي ٻنهي هڪ ٻي سان نڀايو. ڊاڪٽر ڊرئگي ۽ ڊاڪٽر هرچند راءِ گڏجي ملڪ جي آزادي وقت لڏپلاڻ ڪري ايندڙ قافلن ۾ بيمار ۽ زخمي ماڻهن جو کوکراپار، ميرپورخاص سميت مختلف هنڌن تي ڪئمپون قائم ڪري علاج ڪيو. ڊسمبر ۱۹۴۸ع ۾ ڊاڪٽر هرچند راءِ تعلقه اسپتال عمرڪوٽ ۾ ميڊيڪل آفيسر طور جوائن ڪيو. مختلف وقتن تي سانگهڙ، سامارو، سڪرنڊ ۽ ٽنڊو محمد خان ۾ نوڪري ڪئي. سرڪاري نوڪري دوران ڊاڪٽر صاحب صبح اسپتال ۾ اچي ويهندو هو، رات دير تائين مريض پيو ڏسندو هو. ميڊيڪو ليگل ڪيسن جا ڌڪيل ڏسي ڌڪ ڦٽ نوٽ ڪري اسپتال ۾ داخل ڪرائي علاج ڪرائيندو هو. عمرڪوٽ ۾ پوسٽ مارٽم جون رپورٽون ٺاهيندو هو ته ڪڏهن ڪڏهن ڇاڇري مان تار ايندي هئي ته لاش اڳتي کڻڻ جيان نه آهي، هتي اچي پوسٽ مارٽم ڪري ڏيو. پوءِ رات جو اٺ تي چڙهي روانو ٿيندو هو، هُتي پهچي پوسٽ مارٽم ڪري اسپتال ۾ آيل مريضن کي تپاسي علاج ڏيئي رات جو ٿوري دير ننڊ جو جهوٽو کائي صبح سج اڀرڻ کان اڳ ۾ نڪرندو هو. علاج دوران مريض کي جيستائين سڪون نه ايندو هو، تيستائين هُن وٽ ويٺو هوندو هو. ناليواري ليکڪ ارباب نيڪ محمد پنهنجي هڪ ليک ۾ لکيو آهي ته “شهيد بختاور جو پوسٽ مارٽم ڊاڪٽر هرچند راءِ ڪيو هو.” رپورٽ ڦيرڻ جي لاءِ هن تي وڏو دٻاءُ وڌو ويو پر اڳيان گرڌاري لال جو ڄايل ڊاڪٽر هرچند راءِ هو. اپريل ۱۹۵۹ع تي ٽنڊي محمد خان ۾ ڊيوٽي دوران هن سرڪاري نوڪري تان استعيفيٰ ڏني. ٽنڊي محمد خان جي ميمڻ سيٺ مرحوم عبدالخالق اتي ئي پرائيويٽ اسپتال قائم ڪرڻ جي لاءِ زور ڀريو. هُن اسپتال جي لاءِ جاءِ ڏيڻ جي به آڇ ڪئي. پر هن ڪو نه مڃيو. ڊاڪٽر چيو ته، “مون تي پهريون حق منهنجي عزيزن جو آهي، پوءِ پاڙي وارن، پوءِ ڳوٺ وارن جو، پوءِ ٿر وارن جو آهي” هن ٻيهر عمرڪوٽ ۾ سينٽر کوليو. پنهنجي اسپتال جو نالو “ٿر ڪيوئر ڪلينڪ” رکيو. ساڳي سال ۾ نومبر ۱۹۵۹ع تي ڪنري ۾ به اسپتال قائم ڪئي. ڪجهه وقت اتي ڏيڻ شروع ڪيو. ڪنري واري اسپتال ۱۹۶۲ع تائين رهي. ڊاڪٽر صاحب جي ڪوششن سان ۱۹۶۶ع ڌاري عمرڪوٽ ۾ ٽي بي سينٽر قائم ٿيو. سينٽر جي قائم ٿيڻ جي ڏينهن کان وٺي پنهنجي اڌ ڏينهن جي ڪمائي ٽي بي سينٽر کي ادا ڪندو رهيو. ٽي بي ايسوسيئيشن، فئميلي پلاننگ ايسوسيئيشن ۽ ڪلچرل ڪاميٽي جو عهديدار رهيو. حلال احمر ضلعي عمرڪوٽ جو کيس تاحيات ميمبر بڻايو ويو. روٽري ڪلب جي لاءِ به هن پنهنجون خدمتون آڇيون. مختلف هنڌن تي ڪئمپن ۾ ڊاڪٽر صاحب اهم ڪردار ادا ڪندو رهيو. ٿر جي سماجي ورڪر نندن لال نندن جي سماجي ڪمن کي اڳتي وڌائڻ جي لاءِ ڊاڪٽر صاحب خاص دلچسپي وٺي نندلال نندن چئرٽيبل فائونڊيشن قائم ڪئي. ڏڪار جي وقت ۾ هن اداري جي پليٽ فارم تان مخير ساٿين کي ميڙي غريب ماڻهن جي مدد ڪئي. ڊاڪٽر صاحب گپت دان (لڪيل خيرات) جو به گهڻو قائل هو. ڪيترن ئي خاندانن جي انهي جذبي تحت پرگهور لڌي. ان سهڪار کي ڪڏهن پڌرو ٿيڻ نه ڏنو. ۱۹۶۸ع ۽ ۱۹۶۹ع جي زماني ۾ جڏهن ذوالفقار علي ڀٽو صاحب عمرڪوٽ آيو. تڏهن ڀٽي صاحب کي قلعي کان جلسي گاهه تائين ڊاڪٽر هرچند راءِ جي گاڏي ۾ آندو ويو هو. ڀٽي صاحب ڊاڪٽر هرچند راءِ جي ان گاڏي جي ڊرائيور جمال مکراني کي ڏهه ايڪڙ زمين تحفي طور ڏني هئي. ڊاڪٽر صاحب جو ڪامريڊ روچيرام وڪيل سان تمام گهاٽو سٻنڌ هو. ۱۹۵۹ع ۾ بنيادي جمهوريت جي چونڊن ۾ بيٺو ته ڊاڪٽر صاحب روچيرام کي ووٽ ڏيڻ جي لاءِ مٺي ۾ رهندڙ واسطيدارن کي خط لکيا. ۱۹۶۵ع ۾ هڪ ڪوڙي ڪيس ۾ ڊاڪٽر صاحب کي جيل ياترا به ملي. روچيرام وڪيل پنهنجي هڪ خط ۾ لکيو آهي ته، “ڊاڪٽر صاحب جيل ۾ هو، ته پويان سندس ٻني تي سيد صالح محمد شاهه ڦڏو ڪيو. ڪيس ڪورٽ ۾ هو. راجا غني سرزمين تي مدد ۾ هو ۽ آئون هن سان گڏ سول جج جي ڪورٽ ۾ هوس. ۱۹۷۰ع جي چونڊن ۾ راڻي چندر سنگهه جي سامهون ڊاڪٽر هرچند راءِ صوبائي اسيمبلي جي تڪ تي چونڊ لڙيو. وڪيل مراد علي ڊاڪٽر هرچند راءِ جي حق ۾ هٿ کنيو. ان چونڊ ۾ ڪامريڊ ڄام ساقي به حصو ورتو هو. وڏو دنگل متو هو. ڊاڪٽر هرچند راءِ جي ورڪن ۾ مامو جمن دربدر به سرگرم هوندو هو. جلسي جي ڪمپئرنگ وغيره مامي جمن جي حوالي هئي. جنهن ڳوٺ ۾ جلسو رکيل هوندو هو. ان ڳوٺ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ۾ مامي جمن وارا اطلاع ڏيندا هئا. ماڻهو ڊاڪٽر هرچند جو نالو ٻڌي مريض وٺي اچي گڏ ٿيندا هئا. ڊاڪٽر سياسي تقرير مختصر ڪري مريض نهاريندو هو. نيٺ مامي جمن ڊاڪٽر صاحب کي چيو ته، توهان سياسي سرگرمي کي وقت گهٽ ڏيئي رهيا آهيو. ماڻهو توهان کي وري مريضن ۾ قابو ڪري ٿا ڇڏين. ائين پاڻ هارائي وينداسين. ڊاڪٽر صاحب موٽ ۾ پنهنجي روايتي انداز سان مرڪندي جمن کي ورندي ڏنائين ته، “جمن آئون به سمجهان پيو، هارائي ويندس پر آئون اها روايت وجهڻ ٿو چاهيان ته وڏي ماڻهو جي سامهون غريب ماڻهو چونڊ لڙي سگهي ٿو. جن غريب جاتين جي لاءِ اوڇا لفظ ادا ڪيا پيا وڃن، انهن جي ووٽ جو قدر ٿئي. پنهنجي انهي جستجو سان جاگيردارن ۽ وڏيرن کي انهن عام ماڻهن وٽ ووٽ جي لاءِ منٿون ڪرڻيون پونديون.” ۱۹۷۰ع ۾ هار باوجود هن وٽ وڏو حوصلو هو. ڄام ساقي سان گڏجي ڇاڇري ۾ عام ماڻهن جا ٿورا مڃڻ جي لاءِ هن ريلي ڪڍي. ۱۹۸۵ع جي غير جماعتي چونڊن ۾ ڀڏيلي جي سوڍي جيتمال سنگهه قومي اسيمبلي جي سيٽ تي فارم ڀرايو ته ڊاڪٽر هرچند راءِ به صوبائي سيٽ تي حصو ورتو. ۱۹۸۵ع ۾ ڌار ووٽ جو سرشتو هجڻ جي ڪري اقليتي ميمبر جي لاءِ پورو صوبو حلقو هوندو هو. آساني سان هيرا ڦيري جا موقعا موجود هئا. ڊاڪٽر صاحب ان موقعي ڪافي ووٽ کنيا پر “مايا جي ڇايا” جي بنياد تي ڊاڪٽر صاحب کي هارايو ويو. ڊاڪٽر صاحب جي ويجهن دوستن ڊاڪٽر صاحب تي “ڏيتي ليتي جي زماني سازي” ڪرڻ جي لاءِ زور ڀريو پر هن اڏول انسان وٽ “نه ته نه هو. مکي نهال چند ۽ مير حيات ڊاڪٽر صاحب جي ڪاميابي جي لاءِ پنهنجي طرفان وڏيون ڪوششون ورتيون پر سيٺين “ڏنو پٽ ڇٽي جو” جي آڌار وارو وڄائي ورتو. ۱۹۹۳ع ۾ ڊاڪٽر هرچندراءِ جي فرزند مهندر ديو پ پ پ جي ٽڪيٽ تي صوبائي سيٽ تي چونڊن ۾ حصو ورتو. مهندر به سخت مقابلو ڪيو. پهرين ڏينهن شروعاتي چونڊ نتيجن ۾ مهندر ديو کي ڪامياب قرار ڏنو ويو. پر پوءِ هيرا ڦيري جي “هنرمندي” ۾ ڪيرايو ويو. مهندر ديو ٽربيونل ۾ ويو. ٻه سال ڪيس هليو. پر ڪيس جو فيصلو اچڻ وارن ڏينهن م اسيمبليون معطل ٿي ويون. عمرڪوٽ شهر جي ووٽن ۾ ڊاڪٽر هرچندراءِ “ڪنگ ميڪر” جي حيثيت رکندو هو. سيٺ ٽيڪم سا ڊاڪٽر هرچند راءِ جو وڏو حمايتي هوندو هو. ڊاڪٽر هر چندراءِ ۱۹۶۶ع، ۱۹۷۹ع، ۽ ۱۹۸۳ع ۾ ٽائون ڪاميٽي عمرڪوٽ جو ميمبر ٿيو. ۱۹۸۳ع ۾ ٽائون ڪاميٽي عمرڪوٽ جو چيئرمين چونڊيو ويو. ڊاڪٽر هرچند راءِ جي ٽائون جي چيئرمين شپ دوران ڪيترائي ڪم ٿيا. جن ۾ صوفي شاعر روحل فقير جي نالي سان منسوب روحل بس اسٽينڊ عمرڪوٽ، پبلڪ پارڪ ۽ شهر جي مختلف ڳلين جا رستا شامل آهن. ۱۹۷۳ع ۾ وڏيرن ۽ جاگيردارن جي مخالفت ڪرڻ جي ڪري ڊي سي ٿرپارڪر سيد نور احمد شاهه تي دٻاءُ پيو ته “پبلڪ سيفٽي يا ٻي ڪنهن نموني جي ڪيس ۾ ڊاڪٽر هرچند ۽ سندس ساٿين کي گرفتار ڪيو وڃي.” ڊي سي صاحب انڪوائري ڪري لکيو ته، “هي ماڻهو صاف سٿرا عزت وارا آهن. آئون انهن کي گرفتار نٿو ڪري سگهان. جيڪڏهن انهن کي گرفتار ڪرڻ ضروري آهي ته مون کي بدلي ڪرائي ٻي ڊي سي کان اهو ڪم ورتو وڃي.” ائين ڊاڪٽر ۽ سندس ساٿين کي ٻڌڻ وارو اهو معاملو ٽري ويو. ۱۹۷۴ع ۾ سنڌ حڪومت پاران “سنڌ صدين کان” جي عنوان سان پروگرام رٿيو ويو. ڊي سي ٿرپارڪر ۽ لوڪل بورڊ ٿرپارڪر جي صدر هڪ مرڪزي ڪاميٽي جوڙڻ سان گڏ تعلقن جون سب ڪاميٽيون ٺاهيون. عمرڪوٽ جي ڪاميٽي ۾ ڊاڪٽر هرچند راءِ کي ميمبر طور کنيو ويو. سب ڪاميٽي جي گڏجاڻي ۾ ڊاڪٽر هرچند راءِ خاموش ويٺو رهيو، آخر ۾ ڪنهن ميمبر چيو ته ڊاڪٽر صاحب توهان ڳالهايو نه ٿا، پنهنجي راءِ ڏيو. ڊاڪٽر ٺهه پهه وراڻيائين ته “ڳالهين جي لاءِ توهان موجود آهيو، مون کي ڇڏيو ته آئون ڪم ڪري ڏيکاريان.” پوءِ ثقافتي شين کي ميڙڻ جي ڪم سان لڳي ويو. مختلف قسمن جا زيور، هنا پاکڙا، ارٽ، سڪا، ڀرت جا نمونا، رليون، ويس وڳا، برتن وغيره ڪٺا ڪيائين. جڏهن ميرپورخاص ۾ پروگرام ٿيو ته ڊاڪٽر صاحب اتي ثقافتي شين جو شاندار اسٽال لڳايو. ڊاڪٽر صاحب جو اسٽال تمام گهڻو توجهه جو مرڪز رهيو. سائين غلام مصطفيٰ شاهه ۽ ان وقت جي ثقافتي وزير پيار علي الانا تمام گهڻو ساراهيو. ساڳي سال ۾ اهڙو ثقافتي ڏهاڙو صوبائي سطح تي ڪراچي ۾ ملهايو ويو. ضلع ٿرپارڪر مان ڊاڪٽر هرچندراءِ کي ثقافتي اسٽال لڳائڻ جي لاءِ چيو ويو. انهي اسٽال ۾ ڊاڪٽر هرچند راءِ ميرپورخاص واري اسٽال کان وڌيڪ سامان رکيو. هنرمندن جون تيار ڪيل شيون ۽ انهن کي گهربل سامان ۽ ثقافتي شيءِ جڙڻ جو سارو عمل بيان ڪري رکيو. ان وقت جي وفاقي وزير مولانا ڪوثر نيازي به نمائش جو دورو ڪري ڊاڪٽر صاحب کي جس ڏنو هو. ڊاڪٽر هرچند راءِ ذاتي طور تي ڪوششون وٺي مختلف وقتن تي ثقافتي ميڙ به ڪوٺايا. ٿر جي تاريخ تهذيب، ٻولي ۽ ثقافت جو انسائيڪلو پيڊيا هو. ۱۹۸۶ع ۾ ان وقت جي وزيراعظم محمد خان جوڻيجي جي خاص دلچسپي تي هن ميرپورخاص جي پوليس لائين جي گرائونڊ تي هڪ ماڊل ٿري گهر ٺهرايو. جنهن ۾ ٿر جي روزمره جي زندگي ۾ ڪم ايندڙ شيون رکيون ويون. وزيراعظم محمد خان جوڻيجي دنيا جي مختلف ملڪن جي سفيرن کي ماڊل ٿري گهر جو دورو ڪرايو. ڊاڪٽر هرچند راءِ سنڌالاجي جهڙي اداري جي خريدي ڪاميٽي جو ميمبر رهيو. ٿر مان ثقافتي شيون خريد ڪرڻ ۾ هن وڏو سهڪار ڪيو. اهڙي طرح سنڌ ميوزم ۽ شمش العلماءَ عمر بن دائود پوٽا لائبريري جي سار سنڀال ڪاميٽي جو به ڊاڪٽر صاحب کي ميمبر بڻايو ويو. جتي به هن پنهنجو اثرائتو ڪردار ادا ڪيو. ڊاڪٽر صاحب سنڌي، اردو، انگريزي، هندي ۽ سنسڪرت ٻولين جو ڄاڻو هو. ڍاٽڪي هن جي روح جو حصو هئي. هن ڍاٽڪي ٻولي ۽ ثقافتي شين نالن جي ڊڪشنري به تيار ڪئي پر اها اڻ ڇپي رهجي ويئي. هن پنهنجي آتم ڪهاڻي به لکي. ڊاڪٽر صاحب جا خط به تاريخ جو اهم حصو آهن. مختلف ڪتابن تي ٽيڪاٽپڻي ڪندي اڀياس به لکيا. پر اهي سڀ شيون اڻ ڇپيل آهن. ڊاڪٽر هرچند راءِ کي زندگي ۾ سندس خدمتن جي مڃتا ۾ صدارتي ايوارڊ سميت مختلف ايوارڊ مليا. جن ۾ ايگريڪلچر اينڊ انڊسٽيريل ايگزيبيشن (۱۹۸۵ع) ٿرپارڪر ميلو ايوارڊ (۱۹۸۵ع) قائداعظم خدمت خلق ايوارڊ (۱۹۹۴ع) نشان لطيف ايوارڊ، ٻانهن ٻيلي ايوارڊ (۱۹۹۸ع) انٽرنيشنل والينٽري ڊي ايوارڊ (۷-۲۰۰۶-۸) سامي ايوارڊ (۱۹۹۴ع) پي ايس اي گولڊ ميڊل، ايجوڪيشن اينڊ ڪلچرل افيئر ايوارڊ (۱۹۹۸ع) روٽري ڪلب سگنيفڪشن اچيومينٽ ايوارڊ شامل آهن. صداري ايوارڊ ۲۰۰۷ع ۾ مليو. ٿر جي ڳوٺ گوڌيار ۾ جوڌو جي مڪڙ کي ڊاڪٽر هرچند جي ماسي پرڻايل هئي، ماسي جي وفات تي ڊاڪٽر صاحب جو والد صاحب سائين گرڌاري ۽ امڙ تعزيت جي لاءِ جوڌو جي مڪڙ جي گهر ويا. سائين گرڌاري جو اڃان ڪو اولاد نه هو. اتي واپسيءَ ۾ سائين گرڌاري لال وندر جي لاءِ جوڌو جي کان پٽ گهريو. جوڌي جي پنهنجو وڏو پٽ ڪيشو لال سائين گرڌاري لال جي حوالي ڪيو. گرڌاري لال ڪيشو لال کي پڙهايو. نوڪري وٺي ڏني، شادي ڪرائي. ڊاڪٽر هرچند راءِ ۽ سندس ڀائرن ڪيشو لال کي سدائين پنهنجو وڏو ڀاءُ سمجهيو. سائين ڪيشو لال مٺڙيو ڀٽي ۽ ڀرپاسي جي تپن ۾ تعليم عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ۱۹۲۰ع جي زماني ۾ عمرڪوٽ ۾ هڪ پيٽ جي بيماري منهن ڪڍيو جنهن کي مقامي ٻولي ۾ ٻرهل سڏيو ويندو هو. ان بيماري سبب عمرڪوٽ مان ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. سائين گرڌاري لال به عمرڪوٽ مان لڏي نيوڇور ۾ رهائش اختيار ڪئي. ڪجهه سالن کان پوءِ وري واپس عمرڪوٽ آيا. نيوڇور وارو گهر گهڻي وقت تائين سلامت رهيو. ان گهر جي ڀر سان اسڪول هوندي هئي. جنهن ۾ ڊاڪٽر هرچند راءِ پڙهيو هو. ان اسڪول کي جڏهن وڌيڪ پلاٽ جي ضرورت محسوس ٿي ته ڊاڪٽر صاحب پنهنجي پراڻي گهر جو پلاٽ اسڪول کي ڊونيٽ ڪيو. سائين گرڌاري لال نه صرف مثالي استاد هو پر با اصول بيٽ آفيسر پڻ ٿيو. اسڪول جي وزٽ توڙي امتحانن ۾ ڪڏهن استاد ۽ ڳوٺاڻي تي وزن نه وڌو. پنهنجي کاڌي پيتي جو سامان گهوڙي تي گڏ هوندو هو. گهوڙي کي به ڪک ڪانا توڙي داڻو پاڻي پنهنجن پئسن جو خريد ڪري ڏيندو هو. ڊاڪٽر صاحب جڏهن سرڪاري نوڪري شروع ڪئي، تڏهن سندس والد صاحب گرڌاري لال گرهستي جيون ڇڏي سنياس ڌارڻ ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ڊاڪٽر صاحب جي ڀيڻ لڪشمي ٻائي جي ڄڃ آيل هجي، ٻائي لڪشمي جي پارڻيت جي ٻي ڏينهن رهاڻ ۾ سائين گرڌاري اٿي بيهي چيو ته، آئون اوهان سڀني کي پرڻام ڪري پنهنجي زندگي بابت هڪ اهم اعلان ڪرڻ چاهيان ٿو. هاڻي منهنجا گرهست (گهرو) فرض پورا ٿي چڪا آهن. هرچند راءِ روزگار لڳي ويو آهي. پنهنجن ڀائرن کي اڳتي پڙهائڻ توڙي ڀيڻن کي ساهرن مان ڪوٺڻ ۽ موڪلڻ جي سگهه رکي ٿو. گهر جي سرپرستي اڄ ڏينهن کان پوءِ ڊاڪٽر هرچندراءِ جي حوالي آهي. آئون سنياس ڌارڻ ڪريان ٿو. ڊاڪٽر هرچند راءِ پنهنجي والد صاحب جو اهڙو اعلان ٻڌي پهرين ته ڏاڍو پريشان ٿي ويو. پر پوءِ دل جهلي اٿي بيهي هٿ جوڙي والد صاحب جون ڏنل ذميواريون قبول ڪيائين.سائين گرڌاري لال سنياس جي زندگي ۾ پرلوڪ پڌارڻ جو اطلاع ڏيندي امراڻي جي معزز شخصيت سوڍي آئيڏان سنگهه چيو ته، ”ڊاڪٽر صاحب منهنجو روحاني پتا پرلوڪ پڌاري ويو.“ اهو چوڻ سان سوڍي جون اکيون بڊي جي بادل جيان برسي پيون. ڊاڪٽر هرچند راءِ جي سيني ۾ دلير دل ڌڙڪندي هئي. هن جي ٻانهن ۾ رڻ کيتر جي سپاهين جهڙو ٻل هو. ۹۸ سالن جي عمر به هن کي هيڻو نه ڪري سگهي. هن آخري گهڙي تائين پاڻ کي ڪڏهن نٻل، ويچارو ۽ ويڳاڻو محسوس نه ڪيو. هن کي ڏسي سائين راشد مورائي جون سٽون ياد اينديون هيون. ڪي ڪي ڦوهه جوانيءَ ۾ ئي ذهني طور لڳن ٿا پوڙها ڪي جهور جهان ۾ آهن، جن جا جذبا جوان لڳن ٿا. ڊاڪٽر صاحب کي مارئي جي ڪردار سان پنهنجائپ ۽ اڪير هئي ته عمر جي انصاف جو قدر هو. عمر بادشاهه هجڻ باوجود مارئي تي ڏاڍ نه ڪيائين. مارئي جو ست سلامت رهيو. هن علي احمد بروهي کي گهرائي عمرڪوٽ ۾ هڪ پروگرام ڪرايو، جنهن جو موضوع هو، “مارئي پئي ملڪن ۾ ڳائجي، عمر ڇو نه!” ڊاڪٽر صاحب علي احمد بروهي وانگر سچ چئي ڏيندو هو. ڊاڪٽر صاحب جا سچ گوگفتا ڳوٺن ۾ مشهور آهن. هڪ دفعي سياسي اختلافن تان ڊاڪٽر صاحب کي موتمار ڌمڪيون مليون ته، ڊاڪٽر صاحب مرڪي ڌمڪي ڏيندڙ کي چيائين ته اڳ ۾ آئون ڪمري ۾ سمهندو آهيان، هاڻي ٻاهر گھٽي جي ٿلهي تي سمهندس. ڊاڪٽر صاحب جو هڪ دوست ۷۰ جي ڏهاڪي ۾ لک جي قريب پئسا اڌارا وٺي ويو، ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اڌارا پئسا وٺي ويندڙ دوست جي دل ڦري، پئسا ڦٻائڻ جي لاءِ ڊاڪٽر صاحب ڏانهن وڃڻ ڇڏي ڏنائين. ڪجهه وقت گذرڻ کانپوءِ هن پنهنجي دوست کي ملڻ جي لاءِ نياپو ڪيو، نه چاهيندي به دوست کي نياپي تي اچڻو پئجي ويو. پئسا به گڏ آندائين. ڊاڪٽر صاحب پئسا وٺڻ جي بدران دوست کي چيائين ته تو انهن پئسن جي ڪري مون سان ملڻ جو تعلق ختم ڪري ڇڏيو. آئون انهن پئسن کي ڇا ڪريان! ؟ اهي پئسا جن جي ڪري دوست جو من ڦري وڃي پوءِ پئسن جي دستي روپيو روپيو ٿي ويئي پر هن اڏول انسان انهن پئسن کي هٿ نه لاٿو. سڀ ۾ پرين پسڻ واري ڊاڪٽرهرچنداراءِ جو عقيدو ويدانتي پنٿ سان هو. هو پنهنجي ڌرمي عقيدي موجب صبح جو اٿي ويدن جا منتر پڙهندو هو پوءِ يگيه ۽ هون ڪندو هو. ڊاڪٽر صاحب سان منهنجي پهرين ڪچهري الياس ٿري سان گڏ ٿي هئي ڪافي موضوع کليا هئا. پر اي بي آريسر ۽ مون ڊاڪٽر صاحب سان هڪ دفعي دنيا جي مختلف ڌرمن تي ڀرپور ڪچهري ڪئي. هُو ڌرمي فلاسافر جيان هر سوال جو جواب ڏيئي رهيو هو. مون کي ائين لڳو ته، آريائي دور جو رشي نئين روپ ۾ صحرا جي ڀٽ تي اچي پهتو آهي. آڳاٽن رشين جيان سنڌ هن جي روح ۾ سمايل هئي. سنڌ هن جي رڳن ۾ رت جو روپ هئي. هن ڪڏهن سنڌو ماتا کان منهن نه موڙيو؛ ماتا تو کان منهنڙو موڙي، ڪيئن رهندس آنءُ سنڌڙي، مان ته سڃاپان ئي تنهنجيءَ نسبت ساڻ ! ڊاڪٽر صاحب پنهنجي والد صاحب جيان عمر جي آخري حصي ۾ سنياس وٺڻ ٿي چاهيو، پر شهر جي چاهيندڙن ائين ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو. پر پوءِ به هن پنهنجي گھر کي رين بسيرا، جي جاءِ وانگر ڏٺو؛ ماٽي چن چن ڪي محل بڻايا، مورک ڪهي گھر ميرا ناهي گھر ميرا، ناهي گھر تيرا، ديا جهنگل ۾ هي ديرا پيرسائين پاڳاري شاهه مردان شاهه راشدي صاحب سان ڊاڪٽر هرچند راءِ جي دلي عقيدت هئي. ۱۹۸۹ع ۾ ڊاڪٽر هرچند راءِ کي جڏهن ڌاڙيلن اغوا ڪيو تڏهن پيرسائين پاڳاري صاحب ڊاڪٽر جي بازيابي لاءِ خاص طور دلچسپي ورتي هئي. ڊاڪٽر صاحب جي بازيابي لاءِ ٿرپارڪر جي ان وقت جي ڊي سي نثار احمد صديقي صاحب جون انتظامي سطح تي ورتل ڪوششون ساراهه لائق آهن. عوامي دٻاءُ پڻ وڏو اٿيو هو. تعلقي عمرڪوٽ جي هر سياسي سماجي خاندان سان ڊاڪٽر هرچند راءِ جو پنهنجائپ جو تعلق رهيو. سڀ ڊاڪٽر هر چندراءِ جو مان رکندا هئا. عمرڪوٽ شهر جا ماڻهو کيس “ٻاء” سڏيندا هئا. راڻي چندر سنگھه سان سياسي لاڳاپن جي لاهن چاڙهن باوجود سماجي طور تي ڊاڪٽر صاحب جو گھاٽو تعلق جڙيل رهيو. ٻنهي خاندانن پاڻ ۾ “ڌرميلي” جو دستور پوري ريت نڀايو. راڻي چندر سنگهه جي پرلوڪ پڌراڻ کان پوءِ راڻي همير سنگھه سدائين ڊاڪٽر صاحب جي مان مرياده رکي. ڪنور ڪرڻي سنگھه ڊاڪٽر صاحب جي وڇوڙي تي آخري سفر ۾ “پيرين اڀراڻو” شامل ٿي پيڙهين جي تعلق کي اجاري اڇو ڪيو. کاروڙي ۽ کيجراڙي جي ساڌاتن، ۽ ناري جي نواب پلي ڀائرن ۽ ٽالپرن جي ڊاڪٽر صاحب سان پريم ڀاونا مثالي رهي. نواب يوسف ٽالپر وقت به وقتن ڊاڪٽر صاحب سان رهاڻيون رچائيندو رهيو. مٺي جي ملاڻي خاندان ۽ پروفيسر شيام داس جوشي سان ڊاڪٽر هر چند راءِ جيءُ جو رشتو جوڙي رکيو هو. جڏهن به ڊاڪٽر صاحب جو مٺي اچڻ ٿيندو هو ته شيام داس سان ضرور ملندو هو. ڊاڪٽر صاحب جنهن به ڪردار ۾ اعليٰ انساني ڪردار ڏسندو يا ٻڌندو هو، هن کي اتساهيندو هو. مٺي جي منفرد ڪردار حاجي محمد دل جو پروفائيل اخبار ۾ پڙهڻ سان ڊاڪٽر صاحب مٺي ملڻ آيو هو. ڪراچي جو اڳوڻو سٽي ناظم مولانا نعمت الله صاحب ڪراچي کان جڏهن عمرڪوٽ ايندو هو ته ڊاڪٽر صاحب سان ضرور ملندو هو. سپر اسٽار بيسٽ مين سعيد انور عمرڪوٽ آيو ته فروٽ ۽ مٺائي جو تحفو کڻي ڊاڪٽر صاحب هُن سان ملڻ ويو. ڊاڪٽر صاحب جي مولانا عبدالرحمان جمالي صاحب سان وڏي نيازي مندي هوندي هئي. جمالي صاحب ۽ ڊاڪٽر صاحب جون پاڻ ۾ ڪچهريون ٻڌڻ جھڙيون هونديون هيون. ڊاڪٽر صاحب جي پر لوڪ پڌارڻ کان پوءِ ڊاڪٽر صاحب جي پهرين ورسي جي صدارت مولانا جمالي صاحب ڪئي. ان موقعي تي مولانا صاحب آفاقي دعا گھري هئي. ڊاڪٽر هرچند راءِ جي لاءِ مشهور آهي ته هُو مزاج ۾ سخت هوندو هو. مريضن کي ڏنل دڙڪن ۽ لطيفن جو وڏو داستان آهي. پر ويجھڙائپ ۾ رهندڙ ساٿين جو چوڻ آهي ته هُو من جو ملائم پڻ هو. سماجي روين جي ڪڙاڻ کي هن ڏاڍو برداشت ڪيو. درد مند دل جي قرار جي واسطي بي قرار رهندو هو. هن خزان نصيب زندگي جي لاءِ بهار ڳوليو هو. هن پنهنجي هستي مات ڪري ٻين کي مسرور بڻايو هو. ڊاڪٽر هرچند راءِ ڪيترن ئي شاگردن کي پڙهائي ۾ معاشي مدد ڪرڻ سان گڏ حوصلو ڏنو. ڪيترن ئي نوجوانن کي روزگار وٺي ڏنو. ڪيترن ئي نوجوانن جي تربيت ڪئي. سنڌ جي نامور اديب سائين وليرام ولڀ ڊاڪٽر هر چند راءِ کي “ڀيشم پتامهه”، سڏيو آهي. وليرام ولڀ کي جڏهن صدارتي ايوارڊ مليو ته ڊاڪٽر صاحب نه صرف هلي وڃي کيس مبارڪباد ڏني پر وليرام جي مان ۾ عمرڪوٽ ۾ هڪ پروگرام پڻ رکيو. ڊاڪٽر صاحب سوٽهڙ قبيلي ۾ جادم ونس جي راجا تنو ڀاٽي جي اولاد مڪر عرف مڪڙ/ماڪڙ جي نک سان تعلق رکندڙ هو. پر هن ”جانگڙ براهمڻ“ جي متي کي به گھڻو پڙهيو هو. ننڍي کنڊ جي هن هنرمند جاتيءُ جي ڀلائي ۽ بهتري جي لاءِ ڊاڪٽر هر چند راءِ هر طرح واهر ۽ وسيلو ٿي بيٺو. هن علائقي سان گڏ پنهنجي ڪميونٽي ۾ به سياسي سگھه پيدا ڪرڻ جي لاءِ وڏا جتن ڪيا. ڊاڪٽر صاحب منهنجو مربي ۽ محسن هو. جڏهن به ڊاڪٽر صاحب سان منهنجو ملڻ ٿيندو ته مون کي ڳل ڳراٽڙي پائي پنهنجن ٻاجھارن هٿن سان آسيس ڏيندو هو. چيلهار مان ڪو مريض ويندو هو يا ڪوئي عزيز ڊاڪٽر منهنجو ضرور پڇندو هو. ڊاڪٽر صاحب مختلف وقتن تي مون ڏانهن خط به لکندو هو. سچ اهو آهي ته ڊاڪٽر صاحب جھڙو نيڪ شخص ٻين ۾ نيڪين جي تلاش ڪندو هو. ڊاڪٽر صاحب منهنجي هڪ لوڪ ادب واري ڪتاب،گيت سانوڻ من ڀانوڻ جا” جو تفصيلي تنقيدي اڀياس لکيو. عمر جي آخري ڏينهن ۾ ڊاڪٽر صاحب مون تي اهو ڪم رکيو هو ته، ٿر ۾ ڳائجندڙ همرچي جا قسم گڏ ڪري موڪل، ڊاڪٽر صاحب کي ۹۸ سال جي عمر ۾ به همرچي جي تانگھه هئي. مون ڊاڪٽر صاحب جي لاءِ همرچي جا مختلف رنگ ميڙيا پر روايت سستي سبب موڪلي نه سگھيس. ۽ ڊاڪٽر صاحب ۴ مارچ ۲۰۱۳ع تي هن فاني دنيا مان موڪلائي ويو.آخري سفر ۾ ٿر ۽ عمرڪوٽ جا هزارين ماڻهو شريڪ ٿيا پر آئون رولاڪ شخص شامل نه ٿي سگھيس. چو طرف سُڃ خزان ٿي، نيڻن نهار تائين. افسوس هُو نه آيو، راشد مزار تائين منهنجي اکين ۾ اڄ به ڊاڪٽر هر چند راءِ جو متحرڪ روپ آهي. تصور ۾ اڄ به هُڙڪ هرچند راءِ آهي. جيڪو هُڙڪ هلڻ جو سڏ ڏيئي رهيو آهي. هڙڪ هلو، ڌيما هلو، پنڌ پري هو، ڪير ڪري هو، واٽ اواٽي، ڏيل ڏري هو، پو به پرينءِ جو پنڌ ڀلو هو، هڙڪ هلو، ڌيما هلو. (شيخ اياز) ڊاڪٽر هرچند راءِ لکاني ناميارو سماج سڌارڪ ڀڳوانداس کتري عمرڪوٽ عالمي سطح تي سماجي خدمتن عيوض مڃتا ايوارڊ ماڻيندڙ ناميارو سماج سڌارڪ ڊاڪٽر هرچند راءِ لکاني (۹۸) ورهين جي ڄمار ۾ ديهانت ڪري ويو. (۲۲) ڏينهن تائين حياتي سان جنگ جوٽيندڙ ڊاڪٽر هرچند راءِ جو، ۱۴ مارچ ۲۰۱۳ع تي شام ساڍي ڇهين وڳي، ساهه جو سڳو ٽٽي پيو. ڊاڪٽر هرچند راءِ جي ديهانت جو ٻڌي، سوين شهري سندس گهر پهچي ويا، جڏهن ته سڄو شهر سوڳ ۾ بند رکيو وي آهي. ڊاڪٽر هرچند راءِ جي ۱۲ فيبروري تي حالت ڳڻتي جوڳي ٿي وئي، جنهن بعد نيم بيهوشي واري حالت ۾ بستري داخل  ٿيو. سال ۱۹۱۵ع ۾ پرائمري استاد گرڌاري لال جي گهر ۾ جنم وٺندڙ هرچند راءِ لکاني ۱۹۴۰ع ۾ بمبئي مان (ايل سي پي اين ايس) ڊاڪٽري جي ڊگري حاصل ڪئي. سال ۱۹۴۲ع ۾ عمرڪوٽ شهر اندر، پنهنجي خانگي اسپتال قائم ڪئي ۽ ۱۹۴۴ع ۾ سرڪاري نوڪري مليس. ڊاڪٽر هرچند راءِ لکاني ۱۹۴۴ع کان ۱۹۵۹ع تائين عمرڪوٽ، سانگهڙ، سامارو، سڪرنڊ ۽ ٽنڊو محمد خان سرڪاري اسپتالن ۾ سب ميڊيڪل آفيسر طور فرائض سرانجام ڏنا. سال ۱۹۵۹ع ڌاري سرڪاري نوڪري ڇڏي، عوام جي خدمت شروع ڪئي. اڌ صدي کان وڌيڪ غريب ۽ بي سهارا ماڻهن جي خدمت ڪرڻ عيوض ڪيترا ئي ايوارڊ مليا. ڊاڪٽر هرچند راءِ نامياري سماج سڌارڪ سان گڏ ايشيا جو ماهر ڊاڪٽر پڻ هو. اڳوڻي صدر جنرل پرويز مشرف ۲۰۰۷ع ۾، سماجي خدمتن عيوض، تمغه امتياز سان نوازيو. ڊاڪٽر هرچند راءِ عمرڪوٽ ٽائون ڪميٽي جو پنج سال چيئرمين پڻ رهيو ۽ سندس دور ۾ عمرڪوٽ شهر اندر رڪارڊ ترقياتي ڪم ٿيا. ڊاڪٽر هرچند راءِ ۱۹۸۵ع جي غير جماعتي بينادن تي ٿيندڙ عام چونڊن ۾ اقليتن جي سيٽن تان چونڊ وڙهي. ڊاڪٽر هرچند راءِ وٽ ملڪ جي ڏورانهن علائقن مان مريض علاج لاءِ ايندا هئا. ڊاڪٽر هرچند راءِ پاران مريضن کان ملندڙ فيس، عمرڪوٽ ۾ فلاحي اداري پاران هلندڙ ٽي بي سينٽر کي ڏني ويندي هئي. سرڳواسي ڊاڪٽر هرچند راءِ پنهنجي زندگي ۾ ڪنهن ننڍي توڙي وڏي کي ويهي هٿ نه ڏنو. ڊاڪٽر هرچند راءِ سوڳوارن ۾ (۳) پٽ شهديو، مهاديو ڀارت ۾ رهائش پذير آهن. جڏهن ته سندس هڪ نوجوان پٽ جئه ديو ديهانت ڪري ويو ۽ هڪ ننڍو پٽ مهندر ديو عمرڪوٽ ۾ رهي ٿو، کيس پنج نياڻيون پڻ آهن. ڊاڪٽر هرچند راءِ لکاڻي حقيقي عوام دوست ڪردار حاجي گل حسن آريسر اڄ هتي هڪ اهڙي حقيقي انسانيت جي خدمت ڪندڙ، سچ جي علمبردار ۽ سماج سڌارڪ سرڳواسي ڊاڪٽر هرچند راءِ لکاڻي جو ذڪر ڪريان ٿو، جيڪو سياست ۽ سماج ۾ تبديلين لاءِ جدوجهد ڪندڙ ۽ سماج جي بهتري لاءِ پاڻ پتوڙيندڙ انسان هو. ساڳي وقت ڊاڪٽري مسيحا پيشي سان لاڳاپيل هجڻ باوجود پنهنجي پيشي سان ثابت قدم رهيو، اڄ جي ڊاڪٽرن وانگر نه جيڪي مفادن خاطر انساني حياتين سان کيڏيندي دير نٿا ڪن. ڊاڪٽر هرچند راءِ وٽ ائين نه هو. سرڪاري اسپتالن ۾ مريضن جو مفت علاج ڪندو هو ۽ سندس پرائيويٽ اسپتال ۾ ايندڙ مريضن جو سستو ۽ درست علاج ٿيندو هو. ۵ پئسن واري گوري ۾ فائدو سمجھندو هو ته ان کي ۵ روپين واري دوا لکي نه ڏيندو هو. وڏي ڳالهه ته بيماري کي سڃاڻڻ وارو جڏهن هتان جا مريض حيدرآباد ڪراچي وڃي نامور اسپيشلسٽ کي ڳريون فيون ڀري ڏيکاريندا هئا ته اهي ماهر سرجن جو مريض کان پهريون سوال اهو هوندو ته عمرڪوٽ کان آيو آهين اتي ته ڊاڪٽر هرچند راءِ ويٺو آهي ڇا ان کي ڪو نه ڏيکاريو آهي. ڊاڪٽر هرچند راءِ جا شاگرد ڪم ڪندڙ بعد ۾ ڊاڪٽر تي نالو به ڪمايو ۽ خوب پئسو به حيدرآباد جي ناليواري ڊاڪٽر بيکارام ۽ ٻيا وغيره وغيره ٿر جي ڀٽن وچ ۾ هڪ ننڍڙي ڳوٺ ڪيتا ۾ سن ۱۹۱۵ع ۾ جنم وٺندڙ ڊاڪٽر هرچند راءِ لکاڻي ڊاڪٽري پاس ڪري ڊاڪٽر ٿيڻ کانپوءِ هن هن عمرڪوٽ کي آخري رهائش گاهه بڻايو ان گهر کي به مسافرخانو ”رين بسيرا“ چوندو هو. ڊاڪٽر صاحب جي پڇاڙي واري دور يعني تقريبن ۶-۷ سال رڳو مون ڊاڪٽر هرچند راءِ جي ڪردار بابت هن جي پٽ مهيندر ديو کان ڄاڻ وٺي عمرڪوٽ ۾ ٽي بي جي مريضن لاءِ ٽي بي اسپتال عمرڪوٽ کي هر سال ۱۰ هزار روپين جو فنڊ ڏيڻ جو ڊاڪٽر صاحب بابت لکيل ۽ شايع ڪرايل ڪالم ۾ ذڪر ڪيو، ڇاڪاڻ جو ڪجھ سال اڳ ۾ واقعي ڊاڪٽر هرچند راءِ ٽي بي اسپتال کي ۱۰ هزار روپيه جو فنڊ ڏيندو هو پر هن وقت ڪو نه ڏيندو هو مون ته پٽ مهيندر ديو جي چوڻ موجب ذڪر ڪري ڇڏيو. بس هُن ڪالم کي پڙهڻ بعد ڊاڪٽر  ناراض ٿي ويو ناراضگي جي حد نه رهي بس هاڻي نوجوان ته توهان جي پٽ مهيندر ديو ڄاڻ ڏني ته مهيندر ديو جو خير نه هو، انڊيا موڪلي هان مون پاڻ تي رهايو، اڳيان حوالا ڏنا مانس هاڻي ٻڌايو ته ان کان وڌيڪ سچو ماڻهو ڪهڙو ٿيندو؟ اڄ ڪلهه ته سستي شهرت وارا گند مان گل ڪند بنائڻ وارا هڙان وڙان خرچ ڪري ميڊيا ۾ پاڻ کي تيس مار ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن جيڪي ڪجھ به ڪو نه هوندا آهن ماءُ جو واکاڻ وارو پٽ سپوت نه هوندو آهي، جنهن کي جڳ واکاڻي اهو هوندو. سو اڄ ڪلهه ميڊيا جا دوست ذاتي مفادن سبب ميڊيا ۾ خرابي کي گل قند بنائيندا رهن ٿا سرڳواسي حياتي جون ۹۸ بهارون ماڻيو پر ان هوندي به صحتمند زندگي گذاري. هر ادبي سماجي سياسي ميڙاڪي وغيره ۾ دعوت ملندي هيس ته پڇاڙي جو پاڻ کڻائي به اتي پهچندو هو. سنڌ جي ثقافت جو ماڻڪ موتي ثقافتي تقريبن ۾ چاهي عمرڪوٽ جي قلعي ۾ هجي يا ٻئي ڪنهن ثقافتي هنڌ تي ڊاڪٽر هرچند راءِ جو ثقافتي اسٽال ضرور لڳل هوندو هو، خصوصي طور ٿر جون نشانيون اٺن ۽ گهوڙن جا سنج، پاکڙا رليون، ٿر جون لويون ۽ ٻيون بيشمار ٿري کٿا ۽ انمول شيون اسٽال جون سينگار هونديون هيون. اڄ سرڳواسي ڊاڪٽر هرچند راءِ جي ياد ان ڪري اچي ٿي ته سنڌ سان پيار ڪندڙ شهيد راڻي جو پٽ بلاول ڀٽو سنڌي ثقافت کي اجاگر ڪرڻ لاءِ موئن دڙي کان سنڌ فيسٽيول ملهائڻ جي ابتدا ڪئي ته ڊاڪٽر هرچند راءِ زنده هجي ها ته هو سرڳواسي اهي ثقافتي سوکڙيون کڻي موئن جي دڙي ضرور پهچي ها. سنڌ جي محبت جو هڪ ٻيو ثبوت هي آهي ته سرڳواسي کي اڻ خبري ۾ سرمائيدار سمجھي سفيد پوشي سبب ڌاڙيلن اغوا ڪيو جڏهن ڌاڙيلن کي خبر پئي ته ڊاڪٽر هرچند راءِ اهو آهي ته ڌاڙيلن چيو چاچا اوهان جي اسان کي ضرورت آهي. اوهين فقط غريب اسان ماڻهن جو علاج ڪجان بس. ڊاڪٽر ڌاڙيلن کي چيو ته مون کي ٻڌايو ته توهان سنڌي آهيو ته پوءِ سنڌي ماڻهن کي اغوا ڪري ڦرلٽ ڪريو ٿا، ڌاڙيلن مڃيو. واقع سچ ٿا چئو پر اسان جي مجبوري آهي. سماج ۾ تبديلي لاءِ پاڻ جاکوڙيو آهي. اهڙي طرح ڊاڪٽر هرچند راءِ جنهن کي ”ڇوڏو“ چوندا هئا، مڙڻ وارو نه هو سو ڊاڪٽر سياست ۾ تبديلي آڻڻ لاءِ ڪافي دفعا قومي صوبائي اسميبلين ۽ لوڪل باڊيز جي چونڊن ۾ حصو ورتو. عمرڪوٽ ٽائون ڪميٽي جو چيئرمين به ٿيو. ترقياتي ڪم ڪرايا ۽ مدو پورو ڪرڻ وقت ٽائون ڪميٽي عمرڪوٽ جو خزانو لکين روپين سان ڀريل ڇڏيو، ڪا به عوامي بجيٽ جي پئسي ۾ هيرا ڦيري نه ڪئي. ڳالهه اڄ به ڳائجي پئي ملڪ جي معروف قانوندان علي احمد بروهي ۽ اڳوڻي سيشن جج ڪامريڊ تاج محمد ابڙو ۽ ٻين اعليٰ شخصيتن سان گهرو واسطو به هوندو هو. ڊاڪٽر هرچند راءِ لکاڻي ٿر ۽ عمرڪوٽ جو مسيحائي ڪردار مير نادر علي ابڙو آئون سنڌ جي ڪهڙي به ڪنڊ ڪڙڇ شهر ۾ هجان پر هر وقت اُنهيءَ شهر ۾ پلجندڙ تاريخ ساز انسانن جي ڳولا ۾ هوندو آهيان ۽ انهن ساڻ پنهنجي روح جا لاڳاپا جوڙي ڪچهرين کي اوليت ڏيندو رهيو آهيان. انهن انسانن مان هميشه مون ڪجهه پرائڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. اهي انسان اسان جي سنڌ جو لازوال خزانو آهن. جن کي ڳولهي لهڻ انهن جي سهائتا ڪرڻ اسان تي فرض ٿو ٿئي، جڏهن آئون بطور سرڪل آفيسر اينٽي ڪرپشن جي شهدادڪوٽ کان بدلي ٿي عمرڪوٽ پهتس ته اتي مون کي اهڙو ئي ٿر ڄائو مسيحائي انسان نظر آيو، جنهن جو نالو عمرڪوٽ سميت سموري ٿر ۾ تمام وڏي احترام  سان ورتو ٿو وڃي. اهو پاڻ ۾ هزارين داستان سانڍي ويٺو آهي. پر ڪڏهن ڪنهن پير ۽ مير جي حاضري ناهي ڀريندو. اهو ميسحائي انسان ڊاڪٽر هرچند راءِ لکاڻي جن آهن، جن جو تعلق سنڌ جي امر ڪردار ماروي جي ديس عمرڪوٽ سان آهي، پاڻ لازوال بي مثال خصوصيتن جا مالڪ آهن. عمرڪوٽ کان ويندي ٿر تائين سندن جو وڏو نانءُ آهي. خاص طور تي هتي جي ريتن رسمن ڪلچر جي حوالي سان تما م  وڏي ناليج اٿس. وڏي ڪوشش بعد ساڻس ملاقات ٿي، پاڻ انتهائي حسرت ڀريل نگاهن سان منهنجو آڌر ڀاءُ ڪيو هئائين. اهو ان لاءِ نه ته ڪو آئون اينٽي ڪرپشن جو سرڪل آفيسر هئس پر ان لاءِ جو آئون ڪامريڊ تاج محمد ابڙي مرحوم جو فرزند هئس. ڊاڪٽر هرچند راءِ لکاڻي کان پهرين قرب ڀري ڪچهري کان پوءِ نه ڄاڻ ايئن محسوس ٿيو ته هي اهو ئي انسان آهي جنهن جي منهنجي روح کي سالن کان تلاش هئي. دل چاهيو هو ته هن جي احترام ۾ ايترو ڪجهه ڪري وڃان ۽ ماڻهن کي اهو احساس ڏياريان ته پنهنجي وڏن جو احترام ڪيو ۽ انهن کي سڃاڻو. ڊاڪٽر هرچند راءِ لکاڻي سان پهرين ملاقات بعد هن سان منهنجو گهريلو ناتو جڙي ويو. هن مون کي عزت ڏيندي پنهنجي پٽ جي حيثيت ڏني، جيڪا مون لاءِ انتهائي فخر جهڙي ڳالهه آهي. عمرڪوٽ جڏهن به وڃڻ ٿئي ٿو، تڏهن پهريائين حاضري ڊاڪٽر هرچند راءِ لکاڻي جن جي ڀربي آهي. تنهن بعد ٻئي سنگت. ڊاڪٽر هرچند راءِ لکاڻي عمرڪوٽ جي هر گهر کي پنهنجو سمجهندو آهي ۽ شهر جي هر ماڻهوءَ کي ايئن سڃاڻي جهڙو هو هن جي گهر جو فرد هجي پراڻا شهري سندن کي جيءَ ۾ جايون ڏين ٿا، پاڻ عمرڪوٽ ٽائون ڪميٽي جا چيئرمين به رهيا ۽ انهيءَ زماني جا ڪيل سندن ڪم اڄ به عمرڪوٽ جي عوام جي دلين تي ڇانيل آهن. پاڻ عمرڪوٽ ۾ ٽائون ڪميٽي جا چيئرمين رهڻ دوران سنڌ جي امر ڪردار روحل فقير جي نانءُ پويان جرنل بس اسٽينڊ تعمير ڪرايو ۽ گڏوگڏ شهرين جي تفريح جي ضرورتن کي مدِ نظر رکندي پبلڪ پارڪ عمرڪوٽ به تعمير ڪرايائين ۽ ان دؤر ۾ پاڻ عمر ڪوٽ شهر ۾ روڊن جو ڄار وڇايو ۽ هر ڪم ۾ اڳ ڀرا نظر آيا. اهو ئي نه پر ڊاڪٽر هرچند راءِ لکاڻي جن ٿر جي ثقافت کي ٻاهرين ملڪن ۾ متعارف ڪرائڻ لاءِ عمرڪوٽ جي تاريخي قلعي ۾ هڪ ملڪي سطح جو ميلو به لڳايو، جنهن ۾ ٿر جي هنر کان ويندي هر ڪا تاريخي شيءِ ڏسڻ جهڙي هئي ۽ هن ۾ ملڪي ۽ غير ملڪي سفيرن ۽ سياحن شرڪت ڪئي هئي، انهيءَ کان علاوه پاڻ کي سماجي خدمتن  عيوض لاتعداد ايوارڊ ۽ سرٽيفڪيٽ ملي چڪا آهن، پر هي ماڻهو ڪڏهن به ٿڪو ناهي هر وقت چست چوبن ۽ ڪم جي لاءِ تيار آهي. سمهندي مهل به هن جو ذهن جاڳندو آهي. هي هر وقت پنهنجي علائقي جي غريب ٿري ماروئڙن لاءِ ڪجهه نه ڪجهه ڪرڻ خاطر سوچي ٿو. سندس گهر ۾ ٿري هنر جا لاتعداد نمونا ۽ ثقافتي رنگ پيل آهن. جيڪي هن کان آرڪيالاجي کاتي عمرڪوٽ وارن به عمرڪوٽ جي قلعي واري ميوزيم ۾ رکڻ لاءِ گهريا هئا پر پاڻ اهو  چئي جواب ڏنو هو ته اوهان وٽ انهن شين جي حفاظت ناهي. پاڻ انسانيت سان تمام وڏي همدردي رکي ٿو ۽ بغير ڊگري هجڻ جي به سنڌ جي چند وڏن ڊاڪٽرن ۾ سندن شمار ڪيو ٿو وڃي. اڄ به جڏهن ڪو مريض لاعلاج ٿيندو آهي ته آخري گهڙين ۾ اهو ئي انسان انهيءَ جي جيون دان جو وسيلو بڻبو آهي ۽ ڪيترن ئي ماڻهن کي هيل تائين هي انسان موت جي مُنهن مان ڪڍي چڪو آهي. سندن جي اسپتال مان جيڪا ڪمائي ٿئي ٿي اهو پاڻ رکڻ بجاءِ ٽي بي اسپتال عمرڪوٽ کي ڏيندو آهي، جنهن ۾ عمرڪوٽ ۽ ٿر جي ٽي بي ۾ ورتل مريضن جو مفت ۾ علاج ڪيو ٿو وڃي ۽ پاڻ ٽائيم جا انتهائي پابند آهن. ادبي پروگرام هجي يا سماجي پر ٽائيم تي پهچڻ هن جي ڪمزوري آهي. جڏهن سندن گهر واري لاڏاڻو ڪري وئي، تڏهن به پاڻ مريضن کي ڏسڻ ۾ مشغول هئا ۽ جڏهن مون کيس چيو هو ته ڊاڪٽر صاحب هلي تڏي تي ويهو. تڏهن پاڻ ورندي ۾ چيائين ته “مرڻ واري مري وئي پر آئون ڪجهه جيئرن لاءِ ڪرڻ ٿو چاهيان.” پاڻ واقعي به بي مثال لاجواب امراڻي جا وڏي دل رکندڙ امر انسان آهن. جي عمرڪوٽ مان سياسي حوالي سان سيد مظفر حسين شاهه ۽ سماجي حوالي سان ڊاڪٽر هرچند راءِ لکاڻي جو نالو ڪڍيو وڃي ته باقي ڪجهه نه رهندو، بابا مرحوم ڪامريڊ تاج محمد ابڙو جڏهن سيشن جج اڳوڻي ٿر پارڪر ضلعي جا هئا ته مون کي اڪثر ڪچهرين ۾ چوندا هئا ته سنڌ جي اصل ثقافت جا رنگ ٿر ۾ سمايل آهن، جيڪا ڳالهه اڄ سمجهي چڪو آهيان. ڊاڪٽر هرچند راءِ لکاڻي تي سندن جيون ۾ ڪجهه لکڻ جي تمنا هئي، سا اڄ پوري ٿي آهي ۽ آئون دعاگو آهيان ته شل الله پاڪ ٿر جي هن لاڏلي مهان ماڻهو ۽ ميسحائي انسان کي اڃا به وڏو جيون عطا فرمائي ۽ ايئن ئي هن جي دم سان ٿر ۽ امراڻي جون رونقون تاحيات قائم دائم ۽ زنده رهن. (عوامي آواز، عبرت، سڪار، هلال پاڪستان، خبرون، سنڌو ڊائجسٽ، هلچل، سوڀ) ڊاڪٽر هرچند راءِ عوامي خدمتگار مير نادر علي ابڙو هن ڌرتي تي اهڙن مهان انسانن جنم ورتو جن جو اعتراف ڪندي وفاقي حڪومت اهو تحرير ڪيو آهي ته ڊاڪٽر هرچند راءُ لکاڻي سنڌ جي علائقي ٿر جي نامور سماجي شخصيت آهي. انهن صحت ۽ ثقافت جي شعبي ۾ تمام گهڻو جاکوڙيو آهي. سنڌ جي مختلف علائقن ۾ بطور ميڊيڪل آفيسر بڻجي مفت ميڊيڪل ڪئمپون لڳايون. ريٽائرمينٽ بعد به اهو ڪم جاري رکيو. تنهن کانپوءِ ناياب ثقافتي شيون، گڏ ڪرڻ انهن کي محفوظ بڻائڻ، نمائشون لڳائڻ سان گڏ پراڻي دور جون ناياب شيون. انهي زماني جا زيور، هٿ جي هنر ۽ ٻيا کوڙ سارا ثقافتي رنگ وٽن سهيڙيل آهن. پاڻ پنهنجي پاڻ تحت انهن شين جي نمائش جا اسٽال به مختلف شهرن ۾ لڳائيندو رهيو آهي ۽ هاڻ انهن ناياب شين تي تحقيق ڪري پيو جيڪي هينئر زوال پذير آهن. سماجي ميدان ۾ خدمتن جي نمايان مقام رکڻ تي انهي جي اعتراف ۾ مڃتا طور صدر اسلامي جمهوريه پاڪستان ڊاڪٽر هرچند راءِ لکاڻي کي تمغه امتياز جو اعزاز ڏنو. هي اهي لفظ آهن جيڪي سندن جي شخصيت لاءِ وفاقي گورنمينٽ تحرير ڪيا. جيڪي حقيقي طور تي تمام وڏي اهميت جا حامل آهن. سندن نالو ٿر ۾ تمام وڏي احترام سان ورتو وڃي ٿو. پاڻ پنهنجي پاڻ ۾ هزارين داستانون سانڍي ويٺو آهي. سندن تعلقه سنڌ جي امر ڪردار مارئي جي ديس امرڪوٽ سان آهي. سندن جي شخصيت ۾ بي پناهه صلاحيتون شامل آهن. سندن نالو خاص طور تي ٿر ۾ وڏي احترام کان ورتو ٿو وڃي. وٽس هتي جي ريتن رسمن ڪلچر جي حوالي سان وڏي ڄاڻ اٿس. سندن پهرين ڪچهري ۾ مون اهو محسوس ڪيو ته منهنجي روح کي سالن کان هن انسان جي تلاش هئي. دل ڪجهه پل لاءِ اهو چاهيو ته هن جي احترام ۾ ايترو ڪجهه ڪري وڃان جو ماڻهو مثال ڏين. ساڻس پهرين ملاقات بعد منهنجو ساڻس گهريلو ناتو جڙي ويو ۽ مون جهڙي انسان کي انهن پٽ جي حيثيت ڏني جيڪا مون لاءِ باعث فخر آهي. اڄ به جڏهن سندن وٽ وڃڻ ٿئي ٿو ته اهو ئي قرب اڳي وارو ملي ٿو. سندن اها وڏي خصوصيت آهي ته عمرڪوٽ جو هر شهري سندس پنهنجي گهر جي ڀاتين وانگر سڃاڻي ۽ کيس جيءَ ۾ جايون ڏين ٿا. ڊاڪٽر هرچند راءِ لاکاڻي، عمرڪوٽ ٽائون ڪميٽي جو چيئرمين به رهيو. سندن هن دور ۾ ڪيل ڪم جا اڄ به ماڻهو مثال ڏين ٿا. پاڻ هن دور ۾ روحل فقير جي نالي پويان جنرل بس اسٽاپ تعمير ڪرايو. شهرين جي تفريح کي منظر رکندي پبلڪ پارڪ عمرڪوٽ ۾ تعمير ڪرايائين ۽ شهر ۾ روڊن تي ڄار وڇايائين. هو هر ڪم ۾ اڳڀرو نظر ٿر جي ثقافت کي ٻين ملڪن ۾ متعارف ڪرائڻ لاءِ عمرڪوٽ جي تاريخي قلعي ۾ ملڪي سطح جو ميلو به مچايو جنهن ۾ ٿر کان ويندي راجسٿاني ڪلچر جا سمورا رنگ پسڻ جهڙا هئا. هن ميلي ۾ ملڪي ۽ غير ملڪي سياحن شرڪت ڪئي هئي. ڊاڪٽر صاحب کي سماجي خدمتن عيوض لاتعداد ايوارڊ ۽ سرٽيفيڪيٽ هيل تائين ملي چڪا آهن پر هي ڪڏهن به ٿڪو ناهي. هر وقت چست چوبند ۽ ڪم جي لاءِ تيار آهي. سمهندي مهل به سندن ذهن جاڳ ۾ هوندو آهي. هر وقت پنهنجي پٺتي پيل علائقي جي غريب ماروئڙن کي خوش ڪرڻ خاطر سوچي ٿو. سندن گهر ۾ ٿري هنر جا لاتعداد نمونا ۽ ثقافتي رنگ چٽيل آهن. جيڪي هن عمرڪوٽ جي آرڪيالاجي کاتي وارن عمرڪوٽ جي قلعي ۾ موجود ميوزيم ۾ رکڻ لاءِ گهريا پر پاڻ اهو ئي چئي جواب ڏنو ته اوهان وٽ انهن شين جي حفاظت ناهي. سندن وٽ انسانيت جي تمام وڏي قدر آهي هو سنڌ جي چند وڏن ڊاڪٽرن ۾ شمار ڪيو ٿو وڃي. اڄ به  ڪو مريض جڏهن لاعلاج ٿيندو آهي ته آخري گهڙين ۾ اهو ئي انسان انهي جي جيوندان جو وسيلو بڻبو آهي ۽ هيل تائين ڪيترن ئي ماڻهن کي هي موت جي منهن مان ڪڍي چڪو آهي. سندن اسپتال مان جيڪا ڪمائي ٿئي ٿي اها پاڻ رکڻ بجاءِ عمرڪوٽ جي ٽي بي اسپتال کي ڏيندو آهي. جنهن ۾ ٿر ۽ عمرڪوٽ ۾ ٽي بي ۾ ورتل مريضن جو مفت علاج ڪيو ٿو وڃي. پاڻ وقت جو انتهائي پابند ڏسجڻ ۾ آيو آهي. وقت تي پهچڻ سندن سڀ کان وڏي ڪمزروي آهي. پاڻ هر پل جستجو واري جيون مان گذرندو نظر اچي ٿو. جيڪر عمرڪوٽ مان سماجي حوالي سان ڊاڪٽر هرچند راءِ لکاڻي جو نالو ڪڍجي ته باقي ڪجهه به نه رهندو. بابا مرحوم ڪامريڊ تاج محمد ابڙو جڏهن سيشن جج ٿرپارڪر هو ته مون کي اهو چوندو هو ته سنڌ جي ثقافت جا اصل رنگ ٿر جي علائقي ۾ ڏسجڻ ۾ ملن ٿا.  ڊاڪٽر هرچند راءِ سان ملي مون کي اهي لفظ سچ سمجهه ۾ آيا.

ڪشنچند بيوس جديد سنڌي شاعريءَ جو ”وليم ورڊس ورٿ“ ڪي ڪي ماڻهو تاريخ ٿين ٿا، اهو جملو اسان هميشه ٻڌو آهي. اهڙو ئي هڪ تاريخي ماڻهو ڪشنچند بيوس پڻ آهي، جنهن جديد سنڌي شاعري ۾ موضوع ۽ فڪر جي نواڻ آندي. ڌارين تشبيهن کان منهن موڙي ڏيهي تشبيهون ڪتب آنديون. هن شمع ۽ پرواني جو ذڪر ڪرڻ بجاءِ ٿڌڙي هير جي جهونڪن جو ذڪر ڇيڙيو. هن پنهنجي شاعري ۾ پنهنجي جنم ڀوميءَ جي جهوپڙين، پکين، جيتن ۽ وڻن جو ذڪر ڪيو، جيڪو سندس شاعريءَ جي لهجي کي عام فهم ڪرڻ لاءِ ڪافي هيو نه ته هن جا همعصر يا پهرين وارا شاعر فارسيءَ جا قصه برزبان ياد ڪيون ويٺا هيا ۽ پاڻ لکڻ ۽ پاڻ سمجهڻ جي ريت نڀايون پئي آيا. ان ماحول ۾ بيوس جي شاعري هوا جو اهو جهونڪو بڻجي آئي جنهن ان غلط رخ ۾ لڙهندڙ شاعري جي ٻيڙي کي اصل رستي طرف لاڙيو ۽ تاريخ بڻجي ويو. سنڌي شاعري ءَ ۾ جدت جو ڏيئو ٻاريو، جنهن کي اڳتي هلي شيخ اياز سج جيان روشن بڻايو. ولادت ۽ حسب نسب: سنڌ جو عوامي شاعر ۽ جديد سنڌي شاعريءَ جو باني ڪشنچند تيرٿداس کتري، تخلص ”بيوس” سن ۱۸۸۵ع ۾ لاڙڪاڻي جي زرخيز زمين تي پهرين اک کولي، سندس پڙڏاڏو ملتان مان لڏي اچي لاڙڪاڻي ۾ رهيو هو، ان ڪري ئي سندن ملتان سان ويجهڙو تعلق پڻ رهيو. بيوس کي ٻه ڀينر ۽ ٻه ننڍا ڀائر هيا۽ اولاد ۾ ٻه پٽ ۽ چار نياڻيون اٿس. تعليم ۽ پيشو: ننڍپڻ ۾ ئي سنڌي اسڪول ۾ داخل ٿيو، جتان سنڌي فائنل پاس ڪيائين، انگريزي، فارسي ۽ هندي تعليم پڻ حاصل ڪيائين، استادي پيشو اختيار ڪيائين جنهن سان مرڻ گهڙيءَ تائين نڀايائين. هو هڪ اعلى آدرشي استاد هو، هن رام پنجواڻي ۽ هري دلگير جهڙا شاعر ۽ اديب پيدا ڪيا. گهڻو وقت وليد اسڪول لاڙڪاڻي ۾ تعلقي ماستر ٿي رهيو، پوءِ شاهه محمد اسڪول لاڙڪاڻي جو هيڊ ماستر بڻيو، جتان فيبروري ۱۹۴۰ع ۾ رٽائرڊ ٿيو. طبيعت ۽ تخلص: نماڻپ ۽ نهٺائي هن جي طبيعت ۾ ننڍپڻ کان ئي شامل هئي، شرميلو ۽ حجابي رهيو، ايتري حد تائين جو جڏهن به کيس ڪنهن شاعرانه محفل ۾ شعر پڙهڻ لاءِ گهرايو ويندو هو ته پاڻ نه ويندو هو پر پنهنجو شعر موڪلي ڏيندو هو.پنهنجو تخلص ” بيوس” شايد ان ڪري به مناسب سمجهيائين جو هن سمجهيو ٿي ته انسان ڪيترو به با اختيار ڇو نه بڻجي وڃي پر فطرت جي آڏو ڪٿ نه ڪٿ بيوس بڻجي ويندو آهي.اهو ئي سبب آهي جو پاڻ کي بيوس، ويچارو، نماڻو، مسڪين ۽ نٻل ڪوٺرايو. سياسي ۽ سماجي لاڙو: بيوس مهاتما گانڌيءَ جو پوئلڳ هو ۽ ڪانگريس سان وابسطه رهيو، گانڌيءَ جي نظريئي موجب هميشه کاڌيءَ جا ڪپڙا پائيندو هو ۽ ديسي شيون استعمال ڪندو هو. گانڌيءَ لاءِ هي شعر چيو اٿس: ”سملي جي اوچائيءَ وارو، اوچو تنهنجو شان گانڌي چوٽ بلنديءَ تي پهچايو، ڪانگريس نشان گانڌي” گانڌيءَ کان پوءِ بيوس رابندرناٿ ٽئگور جي شخصيت مان متاثر هيو، ٽئگور جو ڪتاب ”ساڌنا” سمجهڻ ۽ پڙهڻ خاطر بيوس باوجود وڏيءَ عمر هجڻ جي انگريزي سکيو. هر آچر تي پنهنجي سنگت کي ٽئگور واري سکيا ڏيندو هو ته دنيا جي هر نظاري مان خوشي ۽ آنند ڪيئن حاصل ڪجي، حياتيءَ جي هر پهلوءَ مان راضپو ۽ سک ڪيئن تلاشجي. مصيبتن جو مرڪي مقابلو ڪرڻ جو درس هن طرح ڏنو اٿس: ”اک لڙڪ سان، منهن مرڪ ڀريو ياد ڪنداسين فرحت ڀري دنيا ۾ نه فرياد ڪنداسين.” شوقيه پيشو: استادي کان علاوهه بيوس حڪمت جو ڪم به ڄاڻندو هو، جيڪو کيس ورثي ۾ مليو هو، رٽائرمينٽ کان پوِءِ بيوس ” هوميو پيٿي” طريقي سان حڪمت شروع ڪئي هئي، اڄ جي ڪاسائي ڊاڪٽرن جيان نه هو، غريب غربي جو مفت علاج ڪندو هو. بيوس جو حڪمتي رايو هو ته ڳائو کير کائڻ سان ڪمزور ٿيل نظر ٻيهر تيز ٿي سگهي ٿي، ان کي نظر ۾ رکندي بيوس هڪ ” ڀاڳيا اسڪيم” ٺاهي هئي، جنهن لاءِ لاڙڪاڻي جي ويجهو پلاٽ به خريد ڪيو هئائين پر زندگي جي بي وفائي ان اسڪيم کي اڌ ئي رهيل رکيو. شاعري ڏانهن لاڙو: ڏات ته بيوس جي من اندر اوتيل هئي ۽ ڏانءَ کان روشناس ٿيندو رهيو پر سن ۱۹۰۰ع ۾ ڦوهه جواني کان شاعري جي شروعات ڪيائين، شاگردي دور ۾ هڪ رات برسات جي ڇم ڇم کان متاثر ٿي شعر لکيو هئائين ۽ لکندي لکندي ڪرسيءَ تي ئي ننڊ اچي ويس، جيڪو رات جو ئي هاسٽل سپريڊينٽ پڙهي ورتو ۽ صبح جو پنهنجي آفيس ۾ گهرائي پٺي ٺپيندي چيو هئاينس، ” بيوس! ڪنهن ڏينهن اعلى درجي جو شاعر ٿيندين.” اهو شعر هتي پيش ڪجي ٿو: ”اڄ، مڙي بادل کڙي آيا، ٽڙي ٽانگر به خوب پڻ چڙي ٺاري نڙي، گهر ۾ گهڙي ٿڌڪار ۾.” شاعريءَ جا موضوع: بيوس جي شاعري۾ هر فڪر ۽ خيال سمايل آهي، پر ان وقت جون سماجي ۽ سياسي تبديلين جو اثر پڻ هن جي شعر تي نظر اچي ٿو، هتي انهن مان ڪجهه جو مختصر ذڪر هتي پيش ڪريون ٿا. ۱. قومي جذبو: بيوس جي زماني ۾ خلافت هلچل، ڪانگريس تحريڪ، آزاديءَ جي تحريڪ، هاري حقدار هلچل، هندو مسلم ايڪتا ۽ ٻيون تحريڪون هليون پئي، ان ڪري بيوس جي شعر ۾ پڻ قومي درد جو جذبو موجود آهي. ” اهي مائرون ڀلي مرڪن، جي ٻاروتن ۾ لولي ڏين ته صدقي ديس تان تن من، ڪرڻ جهڙي نه ٻي خدمت. ڇڏي واپار ڌنڌن کي، ڏئي تالا مدرسن کي اچن گڏ ملڪ جي سڏ تي، ڦٽائي عيش ۽ عشرت” ۲. روحانيت ۽ تصوف: بيوس جي ڪافين ۽ ڪتاب ” سامونڊي سپن” ۾ صوفي فڪر تي طبع آزمائي ٿيل آهي ، ”پڃري آدم دي وچ ڪيئن آئين، هئين ته شير خدائي يار هئين ته مرغ هوائي يار” بيوس طبيعتن ڀي فقير منش هو، حقيقي يار جي ڳولا ۽ ان سان ملڻ جي تڙپ هن جي شعرن ۾ نظر اچي ٿي. ” لالڻ لقاءُ تنهنجو، هر جا نظر اچي ٿو، توکي ڏسان ٿو آڏو، دشمن اگر اچي ٿو.” ..... ” گهُر نه هرگز، گهرج اندر ناقصائي جو نشان فڪر بيوس ڪر فنا، طلب و تمنا واسطي.” ۳. جيون ڪوتا: بيوس گرونانڪ جي جيون ڪوتا پڻ رچي، ان کان علاوهه تلڪ مهراج، ڀڳت ڪنور رام، وشنداس قمبر واري، راڻي پرتاب سنگهه ۽ ٻين جي زندگيءَ تي مرثيا ۽شعر چيا اٿس. وشنداس قمبر واري جي پرلوڪ پڌارڻ تي هي: ” هو هليا هنگلاج ڏي، سامي سفر پورو ڪري، ٿو قمبر ڪيهون ڪري، اڄ ڳاٽ ڳوڙهن سان ڀري.” ۴. فطرت: فطرتي منظرن جي عڪسيت يا محاڪات بيوس جي شاعري ۾ چپي چپي نظر اچي ٿي، هتي ڪجهه مثال بيان ڪجن ٿا. ” کير ڌرتيءَ تي وهائي، ٿي سهائي راتڙي” ”سبز پوشي، مخملي تهه، آهه ڌرتيءَ تي چڙهيو.” ”واسينگ ڦڻ پٽن ٿا، هڪ ٻئي سان مڻ مٽن ٿا.””سهڻا لغڙ سدائين ٿو انڊلٺ مان ٺاهين!” ” جڏهن وڻن ۾ واءُ اچي ٿو، پن پن مان پڙلاءُ اچي ٿو.” ” ساهه اندر جو ساهه کڄي ٿو، بيوس من ۾ ناد وڄي ٿو.” ۵. موجي گيت/ٻاراڻي شاعري: حياتيءَ جا پويان ۱۰ سال بيوس ٻاراڻِي شاعري کي ارپيا، ٻارن لاءِ لکيل سندس اهي گيت ايترا ته سولا ۽ ترنم ۽ رڌم سان ڀرپور آهن جو درسي ڪتابن کان وٺي سنڌي گيتن تائين بيوس ئي بيوس نظر اچي ٿو. ”ڦوڪي ڦاڙ نه ڦوڪڻو، منهنجو اهي ملوڪڻو” ”اچو ته ننڍڙي ريل هلايون، باهه ببوءَ ۾ دود دکايون” ”آءُ لهي تون تارا آءُ، مونسان گڏجي ماني کاءُ، ڇو مچڪائين خالي وات، ٽمڪ ٽمڪ تاريلي رات.” ”تارن ۾ تولاءِ گهڙيال، وقت جو جنهن مان جاچين حال.” ”مٺڙا گهوڙا اوري آءُ، خوب خوشيءَ سان داڻو کاءُ.” ”آيو پاڻي ليٽ ڪري، ڪاغذ جي هي ٻيڙي تري، ڪاريگر جي ڪاڻ نه ڪائي، مون هيءَ پنهنجي پاڻ بنائي، ڦوڪ ڏيڻ سان لهرون ٺهنديون، ٻيڙيءَ کي سي اڳتي نينديون، ڪين ڪمائي ڀاڙو ڏيندي، مفت ۾ ايندي ، مفت ۾ ويندي.” ۶. سماجي براين خلاف شاعري: بيوس وياج، زميندار جي داداگيري، جوا، شراب، بيروزگاري، ڌيءُجنم ۽ ٻين سماجي براين کي پڻ پنهنجي شاعري جو موضوع بڻايو آهي. ”خون مسڪيني ٿي چوسيو، سَودخورن ڄور جيان، گهرج جي گهوٻي لڳي ۽ وياج جو وارو وريو.” ”جي زميندار پليا تنهنجي پگهر پورهئي تي، سي سگهيا قدر نه تنهنجو سڃاڻي ڪڙمي.” ”چار پيسا تيل کاتي، چار ڏوڪڙ تيل تي، ٿي لڳي کوٽي کڻت ۾، ٿي بڻيو کوٽو کنڌو.” ”هن طرح حاصل ڪيل، تعليم ڏيوالو ڏنو، مُور موڙيءَ جو ته ڇڏ، پر وياج جو لاهي نه بار.” ”تنهنجي ڄمڻ تي، ٿو وڃي راڪاس گهر گهمي، تنهنجو پلڻ، جيئڻ، نپڻ، جنجار استري.” ”کٽندڙ جو ٿئي، اڌ منهن ڪارو، هارائيندڙ جو سارو ڪارو.” ۷. ناصحانه شاعري: بيوس قدرت جي عام نظارن کي به اهڙي ته دلڪش منظر ۾ تبديل ٿو ڪري جو دل ٿڌڙي هير بڻجي، اسر ويلي باغ ۾ ڇٻر تي پنڌ ڪندي نظر اچي ٿي. قدرتي جيت جڻين جي تمثيل کي جيئرو ڪرڻ ته ڪو بيوس کان سکي. تڏ ۽ ماکيءَ جي تمثيل مان ڏکين ڏينهن لاءِ جمع ڪرڻ جو سبق ڏنو آهي. سندس هڪ ٻيو نظم ” آڱريون ۽ منڊي” پڻ وڏائي نه ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿو. دورانديشي ۽ نياز نوڙت تي لکيل بيوس جا مٿيان ٻئي نطم ناصحانه شاعري جو مثال آهن. ادبي ملڪيت/سرمايو: سندس هيٺيان ڪتاب ملن ٿا. ”شيرين شعر”، ”سامونڊي سپون”، ڦولداني”، ”شعر بيوس”، گرونانڪ جي جيون ڪوتا” جن کي گڏي سيد محمود شاهه بخاري پاران ۱۹۹۱ع ۾ سندس ڪليات ” ڪلياتِ بيوس” جي نالي سان شايع ڪرايو ويو. نثر جا موضوع: بيوس شعر سان گڏوگڏ ڪيترائي ناٽڪ پڻ لکيا. جن ۾ ”سورداس”، ”خوبصورت بلا”، ”پرت پوڄارڻ”، ”هرشچندر” ۽ پرهلادليلا قابل ذڪر آهن، بيوس جا لکيل ڊراما گهڻي قدر هندي ۽ اردو ڊرامن جو ترجمو آهن. بيوس جيڪي به ترجما ڪيا يا نثر لکيو، ان ۾ به سندس ٻولي ٺيٺ سنڌي ۽ انداز شاعراڻو هيو، ايتري حد تائين جو مڪالمن ۾ به تجنيس حرفي جو بار بار استعمال ڪري موضوع ۽ مڪالمي ۾ نئون روح ڦوڪي ڇڏيو. موڪلاڻي: جيون جي پوين سالن ۾ اڪيلائي پسند ٿي ويو، لاڙڪاڻي جو ”گيان باغ” سندس آرام ۽ سڪون جو مسڪن رهيو، پويان ڏهه سال ٻارن لاءُ گيت لکيائين. خلق خدا جو ڀلو سوچيندي آخر ۲۳ سيپٽمبر ۱۹۴۷ع تي پرلوڪ پڌاريائين. جديد سنڌي شاعري جي شروعات: بيوس جا همعصر يا اڳ وارا جيڪي به مشهور ۽ نالي چڙهيا شاعر هيا، تن ۾ سواءِ خليفي گل محمد جي، سڀني جي ترڪيبن، تمثيلن، تشبيهن، استعارن ۽ عڪسن ۾ ايراني شاعري جو رنگ ڪوٽان ڪوٽ ڀريل هو. جن ۾ قاسم، فاضل ۽ حامد ته قابل ذڪر نالاآهن. فارسي شاعريءَ کي افضل سمجهڻ کان وٺي، ان جي اثر ۾ طرحي مشاعرا ڪرڻ ۽ پاڻ کي فارسيءَ جو ڏاهو پيش ڪرڻ واسطي فارسيءَ جا ڏکيا لفظ چونڊي چونڊي پنهنجي شعر ۾ شامل ڪرڻ کي باعثِ فخر سمجهيو ويندو هو. حامد ۽ سانگي وغيرهه سسئي ۽ مارئي ءَ کي ڳائيندي ٿري ۽ لوڪ رنگ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي پر پوءِ به ان ۾ ڌرتيءَ جو رنگ شامل ٿي نه سگهيو پر ايرانيت واري ڌاريائپ جي ڌپ پئي آئي. ايراني اصطلاح جهڙوڪ، گل و بلبل، ساقي پيماني، چمن گلستان، باغ و گلشن ۽ محبوب جي خدوخال ۾ مصروف هيا. ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته سنڌي شاعريءَ ۾ ايراني، عربي ۽ ترڪستاني شاعري مان نيون صنفون، خيال، فڪر ۽ خاص علم العروض داخل ٿيو پر ان جو مطلب اهو هرگز نه هجڻ کپي ها ته انهن شيرازي گلستانن ۽ عربي خيابانن ۾ سنڌي شاعر ايترو گم ٿي وياجو کانئن پنهنجي ڀلاري ڀونءِ جو جوڀن، ماروئڙن جا مال، غريبن جون جهوپڙيون جن مان جڏهن صبوح جو سج لڪي ليئا پائي، کوهه ۾ ٻڌل نار، وڻجارن جي ونين جو اڪيلاين سان ونواهه، انبن جي ٻور مٿان ويٺل چَتون، ڪينجهر کان ڪارونجهر جو حسن، ڀٽن تي ٽلندڙ مور پکي ۽ منڇر جي پيٽ ۾ اڏامندڙ پکين جا نظارا سڀ وسري ويا. ان دور جي بيٺل پاڻي ۾ بيوس مسلسل ڪنڪر اڇلي هڪ تحرڪ پيدا ڪيو، جيڪو اڳتي هلي سنڌي شاعري ۾ تبديليءَ جو سبب بڻيو. انگريزي ادب ۾ وليم ورڊس ورٿ ۽ سيميوئل ڪالرج جيئن بيوس به سنڌي ادب جي آبياري ڪئي ۽ ان ۾ تازگي آندي ۽ شعر ۾ قدرتي نظارن کان وٺي مٽيءَ جي خوشبو تائين پنهنجي ئي ڌرتيءَ جو رنگ رچايو. جنهن کي پوءِ شيخ اياز ۽ ان جي همعصرن عروج تي پهچايو. اسان ڪشنچند بيوس کي جديدسنڌي شاعريءَ جو وليم ورڊس ورٿ چئي سگهون ٿا. جديد سنڌي شاعري ءَ ۾ ڪشنچند بيوس جو ڪردار: بيوس سنڌ جو پهريون شاعر آهي، جنهن گل و بلبل جهڙن بي روح ايراني اصطلاحن کي پيرن هيٺان چيڀاٽي وليم ورڊس ورٿ جيان قدرت جي نظارن کي شاعريءَ جو موضوع بڻايو. هن تقليد پرستيءَ جي قطار مان ٻاهر نڪري غير مقلد ٿي ”انالحق” جو علم بلند ڪيو. بيوس جي شروعاتي شعر تي فارسي جو اثر پڻ رهيو پر هن عظيم استاد پنهنجي ڌرتيءَ جي لوڪ رنگ کي پنهنجي موزون شعر ۾ عڪسي نئين روايت قائم ڪئي. جاري روايتي راند جا وکر ٽوڙي فارسي ۽ عربيءَ جي مقلدن جي صف مان ٻاهر نڪري آيو ۽ پنهنجي سنهنجي جو اصول اپنايو. هن جي ئي نغمن کان جديد فطري ۽ قومي شاعري جو دور شروع ٿيو. ان وقت جي وڏن عالمن ڊاڪٽر گربخشاڻي ۽ علامه دائود پوٽي ان کي شعر جي تاريخ جو انقلاب ڪوٺيو. بيوس نقل تان اصل ڏي لاڙو ڪيو. جديد خيالات ۽ ڪي قدر ترقي پسند لاڙا متعارف ڪرايا. بيوس پنهنجي شعر ۾ ادبي خوبين/ فن/ فڪر/ صنعتن تي پڻ ڌيان ڌريو. پراڻي دور واري شاعري سڀ جي سمجهڻ جي وس جي ڳالهه نه هئي بيوس فن جي پختائي کي هلڪو رکندي به خيال جو خاص خيال رکيو، هن جو لهجو اوپرو نه پر پنهنج لڳي ٿو. هن جي شعر ج نرم نرم ڇهاءُ من اندر ۾ لهي وڃي ٿو اهو ئي سبب آهي جو اڄ جا شاعر ڀي بيوس جي ڇهيل موضوعن تي عروضي شعر لکي پنهنجو نانءُ ڪمائن پيا. ڪشنچند ”بيوس“ ميمڻ عبدالغفور سنڌي ديوان ڪشنچند ”بيوس“ پٽ تيرٿ داس کتري، ۷ ڦاڳ سنبت ۱۹۴۱ مطابق ۱۹ مارچ ۱۸۸۵ع تي لاڙڪاڻي شهر جي ”ميمڻ محله“ ۾ ڄائو. سندس پتا حڪيم هو. ننڍپڻ کان ئي هن نينگر جي تربيت نهايت ئي سليقي سان ٿي. مگر پاڻ اڃا سنڌي چوٿون درجو پڙهي رهيو هو، ته سندس پتا پرلوڪ پڌرايو؛ جنهن ڪري هندو نظريي مطابق ڪنهن کان بيک مڱڻ بجاءِ، پاڻ تي انحصار ڪري، سنڌي ورنيڪيولر (فائينل) امتحان پاس ڪرڻ بعد ماستر مقرر ٿيو. ملازمت دوران سکر دادو، جيڪب آباد ۽ لاڙڪاڻي جو چپو چپو گهميو. پڇاڙيءَ ۾ تعلقي لاڙڪاڻي جي ڳوٺ وليد عباسيءَ ۾ رهي، هيڊ ماستر جي عهدي تان ۱۹۴۴ع ۾ رٽاير ڪيائين. ننڍپڻ کان ئي هن نينگر جي طبيعت موزون هئي؛ جنهن ڪري ”بيوس“ تخلص سان ٺهه پهه شعر جوڙيندو رهيو. سندس شاعري اڻامٽ اُصولن تحت ترتيب ڏنل هئي. ”بيوس“ جيتوڻيڪ لاڙڪاڻي جو رهواسي هو، مگر لاڙڪاڻي جي شاعراڻي اسڪول سان سندس وابستگي نه هئي؛ جنهن سان حاجي محمود ”خادم“، نواز علي ”نياز“ جعفري ۽ ٻيا شاعر وابسته هئا. سندس شاعري حالانڪ عروض جي فن ۾ ضرور آهي، پر مضمون ۽ مقصد جي لحاظ کان بالڪل مختلف نوعيت جي نظر اچي ٿي: عروض جي فن کان ”بيوس“ ڪي قدر اڻ واقف هو؛ انهيءَ ڪري سندس شعر ۾ عروضي قاعدن ۽ ضابطن جون اڪثر اوڻايون ڏسجن ٿيون. البته شعر ۾ مضمون جي خيال کان کيس منفرد حيثيت حاصل آهي. هن پنهنجي شعر ۾ پنهنجي وطن ۽ اُن جي مختلف شين جي جاءِ بجاءِ واکاڻ ڪئي آهي ۽ عوام کي سجاڳ ڪرڻ لاءِ قومي شاعريءَ کي اوليت ڏيندي، عوام جي جذبات ۽ احساسات جي پوري پوري ترجماني ڪئي آهي. اِهوئي سبب آهي جو ”بيوس“ کي ’جديد شاعريءَ‘ جو بنيادي شاعر تسليم ڪيو وڃي ٿو. ديوان ”بيوس“، ايراني شاعريءَ جي تقليد گهٽ ڪري ٿو ۽ ان جي بدران پنهنجي وطن جي شين جون تشبيهون آڻي ٿو. سندس نظمن مان ”جهوپڙي“ هڪ شاهڪار جي حيثيت رکي ٿي. پاڻ علامه اقبال ۱۸۷۷ع – ۱۹۳۸ع) ۽ ڪن ٻين اردو شاعرن جي شعر جا سنڌي زبان ۾ ترجما به ڪيا اٿس. اُن هوندي به سندس شاعري سنڌي شعر جي تاريخ ۾ ”جديد شاعريءَ جو سنگ - ميل“ چئي سگهجي ٿي. ”بيوس“، ڪانگريس ۽ خلافت جي تحريڪن جو به سرگرم ڪارڪن ٿي رهيو. پاڻ مهاتما موهنداس ڪرمچند گانڌي (۱۸۶۹ع – ۱۹۴۸ع) جو بيحد عقيدتمند ۽ شش هجڻ سان گڏوگڏ ”هندو مسلم ايڪتا“ جو حامي پڻ هو. سندس شاگردن ۾ هوند راج ”دکايل“ ۽ پروفيسر رام پنجواڻيءَ جا نالا سر- فهرست آهن. ديس جي شين سان پيار هوس. ولايت جون ٺهيل عمديون شيون به تڇ سمان ڄاڻندو هو. پڇاڙيءَ ۾ پيءُ جي ڇڏيل ورثي (حڪمت) کي باقاعده ڪري ورتائين. مارچ ۱۹۳۳ع ۾ ”سنڌي ساهتيه سميلن“ ۾ سندس ڪارائتن خيالن کي خوب اهميت ملي. سندس ڪلام سنڌ خواهه هند مان نڪرندڙ رسالن ۾ ڪثرت سان ڇپجندو رهيو. ”سيرين ڪلام“ (۱۹۳۳ع) ۽ ”هئملٽ“ (ڊرامو) نصاب طور سنڌ ۾ پاڙهيا ويندا هئا. کيس ۲۳ سيپٽمبر ۱۹۴۷ع تي لاڙڪاڻي ۾ اگني سنسڪار ڪيو ويو. ”محبوب طبع“، ”سامونڊي سپون“، ”ڦولداني“، ”بهارستان“، ”انڊلٺ“، ”پرت پوڄارڻ“ ۽ ”گرونانڪ جيون ڪوتا“ ڪتابن کان علاوه نون ڊرامن جو ليکڪ پڻ هو. هيٺ سندس ڪلام جو نمونو ڏجي ٿو:- رام چئون رحيم چئون، مطلب ته سڌو الله سان آهه، دين چئون يا ڌرم چئون، منشا ته اُنهيءَ جي راه سان آهه، عشق چئون يا پريم چئون، اِنڇا ته اُنهيءَ جي چاه سان آهه، ساڌو بڻون، يا سالڪ ٿيون، مقصد ته دل آ گاهه سان آهه، اکرن جي اوجهڙ ۾ اڙجي مفت نه دل آزاري ڪر؛ جان وجهي بي جان- اکر ۾ ڪجهه مطلب تي ڌيان به ڌر، قومي گيتن کي جنم ڏيڻ ۽ عوامي جذبات ۽ احساسات جي ڀرپور عڪاسي ڪرڻ ۾ ”بيوس“ پيش پيش رهيو آهي. سندس خاص نظمن ۾ ”جهوپڙي“ هڪ شاهڪار جي حيثيت رکي ٿي. ڪشنچند “بيوس” جي ٻارن جي لاء ڪيل شاعري آزاد انور ڪانڌڙو ڪشنچند “بيوس” جو شمار ۲۰ هين صدي جي سنڌي ٻوليءَ جي نامور شاعرن ۾ آهي. کيس جديد سنڌي شاعريءَ جو باني سڏجي ته ڪو به وڌاءُ نه ٿيندو. ڪشنچند بيوس جا پهرئين کان ڏهين ۽ انٽر تائين سنڌي نصاب ۾ شامل گيت، نظم يا ٻاراڻا ٻول هر سنڌي شاگرد کي اڄ به ياد آهن. اڪثر شاگردن کي انهن گيتن ، نظمن جي خالق شاعر ڪشنچند “بيوس” جو شايد ئي پتو هجي. ڪشنچند “بيوس” ۲۵ فيبروري ۱۸۵۸ع ۾ لاڙڪاڻي جي کتري خاندان ۾ پنهنجي دور جي مشهور حڪيم تيرٿداس کتري جي گهر ۾ جنم ورتو. سندس امڙ به حڪمت جو ڪم ڪندي هئي. بيوس يارنهن سالن جو مس هو ته سندس والد وفات ڪري ويو ۽ ننڍپڻ ۾ ئي گهر جو بار مٿس پيو. فائنل پاس ڪري سنڌي ماستر ٿيو ۽ ٽريننگ ڪاليج جي تعليم مڪمل ڪري لاڙڪاڻي جي هڪ اسڪول ۾ هيڊ ماستر ٿيو. هن ۱۹۳۵ع لاڙڪاڻي ۾ بيوس شفاخانو کوليو. پاڻ به پنهنجي والد ۽ امڙ وانگر وقت جو سٺو حڪيم هيو. ۱۹۳۷ع ۾ ميونسپالٽي جي اسڪول بورڊ جو صلاحڪار بڻيو. کيس شاعريءَ جو شوق ننڍي هوندي کان هو. بيوس ورهاڱي کان اڳ ۱۹۴۰ع کان ۱۹۴۷ع تائين لاڙڪاڻي جي گيان باغ ۾ هفتيوار ادبي ڪلاس هلايا. هو بنگال جي عظيم شاعر رابيندر ناٿ ٽئگور کان تمام گهڻو متاثر هو ۽ ٽئگور جي شاعريءَ جو سنڌي ترجمو ڪري سنڌين کي ٽئگور جي شاعري ۽ شخصيت سان روشناس ڪرايو. هن ڪيترا ئي ناٽڪ به لکيا. سندس ڇپيل ڪتابن ۾ شيرين شعر ۱۹۲۹ع، سامونڊي سپون ۱۹۲۹ع، گرو نانڪ جيون ڪٿا ۱۹۳۵ع، موجي گيت ۱۹۳۵ع، ڦولداڻي ۱۹۳۹ع، شعر بيوس ۱۹۵۱ع، بيوس گيتانجلي ۱۹۶۰ع ڇپيل آهن. ڪشنچند “بيوس” ۲۳ سيپٽمبر ۱۹۴۷ع تي ديهانت ڪري ويو. سندس شاگردن ۾ رام پنجواڻي ۽ هوندراج دکايل وڏي مقبوليت ماڻي. گيت ڌڻيءَ جا گڏجي ڳايون گيت ڌڻيءَ جا گڏجي ڳايون! جو ٿو ٿڌڙا مينهن وسائي، باغن ۾ جو انب پچائي، ويس گلن کي جو پهرائي، ان پچائي، گاهه اپائي، عرش ۾ جو تارا ٽمڪائي، تنهن مالڪ کي سڀ ساراهيون، گيت ڌڻيءَ جا گڏجي ڳايون! (سنڌي پهريون ڪتاب ۲۰۱۶ع ) ڌڻيءَ جي وڏائي (حمد) ڏسي دنيا ۾ عجب نظارا، سائينءَ جي سگهه سمجهه پيارا، اڀ ۽ ڌرتيءَ تي اسرار، جوڙيا سائينءَ سڀ جنسار. وڻ ٽڻ ٻوٽا ڌڻيءَ اپايا، قسمين قسمين پن بنايا، گل ڦل ميوا ڪئين گلزار، جوڙيا سائينءَ سڀ جنسار. جبل، نديون ۽ چشما، لاهه، سمنڊ ، تلاءَ ۽ ڍنڍون، واهه، برف، ڳڙا سڀ ڌارو ڌار، جوڙيا سائينءَ سڀ جنسار. اڀ ڏي ٿوري نظر ڪريو، سج چنڊ تي پڻ ڌيان ڌريو، سهڻي تارن سندي قطار، جوڙيا سائينءَ سڀ جنسار. راتين پٺيان ڏينهن اچن، جهڙن پٺيان روز روشن، ڪڏهن چانڊوڪي ڪڏهن ڪار، جوڙيا سائينءَ سڀ جنسار. جڳ جو چرخو عجب چلي، سڀڪو چئي ٿو بَلي بَلي، ڪري نه ڪوئي سگهي شمار، جوڙيا سائينءَ سڀ جنسار. (سنڌي ٽيون ڪتاب ۲۰۱۵ع ) تنهنجي ساراهه سڀ ڪن تنهنجي ساراهه ، قدرت وارا! نرمل جوتي نور نظارا، قدرت وارا! ڪوٽان ڪوٽ بڻايئه ڌرتيون ، سهسين سج چنڊ تارا، جن جو انت نه پارا ، قدرت وارا! گلن اندر سرهاڻ ڌرين ٿو ، موتين سان مهراڻ ڀرين ٿو، هيرا لعل هزارا ، قدرت وارا! جڏهن وڻن تي واءُ اچي ٿو، پن پن مان پڙلاءُ اچي ٿو، ڇم ڇم جا ڇمڪارا ، قدرت وارا! چهنب چتن ۽ چيهن کولي ، بلبل ڪوئل ٻولي ٻولي، مور نچن ناميارا ، قدرت وارا! عجب بنايا بجليون بادل ، بوندون برس برس ڪن بادل، واڄٽ ڪن وسڪارا ، قدرت وارا! ساهه اندر جو ساهه کڄي ٿو، “بيوس” سائينءَ ناد وڄي ٿو، نوبت نيهن نظارا ، قدرت وارا! ڦوڪڻو ڦوڪي ڦاڙ نه ڦوڪڻو، منهنجو آهي ملوڪڻو، ڦاٽي پوندو ، سبي نه سگهبو، کوئنر لئيءَ سان لنبي نه سگهبو، ٽنڪر ڏيندو ٽوٽڻو، ڦوڪي ڦاڙ نه ڦوڪڻو. نرم ڏسين ٿو ڪهڙو آهي، جنسي ريشم جهڙو آهي، هلي هوا ۾ ڌوڪڻو. ڦوڪي ڦاڙ نه ڦوڪڻو. خالي آهي کلڙيءَ جهڙو، منهن وٽ آهي، نلڙيءَ جهڙو، جنهن کي چئجي چوپڻو. ڦوڪي ڦاڙ نه ڦوڪڻو. ڦوڪڻ سان هي گولو بڻندو، ڇڏي ڏيڻ سان سيٽي هڻندو، ڪُوڪُو ڪندو ڪُوڪڻو. ڦوڪي ڦاڙ نه ڦوڪڻو. منهنجو آهي ملوڪڻو. ڦوڪي ڦاڙ نه ڦوڪڻو. ڪاغذ جي ٻيڙي آيو پاڻي ليٽ ڪري، ڪاغذ جي هي ٻيڙي تري، ڪاريگر جي ڪاڻ نه ڪائي، مون هيءَ پنهنجي پاڻ ٺاهي. ڳن نه ڏيندي ، ونجهه نه هڻندي، منهنجي ٻيڙي بار نه کڻندي. توڙي واءُ سڻائو گهلندو، هن ٻيڙي جو سڙهه نه کلندو. ڦوڪ ڏيڻ سان لهرون ٿينديون، ٻيڙيءَ کي سي اڳتي نينديون. بندر هاڻي اوڏو آهي، ٻيڙي کيپ ڇڏيندي آهي. ڪين ڪمائي ڀاڙو ڏيندي، مفت ۾ ايندي مفت ۾ ويندي. (بتاريخ ۱۷ جولاء ۲۰۱۹ع تي، روزاني ڪاوش حيدرآباد ۾ ڇپيل) ڪشنچند بيوس جديد سنڌيءَ جو ورڊس ورٿ صدام جوکيو جديد سنڌي شاعري ۾ قوم ۽ وطن جي تهذيبي ۽ ثقافتي سڀاءَ، ماحول ۽ مزاج جي ماهيت جي عڪاسي سادن، سودن، سولن، سندر ۽ سليس لفظن ۾ ڪندڙ. سنڌ ۽ سنڌي ماحول جا ڏيک، ڏسائون، ماڳ مڪان، ڪردار، ڪنايا، استعارا، تشبيهون ۽ ترڪيبون پنهنجي ڪلام ۾ پيش ڪندڙ، سنڌ جي تهذيب، تمدن، تاريخ ۽ موجوده ماحول منجهان موصوع چونڊي سنڌي شاعريءَ کي جدت جو رنگ ارپيندڙ ۽ جديد سنڌي شاعريءَ جي پيڙهه جو پٿر رکندڙ سنڌ جي عوامي شاعر ڪشنچند بيوس تاريخ ۲۵ فيبروري ۱۸۸۵ع تي لاڙڪاڻي ۾ جنم ورتو هو. هن پنهنجو تخلص بيوس چونڊ ڪيو هو. بيوس جي والد جو نالو تيرٿ داس کتري هو، جيڪو پاڻ هڪ بهترين حڪيم هو. بيوس جا وڏا ملتان مان لڏي، لاڙڪاڻي شهر ۾ اچي رهيا هئا. پيءُ جي وفات کان پوءِ بيوس جي ماءُ محترمه گهر ۾ حڪمت ڪرڻ لڳي، کيس پاڙي وارا ”ڏاهي“ ڪري چوندا هئا. بيوس کي ٻه وڏيون ڀينرن ۽ ٻه ننڍا ڀائر هئا، ننڍپڻ ۾ ئي کيس سنڌي اسڪول ۾ داخل ڪيو ويو، جتان سنڌي فائنل پاس ڪيائين، انگريزي، فارسي ۽ هندي تعليم پڻ حاصل ڪيائين، بيوس پورهيت ماءُ جي خرچ تي پرائمري ٽيچرس ٽريننگ ڪاليج ۾ پڙهندو هو. تعليم کان پوءِ استاديءَ جو پيشو اختيار ڪيائين، هي هڪ اعلى آدرشي استاد هو. هن ڪيترائي بهترين شاعر ۽ اديب پيدا ڪيا ۽ جدت جي اهڙي لاٽ ٻاريائين جنهن جي روشني تي هلي هوند راج دکايل، هري دلگير، نارائڻ شيام ۽ شيخ اياز جهڙا اعليٰ پايي جا شاعر پيدا ٿيا. جن جديد سنڌي شاعريءَ جي ميدان کي بڻائي ڇڏيو. ڪشنچند بيوس وليد اسڪول لاڙڪاڻي ۾ ماستر جي حيثيت سان وڏو عرصو خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ پوءِ شاهه محمد اسڪول لاڙڪاڻي جو هيڊ ماستر بڻيو، جتان فيبروري ۱۹۴۰ع ۾ رٽائرڊ ٿيو. بيوس مهاتما گانڌيءَ جو پوئلڳ هو ۽ ڪانگريس سان وابسته رهيو، گانڌيءَ جي نظريي موجب هميشه کاڌيءَ جا ڪپڙا پائيندو هو ۽ ديسي شيون استعمال ڪندو هو. گانڌيءَ کان پوءِ بيوس رابندرناٿ ٽئگور جي شخصيت مان متاثر هيو، ٽئگور جو ڪتاب ”ساڌنا” سمجهڻ ۽ پڙهڻ خاطر بيوس وڏيءَ عمر هجڻ جي باوجود به انگريزي سکيو ۽ لاڙڪاڻي جي گيان باغ ۾ ۱۹۴۰ع کان ۱۹۴۷ع تائين هفتيوار ادبي ڪلاس هلائي، ٽئگور جي شخصيت ۽ شاعريءَ تي ليڪچر ڏيندو هو. استادي کان علاوه بيوس حڪمت جو ڪم به ڄاڻندو هو، جيڪو کيس ورثي ۾ مليو هو، رٽائرمينٽ کان پوِءِ بيوس ”هوميوپيٿي“ طريقي سان حڪمت شروع ڪئي هئي، سندن غريبن ۽ محتاجن جو همدرد هو مفت ۾ علاج ڪندو هو. بيوس جو حڪمتي رايو هو ته ڳائو کير کائڻ سان ڪمزور ٿيل نظر ٻيهر تيز ٿي سگهي ٿي، ان کي نظر ۾ رکندي بيوس هڪ ”ڀاڳيا اسڪيم” ٺاهي هئي، جنهن لاءِ لاڙڪاڻي جي ويجهو پلاٽ به خريد ڪيو هئائين پر زندگي جي بي وفائيءَ سبب ان کي تڪميل نه ملي سگهي. سن ۱۹۰۰ع ۾ ڦوهه جواني کان شاعري جي شروعات ڪيائين، شاگردي دور ۾ هڪ رات برسات جي ڇم ڇم کان متاثر ٿي شعر لکيو هئائين ۽ لکندي لکندي ڪرسيءَ تي ئي ننڊ اچي وئي هيس. هاسٽل جي سپرنٽنڊنٽ سندس اهو شعر پڙهي ورتو هو ۽ صبح جو پنهنجي آفيس ۾ بيوس کي گهرائي سندس ساراهه ڪندي چيائين؛ ”بيوس! تون ضرور هڪ ڏينهن اعلىٰ درجي جو شاعر ٿيندين.“ بيوس جو اهو شعر هي آهي: اڄ مڙي، بادل کڙي، آيا ٽڙي، ٽانـــــــــــــــگر به خوب، پڻ چڙي، ٺاري نڙي، گهر ۾ گهڙي، ٿـــــــــــــــڌڪار ۾. سندس مٿئين خاگرديءَ واري دور ۾ لکيل شعر ۾ فطرت جا سهڻا رنگ سمايل آهن. بيوس جي تصنيفن ۾ ڦولداني، شعر بيوس، گرونانڪ جي جيون ڪوتا، جن کي گڏي سيد محمود شاهه بخاري پاران ۱۹۹۱ع ۾ سندس ڪليات ”ڪلياتِ بيوس“ جي نالي سان شايع ڪرايو ويو آهي. بيوس شعر سان گڏوگڏ ڪيترائي ناٽڪ پڻ لکيا. جن ۾ ”سورداس“، ”خوبصورت بلا“، ”پرت پوڄارڻ“، ”هرشچندر“ ۽ پرهلادليلا قابل ذڪر آهن. بيوس جا لکيل ڊراما گهڻي قدر هندي ۽ اردو ڊرامن جا ترجما ٿيل آهن. بيوس سنڌ جو پهريون شاعر آهي، جنهن گل و بلبل جهڙن بي روح ايراني اصطلاحن جي زنجيرن مان سنڌي شاعريءَ کي آزادي ڏياري. هن وليم ورڊس ورٿ جيان قدرت ۽ فطرت جي نظارن کي شاعريءَ جو موضوع بڻايو ۽ سنڌي شاعريءَ ۾ نوان موضوع، نوان خيال سادي ۽ عام فهم ٻولي ۽ سنڌي جي ماحول کي متعارف ڪرايو. سندس شعر ۾ هارين ۽ زميندارن ۽ جاگرداري نظام جي حوالي سان مزاحمتي فڪر جي عڪاسي ڪندڙ شاعري هن طرح ملي ٿي. جــــــــي زميندار پليا تنهنجي پگهر پورهئي تـــي، ســـــــي سگهيا قدر نه تنهنجو سڃاڻي ڪــــــــڙمي. جديد سنڌي شاعريءَ جي ميدان ۾ بيوس جو تمام وڏو مقام آهي، ڇاڪاڻ ته هي پهريون شخص هو جنهن روايتي شاعريءَ کان نابري واريندي جديد سنڌي شاعريءَ جو بنياد رکيو. سندس شاعريءَ جو پهريون مجموعو ”شيرين شعر“ جيڪو ۱۹۳۶ع ۾ ڇپيو هو، اُن کي جديد سنڌي شاعريءَ جو پهريون ڪتاب تسليم ڪيو وڃي ٿو. ڪشنچند “بيوس” جديد سنڌي شاعريءَ جو بنيادي شاعر حسيب ناياب منگي ڪشنچند “بيوس” ۽ سندس ڪويتائون سنڌي شاعريءَ جي تاريخ جو نهايت اهم ۽ ڪارگر عنوان آهن. جن تي قلم کڻي پڙهندڙن کي ٻڌائي سگهجي ٿو ته ڪشنچند “بيوس” پنهنجي حياتيءَ جي ڏينهن ۾ سالن کان وٺي شاعريءَ ۾ رائج رواجن جو رخ پنهنجي ڏات سان تبديل ڪري شاعريءَ جي سج کي اڃان وڌيڪ روشني ڏني. هن پنهنجي اعليٰ لياقتن جو استعمال جن سادن لفظن ۽ عام موضوعن تي لکي ظاهر ڪيو، سا تبديلي ان وقت جي لاءِ نهايت ضروري به هئي ۽ خاص به ثابت ٿي. ڇو جو شاعريءَ کي پنهنجي رنگ ۾ آڻڻ، شاعريءَ ۾ ڌارين لفظن جي استعمال کي ختم ڪرڻ ۽ جذبن ۽ خيالن کي عام فهم ۾ پڙهندڙن تائين پيش ڪرڻ ۾ “بيوس” پاٻ ملهايو. منهنجي دل جا ديوتا! تنهنجو لهان مندر ڪٿي، عشق جو جنهن ۾ اجالو آهه سو اندر ڪٿي. ڪشنچند “بيوس” اڄ جي دور ۾ پنهنجي ڏنل پيغام سبب جنهن نموني حيات آهي ۽ سندس ذڪر ادبي تاريخن ۽ تذڪرن اندر سونهري حرفن سان لکيل آهي ان جو سبب اهو آهي ته ڪشنچند “بيوس” جي ڏات جا جوهر اهڙن موضوعن تي خيالن پيش ڪرڻ لاءِ آماده ٿيا جن جي هر دور ۾ ترجماني ٿيڻ لازمي هوندي آهي. قدرتي نظارن جي خوبصورتي کان وطن جي حب تائين، غريبن جي اَجهن جي تعريف کان سماجي براين جي نشاندهي تائين، پريم جي پٽي پڙهائڻ کان ڪنهن عام عنوان مک ۽ تڏ تائين “بيوس” لکي ڪمال ڪيو. تڏهن ته هو پنهنجي دور جو مضبوط ۽ اهم شاعر ليکيو وڃي ٿو. سدا مشهور عالم ۾ جفا تنهنجي وفا منهنجي، حقيقت ۾ مگر آهي وفا تنهنجي جفا منهنجي. ڪريو سينگار سوَ سائين، ملڻ لئه هوت هرکائين، نه پيرو پر اندر پائين ڏسي گهٽ چاهنا منهنجي. ڪشنچند “بيوس” جو ڪلام ناصحانو به آهي ته ٻارن جي حوالي سان به سرجيل آهي. درسي ڪتابن ۾ به “بيوس” ائين پيو نظر اچي جئين کير سان ڀريل وَٽِيءَ ۾ گلاب جو گل! گيت اهڙا ته سوادي ۽ رڌم سان لبريز جو ويٺو جهونگارجي! روحاني ۽ تصوف سان گڏ سياسي هلچل ۽ مختلف تحريڪن جي حوالي سان به “بيوس” جي سنڌي شاعريءَ تي بادشاهي نظر اچي ٿي. سنڀالي هوش سان سياڻا جوا کان جلد پاسو ڪر، کهائي جا ڪري کوکو ٿي ڪيري نيٺ ڳاٽي ٿي. ــــــ سوچ ڪر سياڻا ڇڏي ڏي شوق شيطاني شراب، جو ڪري ڪارو رکي اخلاق جهڙو آفتاب. ــــــ سخت ڇولي مار ساگر آهه بندر بي منار، هن انڌاري ڏوجهري ۾ روشني رهبر ڪٿي. ڪشنچند “بيوس” پنهنجي فن ۾ پختو ۽ خيال ۾ نرم نظر اچي ٿو هن جي لفظي جوڙجڪ ايتري ته پختي ۽ وڻندڙ آهي جو جلد ئي اثر ڇڏي ٿي. ميمڻ عبدالغفور سنڌي پنهنجي ڪتاب “عظيم سنڌي انسان” ۾ ڪشنچند بيوس جي حوالي سان لکي ٿو ته “شعر ۾ مضمون جي خيال کان کيس منفرد حيثيت حاصل آهي. هن پنهنجي شعر ۾ پنهنجي وطن ۽ ان جي مختلف شين جي جابجا واکاڻ ڪئي آهي ۽ عوام کي سجاڳ ڪرڻ لاءِ قومي شاعريءَ کي اوليت ڏيندي، عوام جي جذبات ۽ احساسات جي پوري پوري ترجماني ڪئي آهي. اهو ئي سبب آهي جو “بيوس” کي جديد شاعريءَ جو بنيادي شاعر تسليم ڪيو وڃي ٿو”. روپ نه مالڪ ٿو ڏسي، ڏسي دل جا طاق، اندر اُجالو ٿو کپي، نه “بيوس” رنگ پوشاڪ. ڪشنچند “بيوس” جي شاعريءَ ۾ مختلف عنوانن جا گهڻا ئي نظم تن ڏينهن کان اڄ تائين تمام گهڻا مشهور رهيا آهن. “قدرت وارا”، “سهائي راتڙي”، ۾“ڪاري گهٽا”، “جهوپڙي” ۽ ٻيا اڄ تائين گهڻن ماڻهن کي ياد آهن. اهڙيءَ طرح سندس ڪتاب “شيرين شعر” (آگسٽ ۱۹۲۹ع) ۾ ڇپيل هيٺين ڪويتا کي به پڙهي ڏسو: خاص کٿوري ڀانئيان وطن جي واري، مٽي مٺڙي ملڪ جي مشڪان موچاري، پنهنجي دلبر ديس جي پڻي به پياري، گاهه به گلزاري، بٺ باغيچو ڀانئيان. ـــ وڻ ڪندا ها وڙ وڏو وطن وارن تي، پختي لڙڪي پينگهه ٿي ڏاڍن ڏارن تي، هڪ هوڏ هلي ٿي لوڏ تي، ٻيو وڙهڻ وارن تي، ٻاجهو ٻارن تي، ڇٽن ڇايا سان ڪيون. ـــ جتي جيجل ٿي ڏني جهوليءَ ۾ لولي، ٽڙي ٻنڌڻن ۾ ٻُڌي طوطيلي ٻولي، مٺڙي ٿي مون تان وئي گهڙيءَ ۾ گهولي، ڇلڪي سان ڇولي، “بيوس” وهي وطن ري. ڪشنچند “بيوس” کي جتي ديس لئه اُلڪو آهي اُتي ديس جي ڪڙميءَ جي خوشحاليءَ جي لاءِ آس به آهي. هو لکي ٿو ته : تنهنجي دردن جي هنئر آهه پڄاڻي، ڪڙمي! تنهنجي سورن جي اچي ويل وهاڻي، ڪڙمي! جـــي زمــيــــنـــدار پــــلــــــيا تــنــهــنــــجي پگهر تي، سي سگهيا قدر نه ڪو تنهنجو سڃاڻي، ڪڙمي! هوندارج دکايل لکي ٿو ته “مهان ڪوي بيوس عوامي شاعر ۽ سامانيه لوڪن جو همدرد وڪيل هو. هن پنهنجي واڻي ۽ رچنا سان ماڻهو کي مٿي ۽ مٿي هلڻ جي پريرڻا ڏني توڙي منجهس ساهه ڀريو. هو عقاب وانگر آسمان ۾ اُڏامندو رهيو پر سندس نظر سدائين زمين تي رهي”. ( سڏ پڙاڏو ساڳيو ۱۹۸۴ع ص ۶) سادگيءَ ۽ عاجزيءَ ۾ گذاريندڙ ڪشنچند “بيوس” جا خيال بلنديءَ تي پهتل نظر ٿا اچن. هو ننڍ وڏائيءَ جا فرق ختم ڪرڻ لاءِ به خوب لکي ويو آهي. هن انسانيت جي ڳالهه به تمام گهڻي ڪئي آهي: ڪر دنيا ۾ دل وڏيري تون به رهه مان ڀي رهان، آڻ من ورتيءَ ۾ ڦيري تون به رهه مان ڀي رهان. تنگ مذهب ۾ نه ماپون، قوميت ۾ جاءِ ڏي، ڀائپيءَ، انسانيت، روحانيت ۾ جاءِ ڏي، ڇڏ دئيءَ جي ديد ميري، تون به رهه مان ڀي رهان. “بيوس” جي شاعريءَ ۾ نواڻ ۽ ترقي پسند خيال مان جيڪي به نظم سرجي سامهون آيا اُهي اڄ به ادبي دنيا ۾ اهميت رکن ٿا. هو غلاميءَ جي خلاف ۽ هردم قوميت جي ڳالهه ڪندڙ شاعر هو: جيسين “بيوس” پاند ۾ هوندو هڪ غلام، هڻي سگهندو هام، ڪوبه نه آزاديءَ سندي. ڪشنچند “بيوس” جي حياتيءَ جي ڏينهن ۾ جيڪي تبديليون اچي رهيو هيون ۽ سنڌ مان اتحاد ۽ ڀلائيءَ جو ڏيئو وسامڻ شروع ٿي رهيو هو، اهڙي نازڪ حالت ۾ هن ڏکايل سماج اندر آٿت جو پيغام ڏنو ۽ ايڪي ۽ اتحاد جو درس شعرن ذريعي ڦهلايو. سڌي ۽ اڻ سڌيءَ طرح هن جي ڪلام ۾ اهڙا گهڻا مثال موجود آهن: ايڪتا جا ديوتا! تنهنجو لهان مندر ڪٿي؟ جنهن ۾ اتحادي اُجالو آهه سو اندر ڪٿي؟ دربدر ٿيو دادلا تو بن اميدن جو جهاز، آس آزاديءَ لاءِ آهي بيٺڪي بندر ڪٿي؟ ڪئن فسادي خون ويندو قوميت جي قلب مان، نبض تي نشتر ڪٿي، شريان تي خنجر ڪٿي؟ جو ملائي مفردن کي مرڪبي ميلاپ ۾، سو حب الوطنيءَ جو “بيوس” جذبو ۽ جوهر ڪٿي؟ ڪشنچند تيرٿداس کتري “بيوس” ۲۵ فيبروري ۱۸۸۵ع تي لاڙڪاڻي ۾ ڄائو ۽ ۲۳ سيپٽمبر ۱۹۴۷ع تي ديهانت ڪري ويو. سماج جو اعليٰ اخلاق وارو انسان ۽ فرض شناس استاد هئڻ سان گڏوگڏ هو حڪيم به هو. هو سنڌي ادب م لازوال ۽ انمول ڪردار ٿي اڀريو. سندس ڪلام جا ڏيئا هر سماجي پاسي کي روشن ڪندا رهن ٿا. اهو دور پري نه آهي جو “بيوس” جي ڪلام جو پڙاڏو هن هنڌ پوندو ۽ هر هڪ ماڻهو ان مان مثال وٺي زندگيءَ کي روشن بڻائيندو. هڪ صديءَ کان پوءِ شايد سنڌ ۾ ڪو ڪو ڪڻو، شعر خوانيءَ لاءِ گهرندو شعر “بيوس” جو ڪتاب.   (ڏھاڙي عبرت حيدرآباد ۾ ۲۵ فيبروري ۲۰۲۲ع تي ڇپيل) ڪشنچند بيوس جديد سنڌي شاعريءَ جي علمبردار جي شاعريءَ جو اڀياس رياض ڪلھوڙو سنڌي شاعريءَ صدين جو سفر جھاڳيو آهي. انهيءَ صدين جي سفر ۾ ان پاڻ ۾ ڪيئي لاڙا ۽ نيون روايتون پئي سمايون آهن. سنڌي شاعريءَ ۾ هڪ دؤر يا هڪ موڙ اهڙو به آيو، جو فقط ايران جي سرزمين ۽ ماحول جون روايتون شعر ۾ بيان ڪيون وينديون هيون. اهڙي شاعري،فقط لفظن جو ڀنڊار ته هئي، پر ان جو سنڌ جي سرزمين سان ڪو به لاڳاپو نه هو. پوءِ اهڙو دؤر به آيو، جو سنڌ جي شاعرن انهيءَ نئين روايتن جو بنياد وڌو. ”جديد ادب جو ڪم بي رحم سچاين کي پيش ڪرڻ آهي، پر ان لاءِ فن Art کي به هٿئون ڇڏڻو نه آهي، نه ئي جمالياتي تاثر تي ڪو سودو ڪرڻو آهي. جديديت جي علمبردارن لاءِ اها هڪ ڏکي ذميواري هئي“.(۱) ان ڏکي ۽ نهايت اهم ذميواريءَ کي نڀائڻ لاءِ هونئن ته لاتعداد شاعرن جا نالا آهن، جن جدت پسند تحريڪ ۾ ڀرپور حصو ورتو، پر انهن منجهان ڪشنچند ”بيوس“ سڀني کان اڳرو ثابت ٿيو. ڌرتيءَ تي هزارين شاعر جنم وٺن ٿا، پر مڃتا واري منزل تي پهچڻ هر ڪنهن جي وس جي ڳالهه ڪونهي. هر شاعر جي سوچ، ويچار ۽ فڪر ۾ فرق هوندو آهي. جيئن هر ماڻهوءَ جي پنهنجي علمي سگهه آهي، تيئن فني توڙي فڪري لحاظ کان هر شاعر جي پنهنجي اڏام آهي. فني حوالي کان شاعر ڪيترو به مضبوط هجي، پر جيڪڏهن سندس فڪر ۾ اونهائي ۽ گھرائي نه آهي، ته کيس جوڳو مقام ملي نه سگھندو. ڪشنچند بيوس پنهنجي شاعريءَ ۾ زمين ۽ آسمان جي وچ ۾ موجود فطري نظارن سان گڏ سنڌي سماج جا عڪس چٽيا آهن. ڪشنچند بيوس جي شاعريءَ ۾ ڪمال جي رواني، تجربن جي نواڻ ۽ فڪري گھرائي آهي، انهيءَ ڪري ئي ته علامه دائودپوٽي چيو آهي ته: ”واقعي ڪشنچند ”بيوس“ سنڌ جو هڪ عوامي ۽ انقلابي شاعر تسليم ڪجي ٿو، ڇو ته هن ئي سنڌي شاعريءَ کي نوان اسلوب ۽ موضوع ڏيئي ”جديد سنڌي شاعريءَ“ جو بنياد رکيو“. (۲) ڪشنچند ”بيوس“ لاڙڪاڻي واسي هو. هو پرائمري استاد ٿي رهيو ۽ جڏهن لاڙڪاڻي ۽ پوري سنڌ ۾ عروضي تحريڪ جوڀن تي هئي، ته هي صاحب شاعريءَ ۾ فن ۽ فڪر جي هڪڙي نئين جدت کڻي ميدان ۾ لٿو. ڏسندي ئي ڏسندي سنڌي شعر جي تاريخ تي اڻ مٽ عڪس چٽڻ لڳو. ڪشنچند ”بيوس“ جديد شاعريءَ جو باني آهي. هن ڪيتريون ئي نيون روايتون قائم ڪيون ۽ سنڌي شاعريءَ ۾ انهن کي مروج ڪيو. بيوس جي جدت ۽ نرالي نانءَ سان سنڌي ادب جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب ۽ نئون دؤر شروع ٿيو. بيوس شاعري ڪيئن ۽ ڪڏهن شروع ڪئي؟ تنهن بابت ”ڪُليات بيوس“ جي مرتب لکيو آهي ته: ”جڏهن اڃا سورنهن ورهين جو هو ۽ حيدرآباد ٽريننگ ڪاليج ۾ پڙهندو هو، تڏهن به شعر چوندو هو. برسات جو نظارو ڏسندي هڪ رات جو پڙهڻ بدران ”برسات“ تي شعر لکي، ميز تي رکيائين ۽ اتي ئي ڪرسيءَ تي کيس ننڊ وٺي وئي. بورڊنگ جي سپرنٽنڊنٽ چڪر هڻندي اچي هن کي ننڊ ۾ ڏٺو ۽ ميز تي رکيل شعر وارو پنو پڙهي، چُپ چاپ واپس هليو ويو. صبح جو کيس گھرائي، سندس پٺي ٺپي چيائين ته: ”بيوس، ڪنهن ڏينهن اعليٰ درجي جو شاعر ٿيندين.‘‘(۳) ڪشنچند بيوس وٽ فن به آهي ته فڪر به آهي. هن شاعريءَ ۾ فن ۽ فڪر جو اهڙو ته سنگم جوڙيو آهي، جو فن کي پرکڻ وارو به سرهو ٿيو وڃي، ته فڪر کي پرکڻ ۽ پرجھڻ وارو به خوش ٿيو وڃي، ڇاڪاڻ ته هن وٽ فن، فڪر کي ٽيڪ ڏئي کنيو بيٺو آهي ۽ فڪر وري فن کي اڀاريون بيٺو آهي. سائنسي فارمولي وانگر ٻئي ٻِٽُ ٿي، هڪ ٻئي سان ملي بيهن ٿا. ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي، پنهنجي ڪتاب ”ڪٺمال“ ۾ لکيو آهي ته: ”ڪشنچند بيوس جي ٻولي آسان ۽ موضوع مقامي آهن. هن غير وطني ۽ دقيق تشبيهن ۽ سکڻي فارسي نوازيءَ کان پاڻ کي آجو ڪيو. هن سوسن سنبل، ياسمين و نسترن ۽ لاله و نرگس جا نالا کڻڻ بجاءِ فقط ”گل“ چئي پنهنجو مقصد بيان ڪيو“.(۴) شاعريءَ جي صنفن جي لحاظ کان ڪشنچند ”بيوس“ غزل، ڪافي، قصيدو، مثلث، مخمس، مسدس ۽ بيت چيا آهن. هن هڪ ماهر سائنسدان جيان مٿين صنفن ۾فني طور انيڪ تجربا ڪيا آهن. جيئن نظم کي غزل سان هم آهنگ ڪري، هڪ صنف مان ٻه مقصد ورتا اٿس. ساڳئي نموني هُن ڪافيءَ کي غزل جي گھاڙيٽي جو روپ ڏنو آهي. ڏوهيڙي ۾ وري رباعي وارو فن رکيو اٿس. بيت مسدس واري سٽاءَ ۾ لکيا اٿس. نظم ۽ غزل جي سنگم جو هڪڙو مثال پيش ڪجي ٿو. آهي مشهور عالم ۾، جفا تنهنجي، وفا تنهنجي، حقيقت ۾ مگر آهي، وفا تنهنجي، جفا تنهنجي.   هزارين چشم روشن سان، اچين تان ستارن تان، تڏهن بي دل ڪدورت کان، نه ٿي آهي صفا منهنجي.   نمڪ تنهنجو سدا کائي، نمت تنهنجي نه ڏيان پائي، جڳت ۾ آهه هيءَ هائي، سخا تنهنجي خطا منهنجي.   ڪهان ڪهڻي گھڻي سهڻي، رهان رهڻي مگر سکڻي، وڏائي لئه وهم وهڻي، ٿي بيوس واسنا منهنجي“ (۵) ڏٺو وڃي ته هن نظم جو سٽاءُ غزل وارو آهي. مضمون مان ڪافيءَ جي مضمون جهڙو هڳاءُ ملي ٿو. ڪٿي وري نظم ۾ دوهيڙي ۽ ڪافيءَ جي ملاوٽ جو تجربو ملي ٿو. جيئن هيٺيون مثال ئي ڪافي آهي. ”ڪنهن حال تي هلين ٿو، ڪنهن چال تي چلين ٿو، مون کي نه ڳجهه سلين ٿو، پاڻان پري جھلين ٿو، اي آســمــان نــيـلا، تارن سـنـدا وسيلا.   تيزي نظر نهارين، ڌرتــيءَ تــي بــاهه ٻــاريــن، ماٺي نگهه سان ٺارين، تون هيٺ کير هارين، تنهنجا ٻــه نيــڻ نيــارا، ســج چنــڊ نانو وارا‘‘.(۶) ڪشنچند ”بيوس“ جي شاعريءَ جا موضوع ، تشبيهون ۽ تمثيلون خالص ڏيهي، عام فهم ۽ سليس آهن. شعر پڙهڻ سان اوپرائپ جو احساس نه ٿو ٿئي. ها البته پنهنجائپ جو احساس هر سٽ مان بکي ٿو. سندس شاعريءَ جي موضوعن ۾ ”بهار‘‘، ”برسات‘‘، ”قدرت وارا‘‘، ”کڙکٻيتو‘‘،“سهائي راتڙي“، ”سنڌ سونهاري‘‘، ”سادگي‘‘، ”همدردي‘‘، ”سچائي‘‘، ”حياتي‘‘، ”ٻار جي سنڀال‘‘، ”غريبن جي جھوپڙي‘‘ ۽ ٻيا شامل آهن. ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو پنهنجي ڪتاب ”سنڌي ادب جي تاريخ‘‘ ۾ ڪشنچند ”بيوس“ جي جدت پسند شاعريءَ بابت لکي ٿو ته: ”جڏهن سندس ڪلام جو پهريون مجموعو ۱۹۳۷ع ۾ شايع ٿيو، ته عروضين ۽ روايتي شعر وارن کيس تنقيد جو نشانو بڻايو، ڇو جو هي ڪلام روايتي وزن ۽ هيئت کان ٻيءَ طرح جو هو“.(۷)  ڪشنچند ”بيوس“ جي شاعريءَ ۾ رڳو جدت ناهي، يا هن رڳو جدت کان ڪم ناهي ورتو، پر هن صوفي شاعرن جي روايتن ۽ موضوعن کي به هٿان ناهي ڇڏيو. هن جوڳين ۽ سامين جو ذڪر به ڪيو آهي. جوڳين ۽ سامين جو ذڪر سڀ کان پهرين قاضي قادن ۽ شاهه ڪريم جي ڪلام ۾ ملي ٿو. ان کان پوءِ شاهه عبداللطيف انهيءَ موضوع کي عروج تي رسايو. بيوس به پنهنجي شاعريءَ ۾ جوڳين ۽ سامين جو ذڪر ڪيو آهي، جيڪو هيٺين ريت آهي: “ساميئڙن اڄ ساهُه، ساڙي منهنجو ساهه سڪايو، دونهان درد جا دم دم دکن ٿا، ڀڙ ڀڙ ڪري ٿي باهه، جوڳين جوڳ جاڳايو. اٺئي پهر اندر ۾، آديسين الله، سامين سُن لڳايو. رام رکيائون روح ۾ رميا مٿي راهه، پورب پنڌ پڇايو. ”بيوس“ بيراڳي ڏسي، گويا ٿيو گمراهه، تنهن پڻ ڪفي ڪمايو.‘‘(۸) فنا ۽ بقا جا مسئلا به اوائلي زماني کان وٺي سنڌيءَ شاعريءَ جو موضوع رهيا آهن. بيوس، فنا ۽ بقا جي موضوع کي به پنهنجي شاعريءَ ۾ سمايو آهي. بيوس جي اهڙي شاعري منجهان ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا: “نه بلبل حسب گل تي ڀل، بهاري بي بقا آهي نزاڪت، رنگ رونق جو، گھڙيءَ کن لئه لقا آهي.   ڦڙي ۾ سمنڊ ٿيو ساقي، رهي فاني اندر باقي، ڦري ”بيوس“ ٿيو خاڪي، مگر ذاتي سدا آهي‘‘.(۹) جديد سنڌي شاعريءَ، پنهنجي لاءِ نه رڳو موجوده صديءَ جي تاريخي، سياسي ۽ سماجي تبديلين مان مواد حاصل ڪيو آهي، بلڪ ان پنهنجي فڪري ۽ احساساتي واڌ ويجهه لاءِ سنڌ جي زرخيز مٽيءَ ۾ گھڻي گھرائيءَ تائين، پنهنجون پاڙون پکيڙيون آهن. ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي، ان حوالي سان لکي ٿو ته: ”سندس ڪلام جي مجموعي ”شيرين شعر“ کي سنڌي ادب ۾ اها ئي حيثيت حاصل آهي، جيڪا انگريزي ادب ۾ وليم ورڊس ورٿ ۽ سيموئل ڪالرج جي شعر جي مجموعي ”لئريڪل بئلڊس“ کي حاصل آهي.‘‘(۱۰) اساسي شاعرن جيان ڪشنچند ”بيوس“ جي شاعريءَ ۾ به نيم تاريخي داستانن جا اهڃاڻ ملن ٿا. البته هن سرن ۾ شاعريءَ ناهي ڪئي، پر نيم تاريخي داستانن جو ذڪر ضرور ڪيو آهي. نموني طور ڪجهه شعر هيٺ ڏجن ٿا: سسئـــي ســـور سمــهــڻ کان پــرايــا، جيئري ڏٺائين ڏهاڳ سمهڻ ۾ ڇاهي. (۱۱) سسئي پنهونءَ جو داستان سنڌ ۾ ڪيچ مَڪران جي وچ ۾ هلندڙ واپار ۽ قافلن جي ماحول تي ٻَڌل آهي، جيڪو عربن واري دؤر ۽ پوءِ سومرن واري دؤر ۾، ويندي پنجين صديءَ هجريءَ (يارهين صدي عيسويءَ) تائين قائم رهيو. سنڌ جي اساسي شاعرن کان وٺي عروضي شاعرن تائين ۽ عروضي شاعرن کان وٺي جديد شاعرن تائين سسئي، علامتي ڪردار طور ڳائي وڃي ٿي. سسئي علامت آهي جدوجهد جي، سسئي علامت آهي سچي محبت جي، سسئي علامت آهي ڏکن ۽ سورن جي. سسئي جو نالو کڄي ۽ سور ياد نه پون ائين ممڪن ئي ناهي. مٺي محبت مَٺي ليلان، مڻئي تي ڪيئن مٽڻ گھرجي، پرت جي پاڙ کي پاڻهي، نه پاڙان هئن پٽڻ گھرجي.(۱۲) ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو ڪشنچند ”بيوس“ جي شاعريءَ بابت راءِ ڏيندي لکي ٿو ته: ”بيوس آسان زبان ڪم آندي آهي ۽ روايتي شمع، پرواني، گل و بلبل توڙي ساقي ۽ ساغر جا موضوع ڇڏي، فطرت جي رنگينين ۽ عام انسانن جي زندگيءَ بابت لکيو آهي.‘‘(۱۳) بلڪل! اها حقيقت آهي ته بيوس فطري شاعري ڪئي آهي ۽ جدت جا نوان ۽ انوکا رنگ بيان ڪيا آهن.ڊاڪٽر سحر امداد حسيني پنهنجي ڪتاب ”شعور شاعر شاعري“ ۾ جديد ادب لاءِ لکيو آهي ته: ”نئون ۽ جديد اهو آهي جو پنهنجي فن، فڪر، مواد ۽ پيشڪش ۾ نئون ۽ نڪور آهي، جنهن جي فڪر ۾ نواڻ آهي، جنهن جي سوچ ۾ تازگي آهي، جو نئين جو ادراڪ رکي ٿو. جنهن جي پيشڪش جو انداز منفرد ۽ نيارو آهي. جو گھرو آهي، جو بلند آهي، جو نوان پر جٽاءُ دار بنياد رکي ٿو. جو پنهنجي ٻوليءَ کي نوان ۽ صحتمند خيال، خواب ۽ تصور آڇي ٿو. جو مدي خارج ۽ پاروٿو ناهي.‘‘(۱۴) جڏهن ڪشنچند بيوس جي شاعريءَ کي، ڊاڪٽر سحر امداد جي مٿين ڪسوٽيءَ تي پرکيون ٿا ته، اها ان تي پوري لهي ٿي. سندس شاعريءَ ۾ جدت جا عڪس ۽ اولڙا پَسجن ٿا. بيوس شاعريءَ کي نئين موڙ سان نروار ڪيو، پر سندس اسلوب ۾ ڪا به ڪمي نه آهي. عالمن ادائگيءَ جي طريقيڪار کي اسلوب سڏيو آهي اهم ڳالهه اها ناهي ته اسان ڇا چئي رهيا آهيون، پر اسان اهو ڪيئن چئي رهيا آهيون. اردو ادب ۾ اسلوب جو اهو ڪمال حافظ، سعدي، فردوسي، مير ۽ انيس ۽ ... جڏهن ته سنڌي ادب ۾ وري مرزا قليچ، ڀيرومل، ڊاڪٽرگربخشاڻي، پيرحسام الدين، ڏيپلائي، شيخ اياز، جمال ابڙي، شمس الدين عرساڻي، نسيم کرل، امرجليل ۽ ڪجهه ٻيا نمايان نظر اچن ٿا. اسلوب ۾ لفظن جي چونڊ، سندن آواز جو معيار ۽ تازگي ۽ جماليات تمام اھم آھن. اسلوب ۾ خيالن کي رنگين بڻائڻ جي صلاحيت هوندي آهي.غلام محمد گراميءَ پنهنجي ڪتاب ”ويا سي وينجھار“ ۾ لکيو آهي ته: ”بيوس پنهنجي سليس ۽ سلوڻي، عوامي ۽ فطرتي شاعريءَ جو موجد هو.‘‘(۱۵) جهڙيءَ طرح ڪشنچند ”بيوس“ جي سنجيده شاعري، جدت ۽ فڪر سان ڀرپور آهي، اهڙي طرح سندس ٻاراڻي شاعري به جدت جو انوکو مثال پيش ڪري ٿي. کانئس اڳ يا وري پوءِ ڪنهن به شاعر اهڙو شعر ناهي جوڙيو. بيوس جي هن نوعيت جي شاعري سنڌيءَ جي درسي ڪتابن ۾ به شامل آهي، پر ڪو زمانو اهڙو به هو، جو پهرين درجي کان پنجين درجي تائين جي درسي ڪتابن ۾، بيوس جا هن قسم جا حسين شعر پڙهڻ لاءِ ملندا هئا. سڀ ڪن تنهنجي ساراهه، قدرت وارا، نرمل جوتي نور نظارا، قدرت وارا. يا اچو ته ننڍڙي ريل هلايون، باهه ببوءَ ۾ دود دکايون، ڪري واءُ سان واهه جون وايون، ڇهه ڇهه پيسا ٻه ٻه پايون يا مٺڙا گھوڙا اوري آءُ خوب خوشيءَ سان داڻو کاءَ يا ڦوڪي ڦار نه ڦوڪڻو، منهنجو آهي ملوڪڻو. يا کهنبي رتڙي لال ڪنوار! هل ته ڀنڀوري ڀڻون هزار. مطلب ته ڪشنچند ”بيوس‘‘ جي شاعري اڄ به سنڌ ۾ وڏا توڙي ننڍا مٺاس ڀريئي منفرد ٻوليءَ ۾ آلاپيندا رهن ٿا. بيوس کان پوءِ ڪيترن ئي شاعرن اهڙي شاعري لکڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ڪو به سندس برميچي نه سگھيو. ڇاڪاڻ ته ٻاراڻو ادب سرجڻ لاءِ ٻار ٿيڻو پوي ٿو ۽ اهو سڀ ڪجهه هر ڪنهن جي وس جي ڳالهه نه آهي. بيوس جي انهيءَ ڪردار بابت سندس نياڻي پورن ديوي جو چوڻ آهي ته: ”ايتريون ساريون مشغولين هوندي به اسان کي ڪڏهن نه چيائون ته مون وٽ وقت ڪونهي، جيڪا گُھر ڪندا هئاسين، سا پوري ڪندا هئا. رانديون ڪيون ته کيس گھوڙو بڻايون. کيڏندي کيڏندي گيت تيار ٿي ويندو هو.”شاباش منهنجا گھوڙا، تيار، تکي ريل هل رفتار“. ساڻس گڏ ڦوڪڻا ڦوڪي اڏايون ته راڳ تيار ”ڦوڪي نه ڦوڪڻو، منهنجو آهه ملوڪڻو“. هڪ ٻئي جي چولي جي پٺ پڪڙي ريل هلايون ته گيت تيار ”اچو ته ننڍڙي ريل هلايون، ڇهه ڇهه پيسا ٻه ٻه پايون“. پاڻيءَ جي ٿالهه ۾ ڪاغذ جي ٻيڙي تاريون ته نظم تيار ”ٿالهه پاڻيءَ جو آڻيو ڀري، ڪاغذ جي هيءَ ٻيڙي تري“ وغيره“. (۱۶) حقيقت ۾ ٻاراڻو ادب سرجڻ تمام گھڻو مشڪل آهي،پر بيوس وٽ ڪيترو نه سهنجو آهي. ڪنهن به ڪيفيت مان گذري گيت جوڙڻ ۾، بيوس پنهنجو مٽ پاڻ آهي. ڪشنچند بيوس زندگيءَ جي اهم ۽ سماج جي نهايت سنجيده موضوعن تي به قلم کنيو آهي. ڊاڪٽر ميمڻ عبدالغفور سنڌيءَ سندس شاعريءَ متعلق لکيو آهي ته: ”هن پنهنجي شعر ۾ پنهنجي وطن ۽ ان جي مختلف شين جي ساراهه ڪئي آهي ۽ عوام کي سجاڳ ڪرڻ جي لاءِ قومي شعر چيو آهي ۽ عوام جي جذبات ۽ احساسيت جي ترجماني ڪئي آهي. اهو ئي سبب آهي جو کيس جديد شاعريءَ جو بنيادي شاعر تسليم ڪيو ويو آهي. هو ايراني شاعريءَ جي تقليد گھٽ ڪري ٿو، پر ان جي بدران پنهنجي وطن جون شيون آڻي ٿو“.(۱۷) ڪشنچند ”بيوس“ پنهنجي شاعريءَ ۾ جيڪي موضوع سمايا آهن، انهن ۾ آزاديءَ جي تحريڪ، هاري حقدار هلچل، هندو مسلم ايڪتا، روحانيت ۽ تصوف، گرو نانڪ، تلڪ مهراج، ڀڳت ڪنور رام، وشنداس قمبر وارو، راڻو پرتاب سنگهه، کيرٿر جبل، وڻ ٽڻ ٻوٽا، زميندار جي داداگيري، جوا، شراب، وياج، بيروزگاري، ڌيءُ جو جنم ۽ ٻيا موضوع شامل آهن. ڪشنچند بيوس جي شاعري ۾ تخيل جي اوچي اڏام ۽ فن جي مهارت، سمنڊ ۾ موجود ڇولين جيان نروار آهي. نتيجو: • بيوس پنهنجي شاعريءَ کي ايران جي اثر کان آجو رکيو آهي. پاڻ پارسي تشبيهن کي پاسي تي رکي، نج سنڌي ماحول جا عڪس چٽيا اٿس. اهو ئي سبب آهي، جو عالمن کيس ”جديد سنڌي شاعريءَ جو سنگ ميل“ سڏيو آهي. • ڪشنچند بيوس جي شاعريءَ ۾، حب الوطني جو عنصر به نمايان نظر اچي ٿو. قومي گيت لکي، سنڌ جي ماڻهن کي بيدار بڻائڻ لاءِ ڀرپور ڪوششون ورتيون اٿس. • ڪشنچند بيوس روايتي شاعريءَ کي موڙ ڏئي، جديد شاعريءَ جو بنياد وجھندڙ اهو شاعر آهي، جنهن جي شاعريءَ ۾ نج سنڌي ماحول جون تشبيهون، استعارا، ڪنايه، مجاز مرسل، اصطلاح، تلميحون، تمثيلون، چوڻيون ۽ پهاڪا ملن ٿا. سندس شاعري سلاست، فصاحت، بلاغت ۽ جدت سان ڀرپور گلن جو هڪ خوبصورت گلدان آهي. • ڪشنچند بيوس جي ٻارڙن لاءِ لکيل شاعري نصيحت آموز موضوعن تي مشتمل آهي. حوالا: ۱. حسيني، ڊاڪٽر سحر امداد. ”شعور شاعر شاعري“. ڄامشورو: سنڌي ادبي بورڊ، ۲۰۰۸ع، ص ۵۰ ۲. بخاري، سيد محمود شاهه، ڊاڪٽر. ”ڪليات بيوس“ لاڙڪاڻو: آزاد پبليڪيشنز، ۱۹۹۱ع، ۳۳ ۳. ساڳيو. ص ۲۰ ۴. جوڻيجو، عبدالجبار، ڊاڪٽر. ”ڪٺمال“ ڄامشورو: انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي، ۲۰۰۲ع، ص ۷۶ ۵. بخاري، سيد محمود شاهه، ڊاڪٽر. ”ڪليات بيوس“ لاڙڪاڻو: آزاد پبليڪيشنز، ۱۹۹۱ع، ص ۷۸ ۶. ساڳيو، ص ۸۰ ۷. جوڻيجو، عبدالجبار، ڊاڪٽر. ”سنڌي ادب جي تاريخ (جلد ٻيو)“ حيدرآباد: سنڌي لينگئيج اٿارٽي، ۲۰۰۵ع، ص ۵۳۵ ۸. ساڳيو، ص ۵۷ ۹. ساڳيو، ص ۱۱۳ ۱۰. سنڌي، ميمڻ عبدالمجيد، ڊاڪٽر. ”سنڌي ادب جي تاريخ“. لاڙڪاڻو: ڪاٺياواڙ اسٽور، ۱۹۹۳ع، ص ۲۳۶ ۱۱. ساڳيو، ۱۲. ساڳيو، ص ۷۳ ۱۳. جوڻيجو، عبدالجبار، ڊاڪٽر. ”سنڌي ادب جي تاريخ (جلد ٻيو)“ حيدرآباد: سنڌي لينگئيج اٿارٽي، ۲۰۰۵ع، ص ۵۳۵ ۱۴. حسيني، ڊاڪٽر سحر امداد. ”شعور شاعر شاعري“. ڄاموشورو: سنڌي ادبي بورڊ، ۲۰۰۸ع، ص ۵۰ ۱۵. گرامي، غلام محمد. ”ويا سي وينجھار“. ڄامشورو: سنڌي ادبي بورڊ، ۱۹۹۵ع، ص ۰۳ ۱۶. جوڻيجو، عبدالجبار، ڊاڪٽر. ”سنڌي ادب جي تاريخ (جلد ٻيو)“ حيدرآباد: سنڌي لينگئيج اٿارٽي، ۲۰۰۵ع، ص ۴۴ ۱۷. سنڌي، عبدالغفور، ميمڻ. نواز علي نياز جعفريءَ جي شاعري. لاڙڪاڻو: سلاطين پبلڪيشن سولنگي ڳوٺ، ص ۱۱۴   (’لوچي لڌم لال‘ تان کنيل) ڪشنچند بيوس جديد سنڌي شاعريء جي پيڙهائتي شاعر جي ۱۶۶ هين سالگره مبارڪ. مصطفا انڙ ڪشنچند “بيوس” جو شمار ۲۰ هين صدي جي سنڌي ٻوليءَ جي نامور شاعرن ۾ آهي. کيس جديد سنڌي شاعريءَ جو باني سڏجي ته ڪو به وڌاءُ نه ٿيندو. ڪشنچند بيوس جا پهرئين کان ڏهين ۽ انٽر تائين سنڌي نصاب ۾ شامل گيت، نظم يا ٻاراڻا ٻول هر سنڌي شاگرد کي اڄ به ياد آهن. اڪثر شاگردن کي انهن گيتن، نظمن جي خالق شاعر ڪشنچند “بيوس” جو شايد ئي پتو هجي. ڪشنچند “بيوس” ۲۵ فيبروري ۱۸۵۸ع ۾ لاڙڪاڻي جي کتري خاندان ۾ پنهنجي دور جي مشهور حڪيم تيرٿداس کتري جي گهر ۾ جنم ورتو. سندس امڙ به حڪمت جو ڪم ڪندي هئي. بيوس يارنهن سالن جو مس هو ته سندس والد وفات ڪري ويو ۽ ننڍپڻ ۾ ئي گهر جو بار مٿس پيو. فائنل پاس ڪري سنڌي ماستر ٿيو ۽ ٽريننگ ڪاليج جي تعليم مڪمل ڪري لاڙڪاڻي جي هڪ اسڪول ۾ هيڊ ماستر ٿيو. هن ۱۹۳۵ع لاڙڪاڻي ۾ بيوس شفا خانو کوليو. پاڻ به پنهنجي والد ۽ امڙ وانگر وقت جو سٺو حڪيم هيو. ۱۹۳۷ع ۾ ميونسپالٽي جي اسڪول بورڊ جو صلاحڪار بڻيو. کيس شاعريءَ جو شوق ننڍي هوندي کان هو. بيوس ورهاڱي کان اڳ ۱۹۴۰ع کان ۱۹۴۷ع تائين لاڙڪاڻي جي گيان باغ ۾ هفتيوار ادبي ڪلاس هلايا. هو بنگال جي عظيم شاعر رابيندر ناٿ ٽئگور کان تمام گهڻو متاثر هو ۽ ٽئگور جي شاعريءَ جو سنڌي ترجمو ڪري سنڌين کي ٽئگور جي شاعري ۽ شخصيت سان روشناس ڪرايو. هن ڪيترائي ناٽڪ به لکيا. سندس ڇپيل ڪتابن ۾ شيرين شعر ۱۹۲۹ع، سامونڊي سپون ۱۹۲۹ع، گرو نانڪ جيون ڪٿا ۱۹۳۵ع، موجي گيت ۱۹۳۵ع، ڦولداڻي ۱۹۳۹ع، شعر بيوس ۱۹۵۱ع، بيوس گيتانجلي ۱۹۶۰ع ڇپيل آهن. ڪشنچند “بيوس” ۲۳ سيپٽمبر ۱۹۴۷ع تي ديهانت ڪري ويو. سندس شاگردن ۾ رام پنجواڻي ۽ هوندراج دکايل. ڌڻيءَ جي وڏائي (حمد) ڏسي دنيا ۾ عجب نظارا، سائينءَ جي سگهه سمجهه پيارا، اڀ ۽ ڌرتيءَ تي اسرار، جوڙيا سائينءَ سڀ جنسار. وڻ ٽڻ ٻوٽا ڌڻيءَ اپايا، قسمين قسمين پن بنايا، گل ڦل ميوا ڪئين گلزار، جوڙيا سائينءَ سڀ جنسار. جبل، نديون ۽ چشما، لاهه، سمنڊ، تلاءَ ۽ ڍنڍون، واهه، برف، ڳڙا سڀ ڌارو ڌار، جوڙيا سائينءَ سڀ جنسار. اڀ ڏي ٿوري نظر ڪريو، سج چنڊ تي پڻ ڌيان ڌريو، سهڻي تارن سندي قطار، جوڙيا سائينءَ سڀ جنسار. راتين پٺيان ڏينهن اچن، جهڙن پٺيان روز روشن، ڪڏهن چانڊوڪي ڪڏهن ڪار، جوڙيا سائينءَ سڀ جنسار. جڳ جو چرخو عجب چلي، سڀڪو چئي ٿو بَلي بَلي، ڪري نه   قُدِرَتَ وارا ڪِشِنچَندُ 'بيوس سَڀُ ڪَنِ تُنۡهِنۡجِي ساراھَ قُدِرَتَ وارا! نِرِمَلُ جوتِي نُورَ نَظارا! ڪوٽانۡ ڪوٽِ بَڻايَئي ڌَرِتِيُونۡ سَهَسينۡ سِجَ، چَنڊرَ، تارا، ڪَتِيُونۡ، جِنِجو اَنتُ نَه پارُ آ قُدِرَتَ وارا گُلَنِ اَندَرِ سُرَهاڻِ ڌَرينۡ ٿو مِوتِنِ سانۡ مَهَراڻُ ڀَرينۡ ٿو هِيرا، لالَ هَزارا قُدِرَتَ وارا! جَڏَهِنۡ وَڻَنِ کي واءُ لَڳي ٿو پَنَ پَنَ مانۡ پَرِلاءُ اَچي ٿو ڇِمِ ڇِمِ جا ڇِمِڪارا قُدِرَتَ وارا! چُهِنۡبَ چَتُنِ ۽ چِيهَنِ کولِي بُلبُل ڪويَلِ ٻولي ٻولِي مورَ نَچَنِ موچارا قُدِرَتَ وارا! عَجَبُ بَڻايَئي بِجِلِيُونۡ بادَلَ بُونۡدُونۡ بَرَس بَرَس ڪَنِ ٿاڌَلِ واڄَٽَ ڪَنِ وَسِڪارا قُدِرَتَ وارا! مُلڪُ مِڙِيوئِي مَندَرُ آھي، آڳو سَٿَجي اندَرِ آهي، ديهُنِ مَنجھِ دُئارا قُدِرَتَ وارا! ساھَ اَندَرِ جو ساھُ کَڄي ٿو، 'بيوَسِ' سائِينۡئَنۡ نادُ وَڄي ٿو، نَؤبَتِ نِينۡهَنۡ نَظارا قُدِرَتَ وارا! مٺڙا گهوڙا ﻣﭡڙﺍ ﮔﻬﻮڙﺍ ﺍﻭﺭﻱ ﺁءُ ﺧﻮﺏ ﺧﻮﺷﻲءَ سان داڻو ﮐﺎءُ ﭘﻨﻬﻨﺠﻲ ﻣﻨﻬﻦ ﺗان ﻻﻫﻪ ﻟﻐﺎﻡ ﺗﺎﺯﻭ ﮔﺎﻫﻪ ﻫﻠﻲ ﭼﺮ ﺟﺎﻡ ﺟﺘﻲ ﭼرڻ ﻻءِ ﺁﻫﻲ ﮔﺎﻫﻪ ﺍﺗﻲ ﻭﻫﻲ ﭤﻮ ﺳﻬﮣﻮ ﻭﺍﻫﻪ ان ﻭﺍﻫﻲ ﻣﺎن ﭘﺎﮢﻲ ﭘﻲءُ ﮂءُ ڪﺮﻱ ﺗﻮﻥ ﮔﺪ-ﮔﺪ ﭤﻲءُ ﺟڏﻫﻦ ﺷﺎﻡ ﺟﻮ ﻭﭴﻨﺪﺍ ﭘﻨﺞ ﺗﻮﺗﻲ ﻭﺟﻬﻨﺪﺱ ﺳﻬﮣﺎ ﺳﻨﺞ ﺳﺌڊﻝ ﺗﻲ ﻣﺎﻥ ﭤﻴﺎﻥ ﺳﻮﺍﺭ ﺗﻮﻥ ٽپ ٽپ ٽاﭘﻲءَ ﺗﻲ ﺗﻴﺎﺭ ﺗﻮڙﻱ ﻫﭣ ۾ ﭼﻬﺒڪ ﮐﮣﻨﺪﺱ ﻣﭡڙﺍ ﺗﻮﮐﻲ ﻣُﻮرُ ﻧﻪ ﻫَﮣﻨﺪﺱ ﺟڏﻫﻦ ڏﺳﻴﻦ ڪﻲ ﻧﻨﮃڙﺍ ﭔﺎﺭ ﻫﻠﻨﺪﻱ ﻫﻠﻨﺪﻱ ڪﺞِ ﻫِﮣڪﺎﺭ ﭔﺎﻟڪ ﭼﻮﻧﺪﺍ ڊﻭڙﻭ ڊﻭڙﻭ ڏﺳﻮ ڪِڪﻲ ﺟﻮ ﺳﻬﮣﻮ ﮔﻬﻮڙﻭ ﺁئون ﻧﻪ ﭘﻮءِ ﻫﻨﻲ ﺗﻲ ﻭﻫﻨﺪﺱ ﺍﭜﻮ ﺭڪﺎﺑﻦ ﺗﻲ ﭤﻲ بيهندﺱ ﻫڪﻞ ڪﺮﻱ ﭼﻮﻧﺪﺱ ﺍﻱ ﭔﺎﺭﻭ ﻣﻨﻬﻨﺠﻮ ﮔﻬﻮڙﻭ ﺁﻫﻪ ﭜٽارو ﺍﭼﻮ ﺍﭼﻲ ﭜﻞ ﺷﺮﻁ ﭘﭵﺎﻳﻮﻥ ڊﻭڙﻱ ڊﻭڙﻱ ﺁڳ ڪﮃﺍﻳﻮﻥ ﻫﺮ ڪﻮ ڊﻭڙﻱ ﺳﺎﮢﻮ ﭤﻴﻨﺪﻭ ﮔﻬﻮڙﻭ آڳ کٽڻ نه ڏﻳﻨﺪﻭ! پکيءَ جي پُڪارَ تازو تـَري اچي ٿو دل تي اُهو زمانو، جنهن ۾ اَڏيو اَجهو مون، آزاد آشيانو، لامُن تي لوڏَ منهنجي، شاخن تي شادمانو، غُنچن گـُلن ڦـُلن تي، منهنجو هو خاص گانو، موجود ۽ مُيسر هو سيرُ آسماني، چهري تي ٿي خوشيءَ جي نروار ٿِي نشاني. سهڻو صبح سَمو مون گلزار ۾ گذاريو، مُکڙين کي هير ايندي ٿي ننڊ مان اُٿاريو، نازڪ گلن ڦلن کي مُنهن ماڪ ٿي ڌئاريو، ڌرتيءَ جي فرش کي ٿي سبزيءَ کُلي سنواريو، منهنجو اٿڻ، اڏڻ هو پنهنجي وڏي ولر سان، خوش هوس پنهنجي پر ۾ گَد گَد گذاري گهر سان. ڪافي نہ قُوت منهنجي ٿورن ڪچن ڪڻن تي، آزاد ٿي وڃي جي ويهي رهان وڻن تي، چوڳي لئه چهنب منهنجي شايد پوي مڻن تي، خوراڪ آهه خاصي گهاٽن ڇُڳن گهڻن تي، وٺندو وتان خوشيءَ سان مٺڙي هوا چمن جي، مون کي پَڻي پياري پنهنجي پرين وطن جي. وڇڙي وطن وَلَر کان هي حال ٿي رهيو آ، دل غم کي پي رهي آ، غم دل کي پي رهيو آ، جيڪس هي جسم جنسي بي جان جي رهيو آ، هيڻن هڏن بنا ٻيو باقي نه ڪي رهيو آ، پڃري جو قيد مون لئه موجن جو ماڳ ناهي، هيءَ دانهن آهي دردي، آلاپ راڳ ناهي. آجو رهي ٿو ماري ڪيئن پاڻ موج ماڻي، ليڪن نه مون پکيءَ تي ٿو ترس ڪو به آڻي، آزاد جنهن گذاريو سو قيد مان نه ڄاڻي، بانديءَ جي حال دل جو باندي رڳو پڇاڻي، آزاد مون کي ڪر تون او قيد ڪندڙ سائين! مون بي زبان جي ”بيوس“ آسيس کٽ سدائين! غريبن جي جهوُپڙي * جا آهه جائداد نه ورثي وبالَ کان، ٿيندي نه زير بار جا گرويءَ جي خيال کان، اونو نه جنهن کي آهه ڪو جوکي جنجال کان، هلڪي رهي جا هانوَ تي سولي سنڀال کان، جنهن ۾ غرور زر نه سراسر سگهي گهڙي- اَلا! جهُري مَ شالَ غريبن جي جهوپڙي! * جا ونئن وڃي ٿي چيز ڪنهن نازڪ نفيس کان، آجي رَهي جا اوچ گذاري جي ريس کان، پڻ ٿي پناهه ۾ رهي حاسد حريص کان، ڌاري نه خاص خوف ڪو خوني خبيث کان، بي ڪُرف ۽ ڪَڙي رهي سوگهي صندوقڙي- اَلا! جهُري مَ شالَ غريبن جي جهوپڙي! * ڇانگي ڇَنو اڏيائون جو لامن لکن منجهان، سارو اجهو سٽيائون، پراڻن پکن منجهان، ڪاڍو ڪڍيائون ڪڙٻ جي ڪانن ڪکن منجهان، پورهيو پٽيائون پاڻ ۽ سرتن سکن منجهان، مفتي مدد تي آيا مچي مڙس ٿي مِڙي- اَلا! جهُري مَ شالَ غريبن جي جهوپڙي! * جنهن تي نه نقشِ ساز کي ڪو ناز ٿو رهي، رازو، ڊکڻ نه جنهن تي ڪو لوهار ٿو وهي، چوني، پٿر يا سر جو نه سر بار ٿو رهي، ”محصول جاءِ“ ڳاهه جي هيٺان نه جا ڳهي، مسواڙ بي مهار جي آهي نه جا پِڙي- اَلا! جهُري مَ شالَ غريبن جي جهوپڙي! سج، چنڊ واجهه ٿو وجهي جنهن جي وٿين منجهان، تِرڪيو اچن ٿا ترورا تارن ڪتين منجهان، ڀڻڪا ڪندي ڀڄي هوا جنهن جي ڀتين منجهان، ڇڻڪار مينهن ٿو ڪري ڇٽڪي ڇتين منجهان، قدرت سندي ڪمال، صحت لاءِ سوکڙي- اَلا! جهُري مَ شالَ غريبن جي جهوپڙي! * جنهن ۾ جشن مچي، مٺي ڍوڍي جوار تي، سادو گذر وجهي نه طبيبن تنوار تي، پورهيو وجهي ٿو واڌ وڏيري ڄمار تي، غالب پوي نه حرص خوشيءَ جي خمار تي، ”بيوس” جتي جلائي نه چنتا جي چوچڙي اَلا! جهُري مَ شالَ غريبن جي جهوپڙي!   (سرءُ، ۱۹۵۵ع) گيت ڌڻيءَ جا گڏجي ڳايون گيت ڌڻيءَ جا گڏجي ڳايون! جو ٿو ٿڌڙا مينهن وسائي، باغن ۾ جو انب پچائي، ويس گلن کي جو پهرائي ان پچائي، گاهه اپائي، عرش ۾ جو تارا ٽمڪائي تنهن مالڪ کي سڀ ساراهيون، گيت ڌڻيءَ جا گڏجي ڳايون! ڌڻيءَ جي وڏائي (حمد) ڏسي دنيا ۾ عجب نظارا، سائينءَ جي سگهه سمجهه پيارا، اڀ ۽ ڌرتيءَ تي اسرار، جوڙيا سائينءَ سڀ جنسار. وڻ ٽڻ ٻوٽا ڌڻيءَ اپايا، قسمين قسمين پن بنايا، گل ڦل ميوا ڪئين گلزار، جوڙيا سائينءَ سڀ جنسار. جبل، نديون ۽ چشما، لاهه، سمنڊ، تلاءَ ۽ ڍنڍون، واهه، برف، ڳڙا سڀ ڌارو ڌار، جوڙيا سائينءَ سڀ جنسار. اڀ ڏي ٿوري نظر ڪريو، سج چنڊ تي پڻ ڌيان ڌريو، سهڻي تارن سندي قطار، جوڙيا سائينءَ سڀ جنسار. راتين پٺيان ڏينهن اچن، جهڙن پٺيان روز روشن، ڪڏهن چانڊوڪي ڪڏهن ڪار، جوڙيا سائينءَ سڀ جنسار. جڳ جو چرخو عجب چلي، سڀڪو چئي ٿو بَلي بَلي، ڪري نه ڪوئي سگهي شمار، جوڙيا سائينءَ سڀ جنسار. ڦوڪڻو ڦوڪي ڦاڙ نه ڦوڪڻو منهنجو آهي ملوڪڻو ڦاٽي پوندو، سبي نه سگهبو کوئنر لئيءَ سان لنبي نه سگهبو ٽنڪر ڏيندو ٽوٽڻو ڦوڪي ڦاڙ نه ڦوڪڻو نرم ڏسين ٿو ڪهڙو آهي جنسي ريشم جهڙو آهي هلي هوا ۾ ڌوڪڻو ڦوڪي ڦاڙ نه ڦوڪڻو خالي آهي کلڙيءَ جهڙو منهن وٽ آهي، نلڙيءَ جهڙو جنهن کي چئجي چوپڻو ڦوڪي ڦاڙ نه ڦوڪڻو ڦوڪڻ سان هي گولو بڻندو ڇڏي ڏيڻ سان سيٽي هڻندو ڪُوڪُو ڪندو ڪُوڪڻو ڦوڪي ڦاڙ نه ڦوڪڻو منهنجو آهي ملوڪڻو ڦوڪي ڦاڙ نه ڦوڪڻو ڪاغذ جي ٻيڙي آيو پاڻي ليٽ ڪري ڪاغذ جي هي ٻيڙي تري ڪاريگر جي ڪاڻ نه ڪائي مون هيءَ پنهنجي پاڻ ٺاهي ڳن نه ڏيندي، ونجهه نه هڻندي منهنجي ٻيڙي بار نه کڻندي توڙي واءُ سڻائو گهلندو هن ٻيڙي جو سڙهه نه کلندو ڦوڪ ڏيڻ سان لهرون ٿينديون ٻيڙيءَ کي سي اڳتي نينديون بندر هاڻي اوڏو آهي ٻيڙي کيپ ڇڏيندي آهي ڪين ڪمائي ڀاڙو ڏيندي مفت ۾ ايندي مفت ۾ ويندي ڳوڙهو ڳوڙهن سان تنهنجي ڳانڍڙ منهنجو به خُون آهي سوداء سر ۾ تنهنجي، منهنجو جُنون آهي تنهنجي بهار کان ئي منهنجي چَمن ۾ چَهه ـ چَهه تنهنجي خزان تي منهنجي حالت زبُون آهي ويو رات کي اکين مان آرام موڪلائي! ڪنهنجو ڪچو ڪنن تي پئڙو پرون آهي هي حال دل جو ”بيوس“ تون پاڻ تان سهي ڪر! آٿت جو آهه تو لئه، مون لئه ستُون آهي!!!!   (مصطفا انڙ جي فيسبڪ وال تان ۲۵ فيبروري ۲۰۲۴ع تي کنيل)

نارائڻ شيام هجي جا کاڻ خوبين جي وينا شرنگي پهتاسين ڪهڙي ماڳ وڃي ڇا ڪندين پڇي ها، ڏس ته هن سفر ۾ لنگهياسين ڪٿان ڪٿان. (شيام) سدا حيات شاعر شيام ڪهڙو ماڳ وڃي وسايو آهي، ان جو انت لهڻ ته مشڪل آهي، پر زندگيءَ جي سفر ۾ هو ڪٿان ڪٿان رهگذر ٿيو، ان سفر جو پيرو کڻن ته مشڪل آهي، جنهن  تخليقي شعور جي منزل ۽ ماڳن جي بلندين کي شيام ڇهيو تنهن نقش پا، جي مٽيءَ جي خوشبو ۽ هڳاءَ جو واس جڏهن به، جنهن به ماڻيو آهي، اهو مدهوشيءَ جي عالم ۾ پاڻ وڃائي ويٺو آهي، هو سچ ۽ سنهن جو شاعر هو، سندس ٻوليءَ ۾ مٺاس، ۽ ان جو استعمال اهڙي ته ٺهڪندڙ نموني ڪيو آهي جو عبارت ۽ سندس اسٽائيل ٻين شاعرن کان الڳ ٿي بيهي ٿي، سندس شاعري بلندين کي ڇهي ٿي، پوءِ چاهي شاعريءَ ۾ ڪتب آندل تشبيهون هجن يا وري مُحاورا يا مثال – شيام پنهنجي رچنائن ۾ جا ٻولي ۽ لفظ ڪتب آندا آهن، تن جي باري ۾ شاعر سڳن آهوجا جو چوڻ آهي ته : هو اهڙا لفظ نه گهڙيندو آهي جن مان ٻوليءَ جي بگڙجڻ جو انديشو هجي، شيام پنهنجا لفظ گهڙيندو ضرور آهي پر اهڙا جن سان شاعريءَ ۽ ٻوليءَ جي خدمت ٿي سگهي، دهليءَ جي سدا حيات شاعر جي فڪر ۽ شخصيت جي ڪن پهلوئن کي اوهان آڏو پيش ڪندي خوشي ٿي رهي آهي، شيام سان ڪهڙي سال ملاقات ٿي، اهو ته ياد نه آهي پر ماضيءَ جي جهروڪن مان سندس ماٺيڻي شخصيت جا ڪي عڪس ۽ اولڙا اُڀري اچن ٿا، سندس گفتگو ٿڌي هير جيان، اڄ به اچي دڳ جهلي ٿي بيهي، تقريبن اڌ صديءَ شيام شاعريءَ جي نانءِ ڪري ڇڏي، دهليءَ جي هن سدا حيات شاعر جو جنم ۱۹۲۲ع ۾ ٿيو، ۱۹۳۹ع ۾ شاعريءَ جي شروعات ڪئي، سندس پتا ڪامورو هو، سندس ادبي پونجي. پنکڙيون (رباعيون ۽ روپ مايا کنڊ ڪاويه (۲) رنگ رتي لهر (۳) روشن ڇانورو) (۴) ماڪ ڀنا رابيل (۵) واريءَ ڀريو پلاند (۶) آڇيندي لڄ مران (۷) مهڪي ويل صبح (۸) ڏات ۽ حيات (ڀاڱو پهريون ۽ ٻيو) شيام کي مرڪزي ساهتيه اڪادميءَ طرفان ”آڇيندي لڄ مران“ تي انعام سان نوازيو ويو، ساهتيه اڪادميءَ طرفان شيام تي مونو گراف شايع ڪرايو، آهي. شيام – غزل، دوها، سورٺا، قطعه، رباعيون، هائڪو (تصويرون، گيت، سانيٽ، آزاد نظم کنڊ ڪاويه کي سونو چوڌريءَ ڪجهه ڦير ڦار سان منچ تي آندو آهي، جنهن ناٽيه روپانتر کي جبلپر ۾ سڀا جي پروگرام ۾ ڏسڻ وٽان موقعو مليو.   لطيف فن ۾ موسيقيءَ کي اهم درجو آهي، شاعري ۽ موسيقي ٻنهي جو پاڻ ۾ گهرو رشتو آهي، جا شاعري دلين ۾ ديرو ٿي ڄمائي، وليم ورڊس ورٿ موجب. Poetry is the first and last of all the knowledge, it is as immortal as the heart William words worth شاعري اها شئي آهي جيڪا جٽادار آهي، شيام پنهنجي شاعريءَ ذريعي زنده آهي، سندس شاعري Immortal آهي. فن ۽ شخصيت جي ڪن پهلوئن تي نظرثاني ڪرڻ سان دهليءَ جي هن صدا حيات شاعر جا انيڪ پهلو اکين آڏو اُڀري اچن ٿا، شيام قد ڪاٺ جو پورو پنو يا ائين کڻي چئجي ته ڏٻرو، پر تخليقي شعور سان ڀرپور، ڏات هن تي مهربان رهي، سندس آواز جو مڌم لهجو، نرم (سافٽ) جڏهن به هن سان ملاقات ٿي مون کيس ڪڏهن به هاءِ پچ تي ڳالهائيندي نه ڏٺو، پهنجائپ وارو رويو، مٿي جا وار بلڪل ڇڍا اکين ۾ روشني، انهيءَ جي باوجود اڃان روشني ڏٺي اڃان روشني ڏٺي-جي ڌڻيءَ در پراٿنا جا روشني، جو نور سندس تخليقي سرمائي مان ڇلڪي ٿو، آل انڊيا ريڊيو جي پرڏيهي نشريات جي سنڌي سروس ۾ مون کيس ستر واري ڏهاڪي کان ڏٺ. سندس ڀاءُ هيم ناگواڻيءَ سان ته باقاعدي هفتي ۾ ٻه ٽي ڀيرا ملاقات ٿيندي هئي، پر نارائڻ شيام سان مهيني ٻن کانپوءِ ملاقات ٿيندي هئي، ادبي گلشن پروگرام لاءِ شعرو شاعري رڪارڊ ڪرائڻ ايندا هئا، سندن رڪارڊنگ ڪڏهن مان، ڪڏهن پروگرام آفيسر ڪندا هئا، ڪڏهن ممبئي، جئپور، ڀڄ يا احمد آباد جي آڪاشواڻي مرڪزن طرفان، سندن شاعري رڪارڊ ڪرائڻ جو خط ايندو هو، براڊڪاسنگ  هائوس جي سيڪنڊ فلور تي اسان جو ڪمرو هوندو هو، ڪڏهن لفٽ هلندي هئي ڪڏهن نه، اسان هيٺ لهي ته ويندا هئاسين پر گهڙي گهڙي چڙهڻ کان ڪنارو ڪندا هئاسين. جو چڱي خاصي پريڊ ٿيندي هئي، اسان رڪارڊنگ جو ٽائيم گهڻو ڪري منجهند جو رکندا هئاسين، جو لنچ ۾ اسٽڊيو خالي ملندا هئا، موبائيل فون جي سهوليت به ڪانه هوندي هئي، گهڻو ڪري فون ٺپ ئي رهندا هئا، اهڙيءَ حالت ۾ نارائڻ شيام ڏاڪڻيون چڙهي مٿي يونٽ ۾ ايندا هئا، سندن چهري تي مٺي مرڪ ۽ چپن ۾ ٻه اکر ڳالهائي حال احوال وٺندا، سندس شخصيت جو هڪ رنگ اهو به شڪوه شڪايت نه ڪرڻ هن جا ڪيترائي غزل ريڊيو تان نشر ٿيندا هئا، حسين وادين ۾ کوئجي ويندا هئاسين، چپ نه چريا اک ڳالهايو پئي مون انهيءَ مرڪ لاءِ واجهايو پئي، چپ نه چريا... يا نئين آهي نت ناز وارن جي ٻولي نگهائن ادائن اشارن جي ٻولي، نارائڻ شيام آل انڊيو جي سنڌي سروس باقاعدي ٻڌندا هئا، تن ڏينهن پروگرام جي رسپشن به سٺي هوندي هئي ۽ آواز ڪليئر ٻڌڻ ۾ ايندو هو، جنهن ڳالهه جي ڄاڻ سندن شاعريءَ مان معلوم ٿي. ريڊيو سان وابسته قطعه ۾ فرمائي ٿو. دوست تنهنجو ڪلام رات ٻڌم اوچتو آيو دهلي ريڊيو تان سچ ته هر شعر ٿئي ڇهيو دل کي پر چوان واهه واهه ڪنهن لاءِ (شيام ) ريڊيو سان ئي وابسته پنهنجي ٻئي قطعه ۾ فرمائي ٿو : ڪنهنجو ريڊيو کليل هو پاڙي ۾ آيو آواز بنسريءَ جو پئي تنهنجي هٿ ۾ کليل هئي گيتا شيام ريڊيو مگر تو ٻڌو پئي! (شيام) هٿ ۾ گيتا هوندي بينسريءَ جي مڌر تان ۾ پاڻ کي مگن پائي ٿو، هن جو سنگيت سان روح جو رشتو رهيو، ماڻڻ لاءِ به سچائي، پرکڻ واري اک، شوق ۽ ذوق گهرجي! شيام ايترو قداور ۽ عظيم شاعر هو، سچ پچ ان وقت اهو احساس نه ٿيو جو شيام ڪڏهن به ان طرح جو احساس نه ڏياريو، عام رواجي شخصيت جيان سندن ننڊي چاهي وڏي سان وهنوار هڪجهڙو هوندو هو، جڏهن نارائڻ شيام جي شاعري هاڻي پڙهون ٿا يا فنڪارن جي آواز ۾ سندس گيت ٻڌو ٿا، تڏهن احساس ٿئي ٿو ته ڪجهه ڏات ۽ انهن جو ڏانو  مان سندن حيات دوران رهنمائي حاصل ڪريون ها، شيام پاڻ فرمائي ٿو، شيام کي شعرن منجهان سمجهي سگهيس. گر چه مون سمجهي نه هن جي شاعري! (شيام) سندس شاعري سمجهڻ جي دعوا ڪري اسان ته ڇڏيو، ان کي سمجهڻ چڱن ڀلن جي وس کان ٻاهر آهي، پر ان جي ٻوليءَ جي سُنهن، ردم ۽ حسن کي ماڻي اندر ملهر ڊوڙي وڇي ٿي، ڪنهن به شاعر جي اها وڏي ڪاميابي آهي جو هن جي لکيل شعرن مان، هر ماڻهو کي لڳي ته هيءُ منهنجي زندگيءَ جو عڪس آهي، اهو ئي سبب آهي جو هر فنڪار ۽ هر اديب شيام جي شاعريءَ کي پئي ڪوٽ ڪيو آهي. شيام فرمايو آهي، شاعري محسوسات جو سريلو اظهار آهي، شاعري جذبات جي طوفان کي لفظن ۾ قابو ڪرڻ جو نالو آهي، جذبات کي لفظن ۾ قابو ڪرڻ سولو ناهي، مگر شاعر جيڪو تخليقي لفظن جو استعمال ڄاڻي ٿو، اڻ ٿيڻيءَ کي ٿيڻي ڪري ڏيکاري ٿو. شيام جي شاعري، جهرڻي جي ڪل ڪل جيان ڪڏهن اڇلون کائيندي، ڪڏهن البيلي نار جيان نچندي ٽپندي حسين وادين مان لگهندي، فضائن کي خوشبوءَ سان معطر ڪندي، هند سنڌ پهتي، ۱۹۶۸ع ۾ چيٽي چنڊ جي موقعي تي شيام ڪانسٽيٽيوشن ڪلب ۾ منهنجي سنڌ جي سفرنامي پکا ۽ پنهوار ڏٺي مون ڏينهن ٿيا رليز ڪندي پنهنجي ڌرتيءَ متعلق گهڻو ڪجهه چيو پر مون کي سندس هڪ سٽ اڄ به هانو ۾ هري ٿي، ورهاڱي اسان سان ڇا ڇا نه ڪيو، پنهنجي جنم ڀوميءَ کي ساريندي چنڊ کان سوال ڪري ٿو: روئي روئي هاءِ، مون جا چانڊوڪي ڇڏي تون ئي چنڊ ٻڌاءِ، اڄ به آهي سنڌ ۾؟ سنڌ جو نقشو عنوان تحت نظم ۾ جذبن جو اظهار ڪندي فرمائي ٿو: سنڌ جو نقشو ڏسندي ئي بس، هريا هانو ۾ گذريل ڏينهن، ڌوئي ساوا چهچ ڪيا وڻ، جيئن وسي سانوڻ جو مينهن! (شيام) ترائيل ۾ هو چوي ٿو: سنڌ کي ڪونه ڇڏائي ڪو سگهي سنڌين کان سنڌ سنڌين ۾ وسي سنڌ هتي سنڌ هُتي ملڪ بڻجي ٿو مٽيءَ سان نه مگر ماڻهن سان سنڌ کي ڪو نه ڇڏائي سگهي سنڌين کان! اڳتي ترائيل ۾ فرمائي ٿو: ڄاڻ ماڻهن جي پوي صاف سندن ٻوٽيءَ مان شيام ڳالهائجي سنڌي ٿي جتي، سنڌ اتي سنڌ کي پوني ۾ نارائڻ شيام، لڇمڻ ڪومل ۽ مان هئاسين، جتي موهن ڪلپنا گني سامتاڻي سان ڪنهن ڳالهه تي تڪرار ٿيو، شيام مونکي ٻانهه کان جهلي باهر وٺي آيو  ۽ گهر جي بزرگ جيان ڇٽ بڻجي حفاظت ڪئي، سندس شخصيت جو اخلاقي قدرن وارو اهو پهلو ان وقت نظر آيو، ڪا به ساهتيه تي يا ادبي ميڙاڪي جي گفتگو شخصي دائري کان باهر نڪري ادبي تاريخ بڻجي ٿي، اڄ هتي ادبي بيٺڪ ۾ جيڪا به ڳالهه ٻولهه آهي اها اڳتي هلي ادبي تاريخ جو حصو بڻبي، خود سدا حيات شاعر شخصي آزمودن تي راءِ ظاهر ڪندي چوي ٿو: پنهنجي قسمت، تقدير سان مقابلو، پيار ماڻن جهڙن شخصي آزمودن جي تهن ۾ جيترو اونهو پيهي ڏسون ٿا اوترو جدا جدا ديسن، الڳ الڳ دورن جي ماڻهن جي ساڳين آزمودن ۾ ڪيڏي نه ويجهڙائي ۽ موافقت نظر ٿي اچي، جيترو گهڻو شخصي اوترو گهڻو ڪائناتي (شيام) شيام ته خوبين جي کاڻ هو، پر تعريف کان ڪوهين ڏور ها، پنهنجي زندگي ۽ شاعريءَ لاءِ فرمائين ٿا، هجي جا کاڻ خوبين جي ۽ خامين کان بنهه آجي نه پنهنجي زندگيءَ اهڙي، نه پنهنجي شاعري اهڙي دادا دلگير ڏات ۽ حيات جي مهاڳ ۾ لکيو آهي، شيام جي شاعريءَ جي واقفيت سڳن آهوجا جي روشن ڇانورو جي مهاڳ مان ملي ٿي، اڳتي فرمائين ٿا، ماڪ ڦڙا ۾ شيام جي پهرين تجرباتي شاعري آهي جنهن م خيال توڙي گهاڙيٽي جي نواڻ آهي، آزاد نظم، گيت، سانيٽ جا ڪامياب تجربا آهن، ٻولي صاف سٿري ۽ سرل آهي، شبدن ۾ رواني ۽ ردم آهي، دادا دلگير، شيام ۽ اياز جي دوستي جو ذڪر ڪندي لکيو آهي، سر نارائڻ شيام – نالي اياز جو مجموعو ڪونج پبليڪشن طرفان ڇپيو ۽ روپ مايا – کنڊ ڪاويه ۽ شاعريءَ متعلق لکن ٿا، اُن ۾ جماليات جا جهرڻا پاتا وڃن ٿا. شيام هڪ هند فرمايو آهي :پڙهندڙ، جڏهن شاعر سان تخيل جي راهه ۾ هم قدم ٿيندو تڏهن ئي شعر جو جمالياتي لطف ماڻي سگهندو، هونءَ به اهڙو ڪهڙو نئون سچ آهي، جو شاعر اظهاري ٿو؟ سڀڪجهه اڳي ئي چيل، ڏٺل ٻڌل آهي، صرف سندس اظهار جو انداز ئي نيارو آهي، جنهن راهه تان ان سچ تي پهتو آهي، ان سفر جو ئي لطف ته پڙهندڙ کي وٺڻو آهي شاعر جو پيرو کڻي. ۲۲ جولاءِ ۲۰۰۸ع تي دهلي سنڌي اڪادميءَ هڪ شام – نارائڻ شيام جي ناءَ ڪئي هئي، ڪماني آڊيٽريم ۾ ٻن مخملي آوازن پدم شري شانتي هيرانند ۽ گهنشام واسواڻيءَ سنگيت سان ان شام کي سنواري دهلي جي حاضرين جي دل جيتي شيام جي نالي ملهايل شام هڪ نئون رنگ، نئين خوشبو ۽ مسرت جون گهڙيون کڻي آئي، پدم شري شانتي هيرانند غزل پيش ڪري حاضرين جو خوب داد حاصل ڪيو، اک نه تارن ۾ ٻڏي...... زندگي جي راهه تي ڊوڙي... حسن کي ضد نه هو .... نه ئي آهي نت ناز وارن جي ٻولي ..... پنهنجي مخصوص انداز واري گايڪيءَ سان محفل کي رنگت بخشي، تاڙين جي گڙ گڙاهٽ ۽ لبن تي واهه! واهه!! رهي، هن سنهري شام جي رنگين سلسلي کي نوجوان ڳائيندڙ فنڪار گهنشام واسواڻيءَ سينگاريو، جنهن سنگيت جي سلسلي ۾ حسين نظارم، ڪائنات ، زندگي جو سچايون ۽ شاعر جي باڪمال شاعري کي پنهنجي آواز جي هيٺ مٿاهين لئه  ۽ تال جي سنگم سان پر نور ڪري ڇڏيو، هن چيو : سٺا شاعر نيگيٽو نه ٿيندا آهن شيام جي شاعري جو عروج ۽ ڪماليت جو راز اهو ئي آهي جيئن ڪهڙي دنيا مٺي جي ڳالهه ڪريون، مرڪندڙ زندگيءَ جي ڳالهه ڪريون.... ان موقعي تي نارائڻ شيام جو فرزند ناگواڻي ۽ سندس ڀاءُ ڀڳوانداس ناگواڻيءَ  به موجود هئا. مون لاءِ هيءَ شام ان لحاظ کان به يادگار هئي، جو نارائڻ شيام جڏهن حيات هئا، تڏهن شاعر نارائڻ شيام جي اجازت سان، شام سان هڪ شام، سنوارڻ جو شرف حاصل ٿيو ان تاريخي موقعي تي ڊاڪٽر هرومل سدرنگاڻي، لڇمڻ ڪومل ۽ ٻيون شخصيتون موجود هيون، جا نه صرف مون لاءِ پر سنڌي جاتيءَ لاءِ به بي بها سرمايو آهي، جنهن جي يادگار ويڊيو رڪارڊنگ موجود، ڊاڪٽر هرومل سدارنگاڻي خادم ڏات ۽ حيات جي مُهاڳ ۾ فرمائي ٿو، شيام جي شاعري احساسن جي شاعري آهي شبد چتر ان جي جان آهن، شعر پڙهڻ سان اکين آڏو هڪ تصوير اڀري اچي ٿي ۽ پنهنجو مفهوم محسوس ڪرائي ٿي. چاندني رات ۽ اڪيلائي، ننڊ نيڻن ۾ هاءِ شرمائي گهنشام واسواڻي ۽ سُلکشڻا پنڊت هيءُ ڊيوٽ طور فلم هل ته ڀڄي هلون لاءِ ڳاتو آهي، دهلي سنڌي اڪادميءَ طرفان منعقد ڪيل هن ادبي بيٺڪ ۾ سدا حيات شاعر شيام جي شاعريءَ جي سفر ۾ اوهانکي همسفر بڻائيندي الوداع ڪنديس... شعر تو سان رهاڻيون ڪندا قرب مان مان نه هوندس ته ڇا ٿي پيو اي پرين آدمي ٿو جئي بس ڳڻيل ڏينهن ڪي شعر جي زندگي سج سنئين نت نئين! سندس شعر ذريعي اظهار وقت جي وڇوٽيءَ جي باوجود نت نئون آهي، مستقبل ۾ به ساڳ پيو جلوو پائيندو.   نارائڻ شيام رکيل مورائي ڏھ جنوري ان شاعر جو شاعريءَ جي آڪاس تان الهي وڃڻ جو ڏينهن آهي، جنهن پنهنجي ٻاهرين غريبيءَ سان سنڌي شعر کي اهڙي اميري بخشي جيڪا سنڌ سان ۽ سنڌي شاعريءَ سان سدائين ساڻ رهِڻي آهي ۽ جيڪا ڪڏهن به گهٽجڻي نه آهي. هُن پنهنجي ڪيفيت جو اظهار هن طرح ڪيو هُئو ته: چتيون لڳل رنگين، ڪيڏيون ان تي آس جون، هيءَ دل آهي ڪين، ڪا گودڙي فقير جي. سنڌي شاعراڻي ادب جو اهو وڏو سچُ آهي ته هُن جي دل، فقير جي گودڙي نه هئي. هُن جي دل اها باک ڄڻيندڙ دل هُئي، جنهن پنهنجي تخليق سان هند ۽ سنڌ کي روشن ڪيو. هن ورهاڱي کان اڳ، سنڌ جي شعري ۽ ادب کي روشن ڪيو ۽ جڏهن ورهاڱي جو وَڍُ کائي هو هند پهتو ته اتي هُن اهائي روشني ڪئي، جنهن کي سنڌي ٻوليءَ جي غير معمولي نقاد ۽ شاعر سُڳن آهوجا، هڪ دور جي روشني ڪوٺيو آهي. ۽ هن جي ڏنل اها روشني اڄ به جرڪي رهي آهي ۽ شاعريءَ جي سفر تي هر اُسهڻ واري نوجوان جي راهه روشن ڪري رهي آهي. هُن جو نالو نارايڻ شيام هُئو. نارايڻ شام پنجويهين جولاءِ اوڻيهه سؤ ٻاويهن تي، سا هتي پرڳڻي جي هڪ ننڍي ڳوٺ کاهي قاسم تعلقي ۽ ضلعي نوشهري فيروز ۾ جنم ورتو ۽ ورهاڱي کانپوءِ، هُن عالم جي لاجواب شهر، دهليءَ ۾ وڃي اجهو اڏيو. جتي آخري ڏينهن تائين هو شاعراڻي روشنيءَ جي لاٽ روشن رکيون آيو. اها لاٽ ڏهين جنوريءَ اوڻيهه سؤ اڻانوي تائين ٻرندي رهي ۽ نيٺ قدرت جي هڪ ڊگهي ڦوڪ سان اجهامي وئي. نارائڻ شيام جي ڏنل روشني اها روشني آهي، جنهن جون پاڙون سنڌ جي ساهتي پرڳڻي جي شهر نوشهري فيروز ۾ کتل آهن، جنهن لاءِ نارائڻ شيام سدائين چنڊ کي ڏسي اظهاريندو هئو ته: روئيندي روئيندي هاءِ، مون جا چانڊوڪي ڇڏي، تون ئي چنڊ ٻڌاءِ، اڄ ڀي آهي سنڌ ۾. اها به عجيب ڳالهه آهي، ته نارائڻ شيام جو اظهار اهڙو نرم ۽ سيتل آهي، جهڙي چنڊ جي چانڊوڪي. هُن جي شاعري پرهه جي باک جهڙي وڻندڙ ۽ روح کي راحت ڏيندڙ آهي. سندس شاعراڻو ۽ اندر جو آواز هن شعر مان ڄاڻي سگهجي ٿو: رات ايئن ها سيج تي، وکريل تنهنجا وار. ڄڻ شاعر جي ذهن تي، رابط بنا اشعار. شاعر جي ذهن جي بيربطگي ۽ کليل وارن جي جي بيربطگي سونهن جا بيمثال اهڃاڻ آهي. جيڪي، نارائڻ شيام جي شعر ۾ نه رڳو پڙهي سگهڻ جهڙا آهن، پر اهي احساس اکين سان ڏسڻ جهڙا ۽ روح سان ماڻڻ جهڙا آهن. ايئن نارائڻ شيام سنڌي شاعريءَ جي ڪن کِڻن کي ماڻڻ جو احساس جاڳايو آهي، پنهنجي پڙهندڙن جي دل ۽ دماغ ۾. نارائڻ شيام سنڌي شعر ۾ جيڪو کِڻن کي تصويري سونهن ڏئي اظهاريو آهي، ان جو مثال جيڪڏهن ڪو ملندو ته اهو پڪ ئي پڪ وري به نارائڻ شيام ئي هوندو. نارائڻ شيام، سنڌي شاعريءَ کي درجن کن ڪتاب ڏنا. جن جا سِرا/ نالا به سندس طبيعت وانگر نهايت نفيس ۽ معصوم آهن. هو بنيادي طور بيحد معصوم شخص هُئو، سدائين مرڪندڙ ۽ بنهه ٿورو ڳالهائيندڙ، دوستن سان بيحد پيار ڪندڙ ۽ خود پيار ڪرڻ جهڙو شاعر جيڪو ڏهين جنوريءَ تي دهليءَ ۾ ديهانت ڪري ويو. پر اهو نه وسارڻ گهرجي ته سنڌ ۽ هند جي وچ ۾ جيڪا ادبي پل جڙيل آهي، انهيءَ جو هڪ مضبوط ٿنڀو اياز آهي ۽ ٻيو مضبوط ٿنڀو نارائڻ شيام آهي. باقي ٻيو سڀ ڪجهه پوءِ ٿو اچي. ها! نارائڻ شيام هند ۽ سنڌ جي وچ ۾ جڙيل پل تان پاڻ ڪڏهن به سفر ڪري سنڌ اچي نه سگهيو ۽ اهو ڏک هو دل ۾ سانڍي اسان کان جدا ٿي ويو. پر آخري گهڙيءَ تائين هڪ وشال ديس ۾ کيس اهو احساس ڏکوئيندو رهيو ته: الا ايئن نه ٿئي جو، ڪتابن ۾ پڙهجي، ته هئي سنڌ ۽ سنڌ وارن جي ٻولي.   نارائڻ شيام سنڌ ۽ هند جو شاعر ۽ سندس شاعري گل مورو سنڌي ٻوليءَ جي هن سدا بهار شاعر نارائڻ شيام جولاءِ جي جهولن واري مهيني ۾ ساهتي پرڳڻي جي قديمي ڳوٺڙي کاهي قاسم نوشهروفيروز ۾ ديوان گوڪلداس ناگواڻيءَ جي آڳنڌ تي ۲۵ جولاءِ  ۱۹۲۲ع ۾ اک کولي، اڄ به سنڌ توڙي هند ۾ ڏات ڏڻي ان راءِ تي مطفق آهن ته شيخ اياز کان پوءِ جيڪڏهن ٻيو سنڌي ٻوليءَ جو وڏي ۾ وڏو شاعر هو، اهو نارائڻ شيام هو اها به حقيقت مڃڻي پوندي ته شاهه لطيف کان پوءِ ڌرتيءَ جي فڪر جا شاعر سنڌ ۾ اياز، هند ۾ شيام، ۽ بنگال ۾ رابندر ناٿ ٽئگور هيا. جن جي شاعريءَ ۾ زندگيءَ جا ماڪ ڦڙا، پريت جون پنکڙيون، ڏات ۽ حيات جا روشن ڏيئا نظر اچن ٿا. هنن ڏات ڌڻين جو خواب آزادي، سوراج جو پنو، ۽ ڌرتيءَ جي خوشي ئي هو. تڏهن ته نارائڻ، ڀٽائي جي ڀونءِ تي لطيف جو ٻيجل بڻجي چوندو هيو. آءٌ گهٽين جو ڳائيندڙ آءٌ ڳايان ٿو جنتا جو راڳ نارائڻ شيام نارائڻ لاءِ جنتا، لطيف ۽ سچل جي ڌرتيءَ جا وارث هيا. جن جي خوشحالي ۽ شادابيءَ لاءِ ٻيجل ٻڻجي ٻاڪاريندو رهيو. سنڌ جي سڄڻن کي سجاڳيءَ جو درس ڏيندي پنهنجي ٻوليءَ ۾ ممتا جي ٻولي تي ٿيندڙ وارتائن جي نشاندهي ڪندي شاعراڻي انداز ۾ آگاهه ڪيو. الا ائين م ٿئي، جو ڪتابن ۾ پڙهجي. ته هي سنڌ ۽ سنڌ وارن جي ٻولي. نارائڻ آڌي رات جا گدڙ ٻاگهل جي ٻوليءَ تي ضرور وار ڪندا ائين ئي ٿيو. ورهاڱي جي بي رحم لڪيرن کان پوءِ جڏهن ون يونٽ جي واڳن ڀٽائي جي ٻوليءَ ۽ ڌرتيءَ کي پنهنجي وات ۾ وجهڻ جي ڪوشش ڪئي ته اياز ڪارونجهر جي ڪوهيارن کي هيئن ڪوڪاريندو رهيو. سدا اُڀريا سنڌ ۾، ڪوپا ڪنچل لوڏ. هوڙيايون ۽ هوڏ، ڏسي پنهنجي ڏيهه سان. اياز جڏهن اُلهاس ننگر جي آڳنڌ تي اياز جي اها ڪوڪ نارائڻ جي ڪن تي پئي ته کيس آٿت ڏيندي چوندو رهيو: سنڌ سنڌين ۾ وسي، سنڌ هتي سنڌ هُتي، ملڪ بڻجي ٿو مٽيءَ سان نه مگر ماڻهن سان، ڄاڻ ماڻهن جي پوي صاف ٻوليءَ مان، شيام ڳالهائجي سنڌي ٿي، جتي، سنڌ اُتي، نارائڻ شيام جڏهن نارائڻ جي جندڙي مُڏي ڀريندي ڀُرڻ لڳي، سنڌڙي تي وار ٿيڻ لڳا، جهريل جيءَ ۾ باهه جا اُلا ٻرڻ لڳا، جڏهن به سنڌوءَ جي سڄڻ جو ڪو سنيهو کيس مليو. پنهنجا پور پريت جي پنن تي لکي هيئن اوريندو رهيو. اهي سُورن جون سوين صورتون پنهجي ساهه ۾ سانڍي پنهنجي قدرتي ماتاکي ياد ڪندو رهيو. ڇو ته ورهاڱي هن اندر ۾ وڍي وجهي ڇڏيا هئا. اسان جي هن ٻهڳڻي شاعر دوهي، بيت، وائي، نظم، آزاد نظم کان وٺي گيت، غزل تقريبن شاعري جي هر صنف تي طبع آزمائي ڪئي. هو دوهي ۾ چوي ٿو: جاڳ جاڳ مومل مٺي، جاڳ سهاڳڻ جاڳ. موٽي وڃي مينڌرو، پٺي نه ڏئي ڀاڳ. نارائڻ شيام نارائڻ شيام ورهاڱي کان پوءِ هيءُ وڃي رهيو ۽ آخري گهڙيءَ تائين سنڌ ڏسڻ لاءِ تڙپندو رهيو. جنهن جو اظهار هن پنهنجي شاعريءَ ۾ هينئن ڪيو آهي. الائي ڪهڙيءَ گهڙيءَ ان مان شيام نڪتاسين. وطن ورڻ ته ڇا، سرحد ڏسڻ نصيب نه ٿي. شيام نارائڻ شيام ڀٽائيءَ جي فڪر جو به ڄاڻو هو، ڀٽائي کي خراج تحسين پيش ڪندي سنڌ سونهاري سان پنهنجي عقيدت ۽ محبت جو اظهار هن ريت ڪيو: اڄ شاهه جي رسالي تي نظرون کپي ويون، موٽي صدين کان پوءِ ٿي ڄڻ سنڌ مون ڏٺي، (۲) ٿر جون ڀٽون پري ۽ پري سنڌ جون ڀٽون، اڄ پاڻ وٽ نڪو شاهه نه ڪا مارئي ڏسان. سنڌ جي هن ساهتي پرڳڻي کي اهو فخر به ڪرڻ گهرجي. ته نوشهروفيروز جي ادبي تاريخ لاءِ اهو اعزاز به آهي جو هن ڀاڳ ڀريي خطي جي ڳوٺڙي کاهي قاسم سنڌ ۽ هند جي سدا حيات شاعر نارائڻ شيام کي جنم ڏنو. جيڪو سنڌ ۽ سنڌوءَ جي جياپي ۽ آجپي لاءِ آخري گهڙيءَ تائين. جهيڙويندو رهيو. هي وطن جو ويساهه سنڌ ۽ سنڌوءَ جو ساهه ۱۰ جنوري ۱۹۸۹ع تي سنڌ ۽ هند کان ساهتيءَ جو سپوت وڇڙي ويو.   نارائڻ شيام وطن ورڻ ته ڇا جنھن کي سرحد ڏسڻ نصيب نه ٿي رکيل مورائي اڄ جڏهن سچ پچ سنڌي شاعريءَ جو وڏو حصو مقام ڏانهن وڃي رهيو آهي، تڏهن اسان جو اهو فخر اڌ رهجي وڃي ٿو ته سنڌ شاعريءَ جي معاملي ۾ خوشحال آهي. اهڙين حالتن ۾ اسان کي وري پنهنجي ماضيءَ ڏي ڏسڻو ٿو پوي ۽ ايئن وري هڪ نئون فخر ٿئي ٿو ته سنڌ وٽ شاعريءَ جي صورت ۾ ڪجهه آهي ضرور. وقتي طور جيڪڏهن ڪا تخليقي طور گهٽتائي آئي آهي ته ان جو ازالو وقت ڪري وٺندو. اهو اطمينان سرهائي بخشي ٿو. سنڌي شاعريءَ جي گهڻن ئي فخر جوڳن حوالن مان هڪ حوالو سنڌ جي ساهتي پرڳڻي مان جنم وٺندڙ نارائڻ شيام آهي. جيتوڻيڪ ايئن چوندي به اسان سنڌ وارن کي فخر ٿئي ٿو ۽ خود ساهتي پرڳڻي کي به فخر ٿئي ٿو ته هند ۾ سنڌي تخليقي شاعريءَ جا گهڻي ڀاڱي اهم نالا ساهتي پرڳڻي سان تعلق رکن ٿا. مثال طور؛ نارائڻ شيام، ايم ڪمل، ارجن حاسد، ارجن سڪايل ۽ لڇمڻ ڪومل.  ادب جي ٻين شاخن ۾ اڻ ڳڻيا نالا ساهتي پرڳڻي سان واسطو رکن ٿا. پر انهن ۾ اهم حوالو سنڌ لاءِ فخر جوڳو اهو آهي ته نارائڻ شيام سنڌي ٻوليءَ جو شاعر آهي، لڇمڻ ڪومل ڪٿي لکيو آهي ته ”سٺ واري ڏهاڪي ۾ ايشين رائٽرس ڪانفرنس دهليءَ ۾ ٿي رهي هئي، جنهن جي مشاعري جي صدارت پابلو نرودا ڪري رهيو هو، جڏهن نارائڻ شيام پنهنجو ’روپ مايا‘ جي نالي سان نظم پڙهيو ۽ ان جو ترجمو پابلو نرودا ٻڌو ته ڪرسيءَ تان اٿي مائيڪ تي چيائين ته ڪنهن اڻ سڃاتل ٻوليءَ ۾ ههڙي شاعري ٿي رهي آهي؟“ ايئن نارائڻ شيام تي اسان سنڌي شاعري جي حوالي سان جيترو فخر ڪريون اهو گهٽ آهي. هو سنڌي شاعريءَ کي اهڙي نفاست ۽ نزاڪت ڏيندڙ شاعر آهي، جنهن جو مٽ وري ڪوبه شاعر نه ٿي سگهيو آهي. هن جي شاعري جي نزاڪت ۽ نفاست ڏسي ۽ پڙهي محسوس ٿيندو آهي ته سنڌي شاعري سورنهن ئي سينگار ڪري، پنهنجي ڀرپور جوانيءَ جو درشن ڪرائي رهي آهي. سندس شعر سندس نالي سان ئي سڃاپي ٿو. مثال طور هن سنڌ کان پري رهي، جڏهن محسوس ڪيو ته سنڌ هاڻ اسان جي نه رهي آهي ته هن پاڻ کي آٿت ڏيڻ لاءِ هيءَ ترائيل لکيو، جيڪو سرحدن جي ٻنهي پاسي ڏاڍو پڙهيو ويو ۽ شايد سنڌي ڪڏهن به هن شعر کي نه وساري سگهن: سنڌ کي ڪونه ڇڏائي ڪو سگهي سنڌين کان، سنڌ سنڌين ۾ وسي، سنڌ هِتي، سنڌ هُتي، ملڪ بڻجي ٿو مٽيءَ سان نه مگر ماڻهن سان، سنڌ کي ڪونه ڇڏائي ڪو سگهي سنڌين کان ڄاڻ ماڻهن جي پوءِ صاف سندن ٻوليءَ مان، شيامَ ڳالهائجي سنڌي ٿي جتي، سنڌ اُتي، سنڌ کي ڪونه ڇڏائي ڪو سگهي سنڌين کان، سنڌ سنڌين ۾ وسي، سنڌ هِتي، سنڌ هُتي. سنڌي ٻوليءَ جو سدابهار شاعر نارايڻ شيام جنهن سنڌ کان پري رهي تبديل ٿيل حالتن کان مايوس ٿي هيءُ شعر به لکيو ۽ رنو هو ته: الا ايئن مَ ٿئي جو ڪتابن ۾ پڙهجي، ته هُئي سنڌ ۽ سنڌ وارن جي ٻولي. نارائڻ شيام ۲۲ جولاءِ ۱۹۲۲ع ۾ ساهتي پرڳڻي جي ڳوٺ کاهي قاسم ضلعي نوشهري فيروز ۾ گوڪلداس ناگواڻيءَ جي گهر جنم ورتو. نارايڻ شيام اياز کان پوءِ سنڌيءَ جو وڏو شاعر  مڃيو ويو آهي. سنڌ ۾ اياز ۽ هند ۾ نارايڻ شيام، ٻه اهڙا سنڌي شاعر هئا، جن هند ۽ سنڌ جي ادبي وايومنڊل کي ڳنڍي رکيو. نارايڻ شيام ورهاڱي کان پوءِ دهليءَ ۾ وڃي رهيو ۽ آخري گهڙيءَ تائين سنڌ ڏسڻ لاءِ تڙپندو رهيو. جنهن جو اظهار هن پنهنجي هڪ شعر ۾ هيئن ڪيو آهي: الائي ڪنهن گهڙيءَ ان مان شيام نڪتاسين، وطن ورڻ ته ڇا، سرحد ڏسڻ نصيب نه ٿي. ننڍو وات، وڏي ڳالهه؛ ليکي وڃي پر پوءِ چوڻ چاهيان ٿو ته نارايڻ شيام جي مٿين ٻن سٽن جو درد تارازيءَ جي هڪ پڙ ۾ وجهبو ۽ ٻئي پڙ ۾ ورهاڱي جي درد سان ڀريل ڪيئي ڪتاب رکبا ته هنن سٽن جو بار وڌي ويندو. ان درد ۽ پيڙا سان ڀريل شاعريءَ سان گڏ هُن سنڌي شاعريءَ کي نئين نفاست ۽ نزاڪت به ڏني، سندس شاعريءَ جا ڪيترائي ڪتاب، هند توڙي سنڌ ۾ ڇپيا آهن. مان ان چوڻ ۾ هن جي ڪا به وڏائي بيان نه ٿو ڪريان، پر اهو سچ آهي، ته نارايڻ شيام تي سموري سنڌ سان گڏ نوشهري فيروز جي ادبي تاريخ فخر ڪندي ته ان هڪ غير معمولي شاعر کي جنم ڏنو. نارائڻ شيام کي سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي اڻ ڳڻيا انعام ڏنا ويا. آئون ته هوند ايئن چوان ته هن انعام وٺي انهن انعامن کي عزت بخشي آهي، سندس ڪتاب ”واريءَ ڀريو پلاند“ تي کيس مرڪزي ساهتيه اڪيڊميءَ ۱۹۷۰ع ۾ هند جو نهايت وڏو ادبي انعام ڏنو ويو. نارايڻ شيام ۱۰ جنوري ۱۹۸۹ع تي سنڌ نه ڏسي سگهڻ جي آس دل ۾ سانڍي عالم جي لاجواب شهر دهليءَ ۾ وفات ڪئي. سندس ڇپيل ڪتابن هيٺيان آهن: 1.             ماڪ ڦڙا، (شاعري) ۱۹۵۳ع، (هري دلگير سان گڏ)، 2.             پنکڙيون، (شاعري) ۱۹۵۵ع، 3.             رنگ رتي لهر، (شاعري) ۱۹۵۶ع، 4.             روشن ڇانورو، (شاعري) ۱۹۶۲ع، 5.             ماڪ ڀنا رابيل (شاعري) ۱۹۶۴ع، 6.             واريءَ ڀريو پلاند، (شاعري) ۱۹۶۸ع، 7.             آڇيندي لڄ مران، (شاعري) ۱۹۸۲ع، 8.             مهڪي ويل صبح جي، (شاعري) ۱۹۸۳ع، 9.             نه سورنگ، نه سا سرهاڻ (شاعري) ۱۹۸۷ع، 10.         بوند، لهرون ۽ سمنڊ (شاعري) ۱۹۸۸ع، 11.         ڏات ۽ حيات-۱ (شاعري) ۱۹۸۸ع، 12.         ڏات ۽ حيات-۲ (شاعري) ۱۹۹۸ع. اڄ سندس جنم ڏينهن تي سنڌ کيس ياد ڪري رهي آهي، هو سُرڳ ۾ به سنڌ جي ان گرم جوشيءَ کي محسوس ڪندو هوندو ۽ اسان جون نيڪ خواهشون قبول ڪندو اهڙي پڪ آهي. نارايڻ شيام تنهنجو قدر اڳتي ئي هلي ٿيندو رکيل مورائي شاعريءَ ۾ نارايڻ شيام جو پنهنجو مقام آهي، جيڪو ڪنهن به تعريف توڻي تنقيد جو محتاج هاڻ نه رهيو آهي. هند ۾ نارايڻ شيام ۽ سنڌ ۾ شيخ اياز، سنڌي شاعريءَ جون ٻه اهڙيو ڌارائون آهن، جيڪي لڳاتار گڏوگڏ هلنديون ته رهن ٿيون پرن ملن نٿيون. اياز گرجندڙ آواز آهي ۽ نارايڻ شيام بلڪل ڌيمو آواز! هو نوشهري ضلعي جي هڪ ننڍڙي ڳوٺ ۾ ڄائو، ڪي سال نوابشاهه ۾ پڙهيو ۽ پو ڪراچيءَ ۾ پڙهيو، ورهاڱي وقت ڪيترن سنڌين سان گڏ سندس خاندان به جلاوطن ٿي هند پهتو. هن دهليءَ ۾ آکيرو جوڙيو ۽ آخر تائين دهليءَ ۾ ئي رهيو، دهلي جيڪو غالب شهر به آهي، اهو چوڻ ٺيڪ رهندو ته اردوءَ ۾ جيڪا غالب جي حيثيت آهي، اهڙي ڀلي نارايڻ شيام سنڌيءَ ۾ نه ماڻي سگھيو هجي پر  غالب ۽ شيام شاعريءَ ۾ جيڪا سانتيڪي لهر اُڀري ٿي اها ڪيترن ئي گرجندڙ آوازن کي دٻائي ڇڏي ٿي يا ٻوڙي وڃي ٿي. اڄ تائين سنڌ ۾ نارايڻ شيام جي شاعري ته لڳ ڀڳ سموري ڇپجي وئي آهي پر مٿس جيترو لکڻ گھربو هئو ايترو نه لکيو ويو آهي. ائين ڪري اسان پنهنجي هڪ وڏي شاعر جو مرتبو نه سڃاڻن جو گناهه ڪيو آهي. پر هند جي سنڌي شاعراڻي ادب ۾ شيام جو مرتبو گهڻو اوچو رکيو ويو آهي. جنهن جو هو حقدار آهي. منهنجي ڄمڻ کان هڪ سال پوءِ ۱۹۶۶ع ۾ ممبئي مان نڪرندڙ هند ۽ سنڌجي ادب کي ڳنڍيندڙ رسالي ”ڪونج“ پاران نارايڻ شيام تي هڪ خاص نمبر  شايع ڪيو هئو، ۽ کيس اهڙي مڃتا ڏني وئي، جنهن جو مثال سنڌي ادب ۾ اڳ نٿو ملي. ان کانپوءِ سهڻي رسالي شخصيت نمبر ڪڍيا ۽ هند توڻي سنڌ جي ادب کي ڳنڍڻ ۾ اهڙو ئي ڪردار ادا ڪيو، جهڙو ڪونج. اڄ نه ڪا ڪو هري موٽواڻي رهيو آهي، نه طارق اشرف رهيو آهي ۽ نه ئي نارايڻ شيام. ها! البت نارايڻ شيام جو هڪ چاهيندڙ ۽ ساڳئي وقت دلي دوست به هري همٿائي جيئرو آهي، هو اجمير ۾ رهندڙ آهي ۽ سنڌي ٻوليءَ جو اعليٰ ڪهاڻيڪار ۽ ناول نگار آهي، سندس هڪ ناول ”اُساٽ“ تازو ئي سنڌ ۾ شايع ٿيو آهي، جيڪو ڪويتا پبليڪشن حيدرآباد پاران ڇپيو ويو آهي. اجنتا پبليڪيشن، هري همٿاڻي صاحب جي آهي. هن اداري کي اهو اعزاز  حاصل آهي ته نارايڻ شام جا اڪثر ڪتاب هن اداري پاران ئي ڇپيا ويا آهن. آخر ۾ سندس سموري شاعري گڏي ٻن جلدن ۾ به هن ئي اداري ڇپي آهي. جنهن جو نالو آهي ”ڏات ۽ حيات“. هري همٿاڻي جو نارايڻ شيام سان عجيب موههُ رهيو آهي. تازو ئي هري همٿاڻي صاحب! هند ۾ نارايڻ شيام بابت هڪ ضخيم ڪتاب ڇپايو آهي، جنهن جو نالو آهي ”شخصيت ۽ شاعري نارايڻ شيام“ هند ۾ ساڍن چئن سئو صفحن جو سنڌي ڪتاب ڇپائڻ ڏاڍو ڏکيو آهي پر نارايڻ شيام تي هيءُ ڪتاب هري همٿاڻي صاحب جي عشق جو ڪرشمو ئي چئي سگھجي ٿو. جڏهن  هند ۾ پڙهندڙ عدم موجود آهي، سنڌي لکندڙن منجھن ٿورا وڃي رهيا آهن. انهن حالتن ۾ ساڍن چئن سئو صفحن جو ڪتاب، نارايڻ شيام بابت ڇپائڻ عشق ئي آهي. جتي هڪ سئو صفحن جو ڪتاب به نه پڙهيو وڃي، پڙهندڙ اهي آهن، جيڪي لکندڙ به آهن، اتي نارايڻ شيام کي ائين ياد ڪرڻ سچ پچ سنڌي ٻوليءَ لاءِ. هند ۾ نارايڻ شيام جي هن شعر وانگر ئي معاملو آهي. چون ٿا شيام! تنهنجو قدر اڳتي ئي هلي ٿيندو ته سچ سنڌيءَ جي لئه زنده رهڻ جي هيءَ دعا آهي. ۽ هيءُ ڪتاب هڪ دعا مثل ئي آهي. هن ڪتاب ۾ ”ڪونج“ جو شايع ٿيل سڄو پرچو جيئن جو تيئن ڏنل آهي. شيام جي جن به ڪتابن تي ٻين عالمن، اديبن ۽ شاعرن جا مهاڳ لکيل آهن، اهي سڀ مهاڳ ڏنا ويا آهن. الڳ الڳ وقتن تي هند جي اديبن جيڪو شيام بابت لکيو آهي، اهو به شامل ڪيو ويو آهي ۽ اهم ڳالهه ته نارايڻ شيام جي ڪن چونڊ لکڻين کي به شامل ڪيو ويو آهي، جن ۾ ڪجھه سندس يادگيرين تي ٻڌل آهن ۽ ڪتاب ۾ اهم حصو اُهو آهي. جنهن ۾ شيام جا پنهنجا لکيل خط ڏنل آهن. خط ٻن حصن ۾ آهن، هڪڙا اُهي، جيڪي ڪونج ۾ ۱۹۶۶ع ۾ ڇپيل آهن ۽ ٻيا اهي جيڪي شيام اسيءَ واري ڏهاڪي ۾ دوستن ۽  اديبن کي لکيا آهن. جتي شيام ۽ سندس شاعريءَ کي سمجھڻ لاءِ سُڳن آهو جا جو جڳ مشهور ”روشن ڇانورو“ ڪتاب جو مهاڳ مدد ڪري ٿو ۽ ڊاڪٽر تنوير عباسيءُ جو سندس ڪتاب ”بوند، لهرون، سمنڊ“جو مهاڳ سندس شاعريءَ جي وياکيا ٿو ڪري، اتي سندس شخصيت جي باريڪين، طبيعت جي نفاستن، نظرين، شاعريءَ ڏانهن سندس روين کي اهي خط ظاهر ڪن ٿا، جيڪي هُن ڪن دوستن ڏي لکيا آهن. پڪ سان هيءُ اهڙا خط آهن، جيڪي ڇپجڻ جي منشا موجب نه لکيا ويا هئا، جيئن ”جي ڪاڪ ڪڪوريا ڪاپڙي “ ۾ آيل اياز صاحب جا خط، جيڪي ڇپجڻ جي منشا موجب ئي لکيا ويا هئا. يا ٻين ڪيترن اديبن جا ادب بابت خط. جيڪي ڇاپڻ لاءِ  لکيا ويا آهن. شيام جا هيءَ خط جيئن ته ذاتي حوالي ۾ ادبي احوال آهن، ان ڪري هاڻ اهي خط ڇپجڻ وقت، ڪتاب جي مرتب جي اها مجبوري ٿي پئي آهي ته هُو انهن جا ڪي حصا ايڊٽ ڪري، ڇاپي کان الڳ ڪري ۽ ائين خطن ۾ آيل ڪن اديبن، شاعرن، ۽ عالمن جا نالا پڻ خطن مان ڪاٽي. برابر اها اُنهن شخصيتن جي مريادا جي گُھرج هوندي، پر ان مان جيڪو نقصان ٿئي ٿو، اهو هيءَ ته انهن خطن جي اصليت متاثر ٿي آهي. جڏهن شيام اهي خط لکيا هوندا ته پنهنجي ذميواريءَ سان لکيا هوندا ۽ هاڻ جڏهن شيام نه رهيو آهي ته اهي خط ايڊٽ ڪرڻ نه کپندا هئا. بهرحال هنن خطن مان شيام جي ڏات ۽ حيات آسانيءَ سان سمجھي سگھجي ٿي. هونءَ ته ڪنهن شخصيت کي سمورو سمجھڻ لاءِ سوين ڪتاب به گھٽ آهن ”شخصيت ۽ شاعري نارائڻ شيام“ هند ۾ ڪنهن به شخصيت تي نڪتل ڪنهن به ڪتاب کان اهم ڪتاب آهي. سبب اهو آهي ته نارايڻ شيام، هند ۾ رهندڙ ڪنهن به شاعر کان وڌيڪ اهم آهي. ان ڪري هُو سڀني کان وڌيڪ سرحد جي ٻنهي پاسي مڃتا لهڻي ٿو. ڪتاب ۾ شامل مواد جو سمورو اڀياس ۽ ان جي ڇنڊ ڇاڻ لاءِ الڳ وقت گھرجي ۽ پڪ سان هن هڪ اڀياسي ڪتاب تي، هڪ کان وڌيڪ اڀياس لکڻ گھرجن. جيڪي لکيا ويندا، اهڙي اميد آهي. پر هن ڪتاب ۾ شيام بابت جن لکيو آهي، اها خود اهڙي فهرست آهي، جيڪا ڪنهن به شخصيت جي باري ۾ ڄاڻائڻ اعزاز کان گھٽ نه آهي. اها فهرست هرومل سدارنگاڻي ”خادم“، فتح چند وسواڻي، شيخ اياز، سڳن آهوجا، ڊاڪٽر تنوير عباسي، هري دلگير، هريش واسواڻي، گوورڌن محبوباڻي، واسديو نرمل، ارجن حاسد، لڇمڻ ڪومل، واسديو موهي، هري همٿاڻي، ڍولڻ راهي، ٻين نالن تي ٻڌل آهي. هن سموري محنت پويان اسان جي ناليواري ڪهاڻيڪار هري همٿاڻي صاحب جي محنت کان وڌيڪ محبت شامل آهي. گڏوگڏ هن ڪتاب  سهيڙڻ وقت ساڻس ٻانهن ٻيلي، اسانجو پيارو شاعر ڍولڻ راهي پڻ رهيو آهي. ان جو ذڪر نه ڪرڻ مناسب نه ٿيندو. پڪ سان ڍولڻ راهيءَ وٽ به شيام لاءِ هڪ خاص احترام آهي. جيڪو هن ڪتاب ۾ شامل آهي. ڪتاب اجمير مان اجنتا پبليڪيشن ڇپايو آهي، سنڌ ۾ هيءُ ڪتاب ضرور ڇپجڻ گھرجي. ائين اسان نارايڻ شيام کي هڪ ڀيٽا ڏينداسين. سنڌ جي عالمن، اديبن ۽ شاعرن لاءِ هيءُ ڪتاب هڪ اهم اڀياس آهي. جنهن جو مٽ سنڌ ۾ گهٽ ملندو. هن سانڍڻ جهڙي ڪتاب جو مهاڳ سنڌي ٻولي جي ڏاهي اديب سائين محمد ابراهيم جوئي صاحب لکيو آهي.   نارايڻ شيام نئين سنڌي شاعريءَ جو جنم رکيل مورائي سنڌي شاعراڻي ادب ۾ جڏهن به نارايڻ شيام جو ذڪر ايندو ته سنڌ جي مٽيءَ جي ان حصي کي فخر ٿيندو، جنهن کي ساهتي پرڳڻو ڪوٺجي ٿو. ڇاڪاڻ ته هو ساهتڪ رُچيءَ سان ڀرپور ان پرڳڻي جي هڪ ننڍڙي ڳوٺ کاهي قاسم ۾ پنجويهين جولاءِ اوڻيهه سؤ ٻاويهن تي گوڪلداس ناگواڻي جي گهر ۾ ڄائو. هيءُ ڳوٺ ضلعي نوشهرو فيروز ۾ آهي. ٻي طرح نارايڻ شيام سنڌي شاعريءَ جو اهڙو نالو آهي جنهن تي سنڌي شاعري سدائين فخر ڪندي، نارايڻ شيام سنڌ کان جدا ٿي هند جهڙي وڏي ديس ۾ آخر ۾ دهليءَ جهڙي عاليشان شهر ۾ ٿانيڪو ٿيو ۽ آخري گهڙيءَ تائين دهليءَ ۾ رهيو. هو شيخ اياز، تنوير عباسي ۽ هري دلگير جو ھمعصر شاعر هو، پر هو شاعريءَ ۾ بنهه نرالو اسلوب رکندڙ شاعر هئو. نارايڻ شيام وٽ چنڊ جي نرم ۽ ٿڌي چانڊوڪيءَ جهڙا احساس آهن. سندس شاعراڻي ٻولي، سندس مزاج جيان نهايت نفيس ۽ شرميلي آهي. سندس شاعريءَ جا موضوع پڻ ائين نفيس ۽ معصوم آهن. هو پنهنجي مزاج ۾ هن تصوير جهڙو هئو. ساز رکيل ڀت ساڻ، بند اکيون چپ ڳائڻو، راڳن ساڻ رهاڻ. نارايڻ شام کي اهو اعزاز حاصل هئو، جو هن جپاني صنف هائيڪو کي پهريون ڀيرو سنڌيءَ ۾ آندو، جنهن کي هن تصوير جو نالو ڏنو ۽ پنهنجن تصويرن ۾ شيام جيڪو سنڌي شاعريءَ کي ڏنو اهو سندس نالي سان سڃاتو ويندو. سندس هڪ تصوير آهي. ماءُ ڏنس پئي مار، پوءِ به چنبڙي ماءُ کي، ٻار ڪڍيا پئي پار. نارايڻ شيام زندگيءَ جي ڪيترن ئي اهڙن ننڍڙن کڻن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ آندو آهي جيڪي هونئن شايد نظر نه اچڻ جهڙا آهن. هن جي شاعراڻي نظر ڏاڍي تيز هئي. هن جنهن به صنف تي لکيو، ان ۾ هڪ نئين تازگي آندي، ممڪن آهي ته انگريزيءَ جو سانيٽ پڻ پهريون ڀيرو سنڌي ويس ۾ نارايڻ شيام ئي آندو هجي، جنهن جي هڪ سلسلي کي هن ”روپ مايا“ جي نالي سان آندو، هيءُ ڊگهو سانيٽ جو فارم ۾ آندل نظم خود نارايڻ شيام جي شاعريءَ جو هڪ واڌو ساراهڻ جوڳو ڪم آهي. پر ان ۾ جيڪا تازگي نارايڻ شيام آندي آهي، اها کانئس اڳ سنڌي شاعريءَ ۾ نه ملندي، هندي ۽ سنڌي شاعريءَ جي صنف سورٺي کي نارايڻ شيام جيڪا تازگي ڏني اها سندس هن سورٺي مان ڏسي سگهجي ٿي. چتيون لڳل رنگين، ڪيڏيون اُن تي آس جون، هيءَ دل آهي ڪين، ڪا گودڙي فقير جي. نارايڻ شيام جي شاعري پڙهڻ ساڻ ئي دل ۽ دماغ ۾ هڪ نفيس تازگيءَ جو احساس اچي وڃي ٿو، جيڪو فقط کيس وٽ ئي آهي، ساڳئي وقت هڪ ٻي قديم صنف دوهو آهي، جنهن تان ڀٽائي سائينءَ پڻ اثر ورتو آهي، سنڌ جي لڳ ڀڳ سڀني شاعرن دوهو لکيو آهي، پر نارايڻ شيام جي دوهي ۾ هڪ ئي وقت پوپٽ جي پرن جهڙي رنگين تازگي آهي، ٻئي طرف گلاب جي پنکڙين جهڙو نفيس احساس ۽ تازگيءَ ڀريو هڳاءُ. رات ائين ها سيج تي رکريل تنهنجا وار، ڄڻ شاعر جي ذهن تي ربط بنا اشعار. شيام وٽ نه رڳو احساس جي نفيس اڻت آهي، پر هن وٽ ٻولي به نفيس آهي، جنهن ڪري هن جي شاعريءَ جو لهجو، منڇر جي ماٺي پاڻيءَ جيان نرم آهي، سندس اظهار نهايت چٽو، سادو بنا ڪنهن ابهام جي، پر اهو نهايت گهرو، سوچ ڏانهن وٺي ويندڙ ۽ پوءِ خاموش ڪرائي ڇڏيندڙ، سندس شاعريءَ ۾ واڪو نه آهي، نرم آهه آهي. ۽ ڪمال اهو آهي ته هن جي آهه ۾ جيڪا احساس جي شدت آهي، اها رڳو سندس ئي نصيب ۾ آيل آهي، هو سنڌ ڇڏي هند ويو، زندگيءَ جي انيڪ پيڙائن مان گذريو، هڪ موڙ تي کيس احساس ٿيو ته سندس سوچڻ ويچارڻ ۽ لکڻ سڀ ڪجهه اجايو آهي ۽ هن ذري گهٽ لکڻ ڇڏي ڏنو هئو. ان موڙ تي سندس بيمثال ڪتاب ”روشن ڇانورو“ تي نامياري نقاد ۽ شاعر سڳن آهوجا جو سندس ڪتاب تي اڄ تائين ڪنهن به سنڌي شاعراڻي ڪتاب تي نه لکيل، مهاڳ لکي کيس اهو احساس ڏياريو ته تون اهڙو شاعر آهين، جنهن سنڌي شاعريءَ کي هڪ نئين روشني ڏني آهي. هڪ نئون اسلوب ڏنو آهي، هڪ نئون احساس عطا ڪيو آهي، هڪ نئين ٻولي ڏني آهي.  ان مهاڳ مٿس اهڙو اثر ڪيو جو هو نئين قوت سان اڏامڻ لڳو ۽ پوءِ هن جيڪو سنڌي شاعريءَ کي ڏنو اهو سڀ سنڌي شاعراڻي ادب جو فخر جوڳو سرمايو آهي. هند ۾ رهندڙ سڀني کيس کان پوءِ ايندڙ شاعرن سندس اثر قبوليو آهي، بلڪل ائين جيئن سنڌ ۾ شيخ اياز جي شاعريءَ جو اثر قبوليو ويو آهي. ائين سنڌي شاعريءَ جي هڪ دور کي ٻن نالن سان تاريخ ۾ ياد ڪري سگهبو، سنڌ ۾ شيخ اياز ۽ هند ۾ نارايڻ شيام، ساڳئي وقت هڪ روشني پنهنجي سامهون ٻيءَ روشنيءَ کي ٽربيوٽ ڏيندي لکيو هئو، هيءُ سنگرام سامهون آ نارايڻ شيام. ............................... ۽ ورهاڱي جي درد کي اڌ صدي ڀوڳندي نارايڻ شيام جيڪو لکيو اهو سڀ هاڻ هند توڻي سنڌ ۾ ڪتابن جي صورت ۾ موجود آهي، ورهاڱي بابت سرحد جي ٻنهي پاسي نثر توڻي نظم ۾ گهڻو لکيو ويو آهي. پر وطن جي سار کي جيئن نارايڻ شيام لکيو آهي ان جو مثال نٿو ملي. روئندي روئندي هاءِ، مون جا چانڊوڪي ڇڏي، تون ئي چنڊ ٻڌاءِ، اڄ ڀي آهي سنڌ ۾؟. ڌرتي جو وڇوڙو، دوستن جي جدائي، ٻوليءَ جي دوري، اندر جي اڪيلائي، اهي سڀ اهڙا احساس آهن، جيڪي شخص کي اندران اندران ڀوري ڇڏين ٿا، اندر جا اهي ڏک انسان کي ۽ خاص ڪري، حساس تخليقڪار کي، ڏاڍي تڪليف ڏين ٿا، شيام هند وڃي اها تڪليف ڏٺي ۽ ڀوڳي. هن هڪ ڀيرو ئي سنڌ کي ڏسڻ لاءِ ڏاڍي ڪوشش ڪئي پر هو سنڌ کي ڏسي نه سگهيو ۽ هڪ وڏي آهه سندس دل مان نڪتي جنهن شاعراڻو اهڙو روپ ورتو، جهڙو روپ نثر جي هزارين صنفن ۾ شخصي طور مون کي نظر نه آيو آهي، اهو آهي: الائي ڪنهن گهڙيءَ ان مان شيام نڪتاسين، وطن ورڻ ته ڇا، سرحد ڏسڻ نصيب نه ٿي. ۽ ائين هو وطن سنڌ کي ڏسڻ لاءِ وجهائيندي ڏهين جنوري ۱۹۸۹ع تي دهليءَ ۾ گذاري ويو. ورهيه پوءِ سندس وڏي نياڻيءَ کي، اجمير ۾ ڏسي، منهنجي اها آس پوري ٿي، جيڪا سالن کان کيس ڏسڻ جي هئي. سندس نياڻيءَ جي اکين ۽ چهري ۾ نارايڻ شيام جيئرو جاڳندو مون کي ڏسڻ ۾ آيو ۽ ائين مان چوڻ ۾ حق بجانب آهيان ته مون نارايڻ شيام کي ڏٺو هو. جنهن ڪري جو منهنجي اکين ۾ اڄ به زندهه آهي. نارائڻ شيام سندس شاعريءَ تي هڪ نظر حسيب ناياب منگي شاعر سماج ۽ ذاتي زندگي جي ڏکن ۽ سکن جو مشاهدو ڪرڻ کانپوءِ تخليق ذريعي جيڪو پيغام ڏيئي ٿو سو ظاهري طور تي محسوس ڪري سگهجي ٿو ته اهو سندس اندر جي پيڙاهه جو نفسياتي توڙي جذباتي اظهار آهي پر حقيقت ۾ شاعر جڏهن محسوس ٿو ڪري ته هو پنهنجي لفظن سان جيڪو ڄار وڇائي ٿو سو پڙهندڙ آڏو نهايت ئي اهم آهي تڏهن اهڙي ٿو مالا پوئي جو سندس پيغام ذاتي نه پر اجتماعي سورن ۽ دردن جو حوالو بڻجي اڀري اچي ٿو. اهڙو خيال وري درد ۽ ڏک تي مشتمل نه آهي، کل، خوشي، پيار، پريت، تعريف ۽ محبت جي اظهار وغيره لاءِ به چئي سگهجي ٿو. شاعر جي شخصيت جو اڀياس ان جي خيالن، جذبن ۽ شعرن مان پسي سگهجي ٿو، عڪس، اشاري ۽ بيان مان جيڪي ڪجهه نتيجو پڙهندڙ ڪڍي ٿو، سو شاعر جي تڪليفن کي به ظاهر ڪري ٿو ته وري کيس مليل محبت جا عڪس به اڀاري پيش ڪري ٿو. حقيقت اِها آهي ته گهڻي قدر شاعري سماج ۾ ٿيندڙ ناانصافين کان شاعر مٿان گذرندڙ قيامت تائين جو کليل اظهار آهي جيڪو پڙهندڙ يا ٻڌندڙ تي ايترو ته جلدي اثر ڪري ٿو جو شاعر جي شاعري ماڻهن جي ذهنن تي نقش ٿي وڃي ٿي. اها ڪرامت ڪا اڄڪلهه جي نه آهي صديون اڳ جڏهن کان شاعريءَ لکڻ جي شروعات ٿي آهي ۽ چپن تي شاعري ورد ٿيڻ لڳي آهي تڏهن کان اڄ تائين اهو عام ٿي ويو آهي ته شاعري معاشري جي حقيقتن جي اظهار جو نالو آهي. ان ڪوشش ۾ جن به شاعرن پنهنجون محنتون پڙهندڙن آڏو پيش ڪيون آهن تن مان نارائڻ شيام جي ڪوشش سچ پچ ۾ نياپو ٿي اڀري آهي. هي سنڌي زبان جو اهو شاعر آهي جنهن جي نياپي ۾ پنهنجائپ جي خوشبو اچي ٿي. هو سنڌ کان تمام گهڻو پري دهليءَ ۾ ويٺو شعر لکي پر اسان جتي به سندس شعر کي پڙهون پيا اسان کي ائين محسوس ٿئي ٿو ته هو سنڌ ۾ آهي ۽ سنڌ لاءِ ٿو ٻڌائي. اهو ڪمال جن به ٿورڙن شاعرن کي نصيب ٿيو آهي انهن ۾ نارائڻ شيام پري کان پڌرو نظر ٿو اچي. “شيام” پنن جي ٻيڙي ٺاهي، گيتن ساڻ ڀري، سونپيم سنڌوءَ جي لهرن کي، من ڪا وير تري!  جيئن مينهن جي پوڻ سان ڌرتي کي خوشبو کي گلن کي تازگي ملي وڃي تهڙي ريت نارائڻ شيام جي شاعري ۽ پڙهندڙ جي جذبن جو پاڻ ۾ گهرو تعلق آهي. نارائڻ شيام غزل جو باڪمال شاعر آهي. هن جي خيال ۾ جهڙي ريت پيار ۽ محبت ڇانيل آهي اهڙي طرح سندس غزلن ۾ ڌرتيءَ جي ڳالهه به اچي وڃي ٿي. هن جي ڪلام ۾ خاموشيءَ سان وهندڙ نديءَ جهڙي رواني به آهي ته انداز بيان دلفريب ۽ گهرو اثر ڇڏيندڙ آهي. تو ڏينهن ڏٺي ديپ ته ٻاريو، احساس انڌاري جو ڏياريو. ڪا عمر ٿي پرڏيهه ۾ رهندي، ڏيهي به ملڻ سان لڳو ڌاريو. تو جسم کي يا پيار کي ڪنهن جي، هئن روئي وڇوڙي ۾ ٿي ساريو. نارائڻ شيام جا غزل سندس جذبات جو آئينو ٿا لڳن، غزل جي صنف ۾ هن جيڪا مٽي ڳوهي آهي سا شاعريءَ ۾ ميدان ۾ پنهنجي سڳنڌ ڦهلائي چڪي آهي. ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي جن لکن ٿا ته “نارائڻ شيام بلند پايه سنڌي شاعر هو ۽ جديد شاعرن ۾ سندس حيثيت تمام مٿانهين هئي. شاعريءَ جي هر صنف تي طبع آزمائي ڪيائين. هر صنف ۾ نوان لاڙا، نئون رنگ ۽ نئون اسلوب پيدا ڪيائين. جدت ۽ انفراديت رنگيني ۽ رواني سندس شاعري جون خاص خوبيون آهن”. (سنڌي ادب جو تاريخي جائزو ص ۲۴۳). نارائڻ جي شاعري ۾ واقعي رواني ۽ نئون رنگ سمايل آهي. هن جي شاعريءَ ۾ عشق جي ڳالهه به گهڻي اچي ٿي. هئي بس منهنجي دل ۾روح پرور ياد تنهنجي ئي، ستارن پوءِ به پوئين رات پت ۾ چڻگ چڻڪائي. ـــــــ سامهون نه جي هجيم ته ساڻس ڪٿان رُسان، سامهون هجي ته ڪيئن رُسان، ڇا رُسي سڪان؟ ـــــــ انهن ئي اکين آگ دل ۾ لڳائي، انهن ئي اکين اگ دل جي وسائي. سندس گفتگو ڄڻ پراهون پڙاڏو، نگاهون ائين ڄاڻ ڀاڪر ۾ آئي. غزل جي سرزمين تي نارائڻ شيام جا تجربا خود غزل کي سنڌي ماحول جي ويس ۾ آڻڻ لاءِ شاعر جون ڪوششون ڪاميابي جي راهه ڏانهن وڌائيندي نظر اچن ٿيون. جهڙي ريت غزل شاعريءَ جي رنگين ۽ لطيف صنف آهي تهڙي ريت ئي شيام غزل سان نڀائي ڏيکاريو آهي. سندس چيل غزل ۾ پيار ۽ محبت سان گڏ سماجي حالتن جو به ذڪر ڪيل ڏسجي ٿو. ڊاڪٽر تنوير عباسي لکي ٿو ته “شيام جي شاعري اسان جي دور جي شاعري آهي. ويهين صديءَ جي شاعري آهي، ۽ شيام اسان جي دور جو، اسان جي جڳ جو، ويهينءَ صديءَ جو شاعر آهي. شيام لکي ثابت ڪري ڏيکاريو آهي ته غزل جي صنف محدود نه آهي. اُها وشال آهي. ان ۾ هر دور جي عڪسن، احساسن، جذبن، توڙي پيچيدگين کي سهڻي ريت سمائي سگهجي ٿو. رڳو ان لاءِ شيام جهڙي فنڪار جي ضرورت آهي”. (بوند لهرون ۽ سمنڊ : ص ۲۱) نارائڻ شيام بيتن ۽ رباعي جو به سٺو شاعر هو ، بيت هجن يا رباعي هن جي ڪلام ۾ فطري منظر نگاري ۽ سادگي ڪمال جي آهي. سندس ڪلام جي خوشبو ئي نرالي آهي. شيام پکين جي لات، هو پيهو ۽ نار ڀي، نيڻن مان جذبات، نيسر مان پاڻي وهي. ـــ روئي روئي هاءِ، مون جا چانڊوڪي ڇڏي، تون ئي چنڊ ٻڌاءِ، اڄ ڀي آهي سنڌ ۾؟ ـــــ شيام جا دوها هجن يا هائيڪا وائي هجي يا ترائيل پنهنجي تعريف پاڻ ٿيون ڪرائن. مطلب ته نارائڻ شيام سنڌي شاعريءَ جي ڪيترين ئي صنفن ۾ لکي ڪري هند هجي يا سنڌ ۾ مقبول ٿي ويو. اياز قادري “سنڌي غزل جي اوسر ۾” ۾ کيس “سنڌي جو شهزادو شاعر” ڪري لکيو آهي. اهڙي ريت پڻ گوبند مالهي جي حوالي سان ٻڌايو آهي ته “شيام سنڌي ساهتيڪ گلشن جي اها ڪوئل آهي جنهن پنهنجي ڪنٺ سان نه، هردي سان سرشٽيءَ سماج ۽ انسانيت جي سندرتا ۽ مڌرتا نروار ڪئي آهي”. (ص ۵۴۲ ۽ ۵۴۳). شيام جيڪر ٿي پوان ها تار تنهنجي ساز جي، تنهنجون نازڪ آڱريون ڇيڙن ها منهنجي دل جو گيت. ليءِ هجان ها جيڪڏهن تنهنجي مڌر آواز جي، منهنجي دل جو گيت ٿئي ها هوند تنهنجي دل جو گيت. نارائڻ داس گوڪلداس ناگواڻي جو جنم نوشهروفيروز جي ڳوٺ کاهي قاسم ۾ ۱۵ جولاءِ ۱۹۲۲ع تي ٿيو هو. پرائمري تعليم نوشهروفيروز ۽ انگريزي تعليم نوابشاهه ۾ حاصل ڪري ڊي جي سنڌ ڪراچيءَ مان بي اي پاس ڪيائين. گورنمينٽ مدرسه هاءِ اسڪول نوابشاهه ۾ ملازمت به ڪيائين. هندستان لڏي ويو ته اتي پوسٽ ۽ ٽيليگراف آڊٽ آفيس دهليءَ ۾ نوڪري ڪرڻ لڳو. اسڪول ۾ پڙهڻ دوران شاعريءَ سان شوق پيدا ٿيس، هن پنهنجي والد کان شاعريءَ جا ڪجهه سبق ورتا، اهڙي ريت ڪشنچند عزيز به سندس رهبر بڻيو. حاجي محمون خادم، مولوي محمد عاقل، پرسرام ضياءُ ۽ هرومل سدارنگاڻي جي صحبت مان شاعريءَ جي فن ۽ عروض بابت گهڻو ڪجهه پرائيندو رهيو. سنڌ ۾ “سنڌي ادبي سرڪل” هجي يا هندستان ۾ “ساهتيه اڪيڊمي” جو حصو رهيو. ڏات جي حوالي سان گهڻا ئي ايوارڊ ۽ سرٽيفڪيٽ سندس حصي ۾ آيا. اهڙي طرح سندس ڪلام جا جيڪي ڪتاب ڇپجي ظاهر ٿيا تن ۾ “ماڪ ڦڙا پنکڙيون”، “رنگ رتي لهر”، “روشن ڇانورو”، “ماڪ ڀنا رابيل”، واريءَ ڀريو پلاند”، آڇيندي لڄ مران”، “مهڪي ويل صبح جي نه سورنگ نه سا سرهاڻ”، “بوند لهرون ۽ سمنڊ”، توڙي “ڏات ۽ حيات ٻه جلد” ڇپيل آهن. سنڌي ٻوليءَ جو ناليواري ڪوي نارائڻ شيام جنهن سدائين پنهنجي شاعريءَ ۾ پيار ۽ محبت توڙي امن ۽ ڀائيچاري جو پيغام ڏنو تنهن لاءِ هري دلگير “ڏات ۽ حيات” ۾ سچ لکيو ته “شيام غمن جي ڪنڊن سان ويڙهيل هوندي به سدائين گلاب وانگر ٽڙندو رهيو ۽ خوشبو ڏيندو رهيو” (ص۲۹) اها خوشبو ڏيندي ڏيندي هن ۱۰ جنوري ۱۹۸۹ع تي هي جهان ڇڏيو. سنڌي ٻوليءَ ۾ سندس امر رچنائون ايندڙ وقت تائين حيات رهنديون ۽ سندس شاعريءَ جي خوشبو ادبي چمن ۾ تازگيءَ جو سبب بڻجندي رهندي. نارائڻ شيام شيام جيڪو سنڌ مان نڪتو ۽ پوءِ ڪڏهن سنڌ جي سرحد به نه ڏٺائين. - سنڌي غزل جو وڏو شاعر - ۲۵ جولاءِ ۲۰۲۲ تي شيام جي ڄمڻ کي هڪ سؤ سال پورا ٿيندا. مصور حسين سنڌ توڙي هند جو مشهور شاعر ۽ سنڌي ٻوليءَ جو پرچارڪ نارائڻ شيام ۲۵ جولاءِ ۱۹۲۲ع تي نوشهروفيروز ضلعي جي ڳوٺ کاهي قاسم ۾ گوڪلداس ناگواڻيءَ جي گهر ۾ پيدا ٿيو. نوشهروفيروز کي ساهتي پرڳڻي ۾ شمار ڪيو ويندو آهي ۽ ديوان ڪوڙو مل کلناڻي، حشو ڪيولراماڻي، عبدالخالق خليق، نارائڻ داس ڀمڀاڻي، لڇمڻ ڪومل، سوڌو سنڌي ٻوليءَ جا ڪيترائي مشهور اديب هن پرڳڻي سان تعلق رکن ٿا. نارائڻ شيام پنهنجي ابتدائي تعليم ڳوٺ مان حاصل ڪئي ۽ ان کان پوءِ بي. اي جي ڊگري ڊي جي سنڌ ڪاليج مان حاصل ڪري هو تعليم کاتي ۾ فارسيءَ جو استاد مقرر ٿيو. ڊي جي سنڌ ڪاليج ۾ پڙهڻ دوران سندس ڄاڻ سڃاڻ سنڌ جي مشهور شاعر شيخ اياز سان ٿي جيڪو به ان وقت ان ئي اداري مان تعليم پرائيندو هو. ۱۹۴۷ع ۾ هندستان ۽ پاڪستان جو ورهاڱو ٿيو ته هو اڃان ۲۵ سالن جو هو. مذهب جي بنياد تي ٿيل هن ورهاست ماڻهن جي اندر ۾ اهڙي ته نفرت جي باهه ڀڙڪائي وڌي جو ماڻهو پنهنجي ماڻهپي کان نڪري وحشي بڻجي پيا ۽ هندو توڙي مسلمان هڪٻئي جي خون جا پياسا بڻجي پيا. پنجاب ۾ ڪافي وڳوڙ ٿيا، اهڙيءَ طرح هندوستان جي مختلف علائقن ۾ پڻ هندو مسلم ڇڪتاڻ ٿي، سنڌ ۾ اڃان گهڻي ڀاڱي امن امان هو پر هتان جي سنڌي هندن ۾ خوف جي لهر ڇانيل هئي. اهڙيءَ طرح نارائڻ شيام کي پنهنجي ڪٽنب سوڌو ٻين لکين سنڌي هندن وانگر پنهنجي ڀونءِ مجبوري تحت ڇڏڻي پئجي وئي. جنهن کان پوءِ هو هندوستان جي مختلف شهرن ۾ شرنارٿري طور رهيو. ڪجهه وقت کان پوءِ کيس ٽيليگراف کاتي ۾ ڪلارڪي جي نوڪري ملي وئي جتان هن ۱۹۸۰ع ۾ هيڊ ڪلارڪ جي عهدي تان رٽائر ڪيو. شيام جي شاعريءَ جي شروعات ڊي جي سنڌ ڪاليج ڪراچي کان ٿي، جتي هن پڙهائي دوران شيخ اياز، هري دلگير ۽ شيخ راز سان گڏجي ”سنڌ ادبي مرڪز“ جي پليٽفارم تان جديد سنڌي شاعريءَ جو بنياد وڌو. سندس شاعريءَ جو پهريون ڪتاب ۱۹۵۳ع ۾”ماڪ ڦڙا“ جي عنوان سان شايع ٿيو جنهن ۾ هري دلگير جي شاعري پڻ هئي. اهڙي طرح سندس ٻين ڇپيل ڪتاب جو تفصيل هن طرح آهي. پنکڙيون (رباعيون ۽ هڪ نظم ) ۱۹۵۵ع، رنگ رتي لهر (غزل) ۱۹۵۶ع، روشن ڇانورو (شاعري) ۱۹۶۱ع، واريءَ ڀريو پلاند(غزل) ۱۹۶۸ع، ماڪ ڀنا رابيل (شاعري) ۱۹۷۱ع، آڇيندي لڄ مران (غزل) ۱۹۷۱ع، مهڪي ويل صبح جي ( غزل) ۱۹۸۳ع، نه سو رنگ نه سا سرهاڻ، (شاعري) ۱۹۸۷ع، بوند لهرون ۽ سمنڊ(غزل) ۱۹۸۷ع، ڏات ۽ حيات( شاعري) ۱۹۸۸ع. نارائڻ شيام ان کان علاوه سنڌي ٻوليءَ ۾ ڪبير ۽ غالب جي شاعريءَ بابت لکيل مونوگراف پڻ ترجمو ڪيا. ان کان سواءِ ۱۹۹۸ ۽ ۹۹ ۾ مصطفيٰ نانگراج سندس ٻه ڪتاب ”راهون پنڌ پيون“ (غزلن جي ڪليات) ۽ ”نکريو آهي نينهن “ (چونڊ شاعري )ڇپرايا. شيام جڏهن سنڌ ڇڏي تڏهن هو ۲۵، ۲۶ سالن جو هو، جنهن کان پوءِ سندس سڄي عمر هندوستان ۾ گذري پر هن سنڌ ۽ سنڌي ٻوليءَ کي نه وساريو. عمر جي آخري گهڙين تائين کيس سنڌي ٻوليءَ جي چنتا هئي. سندس هڪ شعر آهي. الا ايئن مَ ٿئي جو ڪتابن ۾ پڙهجي، ته هئي سنڌ ۽ سنڌ وارن جي ٻولي. هن سنڌ کي جوانيءَ ۾ ڇڏيو پر ان باوجود سنڌ سان ۽ سنڌي ٻوليءَ سان سندس اٽوٽ رشتو قائم رهيو. دهلي جهڙي شهر ۾ رهندي جتي مختلف ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو رهن ٿا هن پنهنجي مٺڙي ٻولي کي نه وساريو ۽ سنڌ جي ٻولي، سنڌ جي ڪردارن ۽ منظرن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ زنده رکندو آيو. ان حوالي سان ڊاڪٽر تنوير عباسي لکي ٿو. ” شيام غزل جهڙي ڌاريءَ صنف ۾ سنڌي لوڪ ڪهاڻين جا ڪردار، سنڌ متعلق پراڻين يادگيرين جا عڪس اهڙيءَ ته فنڪاريءَ سان آندا آهن جو غزل جو غزل جو تغزل به نه ٿو زخمي ٿئي ۽ شيام پنهنجو اظهار به ڪري وڃي ٿو. “ شيام جي شاعري جنم ڀومي ڇڏڻ جي درد سان ڀرپور آهي. سندس شاعري جلاوطنيءَ جي آتم ڪٿا آهي. هن جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي چٽين چانڊوڪين ۽ گذري ويل وقت جون ڳالهيون آهن، سندس شاعري پڙهندي ڪيترا ڀيرا اهو احساس ٿئي ٿو ته هي ڪنهن ماڻهو جا نه پر اهڙي ڪونجڙي جي اندر جا احساس آهن جيڪا پوياڙيءَ جي پهر ۾ پنهنجي ولر کان وڇڙي وئي هجي ۽ ڪرلائي ڪرلائي پنهنجي ساٿين کي سڏيندي هجي. الائي ڪهڙي گهڙي شيام ان مان نڪتاسين، وطن ورڻ ته ڇا سرحد ڏسڻ نصيب نه ٿي. ****** روئي روئي هاءِ، مون جا چانڊوڪي ڇڏي. تون ئي چنڊ ٻڌاءِ. اڄ ڀي آهي سنڌ ۾. ******* گنگا جمنا امرت امرت، ٿڃ ته پنهنجي سنڌو آهي. . شيام جي دل ۾ مرڻ کان اڳ پنهنجي ڌرتي ڏسڻ جي وڏي حسرت هئي پر اها پوري نه ٿي سگهي. مشهور مفڪر محمد ابراهيم جويو سندس ان حسرت بابت لکي ٿو”هن ڪيترائي ڀيرا سنڌ اچڻ چاهيو پر سرحد جي لڪيرن ۽ ٻنهي طرفن جي سرڪارن جي ڪٺورتائيءَ کيس پنهنجي جنم ڀومي ڏسڻ کان دور رکيو. “ شيام جي شاعريءَ جا ڪيترائي رنگ آهن، هن جي شاعريءَ جا موضوع گوناگون آهن. جيئن ڪو پوپٽ باغ ۾ گهمندي مختلف گلن جو واس پيو وٺندو آهي شيام پڻ ايئن ئي مختلف موضوعن تي طبع آزمائي ڪئي آهي. سندس شاعري رومانيت ۽ جماليات سان ڀرپور آهي. هن جا غزل جيڪي گهڻي ڀاڱي رديف کان خالي ۽ عام قافين تي ٻڌل آهن، خيال جي نفاست، سادگي ۽ لفظن جي چونڊ سان دل ۾ جاءِ ٺاهي وٺندڙ آهن. سندس شاعريءَ تي راءِ ڏيندي سنڌ جو ناليوارو شاعر ارجن حاسد لکي ٿو ”نارائڻ شيام جي غزل جون بي مثل ۽ نراليون وصفون کيس عالمي شاعرن ۾ بيهارين ٿيون. سنڌي غزل جي شاعريءَ ۾ اهڙو مثال ئي نه ٿو ملي جنهن جو مقابلو نارائڻ شيام جي غزل سان ٿي سگهي. “ سندس غزلن ۾سادگي ۽ نفاست ۽ خيالن جي گهرائي ته ڏسو گهميس شهر ۾ پئي اڪيلو اڪيلو، ته ڪو پاڻ جهڙو ملي پئي گهٽيءَ ۾. **** ڪيئي ڀيرا پنهنجو ئي در پاڻ مون کڙڪايو، مون پئي سمجهيو اندران ايندو منهنجو ئي آواز. ***** لکندي تنهنجا وار ڇُڙيل هئا، خط جي خوشبو هي به ڏسيو پئي. ***** هجي جا کاڻ خوبين جي ۽ عيبن کان بنهه آجي، نه پنهنجي زندگي اهڙي، نه پنهنجي شاعري اهڙي. سنڌ جو ناليوارو شاعر شيخ اياز، نارائڻ شيام جو گهاٽو دوست هو. ۱۹۶۵ع ۾ پاڪ ڀارت جنگ دوران اياز هڪ نظم ” هي سنگرام هو سنگرام، سامهون آ نارائڻ شيام “ لکيو هو ته اياز کي اهو نظم لکڻ جي ڏوهه ۾ قيد ڪيو ويو هو ۽ سندس ڪتابن تي پڻ پابندي وڌي وئي هئي. سنڌي ٻوليءَ جي هن سدا حيات شاعر ۱۰ جنوري ۱۹۸۹ع دهليءَ ۾ ديهانت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس سيهوڳي شاعر شيخ اياز کيس ڀيٽا ڏيندي ”سر نارائڻ شيام “ لکيو جنهن مان هڪ بيت هتي ڏجي ٿو. تنهنجي رک کڻي ويون، گنگا جون لهرون سنڌوءَ اُٻهريون، ٻانهون ڦهلايون گهڻو.   (ڏھاڙي ڪاوش حيدرآباد جي سنڊي مئگزين ۲۴ جولاءِ ۲۰۲۲ع ۾ ڇپيل)

ساڌو واسواڻي سنڌ جو سچو خدمتگار دادا جشن واسواڻي سنڌيڪار: سنگرام ساڌو واسواڻي ۲۵ نومبر ۱۸۷۹ع تي حيدرآباد سنڌ ۾ ڄائو هو. اڄ به، سندس جنم کان ۱۳۰ ورهين ۽ سنڌ مان لڏي هند ۾ اچي رهڻ کان ۵۷ سالن کان پوءِ به، پاڪستان ۾ سنڌي- هندو توڻي مسلمان- ساڌو واسواڻيءَ جو مانُ سَنمانُ ڪن ٿا، اُن جا گُڻ ڳائن ٿا، ۽ کيس ويهين صديءَ جو مهانُ سنتُ سمجِهي، پنهنجو ڪن ٿا. دنيا، سنڌ جي هِن سنتُ جهڙو وِرلي ئي ڪو ذهين، ڏاهو ۽ مهاپرتابي ماڻهو ڏٺو هوندو. آءٌ پنهنجي گُروءَ ۽ ههڙي مهان سنت کي اوهان اڳيان ڪهڙن شٻدن ۾ ۽ ڪيئن بيان ڪري سگهان ٿو؟ ڇا ڪو کُڙکُٻيتو آڌيءَ رات جو چمڪندڙ چنڊ جي جادوءَ کي بيان ڪري سگهي ٿو؟ ڇا، ڪنهن ميڻ بتيءَ مان ٻنپهرن جي سج جِي روشنيءَ جهڙِي اُميد رکي سگهجي ٿي؟ ڇا، ڪنهن رستي ڪناري ٽڙيل ڪو گُل ايران جي گُلابن جي باغن جِي سُڳنڌُ، اُنهن جي نزاڪت، اُنهن جِي سُونهنَ جون سِڪون لاهي سگهي ٿو؟ ساڌو واسواڻيءَ تي قلم کڻڻ لائق آءٌ تڏهن ئي ٿي سگهان ٿو، جڏهن منهنجن لفظن ۾ ڪو جادو هجي، منهنجي هينئين ۾ ڪو سنگيت هجي- اهڙو سنگيت، جيڪو جِيونَ جِندُ کي پريم ۽ پاٻُوههَ جو سُريلو گيتُ بڻائي سگهي ۽ منهنجي جِيءُ ۾ ڪا اهڙي جوت جلندڙ هجي، ڪا اهڙي بِرِهه جِي باهه ٻرندڙ هجي، جيڪا اُن وقت تائين لڳاتار ٻرندي رهي، جيستائين منهنجي سرِير ۾ ساههَ جو سڳو سُرندو رهي ٿو ۽ جيستائين آءٌ فنا ٿي نٿو وڃان! پر، نه ته منهنجن لفظن ۾ ڪو جادو آهي، ۽ نه ئي منهنجي هِردي ۾ ڪو سنگيت. ۽ آتمڪ جوت منهنجي من مندر ۾ اڃا تائين ڀڙڪو کاڌو ئي نه آهي. پر، اِن هوندي به، آءٌ سندس صدا جو پڙلاءُ بڻجڻ جِي آسا رکان ٿو. اُها صدا منهنجن ڪَنن ۾ مندر جي ڪنهن گهِنڊ وانگُر گُونجي ٿي. اُها ايڪانت وارين گهڙين ۾ مون سان ڀُڻڪار ڪري ٿِي. اُها منهنجن سُپنن ۾ مون سان رِهاڻيون ڪري ٿِي، اُها مون کي جِهنجهوڙي، ننڊ مان جاڳائي ٿِي. سندس آواز مون کان هر هر اِهو سوالُ پُڇندو رهندو آهي،”تون اڃا ڪيستائين سُتو رهندين؟ تون هِن ڪُوڙيءَ ۽ اَوَگُڻِي دنيا ۾ ڪيستائين ڀوڳنائون ڀوڳيندو رهندين؟ تون پاڇولن پويان، جيڪي ڇايا آهن، اچن ٿا ۽ وڃن ٿا، اڃا ڪيترو رُلندو ۽ ڀِٽڪندو رهندين؟ اُٿ، جاڳُ! اُٿ، جاڳُ! ۽ هِن دنيا جي موههَ جي پنجوڙن کي ٽوڙي، اُن راههَ ڏانهن وِکون کڻ، جتي تنهنجو ڀاڳُ توکي پُڪاري رهيو آهي. قافلو اڳتي وڌي رهيو آهي. اُٺ جي ڪنڌ ۾ ٻڌل گهِنڊ جو آواز ٻُڌ! اُهو ڪهڙو اعلان ڪري رهيو آهي؟“ پريم جي ديوتا جو هڪ اَوَتار: ”پرلوڪ جا ٻالڪ!“ اِهي لفظ اِئين ئِي مِڙيئي ڪو نه چيا ويا آهن. اِهي لفظ سندن هِردي جي نِهايت ئِي اُونهي وِشواسُ کي ظاهر ڪن ٿا. اسان مان هرڪوئي پرلوڪ جو ٻار آهي. اسان مان هر هڪ ڄڻو اِيشوَر جي ابدِي گيت جو هڪ تانُ آهي، سُرُ آهي. الا! اسين پنهنجو پاڻ کي هڏ ماس جي هڪ پڃري طور سڃاڻون ٿا، جنهن تي مايا ۽ موههَ جا پردا چڙهيل آهن، ۽ اسين پنهنجن اِڇائن ۽ ڊپ، ڪاوڙ ۽ اڀمان جِي هرهڪ لهر ۾ لُڙهي وڃون ٿا. ساڌو واسواڻيءَ جا هِيءُ شٻد وڏيءَ معنى وارا آهن، ”اِيشوَر انسان جو ڳُجهه آهي. ماڻهو اُن وقت تائين پنهنجو پاڻ کي نٿو سُڃاڻي سگهي، جيستائين هُو اِيشوَر کي پاڻ ۾ نٿو پَسي. انسان جو نِهايت ئِي اُونهون اندر، اِيشوَر آهي!“ ۽ جڏهن اسان کانئس پڇيوسون، ”جيڪڏهن اسين سچ پچ به اِيشوَر آهيون، ته پوءِ اسين پنهنجون يادگيريون سانڍي ڇو نٿا رکي سگهون؟“ هُن وراڻيو، ”جهڙيءَ رِيت تيل لڳل آئينو صحيح شبيهه نٿو ٺاهي سگهي، تهڙيءَ رِيت، اسان جو مَنُ خواهشن ۽ موههَ جي بادلن سان ڍڪيل هوندو آهي، جيڪي آتما اندر سمايل عظيم يادگيريءَ کي ڌُنڌلو يا اَڻ چِٽو بڻائي ڇڏين ٿا“. اسان وري پڇيوسون، ”مَنَ جِي آرسيءَ کي ڪامنائن ۽ فطري خواهشن کان ڪيئن صاف ڪري سگهجي ٿو؟“ ساڌو واسواڻيءَ جو جوابُ هو، ”پريم ۾ پاڻ کي پوريءَ طرح فنا ڪري ڇڏيو. پنهنجو پاڻ کي اِيشوَر جي پريم ۾ مگن ڪري ڇڏيو، اِن رِيت اُن هڪڙي کي حاصل ڪري سگهندؤ، جنهن جِي اوهان کي ڳولا آهي!“ ساڌو واسواڻي چوندو هو ته خاڪ جيئن نِهٺا ۽ نِراَهنڪاري بڻجو، پنهنجي اَهَم کي، خُوديءَ کي ۽ هر اُنهيءَ ڳالهه، جيڪا اوهان ۾ اڀمانُ، اهنڪار، يا وڏائيءَ جو احساس پيدا ڪري، تنهن کان پالها ٿي وڃو، اوهان جي مَنَ جا ڀِرم ڪافور ٿي  ويندا. جيڪڏهن مون کي ساڌو واسواڻيءَ جي جِيونَ جي راز کي ٿورڙن لفظن ۾ بيان ڪرڻ لاءِ چيو وڃي، ته آءٌ اُن کي فقط ٻِن لفظن ۾ سموهيندس- نِهٺائي ۽ پريم. سندس نِهٺائي بيان ڪرڻ کان ٻاهر هئي، ۽ سندس بي انت پيار سڀني لاءِ هڪ جهڙو هو، پوءِ اُهو امير هجي يا غريب، ڪو وڏو ماڻهو هجي يا ننڍو، صاحبَ اختيار ماڻهو هجي، يا عام آدمي، جن کي دنيا هر روز ڏُکوئيندي رهندي آهي، سندن نِرآدَرُ ڪندي رهندي آهي. جيڪي ماڻهو ساڻس ملڻ ايندا هئا، سي سندس نِمرتا ۽ پريم ڏسي، دنگ رهجي ويندا هئا. جيڪو ماڻهو ساڻس پهريون ڀيرو ملڻ ايندو هو، حيرت منجهان چوندو هو: ”اهڙو پيار ته مون کي سڄيءَ ڄمار ۾ ڪڏهن به ناهي مليو!“ سندس نهٺائي هڪ اهڙي ماڻهوءَ جِي نهٺائي هئي، جنهن پنهنجو پاڻ کي فنا ڪري ڇڏيو هو. سندس زندگيءَ جِي وڏي ۾ وڏي اِڇا اِها هئي ته پاڻ ’سڀ کان ننڍي ۾ ننڍو، خسِيس خسِيسُ، نِيچ ۾ نِيچ‘ ماڻهو بڻجي. هو تمام وڏو ماڻهو هو، پر هُن پنهنجا سڀئي اَهنڪارَ ماري ماتِ ڪري ڇڏيا هئا، هُو اُنهن تي فتح پائي چُڪو هو. زندگيءَ ۾ ”وڏا“ ڪم ڪرڻ لاءِ قسمت کيس پنهنجي ايڪانت مان وري وري گِهلي ٻاهر ڪڍيو، پر پاڻ ننڍا ننڍا ڪم ڪندي سَرهائي محسوس ڪندو هو. جڏهن ڪنهن اڇُوت جي ڪمري مان ٻُهارِي ڪڍندو هو، يا ڪنهن فقير کي وِهنجاري، نوان ڪپڙا پهرائيندو هو ته اُن وقت سندس خوشيءَ جِي ڪا اِنتها نه رهندي هئي. پاڻ گَهرٽِيءَ تي غريبن لاءِ اَنُ پِيهڻ لاءِ وِهندو هو ته سندس مُک خوشيءَ وِچان ٻههَ ٻههَ ٻهڪڻ لڳندو هو. ڪراچيءَ ۾ پنهنجي گهر جِي ڇِتِ تي سَوَن جي انگ ۾ ولر ڪري ايندڙ پکين کي جڏهن پنهنجن هٿن سان چوڳو ڏيندو هو ته پنهنجو پاڻ کي اَڪَٿُ آنندُ ۾ محسوس ڪندو هو. هُن ’خسِيس مارڳ‘ جي چونڊ ڪئي: ساڌو واسواڻي ”سماجَ جي ڌِڪاڻل ماڻهن“، غريبن ۽ اٻوجهن جي صحبت ۾ رهي گدگد ٿيندو هو. سندس جَسُ جوڳا دوست کيس سدائين وڏين وڏين گڏجاڻين ۽ ڪانفرنسن ۾ ڀاشڻ ڏيڻ جون نِينڍون ڏيندا هئا، پر کين سندس اَٽَلُ جواب هوندو هو، ”موچيءَ کي پنهنجا جُوتا گهڙڻ ڏيو!“ ”فلسفين جي عالمي ڪانگريس“ ۾ شرڪت لاءِ آيل نوتي جي جواب ۾ لکيائين: ”آءٌ ڪجهه به نٿو ڄاڻان. زندگيءَ جو سڏُ ورنائڻ منهنجي نماڻي هاج آهي“. اُن عَهَدَ ۾، جتي ماڻهو ”وڏائيءَ“ جِي پوڄا ڪن ٿا، ساڌو واسواڻيءَ پنهنجي ماٺيڻي انداز ۾، گمنام زندگي گُذارڻ، ۽ ”خسِيس ماڻهو بڻجڻ“ کي ترجيح ڏني. ڪنهن اخباري خاطوءَ کانئس سوال پڇيو، ”زندگيءَ ۾ توهان جِي سڀ کان وڏي اِڇا ڪهڙي آهي؟“ ساڌو واسواڻيءَ جواب ڏنو، ”منهنجي زندگيءَ جي ڪا به وڏي آسَ ڪانهي. هر وڏي آس هڪ زنجير هوندي آهي، جيڪا اسان کي هِن دنيا سان جوڙي رکندي آهي. پر آءٌ خسِيس ٿيڻ يا بڻجڻ جو چاههُ رکان ٿو!“ سندس زندگيءَ جو سمورو زور نِهٺو ۽ ننڍڙو ماڻهو ٿيڻ تي هو. هُن اُپديشن ۽ مثالن سان اسان کي سيکاريو ته وڏائي هڪ روڳُ آهي، جنهن کان ماڻهوءَ کي وَنءُ وڃڻ کپي. خدا اسان کي وڏيون ڳالهيون ڪرڻ، وڏا ڪارناما سرانجام ڏيڻ لاءِ نٿو چوي. ربُ جِي نظر ۾ ننڍڙيون ننڍڙيون شيون اَمُلهه آهن. ”وڏخياليءَ“ جي خُمار ۾ مست ۽ ”وڏائيءَ“ کي حاصل ڪرڻ لاءِ پاڳلپڻي جِي حد تائين وڃڻ واري هن عَهَدَ ۾، ساڌو واسواڻيءَ جِي زندگيءَ جو سنديسُ آهي: ”پريم جا ننڍڙا ننڍڙا ٻج پوکيو، اوهين هڪ ڀرپور قسمت جا ڌڻي بڻجندؤ. خسِيس بڻجي وڃو، هُن جي جلوي جو اولڙو- جيڪو ازليت ۽ ابديت جو پرڪاش آهي- اوهان جي وجود ۾ ظاهر ٿيندو!“ سندس نيپاڄ صوفياڻِي سنڌ ۾ ٿيو هو، ۽ هتي، سندس جنم ڀُوميءَ ۾، جنهن سان هُو بي انتُ پيار ڪندو هو. هُو، پيار جو فرشتو، ڏَيا جو مسيح ۽ رب جو ٻانهو ٿي اُڀريو، جنهن کي سڄيءَ دنيا جي هزارين، لکين سنڌي گهرن ۾ اڃا تائين سَنمانُ ڏنو وڃي ٿو، سندس آدرُ ڪيو ويندو آهي، کيس پُوڄُ سمجهيو ويندو آهي. سندن ٻالڪپڻ: ننڍڙو ٻالڪ هوندي به، هُو ٻين ٻارن کان گهڻو نيارو هوندو هو. هُو مُنهن مُهانڊي ۾ ملوڪ هوندو هو. سندس ماتا، جيڪا کيس بِنهه گهڻو ڀائيندي هئي، يڪ ٽِڪ پيئي کيس نهاريندي هئي، ۽ وَرُ وَرُ ڏيئي، پئي نهاريندي هئي، ۽ سِڪون لاهيندي هئي، ۽ پوءِ دريءَ مان، روشن، نيري گَگَنُ تي نظر وجهندي هئي. کيس اِئين لڳندو هو ڄڻ ته هُن آڪاس ۾ ڪو نظارو پَسيو آهي. هُو ڏينهنَ ۾ جيئن وڏو ٿيو، ڪا ڏُورانهين نِهار سندس نيڻن ۾ سمائجي وئي. هُو ڏينهون ڏينهن وڌيڪ هيڪلو ٿيندو ويو. پنهنجو گهڻو تڻو وقت کُڏ جي مٿئين ڪمري ۾، جيڪو ڪنهن جي به استعمال ۾ نه هوندو  هو، ايڪانت ۾ گُذاريندو هو. ڪڏهن ڪڏهن، هُو جڏهن ماني کائي رهيو هوندو هو ۽ گِهٽيءَ مان گذرندڙ ڪنهن فقير جون صدائون ٻُڌندو هو، ته هڪدم ٽپ ڏيئي اٿندو هو ۽ پنهنجو ڀوڄن کڻي، اُن بُکايل فقير کي ڏيئي ڇڏيندو هو. شروع کان ئي هُو ڪَهلَ جي جذبي سان سرشار هوندو هو، جيڪو کيس مصيبت جي ماريلن ۽ ڏُکن ڏوجهرن جي ستايلن ڏانهن ڇِڪي وٺي ويندو هو. سندس هڪجيڏا ٻيا ٻار رانديون رونديون ڪندا هئا، پر هِن راندين ڪُڏڻ ۾ وقت وڃائڻ بدران اسڪولي ٻارن جِي هڪ ٽولِي ٺاهِي، جنهن ۾ شامل ٻار پنهنجي خرچيءَ منجهان ڪجهه پيسا بچائي، اٽو ڳِنهندا هئا، ۽ اُن مان روٽيون ٺهرائي، رستي ڪناري ويٺل جَڏن، پِنگلن، ۽ سُورداس ماڻهن ۾ وِرهائيندا هئا. اُن وقت هُو ڏسندو هو ته اُنهن جون اکيون خوشيءَ منجهان چمڪڻ لڳنديون هيون. هُن ڄاڻي ورتو هو ته غريبن جِي سيوا ڪرڻ، حقيقت ۾ اِيشوَر جِي بندگي ئي هئي. هُو جڏهن هاءِ اسڪول ۾ پڙهندو هو ته وٽس هڪ غريب ماڻهو آيو، سياري جا ڏينهن هئا، سو اُن ماڻهوءَ چيس ته سيءُ سبب سندس بُرو حال هو، تنهنڪري هُو پنهنجو کَٿو کيس ڏئي. اِن کان اڳ جو هُو پنهنجو کَٿو اُن غريب کي ڏئي، سندس اُستادُ کيس چيس، ”تون هِن کي پنهنجو کَٿو ڇو ڏيندين؟ هيءُ ماڻهو ته توکان کَٿو وٺي،  ٻاهر وڃي، وڪڻي ڇڏيندو. هِن کي اُن جي بدران رُپئي جو سِڪو ڏينس ته هيءُ خوش ٿي ويندو“. ساڌو واسواڻيءَ پنهنجي اُستاد جو چيو مڃيندي، اُن غريب کي رُپئي جو هڪ سِڪو ڪڍي ڏنو. اُهو غريب ماڻهو سِڪو وٺي، خوش ٿي روانو ٿي ويو، پر ساڌو واسواڻيءَ  ٻُڌايو ته هُو اُن سڄي رات سُمهي نه سگهيو هو. هُن ٻڌايو ته سياري جِي قهرِي ٿڌ ۾ اُن غريب ماڻهوءَ کي کَٿو نه ڏيڻ تي هُو ڏاڍو دلگير ٿيو هو. رات جي وقت هُو کُڏ تي چڙهي، ڪلاڪن جا ڪلاڪ چنڊ ۽ تارن کي حيرانيءَ وِچان گهُوري ڏسندو رهندو هو. نِرمل مَنُ، اُجرِي آتما: اسڪول ۾ پڙهائيءَ وارن ڏينهن ۾، هيءُ پنهنجِي پڙهائيءَ ۾ ڀَڙُ هوندو هو ۽ سدائين پنهنجي ڪلاس ۾ پهريون نمبر ايندو هو. ميٽرڪ جي امتحان ۾ اِسڪالرشپ حاصل ڪري، ڪاليج ۾ داخل ٿيو. ڪاليج ۾ سندس ڪِلاسِي ڇوڪرا سندس صفائي سُٿرائيءَ، ۽ نهايت صاف دِليءَ تي اڪثر دنگ رهجي ويندا هئا؛ اُهي سڀئي کيس پيار ڪندا هئا ۽ سندس عزت ڪندا هئا. هڪ ڏينهن سندس ڪي سنگتي شام جي وقت، شهر ۾ گهُمڻ جي اِرادي سان کيس ٻاهر وٺي ويا. اُنهن جي مَنَ ۾ ڪا شرارت هئي، سو اُنهن ڇا ڪيو جو کيس ڪنهن سُهڻي وئشيا جي گهر وٺي ويا ۽ کيس اُن وٽ ڇڏي، پاڻ گهڙيءَ کن لاءِ گُم ٿي ويا. ڪڃريءَ نيڻ کڻي جڏهن کيس نهاريس ته سندس سُندر رُوپُ ڏسي، ڪامڻيءَ جِي ڪام تِرشنا اَجهل اُڇلون کاڌيون، سندس اندر جِي جُوالامُکيءَ ڀڙڪو کاڌو، هُوءَ مٿس موهِت ٿِي پيئي، ڇو ته هُو سچ پچ به ڏاڍو سُهڻو هو! هُوءَ سُرڪي سندس ويجهو آئي، عِطُر عَنبِير جِي سُرهاڻ سان واسيل سندس مخملين پوشاڪ جِي سُڳنڌ هُن جِي ناڪوٽيءَ ۾ ڀرجي وئي. پر هُو ائين ئي پٿر جي ڪنهن بُت وانگي، بي حِس بڻيو، ويٺو رهيو. عورت کيس چيو، ”مون ڏي نِهار! ايمانداريءَ سان چئجانءِ، ڇا آءٌ سُهڻي ناهيان؟“ هُن اک کڻي به کيس نه ڏٺو. پنهنجي اڌ کُليل نيڻن سان کيس چيائينس، ”پياري ڀيڻ! جيڪا سُندرتا تون درسنيءَ ۾ هَر هَر ڏسين ٿِي، سا تنهنجي گُمان کان به اڳ اُٻاٽجي ويندي. تنهنجي اِها سُونهن ماس ۽ چمڙيءَ جِي سُونهنَ آهي، جيڪا وقت سان گڏ مِٽجِي ويندي. اِنهيءَ سُونهنَ سوڀيا کان علاوه ٻِي به هڪ خوبصورتي آهي، جيڪا ڪڏهن به جَهڪِي نه ٿيندي! اُها سُندرتا، اُها مَلُوڪائِي اُن اڻ ڏٺل هستيءَ جِي آهي، جيڪو تنهنجي اندر ۾ وَسي ٿو. تون اُن سُندرتا بابت سوچ! تون اُن خوبصورتيءَ کي تيستائين ڏسندي ۽ سوچيندي رهه، جيستائين تنهنجون تُڇ تِرشنائون ختم ٿي نٿيون وڃن ۽ تنهنجو تَنُ اُن عظيم آتما جو روشن مندر نٿو بڻجي وڃي“. اُن ڪامڻيءَ پنهنجي زندگيءَ ۾ ههڙو نوجوان ڪڏهن به ڪونه ڏٺو هو. هُوءَ حيرانگيءَ ۾ گُم ٿي، لاجواب بڻجي وئي. هُن پوءِ کيس چيس، ”ڀيڻ، اچ! اچ ته ٻئي گڏجي اِيشوَر جي پَوِتُر نانءُ جو ڀَڄَنُ ڳايون!“ وئشيا تي سندس ڳالهين جو اهڙو ته پرڀاوَ پيو، جو هُوءَ خوشِي، خوشيءَ ساڻس گڏجي هَرِيءَ جي نانءُ جو ڀَڄَنُ ڪرڻ لڳِي. سندس دوست پڻ اُن مهل ٽَهه ٽَهه ڪندا اُتي اچي پهتا، کين پڪ هئي ته اُهي پنهنجي نِشڪِلنڪ دوست کي ڪسبياڻيءَ جي ٻانهنَ ۾ مدهوش ڏسندا. پر سندن مشڪرِي ناڪام ثابت ٿِي. اُن ڏينهن اُنهن ڄاتو ته ساڌو واسواڻي ڪو عام رواجي ماڻهو نه هو، سندس زندگي بگڙڻ جوڳي نه هُئي، پر اُها گنگا ۽ سِنڌُوءَ جي پاڪ پَوِتُر پاڻيءَ وانگُر اڇِي، اُجرِي ۽ بي داغ هئي. اُن ڏينهن اُنهن دوستن ڄاتو ته هُو اُنهن ماڻهن جي ڪُلُ منجهان هو، جيڪي وقفي وقفي سان هن ڌرتيءَ تي ايندا رهندا آهن، پر اُهي هِن سنسار جا سنسارِي لوڪ نه هوندا آهن.  هڪ مَنَ ڀائيندڙ شروعات: ساڌو واسواڻي ۲۵ نومبر ۱۸۷۹ع تي حيدرآباد سنڌ ۾ ڄائو هو. سنڌ جِي ڌرتيءَ ڪيترن ئِي ساڌو، سنتن، صوفين، درويشن ۽ فقيرن کي جنم ڏنو آهي، ساڌو واسواڻي اُنهن مان هڪ هو. هُو پڙهائيءَ ۾ هوشيار هوندو هو. ماسٽرس ڊگري حاصل ڪرڻ کان سِگهو ئي پوءِ وِديا ساگر ڪاليج، ڪلڪتي ۾ تاريخ ۽ انگريزيءَ جو پروفيسر مقرر ٿيو. اڃا ٽِيهه ورهين جو مَس هو ته جرمنيءَ جي شهر برلن ۾ منعقد ٿيندڙ  ”عالمي مذهبي سَڀا“  (World Congress of Religion) ۾ هندستاني نمائندن سان گڏجي، ملڪ جِي نمائندگي ڪرڻ لاءِ ويو. اُتي سندس ڪيل تقرير ۽ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ ڏنل سندس ڀاشڻن، منجهس هندستاني فلسفي ۽ مذهب لاءِ گَهرِي دلچسپي پيدا ڪئي. يورپ ۾ ڇهه مهينا کن رهڻ دوران اُتي کيس جيڪو مانُ سنمانُ مليس، اُن عظيم کنڊ جي فلسفين ۽ ڏاهن ماڻهن ۽ اُتان جِي ثقافت سان سندس جيڪو ناتو جُڙيو، تنهن هِن ماڻهوءَ اندر ”مهانتا“ جو جذبو جاڳائي وڌو، سو جڏهن اُتان واپس وريو ته سندس خيال هو ته کيس سندس اُميدن کان گهڻو ناماچار ۽ پذيرائي ملي هئي، جنهن جو هُو پاڻ کي حقدار به نه سمجهندو هو. جتي به ڪو وڏو عوامي ميڙاڪو ٿيندو هو، يا ڪا گڏجاڻي ٿيندي هئي، ته کيس اُن جي صدارت ڪرڻ لاءِ چيو ويندو هو. پر، هُو چوندو هو ته، ”وڏي عزت افزائي ۽ شُهرت اُهي پنجوڙَ آهن، جيڪي ماڻهوءَ ۾ اَڀمانُ، آءٌ-پَڻُو يا خُودِي پيدا ڪن ٿا ۽ خُودِي، يا اَهنڪارِ حق سچ جِي راههَ تي هلندڙ ماڻهوءَ جو بدترين دشمن هوندو آهي“. ساڌو واسواڻيءَ پنهنجو پاڻ سان پِرڻُ ڪيو ته هُو هڪ سال تائين ڪنهن به گڏجاڻيءَ جِي صدارت نه ڪندو، اُن وقت تائين، سندس خيال هو ته يورپ واريءَ ياترا دوران سندس جيڪو تاثر قائم ٿيو هو، سو زائل ٿِي ويندو. يورپ کان واپسيءَ وقت وٽس اخبارن ۽ رسالن جا ڍِڳُ پيل هئا، جن ۾ سندس ڀاشڻن بابت احوال بيان ٿيل هئا ۽ سندس مضمون ڇپيل هئا. هڪ ڏينهن شام جو هُو آڳبوٽ جي عرشي تي، هيڏانهن هوڏانهن پَسار ڪري رهيو هو، ته اُنهيءَ دوران سندس مَنَ ۾ وِيچارُ آيس ته جڏهن ڪو ماڻهو پنهنجو نانءُ اخبار ۾ ڇپيل ڏسي ٿو ته اُن وقت کيس جيڪا خوشي ٿئي ٿِي، سا حقيقي خوشي ٿِي نٿِي سگهي، اُها خوشي ماڻهوءَ جِي خودپرستيءَ جِي خوشي هوندي آهي، جيڪا مغروريءَ، گُهمنڊُ، ۽ مشهورائيءَ ۾ اوج ماڻي ٿِي. اُها سَکڻي خوشي هوندي آهي، جنهن کي اُٿندي ئي ماري مات ڪرڻ گُهرجي. سو اِهو وِيچارُ مَنَ ۾ ايندي ئِي، هُو هڪ پل جِي به ٻُڏ تر يا هَٻڪَ کان سواءِ، پنهنجي ڪَئبِن (جهاز جي ڪمري) ۾ ويو، ۽ سموريون اخبارون ۽ رسالا کڻي، ساگر جي لهرن حوالي ڪري ڇڏيائين. ساڌو واسواڻي پاڻ سان گڏ ڪا به ڊائري وغيره نه رکندو هو، جنهن منجهان سندس زندگيءَ جي احوال بابت ڪا پيرائتي خبر پئجي سگهي، يا اسين سندس زندگيءَ بابت ڪجهه وڌيڪ ڄاڻي سگهون. هُو هڪ کان وڌيڪ ڪاليجن جو پرنسپال ٿي رهيو. هڪ شاندار جِيوّن مارڳُ سندس سامهون موجود هو. اڃا هُو چاليهن ورهين جو جوان هو ته سندس ماتا شِري پرلوڪ پڌاري وئي. هُن پنهنجيءَ پُوج ماتا شريءَ سان هڪ وچن ڪيو هو ته جيستائين هُوءَ جيئرِي آهي، تيستائين هُو هِن دنيا کي تياڳي، ساڌو نه بڻجندو. هاڻي جڏهن سندس ماتا جو ديهانت ٿي چُڪو هو، ته هُن محسوس ڪيو ته سندس وَچَنُ، سندس ٻنڌڻُ هاڻي ٽُٽِي چُڪو هو. هُو هاڻي ٿڌڙي هِير وانگر آزاد هو، جنهن کي جتي وڻيس، اُتي لڳي. پنهنجيءَ ماتا جو ڪِرياڪرم ڪرڻ کان پوءِ، سڀ کان پهريون ڪم، جيڪو هُن ڪيو، سو اِهو هو ته پنهنجي نوڪريءَ تان استعيفا ڏياري موڪليائين. سندس دوستن، مِترن کيس گهڻو ئي سمجهايس ته هُو اُٻهرائپ ۾ پنهنجي نوڪري نه ڇڏي. ”اوهين پنهنجي اهڙي شاندار نوڪري ڇو ڇڏي رهيا آهيو؟“ اُنهن کيس سمجهايس. ”اوهين اڃا جوان آهيو، اوهان جي آڏو هڪ شاندار مستقبل موجود آهي، اوهان جهجهو ڌَنُ، ڌَنُ دولت جا ڍِڳُ ڪمائي سگهو ٿا“. هُن کين ورندي ڏني، ”انسان کي هِيءُ جِيوّن ڌَنُ ڪمائڻ لاءِ ناهي مليو“. ”ته پوءِ، زندگيءَ جو مقصد ڇا آهي؟“ اُنهن کانئس پڇيو. ۽ هُن اُنهن کي جواب ڏنو، ”پنهنجو پاڻ کي اِيشوَرِي عشق لاءِ ارپي ڇڏيو، ماڻهن جي سيوا ڪريو...“ آزاديءَ لاءِ هلايل هلچل ۾ سندس ڪِردار: آزاديءَ جي هلچل ۾ ساڌو واسواڻيءَ جو حصو سچ پچ ته وڏيءَ اهميت وارو آهي. جيستائين سنڌ جو تعلق آهي، هيءُ اُن جو سڀ کان اڳرو، يا برک پرچارڪ هو. هُو مهاتما گانڌيءَ جِي اَسهڪاري تحريڪ (Non-Cooperation Movement) جي وڪالت ڪندڙ شروعاتي ماڻهن منجهان هڪ هو. ساڌو واسواڻيءَ جِي قداور شخصيت ۽ سندس وسيع اثر رسوخ سبب اُن تحريڪ سنڌ ۾ پنهنجو ڪافي اثر ڏيکاريو، جيتوڻيڪ ڪيترائي جهونا آزمودگار سنڌي اڳواڻ اُن جا مخالف هئا. آزاديءَ جي تحريڪن ۾ ڪي، ڪي مفادپرست ماڻهو عظيم مقصد جِي حاصلات تي سمجهوتو به ڪري وٺندا آهن. ساڌو واسواڻيءَ کي اِهو ڏسي وڏو صدمو پهچندو هو جڏهن آزاديءَ جي تحريڪ جا ڪي محب وطن ساٿي، خسِيس عهدن ۽ اختيار ۽ اقتدار جِي لالچ ۾ اچي، پنهنجو مارڳُ ڀُلجي ويندا هئا. هُن سوَراج لاءِ ڪم ڪيو هو، وطنَ جي آجپي جا گيت ڳايا هئا. پر کيس اِهو ڏسي ڏاڍو صدمو پهتو ته آزاديءَ جِي مومل ماڻڻ کان پوءِ ملڪ ۾ رڳو نوڪر شاهيءَ جي چَهرا مَٽَ، يا رُوپُ-بدل ٿِي هئي، هڪڙن عملدارن جِي جاءِ ٻين ڪامورن سنڀالي هئي ۽ بس! هُن چاهيو ٿي ته آزاديءَ جِي هلچل ۾ اسان سڀني کي ڀلمانسائيءَ جو مظاهرو ڪندي، هر صورت ۾ سچو رهڻ گهرجي. ڪنهن ماڻهوءَ کانئس سوال پڇيو، ”اوهان جِي سياست ڪهڙي آهي؟“ هُن کيس ورندي ڏيندي چيو، ”اوهين مون کان پڇو ٿا ته منهنجي سياست ڪهڙي آهي؟ منهنجو صفا ٿورڙن لفظن ۾ جواب آهي، غريبن جِي سيوا. ڪو ملڪ، ڪا رياست اُن وقت تائين آزاد ٿي نٿي سگهي، جيستائين اُن جو غريب عوام پنهنجن پيرن تي نٿو بيهي. اسين اهڙي رياست، جنهن ۾ غريب جِي سيوا ٿئي، جيڪا رياست غريب عوام جِي خدمتگذار هجي، ڪيئن ٿا ٺاهي سگهون؟ اِهو ئي سياست جو اصل مسئلو آهي“. هُو ڪيترن ئي سالن تائين اِها ڳالهه وَرُ وَرُ ڏيئي چوندو رهيو ته جيڪڏهن اسين آزاديءَ جي ٻين پهلوئن- سماجي، ثقافتي ۽ روحاني- کي نظرانداز ڪنداسون ته سياست پنهنجي ڪارج ۾ ناڪام بڻجي ويندي، ۽ قوم اونداهين جي اوڙاههَ ۾ ڀِٽڪندي رهندي. افسوس، جو ڏک سان ٿو چوڻو پوي ته آزادي ماڻڻ کان پوءِ وارن سالن ۾ اِهي ڳالهيون سچ ثابت ٿيون آهن. گُروءَ جا انيڪ رُوپ: ساڌو واسواڻيءَ تعليم ۽ انساني ڀلائيءَ جي ٻين کيترن تي پنهنجو خاص ڌيان ڏنو. سندس اِن ڳالهه تي وڏو زور هوندو هو ته ماڻهوءَ جي ڪردار جِي تعمير ئي حقيقي قومي تعمير هئي. هُن ڪيترن ئي هنڌن تي ’نوجوانن جون سڀائون‘ قائم ڪيون. هُن راجپور ۾، هندستان جي نوجوانن ۾ پنهنجي ڌرم لاءِ چاهه پيدا ڪرڻ واسطي هڪ ”شڪتي آشرم“ برپا ڪيو. هُن تعليم جي شعبي ۾ مِيران تحريڪ جو بنياد رکيو، جنهن جِي مُکيه آفيس پُوني شهر ۾ قائم ٿيل آهي. اُن تحريڪ جو مقصد ماڻهن ۾ تهذيب ۽ ثقافت بابت نئين سجاڳي پيدا ڪرڻ آهي. اِن ريت، ميران ايڊيوڪيشنل اِنسٽيٽيوشنس ۾ تعليم پرائيندڙ شاگردن کي ٽِ-گُڻِي تربيت-  دماخ، هٿ ۽ دل جي تربيت- ڏني ويندي هئي. اِنهن تعليمي اِدارن ۾ سچ جي سِکيا تي وڏو زور ڏنو ويندو هو، ۽ شاگردن کي سيکاريو ويندو هو ته سموري ڄاڻ جو آخرين حاصل، سيوا آهي- غريبن جِي سيوا، پٺتي پيلن، هيڻن، بيمارن ۽ ڏکن ڏوجهرن جي ستايلن، پِيڙيل ماڻهن جِي سيوا، دُکِي انسانيت جِي سيوا. [حيدرآباد سنڌ ۾، هِيرآباد ۽ جِي.او.آر ڪالونيءَ ۾ شاندار ۽ تمام وڏا ۽ ڪشادا مِيران اسڪول قائم ٿيل آهن، جيڪي اڄ به نياڻين کي تعليم جو فيض پهچائي رهيا آهن. اِهي اسڪول اڄڪلهه سنڌ سرڪار جي ملڪيت ۾ آهن ۽ اُنهن جا نالا مَٽائي، نوان نالا ڏنا ويا آهن  –  سنڌيڪار] ساڌو واسواڻيءَ جي زندگي اڻٿڪ خدمت ۽ قربانيءَ جو مثالي نمونو هئي. هُو لڳاتار ڪم ڪندو رهندو هو ۽ پنهنجي لاءِ ڪجهه به نه طلبيندو هو. هُو هر وقت مسڪينن، سماجي رُتبي ۾ پُٺتي پيل ماڻهن ۽ کوهيلن جِي سيوا چاڪرِيءَ جي موقعن جي ڳولا ۾ رهندو هو. ۷۹ ورهين جِي ڄمار ۾، سندس جسم نِٻلُ ٿي چُڪو هو، پر هُو سمجهندو هو ته منجهس ڏهه ماڻهن جيترو ٻَلُ آهي، ڇو ته سندس دل غريبن ۽ اِيشور جي پريم سان ٽِمٽار هئي. ساڌو واسواڻيءَ جِي سِکيا، ٿورڙن لفظن ۾ اِها هئي ته اِيشور جي پريم ۾ ۽ اُن جي ڏُجهارن ٻچڙن (پکي ۽ پَسُون پڻ، اُن جا ٻچڙا آهن) جِي سيوا ئِي سچي پچي زندگيءَ جو راز هو. سندس ويساههَ هوندو هو ته سڀئي انسان، سڀئي نسلَ ۽ مذهب، هڪ آتما ۾ يڪ-وجود آهن. سندس دل ۾ پُورب ۽ پڇم جي سڀني سنتن، درويشن، ۽ پيغمبرن لاءِ ادب، ۽ احترام هوندو هو. هُو چوندو هو، ”اسان مان ڪيترا ئي ماڻهو اهڙا آهن جيڪي هڪ وقت ۾ هڪ شيءِ کي مڃين ٿا. آءٌ اهڙو پُتلو ٺاهيل آهيان جيڪو گهڻن ۾ خوش ٿيندو آهيان ۽ هڪڙي جِي خوبصورتي ڪيترن ئي منجهه پَسِي سگهندو آهيان. اِهو ئي ڪارڻ آهي جو منهنجو ڪيترن ئي مذهبن سان فطري سُٻنڌُ آهي. آءٌ اُنهن سڀني منجهه هڪ ئي آتما جو جلوو پَسان ٿو ۽ منهنجي هِردي جي گَهراين ۾ اِهو ايمان ڪامل آهي ته آءٌ سڀني اَوَتارن، نبين ۽ پيغمبرن جو هڪ نماڻو نوڪر آهيان“. هُو چوندو هو، ”خدا جي مخلوق هڪڙي رب جي پيرن سان سونين سنگهرن ۾ ٻڌل آهي. اُهو ربُ، اسان سڀني جو هڪڙو خدائي پِتا آهي. اسين سڀئي هڪ آهيون. ڀانت ڀانت جي مذهبن جا ماڻهو ۽ بنا دين ڌرم وارا ماڻهو. خدا جِي بادشاهت ۾ ڪو به ڌاريو يا غير ڪونهي“. ساڌو واسواڻي ۽ سنڌ: ۱۹۲۹ع کان هُن پنهنجي ڄمڻ واري شهر، حيدرآباد سنڌ، ۾ رهڻ شروع ڪيو. هُن پنهنجي سِر اِيشورِي گيان ۽ هندن جي قديم مقدس ڪتابن جي پيغام کي عام ڪرڻ جو ذُمو کنيو. حيدرآباد ۾، برهمو مندر، گُرو سنگت، ٻاوي اِيشور داس جو مندر ۽ ٿياسافيڪل سوسائٽي هال سندس روحاني روشني ڏيندڙ ۽ اُتساهيندڙ  ڀاشڻن سان گونجندا هئا. هِن عورتن لاءِ بِلُو بَرڊ ڪلاس شروع ڪيا، جن ۾ اُنهن کي انگريزي ٻوليءَ جِي سِکيا ڏني ويندي هئي. اُتي اُنهن کي دنيا جي عظيم عورتن جي زندگين بابت پڻ ڄاڻ ڏني ويندي هئي. هُن، سنڌ ۾، ويدڪ ڌرم بابت ماڻهن ۾ جاڳرتا پيدا ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪيون ۽ ماڻهن کي ڪِرياڪرمي رسمن ۽ ريتين، جن تي برهمڻن ۽ پنڊتن جِي هڪ هٽِي قائم هوندي هئي، کان نجات ڏيارڻ لاءِ تحرُڪ ورتو. هِيراباد جي سوڙهين گِهٽين ۾، هن ڀڳتي تحريڪ، نام سنڪِيرتن ۽ وڏيءَ اَسُرُ جي امرت ويلي مهل پِرڀات ڦيرِيءَ جهڙيون روايتون وِڌيون. شاندار سُرِيلِي سنڌي ٻوليءَ ۽ اُن جي سوڀياوانُ ساهتَ ۾ ساڌو واسواڻيءَ جو حصو پتي سچ پچ ته اَمولَڪُ آهي. بيشڪ، پُورب ۽ پڇم جي ڪنهن ٻئي ليکڪ، ڪنهن ٻئي ڌارمڪ رهبر اُن هڪڙيءَ مهانُ هستيءَ (اِيشور) بابت ايڏي وڏي پيماني تي شايد ئي ڪو لکيو هوندو. هُن نبيءَ سڳوري ۽ حضرت عيسى؛ مهاتما گوتم ٻُڌ ۽ مهاوِير؛ ڪبير ۽ چيتنيه؛ رابعه ۽ مِيران ٻائِي؛ گُرو نانڪ ۽ شري رامڪِرشن؛ آدِي شنڪر ۽ سينٽ فرانسِس؛ تُڪارام ۽ سينٽ آگسٽائن ۽ ٻين بيشمار سنتن، درويشن، رِشين، مُنين، جيڪي هر مذهب، هر نسل ۽ سڀني ملڪن سان تعلق رکندا هئا- بابت ساڳئي چاههَ سان لکيو آهي. هِن اُنهن جي زندگين جو اڀياس ڪيو، اُنهن جي بهترين ۽ اُتم تعليمات کي پنهنجي اندر ۾ جذب ڪيو، اُنهن مان سِکيو ۽ پِرايو ۽ اُنهن جِي ڏاهپَ جي جوهر کي، پنهنجِي اُتساهيندڙ ۽ دلين کي گرمائيندڙ گُفتگُوءَ ۽ پنهنجي غير معمولي ذهانت ۽ نهايت مهارت سان لکيل ڪتابن ذريعي، ماڻهن ۾ عام ڪيو. ڪتاب ”نُورِي گِرنٿ“ سندس هڪ نهايت اعلى تخليق آهي، جنهن کي ڪنهن به ادبي ڪسوٽيءَ تي پرکي سگهجي ٿو. اُن ڪتاب ۾ سندس تخليق ڪيل چار هزار کان مٿي گيت ۽ ٻه هزار کان مٿي سِلوڪ شامل ٿيل آهن. عورتازاد، عورتن جِي آزادي ۽ عورتن کي با اختيار بنائڻ جهڙا نعرا اڄڪلهه کوکلا بڻجي چُڪا آهن، جڏهن عورتازاد لفظ اڃاگهڙيو ئي نه ويو هو، تِن ڏينهن ۾، ساڌو واسواڻيءَ، پردي ۾ ويڙهيل ۽ گهرَ جي رنڌڻي تائين محدود، ٻين لفظن ۾ اُن ۾ قيد بڻيل سنڌي عورتن کي حقيقي معنى ۾ نجات ڏيارڻ لاءِ اُپاءُ ورتا. هُن ”سَکِي سَتسَنگ“ جي نالي سان نارين کي هڪ پليٽفارم تي گڏ  ڪيو ۽ کين پهريون ڀيرو پنهنجي ذاتي زندگين ۾ فيصلا ڪندڙ عورتون بڻايائين. اُهي رضاڪاراڻي طور تي سماج سيوَڪ ڪمن ۾ حصو وٺنديون هيون، ۽ پنهنجا فيصلا پاڻ ڪرڻ ۾ بااختيار هونديون هيون. اِها ڳالهه چوندي ڪو به وڌاءُ نه ٿيندو ته هِن سنڌي نارين کي اُنهن معاملن ۾ حصو وٺڻ ۽ فيصلا ڪرڻ لاءِ اُتساهيو، جن تي اڳ ۾ صرف مرد جِي اِجاري داري هوندي هئي. [هِيراباد، حيدرآباد ۾ قائم نارِي سَڀا (Ladies Club) اسان کي اڄ به اُنهن سونهري ڏينهن جِي يادگيري ڏياريندي رهندي آهي. پر، جنهن اعلى آدرش لاءِ اُها قائم ڪئي وئي هئي، سو اڄ سُپنو ئي بڻيل آهي. آءٌ جڏهن به اُتان لنگهندو آهيان ته اُن عاليشان عمارت کي حسرت سان ڏسندو رهندو آهيان، ۽ پنهنجو پاڻ کي ماضيءَ جي جهروڪن ۾ بيٺل ڏسندو آهيان ۽ سوچيندو آهيان ته ڇا ته اُهي ڏينهنَ هوندا، جڏهن اسان جون ماتائون، هتي اچي مِڙنديون هيون ۽ سماجَ جي ڪلياڻَ، سنڌي نارين جي روشن آئيندي بابت سوچيو ۽ لوچيو ويندو هو. آءٌ خيالن ئي خيالن ۾ سوچيندو آهيان ته جيڪڏهن اِهو روشن خياليءَ، جاڳرتا ۽ نئون سنسارَ جوڙڻ وارو سلسلو بنا رنڊڪ جي جاري ۽ ساري رهي ها، اڄ سنڌي سماج جو ڪهڙو آڪار هجي ها! پر، اُن اُجڙيل آشياني کي ڏسي، ٿڌو ساههُ کڻي، هٿ مَهٽي، اُنهن مهان آتمائُن، جن اهڙا اِدارا برپا ڪيا هئا، کي شرڌانجلي ارپڻ ڪري، سنڌ ۽ سنڌي ماڻهن جي دُرڀاڳ تي افسوس ڪري، پنهنجي راههَ وٺندو آهيان. شاهه سائينءَ شايد اهڙين ئي ڳالهين کي ڌيان ۾ رکندي، چيو هو: ”اَڄُ نه اوطاقُن ۾ طالبَ تَنوارِين، آديسي اُٿي ويا، مڙهيون مُون مارِين، جي جِيءَ کي جيارِين، سي لاهُوتي لڏي ويا!“]. ساڌو واسواڻيءَ انڌ وِشواسيءَ ۽ تنگ نظرِيءَ جي هر اُنهيءَ پنجوڙَ، جنهن ۾ سنڌي ناريون صدين کان پابند ۽ قيد رکيون ويون هيون، کي ٽوڙڻ لاءِ هر ممڪن ڪوششون ڪيون. هُن پردي، گُهونگهٽ ۽ ڏيتي ليتيءَ (ڏاج) جهڙين ڪُڌين ۽ قاتل رسمن خلاف ڀَير تي ڏؤنڪو هڻي، آواز بلند ڪيو. ساڳئي وقت، هُو حد کان وڌيڪ ’جديديت‘ جي خطرن کان به سُچيت هو، تنهنڪري، نارين کي اکيون ٻُوٽي مغربي فيشن اپنائڻ کان پاسو ڪرڻ جي تاڪيد ڪندو رهندو هو. هُو عورتن کي پنهنجي روزمرهه جِي زندگيءَ ۾ سادگيءَ ۽ سچ کي اپنائڻ لاءِ همٿائيندو رهندو هو. ”سَکِي سَتسَنگ“ سنڌي نارين تي روحاني، سماجي، ثقافتي ۽ معاشي معاملن ۾ انقلابي اثر وِڌو. عورتن کي جڏهن سَکِي اِسٽورن جي سنڀال ۽ انتظام جِي ذميواري سونپي وئي ته اُنهن پنهنجي زندگين ۾ پهريون ڀيرو معاشي معاملن ۾ آزاديءَ، ذُميداريءَ ۽ ساک پَتِ بابت سِکيو. اُنهن پنهنجن محفوظ گهرن کان ٻاهر نڪري، پاڻ تي ڀاڙڻ واريءَ راههَ تي پهريون وِکون کڻڻ شروع ڪيون هيون. هُن پاران ڪوٺايا ويندڙ ”سَکِي سميلن“ هڪ اهڙو اُتسَوَ هوندو هو جنهن ۾ اِسترين کي سماجي بُراين جهڙوڪ ڏاج، ننڍيءَ عمر وارين شادي ۽ عورتن جي اِستحصال بابت پنهنجا مسئلا پاڻ بيان ڪرڻ، پاڻ ٻُڌڻ ۽ اُنهن جا حل پاڻ ڳولڻ جا موقعا ملندا هئا. ساڌو واسواڻيءَ پاران قائم ڪيل ”سيوا آشرم“ عورتن لاءِ روحاني راههَ جي نئين دنيا جا دروازا کوليا هئا. هُو عورتن منجهه موجود سندن شڪتيءَ بابت جاڳرتا پيدا ڪندو هو ۽ مردن جِي حاڪميت واري سماج ۾ وڏي واڪي چوندو هو ته، ”عظمتن جي بُلندين تائين رسڻ ۾ اِستريون اسان جِي رهنمائي ڪنديون!“ تعليم جي ميدان ۾ ساڌو واسواڻيءَ جو ڪم اوترو ئي اهميت وارو هو. هُن حيدرآباد سنڌ ۾ ”مِيران هلچل“ برپا ڪئي، جنهن پليٽفارم تان هُن تعليم جي ميدان ۾ نوان معيار قائم ڪيا. ڇوڪرين جِي تعليم جي سلسلي ۾ هُن ٽِ-رُخي تربيت- يعني ذهن، هٿ ۽ دل جي تربيت- جو هڪ نئون لاڙو شروع ڪيو. هُن جديد سنڌ جِي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ڇوڪرين لاءِ هاسٽل جي سهولت مهيا ڪئي، جتي ڏُورانهن علائقن جون ڇوڪريون، جن کي پنهنجن گهرن جي ڀرپاسي ۾ سُٺي تعليم جون سهوليتون مُيسر نه هيون، اچي رهنديون هيون. هُن سنڌ ۾ نينگرين جِي تعليم لاءِ مِيران ڪاليج قائم ڪيو، جتي کين مفت تعليم ڏني ويندي هئي. اِن سوچ ۽ ويساههُ ته ”غريبن، مِسڪِينن جِي سيوا، اِيشور جِي عبادت آهي“، ساڌو واسواڻي پنهنجن رضاڪارن ۽ پريمين کي سدائين اِها سمجهاڻي ڏيندو هو ته سندن ڪوششن جو محوّر ضرورتمندن، محتاجن، مِسڪِينن ۽ محروم ماڻهن جِي حالت سُڌارڻ، سندن مدد ڪرڻ، ۽ سندن اُهنج گهٽائڻ، هئڻ گُهرجي. هُن گُرو نانڪ جِي پوئواري ڪندي، ”مودي خانو“ جي نالي سان هڪ پروگرام شروع ڪيو، جنهن تحت مِسڪِينن کي سندن ضرورت جون بُنيادي شيون مُهيا ڪري ڏنيون وينديون هيون. هُن بيمارن جِي ڀلائيءَ ۽ سهائتا وارو پروگرام پڻ شروع ڪيو، جنهن تحت هُو پاڻ اسپتالن ۾ وڃي، غريب بيمارن جِي تِيماردارِي ڪندو هو، اُنهن منجهه کاڌو وِرهائيندو هو ۽ کين ڦَل ميوا پڻ ڏيندو هو. هُن ”سَکِي سَتسَنگ“ جِي عمارت اندر هڪ دواخانو برپا ڪيو، جنهن ۾ غريب مريضن جو مُفت ۾ علاج ڪيو ويندو هو. اڄڪلهه پُوني شهر ۾، ساڌو واسواڻي ميڊيڪل ڪامپليڪس تحت چار بهترين اسپتالَ (State of the art hospitals)، جن ۾ علاج معالجي لاءِ گهربل هر قسم جون اوَل درجي جون سهوليتون- اعلى ترين فني صلاحيتون ۽ اوزار- مُيسر آهن [جيئن اسان وٽ سنڌ ۾، ڪراچيءَ ۾ آغا خان اسپتال آهي]،  ماڻهن جِي خدمت ڪري رهيا آهن. اُهو ڏينهن پري ناهي جڏهن مِيران ٻائِي يونيورسٽي پڻ وجود ۾ ايندي. ”ساڌو واسواڻي مرڪز“  سڄيءَ دنيا ۾ قائم ٿيل آهن، جيڪي پنهنجي بانيڪار جِي غريب پَروَر سوچ ۽ فِڪِر کي نهايت ئي نماڻائيءَ ۽ ايمانداريءَ سان حقيقت جو رُوپ ڏيارڻ واري شاندار ڪم ۾ جُنبيل آهن. پر، ساڌو واسواڻيءَ پنهنجي وطن، سنڌ، جنهن سان هُو اَننت اَپار پيار ڪندو هو، ۾ پنهنجي جوانيءَ وارن ڏينهن ۾ جيڪي سماج سُڌار ڪمَ ڪيا، ۽ اِنسانيت جِي جيڪا سيوا ڪئي، تنهن جو ڪو به مَٽُ ثاني ٿِي نٿو سگهي. حيدرآباد سنڌ مان جيڪا روشني پِرڀات جو ڪِرڻو بڻجي نِروار ٿِي، سا هاڻي نه فقط سموري ننڍي کنڊ، هِند ۽ سنڌ، پر، دنيا جي چئن ئِي دِشائُن کي جَرڪائي رهِي آهي. ”ساڌو واسواڻي مِشِن“، جيڪو سنڌ جي هِن سنتُ جي نالي سان قائم ڪيل آهي، اڃا تائين صوفين ۽ سنتن جِي ڌرتيءَ، جنهن کي هُو ”سج جهڙي روشن سنڌ“ سڏيندو هو، جي شان شوڪت، اُن جي جَسُ ۽ اُن جِي وڏائيءَ ۽ اُن جي ناماچار ۾ چار چنڊ لڳائي رهي آهي. ساڌو واسواڻي غلام محمد گرامي سنڌ جو مشهور عالم، فيلسوف ۽ آدرشي مهاپرش، ساڌو ٽي ايل واسواڻي ۱۶ جنوري ۱۹۶۶ع تي پوني (ڀارت) ۾ گذاري ويو. ساڌو واسواڻي جي عالمانه شخصيت، بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري چڪي هئي. سندس نام ۽ پيغام کان مشرق ۽ مغرب جا سڀئي علمي ۽ فڪري ادارا وافف هئا. ۱۹۴۰ع ۾ هڪ آمريڪي عالم ۽ سياح، پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو آهي ته ڀارت جون ٽي جايون قابل ديد آهن؛ تاج محل، جامع مسجد ۽ اجنتا. (”اجنتا“؛ ميسور ۾، جبلن اندر غاريون آهن، جن ۾ هندن جي ديوتائن جون پٿرن تي اڪريل خواه ڪاغذن تي ليڪيل تصويرون رکيل هونديون آهن.) ان طرح ٽن ماڻهن کي ڏسڻ ڀاڳ جي نشاني آهي، رابيندرناٿ ٽيگور، گانڌي ۽ ساڌو واسواڻي. اها سنڌين لاءِ فخر جي ڳالهه آهي. ساڌو واسواڻي، ۲۵ نومبر ۱۸۷۹ع تي، حيدرآباد سنڌ ۾ پيدا ٿيو. سندس اعليٰ شخصيت ننڍي ڄمار ۾ ئي علم ۽ فڪر جي عالم ۾ مستغرق رهندي آئي. مزهب جي سلسلي ۾ سڀني مذهبن جو مطالعو ڪري انهن جي صالح ۽ تعميري خيالات کي قبول ڪيائين. سندس اسلام ۽ پيغمبر اسلام، قرآن ۽ خلفائي راشدين لاءِ ڏنل تقريرون ۽ رايا، علمي دنيا ۾ سَنَد جو درجو رکن ٿا. سندس اوائلي زندگي، تعليم ۽ اخلاقي اصلاح سان شروع ٿي. تعليم جي سلسلي ۾ پاڻ وڪٽوريا ڪاليج ڪوچ بهار، مهيندرا ڪاليج پٽيالا، ديالسنگ ڪاليج لاهور جو پرنسپال ٿي رهيو آهي. ڪلڪتي ۽ ڪراچيءَ ۾ سندس شهرت ۽ عزت، يورپ تائين پهچي چڪي هئي. ان زماني ۾ پاڻ، بين الاقوامي مذهبي ڪانفرنس برلن جي دعوت تي يورپ ويو، اتي ماديات ۽ لامذهبيت جي خلاف اخلاق ۽ روهانيت، پاڪيزگيءَ ۽ صلح پسنديءَ تي، پر اثر ۽ رقت انگيز تقريرون ڪيائين. ان وقت پاڻ ڪراچيءَ ۾ فلاسافيءَ جو پروفيسر هو. ۱۹۰۹ع ۾ يورپ جي مختلف علمي ادارن ۽ عالمي سوسائٽين پاران، مليل دعوت تي مختلف ملڪن ۾ تقريرون ڪيائين. سنس تقرير ۾ ويدانت ۽ تصوف جو عجيب سنگم هوندو هو. هو پريم ڀڳت هو، تنهنڪري سنسد ڪلام ۾ بجليءَ جهڙو تاثير هو. سنس اصلاحي تقريرن، يورپ جي وڏن وڏن عالمن کي روحانيت ڏانهن قريب آندو. ۱۹۲۰ع کان ملڪ جي آزاديءَ جي تحريڪن، ڪانگريس ۽ خلافت ۾ بهرو وٺن لڳو. خلافت جي پاران،  انگريزن سان “قطع تعلقات” جي جڏهن تحريڪ شروع ٿي، تڏهن پاڻ ڏيارام ڄيٺمل ڪاليج ۾ پروفيسر هو. ان سلسلي ۾ جا وڏي ڪانفرنس ڪراچيءَ ۾ ٿي، تنهن جو پريزيڊنٽ ساڌو واسواڻي هو. ان ڪانفرنس ۾ مڪل جي سڀني ليڊرن؛ گانڌي، محمد علي، موتي لال نهرو، شوڪت علي، مولانا آزاد، شيخ عبدالمجيد سنڌيءَ تقريرون ڪيون. اڳتي هلي، “ينگ انڊيا”، ۽ “هريجن” اخبارن ۾، جي گانڌيءَ جي ادارت ۾ شايع ٿينديون هيون، تن جي پهرين  پيجن تي ساڌو واسواڻيءَ جا مضمون ڇپبا رهيا. ان سلسلي ۾ “الوحيد” ڪراچيءَ ۾ سندس ڪافي مضمون ڇپيا، جن ۾ قرآن ۽ حديث ۽ تاريخ جي دليلن سان ثابت ڪري ڏيکاريائين ته هن سرڪار جي خلاف قطع تعلقات تحريڪ کي زور وڍائن مسلمانن جو مذهبي فرض آهي. ۱۹۳۲ع ۾ استعفا ڏيئي “ميران” جي نالي ۾ اصلاحي ۽ تعليمي تحريڪ شروع ڪيائين. سندس خيال ۽ عقيدا، امن ۽ صلح، عبادت ۽ پريم ڀڳتيءَ وارا هئا. هو تصوف ۽ ويدانت جو وڏو ڄاڻو هو، ان هوندي به هو مدي خارج رسمن ۽ خيالن کي چنبڙي پوڻ جي خلاف هو. هن پنهنجي عمل ۽ ڪردار لاءِ، “ميران” ٻائيءَ کي مثالي ۽ آدرشي آئينو بنائي ڪم شروع ڪيو. سندس اسڪولن ۽ ڪاليجن ۾ به روحانيت ۽ پاڪيزگي، انسانذات جي محبت ۽ خدمت، مساوات ۽ اخوت تي هڪ روحاني رنگ ۾ رتل نصاب ۽  نظام هلايو ويو. ان سلسلي ۾ حيدرآباد جو “ميران” اسڪول هڪ آدرشي اسڪول شمار ڪيو ويو آهي، جو ساڌو  واسواڻي، ورهاڱي تائين هلائيندو رهيو. ۱۹۴۹ع ۾  ساڌو واسواڻيءَ پوني ۾، سنڌ وانگر “ميران” آدرشي اسڪول کوليا. ان سلسلي ۾ ميران ٻالمندر، ميران هاءِ اسڪول، ميران اليج، ميران ناري شالا، ميران اسپتال، تعريف جي لائق آهن. ساڌو واسواڻي، علم ۽ خيال، فڪر ۽ فلاسافي، پريم ۽ شيوا جو سچو مثال هو، تنهنڪري سندس ادارن ڪڏهن به مالي مشڪلات ڪانه ڏٺي. سندس ادارن لاءِ، سندس جنم دن ۲۵ نومبر تي هر سال ڳوٿري پيش ٿيندي هئي. پهرئين ڀيري، پنجويهن هزارن جي ضرورت محسوس ڪئي ويئي، پر کين مليا ٽيتاليهه هزار: ٻئي سال پنجهٺ هزار، ۽ ٽئين سال هڪ لک کان به مٿي، چوٿين سال اڍائي لکن کان مٿي. اهي رقمون، يورپ، جپان ۽ آمريڪا مان گڏ ٿيون. سنڌين ۽ ڀارتي هندن پاران امداد ون الڳ مليون. سندس ڪيترا ڪتاب شايع ٿي چڪا آهن. جيئن “A Wake Young India”، جي سندس يورپ مان اپسيءَ تي مدراس جي مشهور Ganesh & Co ڇپايا. ساڌو واسواڻي، ڇهاسي ورهين جي ڄمار ۾، ۱۶ جنوري ۱۹۶۶ع تي سرڳواسي ٿي ويو. شال سندس علم ۽ خيال جي دنيا مان انسانذات، سونهن ۽ سوڀيا،  پيار ۽ پريم، امن ۽ صلح جو رنگ حاصل ڪري. سندس خيال، مضمونن، تقريرن ۽ ٻولن جي اشاعت جي سلسلي ۾  ننڍڙو رسالو “سنت مالا” اڄ تائين هلندو ٿو اچي. ان ۾ سنسد لام، “نوري” ۽ “نماڻي”، تخلص سان شايع ٿيندو رهيو آهي. بيشڪ ساڌو واسواڻي هڪ آدرشي مهاپرش هو، جنهن پنهنجي ساري حياتي، خلق جي خدمت ۾ گذاري اعليٰ مثال قائم ڪيو آهي. ساڌو واسواڻي ۽ دادا جشن الطاف شيخ منهنجي خيال ۾ سنڌ جي نئين ٽهي، ساڌو واسواڻيءَ جي شخصيت ۽ سندس سماجي ۽ تعليمي خدمتن کان اڻ واقف آهي. ان ڪري هتي ساڌو واسواڻي ۽ سندس ڀائٽي دادا جشن جو مختصر احوال ڏيڻ ضروري سمجهان ٿو. ساڌو ٽي ايل واسواڻيءَ (سڄو نالو: ساڌو ٿانورداس ليلارام واسواڻي، خداآبادي) ۲۵ نومبر ۱۸۷۹ع تي حيدرآباد ۾ شري ليلارام واسواڻيءَ جي گهر ۾ ڄائو. سندن ماءُ جو نالو ورن ٻائي هو. ساڌو واسواڻي جو ننڍپڻ تمام ڌرمي ماحول ۾ گذريو، جو گهر ۾ سندس ماءُ پيءُ صبح جو سوير اٿي پوڄا پاٺ ڪندا هئا. شري ليلا رام (ساڌوءَ جو پيءُ) ديوي ماتا جو پڪو devotee هو ۽ ماءُ گرباني جو صبح جو اٿي دور ڪندي هئي.سندس وڏا خداآباد کان حيدرآباد اچي رهيا. ساڌو واسواڻي ننڍپڻ کان ئي بيحد ذهين ۽ ڏاهو هو. اسڪول جي ڏينهن ۾ هُو پنهنجي ڪلاس جو هوشيار ۽ محنتي شاگرد هو. انهن ڏينهن ۾ سنڌ ”بمبئي پريزيڊنسيءَ“ ۾ آئي ٿي ۽ هن سڄي سنڌ مان پهريون نمبر حاصل ڪيو. ايم. اي. ڪرڻ بعد ساڌو ٽي. ايل. واسواڻي ”ميٽروپوليٽن ڪاليج ڪلڪتي“ جو پروفيسر ٿي رهيو، جيڪو ڪاليج اڄڪلهه ودياساگر ڪاليج سڏجي ٿو. ان بعد هُو لاهور جي ديال سنگهه ڪاليج جو پرنسپال ٿيو. تعليمي کيتر ۾ نوڪري دوران هن هميشه پنهنجي شاگردن منجهه اخلاقيات تي زور ڏنو. هن جو هميشه اهو قول رهيو ته، Character Building is Nation Building. آءٌ پنهنجي هڪ ۳۰ سالا پراڻي سفرنامي ”سي ئي جوڀن ڏينهن“ ۾ ڪولمبو (سريلنڪا) جي شري متي ديوڪي جي ڳالهه ٻڌائي چڪو آهيان، ته ڪيئن هڪ ڏينهن سندس فليٽ تي ويٺا هئاسين ته هيٺ کيڏندڙ ٻارن مان هڪڙي ٻئي کي گار ڏني. جنهن تي هُوءَ يڪدم هيٺ لهي وئي ۽ ان ٻار کي دڙڪا ڏيئي سمجهايائين. اسان کي حيرت ٿي ته هن پرائي سنهالي ٻُڌ ٻار کي ڇو وڃي نصيحت ڪئي. موٽي اچڻ تي اسان جڏهن سبب پڇيس ته هن، حيدرآباد جي ميران ٻائي اسڪول جي پڙهيل ۽ ساڌو واسواڻيءَ جي پوئلڳ، ساڌوءَ جي مٿئين قول کي ورجائيندي چيو ته هي ٻار کڻي ڪنهن جو به هجي، پر هن ۾ اخلاق هجڻ ضروري آهي. سڀاڻي اهو اسان جو صدر به ٿي سگهي ٿو، ته وزيراعظم به ٿي سگهي ٿو. ساڌو واسواڻي مذهبن بابت اونهي مطالعي ۽ ڄاڻ ڪري ۳۰ سالن جي ڄمار ۾ برلن (جرمني) ”ورلڊ ڪانگريس آف رليجنس“ اٽينڊ ڪرڻ ويو. اتي هن جيڪي تقريرون ڪيون انهن جي ٻڌڻ سان ڪيترا ئي گورا کانئس بيحد متاثر ٿيا، جن مان پوءِ ڪجهه ساڌو واسواڻيءَ جي ”انسان ذات جي ڏکن کي مٽائڻ“ واري مشن ۾ مددگار ثابت ٿيا. پاڻ جڏهن چاليهه سالن جو ٿيو ته سندس ماءُ گذاري وئي. هي اهو وقت هو جڏهن ساڌو واسواڻي لکڻ جي ڪم ۾ مشغول هو. سندس لکڻيون ايترو ته اثر واريون ثابت ٿيون جو، Mahatma Gandhi’s Young India اخبار جي پهرئين صفحي تي هن جي آرٽيڪل ڇپبي هئي. سندس سڄي ڄمار هڪ اصول جي چوڌاري ڦرندي رهي: “Be strong, Be manly, Spend your strength in the service of poor and broken one”. ساڌو واسواڻيءَ نالي چون ٿا ته ننڍي هوندي حيدرآباد ۾ هڪ ڪاسائيءَ جي دڪان اڳيان لنگهي رهيو هو ته ٻڪرين جي رڙين تي هن جي دل کي جُهٻي آئي ۽ هن ان ڏينهن کان ڪنهن به جانور يا پکيءَ جو گوشت کائڻ ڇڏي ڏنو ۽ سڄي زندگي ٻين کي به اها ئي نصيحت ڪندو رهيو. اڄ سڄي دنيا ۾ سندس جنم ڏينهن ۲۵ نومبر کيMeatless Day طور ملهايو وڃي ٿو ۽ ڪيترا ماڻهو هن ڏينهن تي قسم کڻندا آهن ته هُو زندگيءَ جا باقي ڏينهن گوشت کي هٿ نه لائيندا. ساڌو واسواڻيءَ جي زندگيءَ جي سڀ کان وڏي خدمت ”ميران تحريڪ“Mira (Meera) Movement آهي، جيڪا هن ۱۹۳۳ع ۾ حيدرآباد ۾ شروع ڪئي. جنهن جو ڪم تعليمي ميدان ۾ جاکوڙ ڪرڻ آهي. ان تحريڪ هيٺ حيدرآباد ۾ ميران ٻائي اسڪول کوليو ويو ۽ ورهاڱي بعد ۱۹۶۲ع ۾ ”سينٽ ميران ڪاليج فار گرلس“ کوليو ويو. هي انگلش ميڊيم اسڪول پوني جي مشهور واسواڻي چؤنڪ تي آهي، جنهن ۾ ۵۰۰۰ جي لڳ ڀڳ ڇوڪريون پڙهن ٿيون. ڪاليج جي سنڌي پرنسپال ڪرن جوتواڻيءَ ٻڌايو ته هن ۾ هر ذات ۽ زبان جون ڇوڪريون آهن، جن مان ڪيترن ئي غريب ڇوڪرين جي نه فقط في معاف آهي، پر کين ڪتاب ۽ ماني به ڏني وڃي ٿي. ڪيترين کي ته کِيسي خرچي به ڏني وڃي ٿي، جنهن خرچ جو پورائو پوني ۾ رهندڙ سنڌي بزنيس ڪميونٽي ڪري ٿي. پوني ۾ منهنجي رهائش جو بندوبست به هن ڪاليج واري روڊ جي سامهون واري گيسٽ هائوس ۾ هو ۽ مون کي هن ڪاليج جي نه فقط ڪجهه فنڪشن اٽينڊ ڪرڻ جو موقعو مليو، پر مٿين ڪلاسن جي اسٽوڊنٽس کي ليڪچر به ڏنم. هڪ ڳالهه نوٽ ڪيم ته پرنسپال ۽ مڙيئي پڙهائڻ واريون ماسترياڻيون بيحد ايمانداري ۽ محنت سان پڙهائي رهيون هيون. ٻه چار سنڌي ليڪچرارياڻيون هيون، باقي مرهٺي هيون. ڇوڪريون Students به بيحد disciplined ۽ هوشيار هيون، ڇو جو منهنجي ليڪچر بعد، هنن جيڪي مون کان سوال ڪيا ٿي اهي ذهين ۽ معلوماتي هئا. ڪاليج کي وڏو گرائونڊ هجڻ ڪري شاگردياڻين کي فوٽ بال ۽ والي بال راند کيڏڻ جو موقعو به ميسر آهي. ان کان علاوه جوڊو ڪراٽي به سيکاريو ويو ٿي. پوني ۾ هن سينٽ ميران ڪاليج کان علاوه ٻيا به پنج تعليمي ادارا آهن، جيڪي ساڌو واسواڻي مشن وارا هلائين ٿا، اهي آهن: • سينٽ ميران اسڪول (انگلش ميڊيم) • سينٽ ميران اسڪول (سنڌي ميڊيم) • سينٽ ميران پرائمري اسڪول (سنڌي ميڊيم) • سينٽ ميران بال ڀون • SVM ڪنڊر گارٽن ساڌو واسواڻي مشن جي وڏڙي ديدي رتنا واسواڻيءَ کان پڇيم ته، ”هيءَ ميران ڪير آهي؟“ ”ميران ٻائي سورهين صديءَ جي مشهور اتر انڊيا جي بڪتي devotional شاعره هئي،“ ديدي رتنا ٻڌايو، ”اسان جي ڪميونٽيءَ جو ليڊر ساڌو ٿانورداس واسواڻي، ميران ٻائيءَ جو پوئلڳ devotee هو. هُو هن جي ذاتي ڪهاڻيءَ کان بيحد متاثر هو، جنهن نياڻي جي تعليم عام ڪرڻ چاهي ٿي، ان ڪري ساڌو واسواڻيءَ اسڪولن ۽ ڪاليجن جا نالا ميران ٻائي St’ Mira نالي رکيا.“ ”ساڌو واسواڻي مشن (SVM) جو تعليم کان علاوه ڳوٺن جو سڌارو، سنڌي ٻولي جي ترقي ۽ بيمار ۽ ضرورتمندن جي دوا درمل ۽ علاج ڪرائڻ پڻ آهي. پوني شهر ۾ ئي ڪيترا اهڙا صحت گهر آهن جن سان ”ساڌو واسواڻي مشن“ وارن جو واسطو آهي، جتي غريب ۽ ضرورتمند مريضن جو مفت علاج ٿئي ٿو. هنن سڀني ميڊيڪل سينٽرن جو قول (Motto) اهو ئي آهي. جنهن جي ساڌو واسواڻيءَ پرچار ڪئي ته: ‘Every patient is a picture of God To serve him is to worship God’. پوني ۾ هفتو کن رهڻ دوران هڪڙي ڏينهن SVM جي آفيسر نريش سنگهاڻي مون کي اهي اسپتالون ۽ دواخانا ڏيکاريا، جيڪي SVM طرفان موڪليل مريضن جو مفت علاج ڪن ٿا. اهي هن ريت آهن: • شانتي ڪلينڪ • منگهارام کيملاني ڊسپينسري • ساڌو هيرانند فري هوميوپئٿڪ ڊسپينسري • راڌا ڪرشنا ديا ڊسپينسري • انلئڪ ائنڊ ٻڌراني اسپتال. (هيءَ ۱۵۰ بسترن جي اسپتال ڪوريگائون پارڪ ۾ آهي) • ۱۷۵ بسترن واري ڪئنسر انسٽيٽيوٽ، وغيره ساڌو ٽي ايل واسواڻي، جيڪو هن تحريڪ جو باني هو، هن فاني دنيا مان ۱۶ جنوري ۱۹۶۶ع تي لاڏاڻو ڪري ويو. حڪومت انڊيا هن جي ياد ۾ ۲۵ نومبر ۱۹۶۹ع تي پوسٽ جي ٽڪلي به جاري ڪئي. ساڌو ٽي ايل واسواڻيءَ جي وفات بعد سندس مشن جو ڪم سندس ذهين ڀائٽيو دادا جشن خير خوبيءَ سان هلائيندو اچي. دادا جشن (سڄو نالو: جشن پهلاج راءِ واسواڻي) ۲ آگسٽ ۱۹۱۸ع تي حيدرآباد سنڌ ۾ پهلاج راءِ جي گهر ۾ پيدا ٿيو. سندس ماءُ جو نالو ڪرشنا ديوي هو. ساڌو واسواڻي وانگر دادا جشن پڻ ننڍپڻ کان نهايت محنتي ۽ ذهين ٻار هو. پاڻ ۱۳ سالن جي ڄمار ۾ سڀ کان گهڻين مارڪن سان مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪيائين. سترنهن سالن جي عمر ۾ هن بامبي يونيورسٽيءَ مان B.Sc جي ڊگري حاصل ڪئي. M.Sc ۾ هن جي ٿيسز جو سبجيڪٽ هو: ‘The Scattering of X-Ray by Solids’ سندس هيءَ ٿيسز ان وقت جي مشهور پروفيسر ۽ اعليٰ سائنسدان، جنهن کيScientific Genius سڏيو ويو ٿي، سي وي رامائن assess ڪئي. دادا جشن ڪراچيءَ جي ڊي جي (ڏيارام ڄيٺمل) سنڌ ڪاليج ۾ فيلو پڻ ٿي رهيو، پر پوءِ هُو سگهو ئي دنيا جا ڌنڌا ڇڏي پنهنجي گرو ۽ نيڪ چاچي ساڌو ٽي ايل واسواڻيءَ جو پانڌيئڙو ٿي رهيو. دادا جشن بين الاقوامي ليول تي دانشور ۽ فلاسافر مڃيو وڃي ٿو. هن ڪيترن اهم هنڌن تي ڳالهايو آهي، جيئن ته لنڊن ۾ برٽش هائوس آف ڪامنس ۾، آڪسفورڊ ۾ گلوبل فورم آف اسپرچوئل ليڊرس ۾، شڪاگو جي ورلڊ پارليامينٽ آف رليجنز ۾، يونائيٽيڊ نئشنس ۾، وغيره وغيره. پاڻ ۷۵ کن ڪتابن جو مصنف آهي، جن مان ڪجهه هن ريت آهن: • From Hell to Heaven. • Tear Drops (Poems). • Glimpses. • How to Overcome Tensions. • The Holy Man of Hyderabad. • Burn Anger Before Anger Burns you. • Why Do Good People Suffer. دادا جشن کي سندس ادبي ۽ سماجي خدمتن ڪري ”يو- ٿانٽ“ ايوارڊ به مليو آهي. پاڻ هن وقت ۹۰ سالن جو آهي ۽ سندس هن جنم ڏينهن ملهائڻ جي سلسلي ۾ پوني ۾ رٿيل جشن تي مون کي به وڃڻ جو موقعو مليو ۽ هڪ ڏينهن (جنهن ڏينهن ”صوفيزم“ تي سيمينار هليو) صدارت لاءِ منهنجي عزت افزائي ڪئي وئي. ساڌو واسواڻي صاحب [۱۸۷۹ع – ۱۹۶۶ع] ميمڻ عبدالغفور سنڌي سنڌ جو عظيم فيلسوف، صوفي منش ۽ سپوت عالم، پروفيسر ٿانورداس پٽ ليلارام واسواڻي صاحب ۲۵ نومبر تي حيدرآباد سنڌ ۾ ڄائو هو. ڌڻيءَ طرفان ذهانت عطا ٿيل هئس، جنهن ڪري مختصر مدت ۾ اسڪول ۽ ڊي جي سنڌ ڪاليج (موجوده وقت ۾ هي ڪاليج ”وديا ساگر“ نالي سان سڏجي ٿو.) جي تعليم کان مستفيض ٿي ايم اي جي ڊگري حاصل ڪري ورتائين. پوءِ ڪلڪتي جي ميٽرو پوليٽن ڪاليج ۾ تواريخ ۽ انگريزي جو ليڪچرار مقرر ٿيو. جتان ترقي وٺي، لاهور جي ديالسنگ ۽ ڪوچ بهار جي وڪٽوريا ڪاليجن ۾ پرنسيپال جي عهدي تي وڃي رسيو. انهيءَ دوران پاڻ برلن ۾ ڪوٺايل دنيا جي مذهبن جي ڪانگريس ۾ هندستان پاران نمائندگي وٺي، تقرير ڪيائين؛ جنهن نتيجي واسواڻي صاحب کي هڪ اعليٰ مقام تي وڃي رسايو. انهن غريب معمولي خوبين جي عيوض، مهاراجا پٽيالا کيس، مهندار ڪاليج جي پرنسيپال جي آڇ به ڪئي، جنهن کي پاڻ بروقت ٿڏي اچي سنڌ ۾ سهڙيو. سنڌ جي هن مهاپرش جي عالمانه شخصيت؛ بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري چڪي هئي سندس نام ۽ پيغام کان مشرف ۽ مغرب جا سمورا علمي ۽ فڪري ادارا بخوبي واقف هئا. سچ پچ ساڌو واسواڻي صاحب جي اعليٰ شخصيت سنڌين لاءِ فخر جو باعث هئي. پاڻ نه صرف علم ۽ فڪر جي عالم ۾ محور رهيو؛ بلڪ عقيدي جي آڌار تي دنيا جي تمام مذهبن جو تقابلي مطالعو ڪندي، نهايت تعميري ۽ صحتمند خيالات جو اظهار ڪيائين. اهو ئي سبب آهي، جو ساڌو صاحب جا اسلام ۽ پيغمبر اسلام، قرآن پاڪ ۽ خود خلفاءِ راشدين لاءِ ڪيل تقريرون ۽ رايا، علمي دنيا ۾ سند جي حيثيت رکن ٿا. (پروفيسر برٿ نالي هڪ آمريڪي سياح ۱۹۴۰ع ۾ لکيل پنهنجي هڪ سفرنامي ۾ ذڪر آندو آهي، ته جتي هندستان ۾ ٽي جايون: تاج محل (آگره)، جامع مسجد (دهلي) ۽ اجنتا (ميسور)، قابل ديد آهن. اتي ٽن برک انسانن: رابيندر ناٿ ٽيگور، مهاتما گانڌي ۽ ساڌو واسواڻي صاحبن کي ڏسڻ پڻ ڀاڳ جي نشاني آهي.) سندس تقريرن خواه تحريرن ۾ وحدانيت ۽ تصوف جو جاءِ بجاءِ سنگم نظر اچي ٿو. ٻين لفظن ۾ ائين کڻي چئجي، ته ساڌو صاحب، پريم ڀڳت هو، تنهن ڪري سندس هر لکڻيءَ ۾ بجليءَ کان گهٽ تاثير نه هو، جنهن کان يورپ جا نامور عالم ۽ فيلسوف به روحانيت ڏانهن راغب ٿي پيا. ساڌو واسواڻي صاحب نه صرف عالم هو، بلڪ هڪ محب وطن سنڌي هجڻ سان گڏوگڏ، آزاديءَ جو متوالو به هو، اهو ئي سبب هو، جو ۱۹۲۰ع کان ملڪ جي آزاديءَ خاطر خلافت تحريڪن توڙي ڪانگريسي مجلسن ۾ ڀرپور حصو ورتائين. انگريزن خلاف ”قطع تعلقات“ تحريڪ کي زور وٺائڻ ۾ ساڌو صاحب سڀني جو اڳواڻ بڻيو. (ڪراچيءَ ۾ سڏايل وڏي ڪانفرنس ۾ کيس ”پريزيڊنٽ“ مقرر ڪيو ويو؛ جنهن ۾ پري پري کان آيل ملڪي مدبر: محمد علي جناح، مولانا محمد علي ”جوهر“، مولانا شوڪت علي، مهاتما گانڌي، اَبو الڪلام ”آزاد“، جواهر لعل نهرو ۽ شيخ عبدالمجيد سنڌي صاحبان موجود هئا.) پاڻ گانڌي صاحب جي ادارت ۾ نڪرندڙ ”ينگ انڊيا“ (young india) ۽ ”هريجن“ ۾ انقلابي لکڻ لڳو. انهيءَ سلسلي ۾ ”الوحيد“ (ڪراچي) سان به سندس ساٿ رهيو، جن ۾ قرآن پاڪ ۽ حديث جي روشنيءَ ۾ ثابت ڪري ڏيکاريائين ته ”انگريز سرڪار جي خلاف قطع تعلقات تحريڪ کي زور وٺائڻ مسلمانن جو مذهبي فرض آهي“. پاڻ سوين ڪتاب سنڌي ۽ انگريزي زبانن ۾ قلمبند ڪيائين، جنهن ۾ اپائڻهار جو جاءِ بجاءِ مفهوم سمايل آهي. (سندس ڪجهه ڪتابن جا نالا هي آهن؛ (i) Indian Arise, (ii) Awake Young India, (iii) India Adventure, (iv) Indian Chains, (v) Secret of Asia, (vi) My Mother Land. (vii) Builders of Tomorrow & (viii) Apostles of Tomorrow. جنوري ۱۶، ۱۹۶۶ع تي هندستان جي شهر پوني ۾ پرلوڪ پڌاريائين. حالانڪ ساڌو صاحب اڄ اسان وٽ موجود نه آهي، مگر سندس ڇڏيل تحريرون، اسان جي راھ ۾ روشنيءَ جو ڪم ڏين ٿيون. سنڌ جي سرتاج صوفي شاعر، حضرت عبداللطيف ڀٽائي رح لاءِ وڏي عقيدت هيس. هڪ هنڌ چوي ٿو. اسين سنڌ ۾ پنهنجي شاعر جي شان جو قدر ڪرڻ نه سکيا آهيون .... انهيءَ ۾ شڪ ٿي نه ٿو سگهي، ته شيڪسپيئر پنهنجي قوم جو مايه ناز شاعر هو، مگر شاهه سائين رح نه فقط بلندي رکي ٿو، پر هو هڪ روحاني پيشوا به آهي؛ جنهن پاڻ سڃاتو آهي.“ ساڌو صاحب اجنتائن ۾ گهٽ ۽ صوفي درويش جي درگاهن تي زياده ويندو هو.   ساڌو واسواڻي عظيم شخصيت اسلم لغاري سنڌ اها مهان ڌرتي آهي جنهن وقت سان گڏوگڏ هر دور ۾ مهان شخصيت کي جنم ڏنو آهي. جن اڳتي هلي پنهنجي ڏاهپ ۽ علم ذريعي قوم جي رهنمائي ڪئي آهي. سنڌ جي مهان شخصيتن سياست، ادب ۽ سماجي خدمتن جي ميدان ۾ اعليٰ مثال قائم ڪيا آهن. ساڌو واسواڻي جو شمار به اهڙن ئي عظيم شخصيتن ۾ ٿئي جن پنهنجي وقم جي وڏي خدمت ڪئي. ساڌوواسواڻي ۲۵ نومبر ۱۸۷۹ع ۾ شري ليلا رام واسواڻي جي گهر حيدرآباد ۾ جنم ورتو. سندس سڄو نالو ساڌو ٿانور داس ليلا رام واسواڻي خدا آبادي هو. تنهن ڪري کيس ساڌو ٽي ايل واسواڻي به سڏيو وڃي ٿو. ساڌو واسواڻي هڪ مذهبي گهراڻي ۾ اک کولي هن ننڍپڻ ۾ ئي پنهنجي وڏن کي پوڄاپاٽ ڪندي ڏٺو. سندس امڙ جو نالو ورن ٻائي هو. هن جا وڏا ڪنهن زماني ۾ خدا آباد مان لڏي حيدرآباد اچي آباد ٿيا. تنهن ڪري هو پنهنجي نالي پويان خدا آباد جو لفظ به لڳائيندو هو. هو ننڍي هوندي کان اڪيلائي پسند ۽ ڏاهو هو. جڏهن کيس اسڪول موڪليو ويو تڏهن هو پڙهائي ۾ ٻين ٻارن کي اڳڀرو رهيو. سندس شمار محنتي شاگردن ۾ ٿيندو هو. استاد به مٿس وڌيڪ ئي ڌيان ڏيندو هئا هن ننڍپڻ حيدرآباد جي گهٽين ۾ عام پاران وانگر گذريو ناهن ڏينهن ۾ سنڌ ممبئي جو حصو هئي هن ايم اي ۽ بي اي جا امتحان بهترين نمبر ۾ پاس ڪيا ۽ پهرين پوزيشن حاصل ڪئي. ساڌو واسواڻي ڪراچي جي ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج جو پرنسپال ۽ ميٽرو پوليٽن ڪاليج جو ڪلڪتي پروفيسر به رهيو. سندس زندگي آخر تائين لکڻ پڙهڻ واري ماحول ۾ رهي ۽ هن جي پڙهائڻ جي شعبي ۾ دلچسپي رهي. هو هڪ بهترين ليکڪ پڻ هو. لاهور جي ديال سنگهه ڪاليج جو پرنسپال به رهيو. هن هميشه زندگي اخلاق سان گذارڻ جو درس ڏنو. سندس هميشه اهو چوڻ هوندو هو ته ماڻهو جو اخلاق قومن جا بنياد جوڙيندو آهي. ساڌو واسواڻي جو مذهبن بابت اونهو مطالعو هو. هن دنيا جي مختلف حصن ۾ ليڪچر ڏنا. تعليمي ميدان ۾ سنڌ ۽ هند جي ماڻهن لاءِ وڏيون خدمتون سرانجام ڏنيون. هن سڀ کان پهرين حيدرآباد ۾ ميران ٻائي اسڪول کوليو. ۱۹۳۳ع ۾ ”ميران تحريڪ“ شروع ڪيائين جنهن جو بنيادي مقصد تعليم لاءِ جاکوڙ ڪرڻ هو. ساڌو واسواڻي هڪ سماج سڌارڪ هو. ساڌو واسواڻي مشن جي نالي سان سندس پوئلڳن پاران فلاح ۽ بهبود جو ڪم اڃا تائين جاري آهي. جنهن جو مرڪز ڀارت جو شهر پوني آهي. ۱۹۶۲ع ۾ سينٽ ميران ڪاليج کوليو ويو، پوني ۾ هن وقت به ڪيترائي تعليمي ادارا سندس مشن پاران هلايا وڃن ٿا. جنهن ۾ مختلف اسڪول ۽ ڪاليج شامل آهن۽ حيدرآباد جي ميران اسڪول جي تسلسل ۾ قائم ڪيل ميران يونيورسٽي پڻ سنڌي ٻولي علمن جي لاءِ خدمتون ڏيئي رهي آهي. ساڌو واسواڻي هڪ نرالي شخصيت هو جنهن کي انسانيت سان پيار هو. هن بنا ڪنهن فرق جي پنهنجي سڄي زندگي انسان ذات جي ڀلي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. ساڌو واسواڻي شاعري به ڪئي. شاعري ۾ سندس تخلص”نوري“ هو. پاڪ انڊيا جي ورهاڱي واري صورتحال ۽ وقت ۽ حالتن سان گڏوگڏ پيدا ٿيندڙ تبديلين سبب کيس  سنڌ ڇڏڻي پئي، پوءِ هو هميشه لاءِ ڀارت منتقل ٿي ويو پر سندس روح جو ڳانڍاپو سنڌ ڌرتي سان ڳنڍيل رهيو. هن جي حياتي جو مقصد ئي ماڻهن جي خدمت ڪرن هو. سندس خيال هو ته دنيا هڪ خاندان وانگر آهي ۽ ان جا سڀ ماڻهو گهرجي ڀاتين وانگر آهن. هن انگريزين ۽ سنڌي ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيا، سندس شاعري جو ڪتاب ”نوري نماڻي“ جام مشهور ٿيو جنهن جو انگريزي ۾ به ترجمو ٿي چڪو آهي. هن جا ڪتاب نثر ۾ به آهن ته نظم ۾ به لکيل آهن. زندگي جي آخري سالن ۾ بيمار رهيو ٻڌايو وڃي ٿو ته هو ۶ سال بيماري جي بستري رهيو هو هڪ صابرين انسان هو سندس زبان تي آخر تائين شڪر شڪر جا لفظ هوندا هئا. هن عظيم انسان ۱۶ جنوري ۱۹۶۶ع ۾ لاڏاڻو ڪيو. ۲۵ نومبر ۱۹۶۹ع تي ڀارتي حڪومت پاران تعليمي خدمتن عيوض سندس نالي سان پوسٽ ٽڪلي جاري ڪئي وئي. ساڌوواسواڻي هڪ اهڙي شخصيت هئي جنهن تي سنڌ فخر ڪري ٿي. خدمتن سبب سندس خوشبو ۽ هڳاءُ هميشه قائم رهندو. سنڌ جي نئين نسل کي اهڙين عظيم شخصيتن بابت آگاهي ڏيڻ جي ضرورت آهي. اهڙين مهان شخصيتن جي واٽ تي هلڻ ۾ ئي سنڌي قوم جو ڇوٽڪارو آهي ۽ ان سان ئي نئين سنڌ اڏڻ جو خواب پورو ٿي سگهي ٿو. اسان جو ماضي جهڙو شاندار رهيو آهي حال ان جي ڀيٽ ۾ ڪو سٺو نه آهي رهيو ۽ مستقبل ته هڪ خواب جيان ئي آهي. ساڌو واسواڻي جهڙين شخصيتن پنهنجي خدمتن جي ميدان ۾ اعليٰ مثال قائم ڪيا، اڄ نئين سنڌ لاءِ انهن جي مشن کي جاري رکڻ جي ڪجهه وڌيڪ ئي ضرورت محسوس ٿئي ٿي. مولانا عبيدالله سنڌي، حسن علي آفندي، علامه دائودپوٽو ۽ ساڌو واسواڻي جهڙين شخصيتن هن قوم جي ڪاميابين جا بنياد رکيا. هن جو دائرو رڳو هڪ قوم تائين محدود نه رهيو پر هن جا پوري انسانيت جي خدمت ڪرڻ ٿي چاهي بنا ڪنهن فرق بنا ڪنهن پبلسٽي جي اهڙن ماڻهن پنهنجي هڙان وڙان خرچ ڪري به ڌرتي جو قرض لاٿو. هڪ ڀيرو ٻيهر سنڌ کي ساڌو واسواڻي جهڙين شخصيتن جي ضرورت آهي. جيڪي گُهٽ ٻوسٽ جي ماحول ۾ قوم جي رهنمائي ڪري سگهن.

موھن ڀڳت سنڌ جو سٻاجھي لھجي وارو ڳائڻو ناصر قاضي لفظ ”ڀڳت“ سنسڪرت ٻوليءَ جو لفظ آهي. سنسڪرت ۾ ان لفظ جو ٻيو اچار ’ڀڪت‘ آهي، جيڪو ’ڀج‘ لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنى ”پوڄا ڪرڻ“ يا ”عبادت ڪرڻ“ ٻڌائي وڃي ٿي. ”ڀڳت“ لفظ گرامر جي گھرجن مطابق فعل به آهي ته ساڳئي ئي وقت فاعل پڻ آهي. مطلب ڀڳت واري عمل کي ”ڀڳت“ ۽ ڀڳت ڪندڙ کي به ”ڀڳت“ ئي چئبو آهي، جيڪو پنهنجي خوش الحانيءَ ۽ ساز سرود جي سنگت سان پنهنجي پالڻهار جي حمد ۽ ثنا ڪندو آهي، جنهن عمل کي ”ڀڳت“ چئجي ٿو. سنڌ ۾ ڀڳت واري راڳ جو سلسلو تمام قديم آهي. ورهاڱي کان اڳ تائين سنڌ ۾ ڪيترن ئي ڀڳتن هن قسم جي راڳ کي عام ڪيو، جن ۾ ڀڳت ڪنوررام، ڀڳت جاڙا رام، ڀڳت نيڻو رام ۽ ٻيا شامل آهن. ايتريقدر جو ڀڳت هڪ ڌرمي رسم کان وڌي موسيقيءَ جي هڪ صنف جو درجو پڻ حاصل ڪري  ورتو. ورهاڱي کانپوءِ سنڌ مان ڪيترائي ڀڳت لڏي هندوستان هليا ويا، جنهن سبب آهستي آهستي سنڌ مان ڀڳت جو رواج گھٽجڻ لڳو، جيڪو هاڻي ختم ٿيڻ جي حد تي پهچي چڪو آهي. پر پوءِ به ٿر واري علائقي جا ڀڳت ڳائڻا ان مخصوص گائڪيءَ جي انداز کي اڃا به ڪنهن قدر زندهه رکيون اچن پيا، جنهن سبب هو پاڻ کي اڃا تائين ”ڀڳت“ سڏائيندا آهن. ورهاڱي کانپوءِ واري دؤر ۾ سنڌ اندر جيڪي ڀڳت باقي وڃي بچيا، انهن ۾ موهن ڀڳت پنهنجي الڳ انداز سبب منفرد مقام حاصل ڪيو، جنهن آخري دم تائين ڀڳت جي گائيڪيءَ واري انداز کي برقرار رکيو. موهن جي گائيڪيءَ جو انداز نج ڀڳت وارو ۽ نرالو هو. خاص ڪري ڀٽائي سرڪارؒ جي ڪلام کي ڀڳتي انداز ۾ ڳائڻ جي حوالي سان گذريل اڌ صديءَ کان موهن ڀڳت جو نالو ۽ حوالو ڪافي مقبول رهيو آهي. موهن ڀڳت جي گائيڪي ڀڳتي راڳداريءَ جو هڪ سهڻو نمونو هئي، راڳ جي هن انداز کي ٿر ۾ ”ڍاٽي“ پڻ سڏجي ٿو. موهن ڀڳت اسلام ڪوٽ ضلعي ٿرپارڪر ۾ ۳۰-۱۹۲۹ع ڌاري، ڀڳت اميد رام جي گھر ۾ اکيون کوليون. ڀڳت توڙي راڳ جو فن کيس ورثي ۾ مليو، ڇاڪاڻ ته سندس پيءُ اميدرام ۽ چاچو موتي ڀڳت پنهنجي دؤر جا ناميارا ڀڳت هئا. موهن ڀڳت جو ٻالڪپڻ ٿر جي ٻهراڙيءَ جي ڀٽن ۾ ٻڪريون چاريندي گذريو. هُو جڏهن ٻڪرين جي ڌڻ سان ويندو هو ته شوق منجھان اڪثر پنهنجي منهن پنهنجي وقت جُون مشهور ڪافيون جھُونگاريندو رهندو هو. جيئن ته سندس خاندان جا وڏا اڳ ۾ ئي راڳ توڙي ڀڳت جي فن سان سلهاڙيل هئا، ته اهي پنهنجن سازن مان جيڪي تارون بيڪار سمجھي ڪڍي ڦٽو ڪري ڇڏيندا هئا ته موهن پنهنجي ننڍپڻ ۾ اهي تارون کڻي گڏ ڪندو ويندو هو ۽ ٻڪرين چارڻ دؤران اڪ جي ڪاٺيءَ ۾ اهي تارون لڳائي تنبوري نما ٻاراڻو ساز ٺاهي وڄائيندو هو، اهو سڀ ٻالڪپڻ کان ئي راڳ سان سندس انس جي ساک ڀري ٿو، ان عشق کي اڃا اڀاريندڙ سندس والد ۽ چاچي طرفان کيس ان فن طرف راغب ڪرڻ هو. موهن کي راڳ جي بنيادي سکيا انهن ٻنهي کان ملي. ننڍپڻ ۾ موهن انهن سان محفلن ۾ پڻ ويندو هو ۽ اڪثر هي انهن سان گڏجي ڳائيندو هو، پر ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي وڏن جي اجازت سان الڳ پڻ ڳائيندو هو. کيس فن جي انهن مظاهرن ۾ گهڻو پسند ڪيو ويندو هو. عارفاڻي ڪلام کي ”ڀڳتي انداز“ ۾ ڳائڻ لاءِ موهن وڌيڪ سکيا ٿر جي مشهور ڳائڻي عمرو ڀڳت ۽ استاد مراد فقير کان ورتي. استاد مراد فقير ڪافيءَ جي گائڪيءَ ۾ سٺي شهرت رکندڙ راڳي هو، جنهن جي شاگردن ۾ لوڪ موسيقيءَ جي مشهور ڳائڻي مائي ڀاڳي پڻ شامل آهي، ان حوالي سان مائي ڀاڳي ۽ موهن ڀڳت هم مڪتب پڻ هئا. موهن ڀڳت مقامي سطح تي شادين مرادين، مختلف ادبي پروگرامن ۽ هندو ڌرم جي مذهبي منڊلين ۾ ڳائڻ سان پنهنجي فن جي مظاهري جي شروعات ڪئي. شروع کان ئي موهن جو آواز ۽ انداز ٻڌندڙن جي دلين کي موهي ڇڏيندو هو. هُو لطيف سائينؒ جي شاعريءَ سان گڏ اڪثر ڪبير جي شاعري ۽ ميران ٻائيءَ جا ڀڄن پڻ ڳائيندو هو. موهن ڀڳت کي ۱۹۷۰ع ڌاري سندس تر جو ڪامورو، آچار خان ريڊيي حيدرآباد تي وٺي ويو، جتي هن کيس غلام حسين شيخ سان متعارف ڪرايو. حيدرآباد ريڊيي تي سندس رڪارڊ ۽ نشر ٿيندڙ پهريون ڪلام، ڀٽائيءَ جي وائي هئي، جنهن جا ٻول هئا: ”ساٿي سڏ ڪندي ويا ساٿ جا“. جنهن کانپوءِ هن ڪيترائي ڀيرا ريڊيي توڙي پاڪستان ٽيليويزن تي پنهنجي فن جو مظاهرو ڪيو. کيس موسيقيءَ جي خدمت جي عيوض ڪيترائي ايوارڊ مليا، جن ۾ لطيف ايوارڊ ۽ سهڻي ميهار ايوارڊ قابلِ ذڪر آهن. شروع ۾ موهن ڀڳت ڳچ عرصو اڪيلو ڳائيندو هو، جنهن کانپوءِ هن سان سنگت ۾ ڳائيندڙ ٻه ساٿي، سندس ڀاءُ سروپو ڀڳت ۽ سندس ڀائيٽو شنڪر گڏ رهيا. ڳائڻ وقت موهن ڀڳت چار ساز ڍولڪ، ٽلي، دنبورو ۽ هارمونيم استعمال ڪندو هو، انهن سازن جي سنگت ۾ موهن ڀڳت پنهنجي ساٿين سان گڏ اهڙو رچاءُ پيدا ڪندو هو، جو ٻڌندڙن کي جهومائي وجهندو هو. اڪ جي ڪاٺيءَ مان ٺهيل تنبورو سندس اهم سڃاڻپ هوندو هو، جيڪو سندس ڏاڏي کان کيس ورثي ۾ مليو هو، موهن ان تنبوري کي پنهنجي عمر جي پڇاڙيءَ تائين ساهه سان سانڍيندو ۽ وڄائيندو ٿي آيو. موهن جي گائيڪي جو هڪ عليحده انداز هوندو هو، جيڪو گهڻو پسند ڪيو ويو آهي. هي مٺڙي آواز وارو من موهيندڙ فقير راڳي، موهن ڀڳت ۱۰ مارچ ۱۹۹۵ع تي سنڌ واسين کان هميشه لاءِ موڪلائي ڏورانهين ڏيهه هليو ويو. موهن ڀڳت جي لاڏاڻي کان پوءِ سندس ڀائٽيا شنڪر ڀڳت ۽ آتم ڀڳت گڏجي ساڳئي انداز ۾ ڳائين ٿا. موهن ڀڳت سندس گائيڪي ۽ صوفياڻو رنگ دولت رام کتري/مٺي موسيقي، شاعري ۽ سُرن جي سَنگم جو ٻيو نانءُ آهي. ڪائنات جي حُسناڪي، موسيقيءَ سان جُڙيل آهي. ويدن کان وٺي لطيف سرڪار جي شاعريءَ تائين ۽ لطيف کان وٺي اياز جي گيتن تائين، سنڌي شاعري موسيقيءَ سان ٽِمٽار رهي آهي. سنڌ جو پنهنجو هڪ صوفياڻو رنگ رهيو آهي. ساڌ ٻيلي کان وٺي ساڙدڙي تائين، قلندر جي نگريءَ کان وٺي رهڙڪي تائين، لطيف جي نگريءَ کان وٺي پارو فقير (پاربرهم) جي آستان تائين، سنڌ جو صوفياڻو رنگ جرڪندي نظر ٿو اچي. لطيف جي نگري توڙي ساڙدڙي جي آستان ۾ جڏهن راڳين ۽ ڀڳتن جي آواز ۾ صوفياڻو راڳ ٻڌجي ٿو، ته انهيءَ مهل سنڌ جو تصوف مون کي دنيا جي تصوف کان بنهه مختلف نظر ايندو آهي. بنياد پرستيءَ جي هن دور ۾ جتي سڄي دنيا ۾ بارود جي بوءِ اچي رهي آهي، دنيا ۾ هر هنڌ رت جي هولي کيڏي پئي وڃي، ته اُتي ڪنور ڀڳت ۽ موهن ڀڳت جهڙن ڪلاڪارن کي ٻُڌي زندگيءَ ۾گهڙي کن سڪون ضرور ملي ٿو. سنڌ جي نج ۽ صوفياڻي موسيقي ته سنڌ جي درگاهن، صوفين جي آستانن ۽ ڳوٺن جي اوطاقن جي ڪچهرين ۾ اڃا به زنده آهي. سنڌ جي صوفياڻي وجود ۾ سنڌي موسيقي، پنهنجي شاندار آب تاب سان جيئندي جاڳندي پئي اچي. ڪنور ڀڳت، جيوڻي ٻائي، مٺو ڪڇي، محمد يوسف، موهن ڀڳت، مائي ڀاڳي، استاد محمد جمن ۽ عابده پروين موسيقيءَ جي دنيا جا اهي نالا آهن، جن سنڌي موسيقيءَ جي اصل روح ۽ صوفياڻي رنگ کي زنده رکيو آهي. ٿر جي ڀرم ڀريل ڀٽن مان جڏهن هڪڙو آواز موسيقيءَ جي دنيا ۾ اُڀريو ته هن پنهنجي مخصوص انداز ۽ آلاپ سان سنڌي موسيقيءَ کي جياپو ڏنو، اهو آواز موهن ڀڳت جو هو، جنهن جي موسيقي ۽ درد ڀرئي آواز سنڌ جي صوفياڻي رنگ کي نئين سُڃاڻپ ڏني. نمن جي شهر اسلام ڪوٽ ۾ جنم وٺندڙ هن گائڪ جي گائيڪيءَ ۾ سادگي هوندي هئي. هن جڏهن لطيف جي وائيءَ کي پنهنجي مخصوص ۽ منفرد انداز سان ڳائڻ شروع ڪيو، ته هو لطيف جو راڳي بڻجي ويو. پنهنجن ابن ڏاڏن کان ورثي ۾ مليل گائيڪيءَ کي هن اهڙي انداز سان آلاپيو، جو سنڌ جي جَهر جهنگ  ۽ واهڻ وستين جا ماڻهو هن جي آواز کي پسند ڪرڻ لڳا. سال ۱۹۶۸ع کان پوءِ، جڏهن موهن ڀڳت جو آواز ريڊيو ۽ ٽي ويءَ تي گونجيو ته سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن جا ماڻهو به هن جي صوفياڻي رنگ کي پسند ڪرڻ لڳا. پِيلي پٽڪي سان گيڙو ويس لباس ۾ جڏهن هو اسٽيج تي ڳائڻ لاءِ ايندو هو ته هن جي لباس، انداز ۽ آلاپ ۾ سنڌ جو صوفياڻو رنگ نکري نروار ٿيندي نظر ايندو هو. اڄ جڏهن آئون هن جي شخصيت تي ٻه اکر لکي رهيو آهيان، ته مون کي هن جي بيوسي ياد اچي رهي آهي، جو هو ڪسمپرسيءَ واري حالت ۾ بيماريءَ جي بستري تي پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڙا گذاري ويو هو. پنهنجي زندگيءَ جا لڳ ڀڳ ۴۵ سال سنڌي موسيقيءَ کي ارپيندڙ هن ڪلاڪار جي گائيڪيءَ سنڌي موسيقي کي اوج تي پهچايو. موهن ڀڳت پنهنجي فن جي جوهر ۾ اهڙو ڪلاڪار هوندو هو، جنهن کي موسيقيءَ سان عشق هوندو هو. بنياد پرستيءَ جي هن دور ۾ موهن ڀڳت جو آواز سنڌ جي صوفياڻي رنگ جو تسلسل آهي. سنڌ جي صوفياڻي وجود کي بچائڻ لاءِ سنڌ جي نئين نسل کي صوفياڻي راڳ جي تربيت ڏيئي، لطيف جي شاعريءَ کي عام ڪرڻ جي ضرورت آهي. جيڪڏهن اسان سنڌ ۾ صوفي ازم جي پرچار ڪنداسين، ته ڪنهن به بنياد پرست عنصر کي جرئت نه ٿيندي، جو هو سنڌ جي صوفياڻي وجود کي زخمي ڪري سگهي. موھن ڀڳت ڀڳتي گائڪي جو ھڪ نرالو انداز ڪمال ڄامڙو موهن ڀڳت ٿرپارڪر ضلعي جي شهر اسلام ڪوٽ ۾ ڄائو. سندس پيدائش جو سال ۱۹۲۹ع يا ۱۹۳۰ع آهي. سندس ننڍپڻ ٻهراڙيءَ ۾ گذريو. موهن ڀڳت جي پرورش ڳوٺاڻي ماحول ۾ ٿي ۽ ٻڪرين جي ڌڻ سان هو جڏهن جهنگ ۾ ويندو هو ته وقت کي وندر ۾ گذارڻ لاءِ هو اڪثر ڪافي ڳائيندو رهندو هو. سندس پيءُ ڀڳت اميد رام ۽ چاچو موتي ڀڳت پنهنجي تر جا مشهور ڳائڻا رهيا آهن. موهن ڀڳت کي ننڍپڻ ۾ ڳائڻ جي سکيا پنهنجي پيءُ ۽ چاچي کان ملي. ننڍپڻ ۾ هو محفل ۾ جڏهن ڳائيندو هو ته کيس گهڻو پسند ڪيو ويندو هو. عارفاڻي ڪلام کي ”ڀڳتي انداز“ ۾ ڳائڻ لاءِ هن وڌيڪ سکيا تر جي مشهور ڳائڻي عمرو ڀڳت کان حاصل ڪئي. عارفاڻي ڪلام ڳائڻ لاءِ موهن ڀڳت، استاد مراد فقير جو پڻ شاگرد رهيو. استاد مراد فقير ڪافيءَ جي گائڪيءَ ۾ سٺي شهرت رکندڙ آهي. سندس شاگردن ۾ ملڪ جي مشهور لوڪ موسيقيءَ جي ڳائڻي مائي ڀاڳي پڻ شامل آهي. موهن ڀڳت گائڪيءَ جي هڪ مخصوص انداز جو نمائندو فنڪار هو. سنڌي موسيقي جو ڀڳتن وارو انداز گهڻو پراڻو هو. سنڌ جي ثقافت ۾ موسيقيءَ کي گهڻي اهميت حاصل رهي آهي. قديم سنڌ جا رهواسي موسيقيءَ کي گهڻو پسند ڪندا هئا، ٻيجل ۽ راءِ ڏياچ جي داستان مان اها ڳالهه ظاهر آهي ته سنڌ ۾ موسيقيءَ نه صرف عوام ۾ مقبول هئي مگر ان فن جو قدر حڪمران پڻ ڪندا هئا. راءِ ڏياچ جو موسيقيءَ جي شوق ۾ سر قربان ڪرڻ جي روايت هڪ اهڙو مثال آهي جيڪو موسيقيءَ جي تاريخ ۾ ٻي ڪنهن به ثقافت ۾ ڪونه ٿو ملي. روحاني سرور حاصل ڪرڻ ۽ وندر لاءِ موسيقيءَ جون محفلون اڄ به سنڌ جي ثقافت جو حصو آهن. عارفاڻي ڪلام کي ڀڳت جنهن انداز سان ڳائيندا رهيا آهن اهو سوين سال پراڻو آهي. سنڌ جي موسيقيءَ هر دور ۾ ننڍي کنڊ جي ٻين علائقن تي پڻ اثر انداز رهي آهي. سنڌي موسيقيءَ جا لوڪ گيت جڏهن به پنهنجي مخصوص انداز سان پيش ڪيا ويا آهن انهن پنهنجي ”لئي“ تال ۽ ڌُن جي ڪري ٻين علائقن جي ماڻهن کي به گهڻو متاثر ڪيو آهي. ننڍي کنڊ جي نامور موسيقارن سنڌي موسيقيءَ کان متاثر ٿي پنهنجي ڪجهه نغمن جي ڌن سنڌي موسيقيءَ جي سرن ۾ پڻ ترتيب ڏني آهي. موهن ڀڳت جو آواز صاف ۽ چٽو هو. سندس آواز جي خصوصيت اها آهي جو هو ڪافي ڳائڻ وقت سنڌي موسيقيءَ ۾ عام طرح استعمال ٿيندڙ لفظ ”الو ميان“ نهايت خوبصورت انداز سان استعمال ڪندو هو. سندس گلو سرن جون اڍائي منزلون يا اڍائي سپتڪون ۲.۵ OCTAVE طئي ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ هو. يعني هارمونيم ساز جي ٽيهن سرن Thirty Notes سان سندس آواز جي مطابقت آهي. ان کان سواءِ سندس لفظن جي ادائگي صاف ۽ چٽي هوندي هئي سندس آواز جي خوبصورتيءَ ۾ سندس ساٿين جي سنگت جي ڪري به هئي، جيڪي مجموعي طرح ڪافي ڳائڻ وقت Clear melodic tonal quality صاف مڌر آواز جي آميزش جو مظاهرو ڪندا آهن. موهن ڀڳت گهڻو ڪري شاهه رح جو ڪلام ڳائيندو هو. کيس شاهه رح جي ڪلام کي سرن جي مطابق پنهنجي اصلي صورت ۾ پيش ڪرڻ ۾ مهارت حاصل هئي. سندس ريڊيو سان وابستگي ۱۹۶۸ع يا ۱۹۶۹ع ۾ ٿي ۽ سندس ڪافين جو گهڻو تعداد ريڊيو پاڪستان حيدرآباد ۾ ريڪارڊ ٿيل آهي. سمنڊ سڄو ئي موت مثل مون ڇا لئه جان گنوائي آ؟؟؟ اُهي لطيف جي ان شعر جهڙا هُئا جنهن شعر ۾ لطيف اهو فرق ظاهر ڪري ڇڏيو آهي ته عاشق سُرمون نه پائيندا آهن، عاشقن جون اکيون سُرمي کان سواءِ هونديون آهن، عاشقن جي اکڙين ۾ نه سرمون هوندو آهي ۽ نه ئي ڪجل! پر انهن عاشقن جي اکين ۾ اُها لالاڻ هوندي آهي، اُهو اوجاڳو هوندو آهي جنهن جي ڪري اُنهن عاشقن کي ڏور کان پسي سگهجي ٿو ته اُهي عاشق آهن. جيئن لطيف لکيو ته: عاشقن جون اکيون، سرمون نه سُهن! اوجاڳو تن ۾ لالي تن لبن سُرخي جي مَ پسين اُهي اکيون عاشقن جون! اُهي لطيف جي ان شعر جهڙا ئي ته هُئا، عاشق سُرمي کان ڏور رهڻ وارا، انهن جي اکين ۾ اوجاڳي جو لباس ۽ اوجاڳي کان پوءِ لال لهوءَ جهڙو رنگ انهن عاشقن جي اکين ۾ لهي ايندو هو. ڳاڙهي رنگ جا عاشق سُرخا! ها! واقعي اُهي ان بيت جهڙا ئي ته هُئا! اُهي ماريا ويا، سازشن جي ور چاڙهيا ويا اهي آزادي پسند هُئا. انهن کي ديس جي آزادي گهربل هُئي انهن چاهيو ٿي ته ديس جو ڳاڙهو جهنڊو جهوليندو رهي انهن چاهيو ٿي ته سيد اهڙو ڪردار ٿي پوي جنهن ڪردار جو ڪڏهن به The End ناهي ٿيندو بس اهو ڪردار هلندو رهندو آهي. پوءِ ڏسڻ وارن کي ان ڳالهه جو اندازو لڳائڻ مشڪل ٿي پوندو آهي ته ڪردار کي بقا آهي يا اُن شخصيت کي جنهن جي ڪري اُهو ڪردار آهي. پوءِ ان شخصيت سيد جيڪو ڪجهه ڳالهايو اهو اکر اکر ڳالهڙي ٿي پيو ۽ انهن عاشقن به ان سيد جي قول کي واهڻ، واهڻ، وسندي وسندي جهر جهنگ، گهر گهاٽ تائين پهچايو ۽ انهن عاشقن سيد جي انهن الفاظن کي دل جي ڪنن سان ٻڌو انهن سيد جي انهن روحاني رمزن کي به سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي رمزون اڄ ڪلهه جي پڙهيل لکيل شخصيتن لاءِ ڳجهارتون بڻيل آهن. اهڙيون ڳجهارتون جن ڳجهارتن کي ڪير سلجهائي! پر عاشقن اهڙين ڳجهارتن کي سمجهيو به ۽ سلجهايو به! ته انهن روحاني رمزن کي عام به ڪيو. ها واقعي اهي عاشق لطيف جي لفظن جهڙا ئي ته هئا. اهڙا لفظ جن لفظن سان شاهه جو رسالو ڀريو پيو آهي شاهه جي رسالي ۾ اهي اکر اکر ناهن پر اهي عاشق آهن جيڪي پنهنجي محبوب مرشد کي نه ختم ٿيڻ وارو سجدو ڪري رهيا آهن ۽ جڏهن مرشد انهن اکرن عاشقن کي اجازت ڏيندو آهي ته اهي اکر پوءِ سُر ٿي پوندا آهن. ڪڏهن سر سارنگ ڪڏهن سر ڪيڏارو، ڪڏهن سر يمن، ڪڏهن سر سسئي، ڪڏهن ڪهڙو سر، ڪڏهن ڪهڙو سُر. پوءِ ڪڏهن ڪڏهن اهي شاهه جا مريد عاشق اکر اهو طعنو ٿي پوندا جيڪو گهڻو ڪري هوندو ئي عاشقن لاءِ آهي ته:۹ سرمون سياهيءَ جو، رنن کي رهاءِ ڪاني ڪارائيءَ جي، مڙس ٿي مَ پاءِ، اکين ۾ اٽڪاءِ، لالائي لالڻ جي! لطيف انهن عاشقن آزادي جي متوالن، گوريلن کي هوشيار ڪري رهيو آهي ته اهي مُساڳ ڪريم ، پوڊر، سرمان، توهان لاءِ ناهن اهي سڀئي شيون عورتن، مائين لاءِ آهن توهان ته ديس جا رکوالا آهيو توهان ته هوشو، هيمون، دودا، آهبو اهو سرمون توهان جي اکين کي صرف سياهي ڏيندو. جڏهن ته مان چاهيان ٿو ته توهان جي اکين ۾ سرهائي هجي، لالاڻ هجي هوشيار ٿيو. لالاڻ کي به سانڍي رکو، سياهيءَ کان ڏور ڀڄو! ڏور ڀڄو! اکين ۾ اٽڪاءِ، لالائي لالڻ جي! اهو لالڻ جيڪو فڪر آهي، ماروئڙن جو، اهو لالڻ، جو ڏک آهي، ان بک جو جنهن جي هارين جي خاندان کي خبر هوندو آهي ۽ بس! اهو لالڻ جيڪو پنهنجي ديس ۾ هوندي به قيد ۾ هوندو آهي. جيئن منو ڀيل! لاڻ جيڪو ديس جي مهان کاهوڙي بشير خان قريشي سان ڪيو ويو ان کي زهر ڏنو ويو. اهو لالاڻ جيڪو قربان سرائي کهاوڙ سان ڪيو ويول. جيڪو مظفر ڀٽي سان ڪيو ويو يا جيڪو هر روز ڪراچي ۾ آزادي جي متوالن سان ڪيو ويندو آهي. اکين ۾ اٽڪاءِ، لالائي لالڻ جي! هاڻي نه لالڻ آهي ۽ نه ئي ان جي لالاڻ! هوئن ته ڪراچي ۾ سردي جي موسم ختم ٿي وئي آهي هاڻي ته رات جو گهرن ۾ ۽ ڏينهن جو آفيسن ۾ اي سي هلن ٿيون موسم جو مزاج جون کي ويجهون ٿيندو پيو وڃي پر ان گرمي هوندي به ڪراچي ۾ سردي جي موجودگي جو احساس اهو موٽي ايئن لڳو ته سردي ويندي ويندي موٽي اهو احساس ڏياري پئي ته دور ڪنهن مندر ۾ ڪنهن عاشق ڪو گهنڊ وڄايو آهي ۽ اهي سڀئي عاشق جيڪا ڌرتي جي ڳجهارت سلهجهائيندي سلجهائيندي پاڻ ڳجهارت ٿي مٽي ۾ دفن ٿي ويا اهي اُٿيا آهن هڪ نئين جذبي سان! هڪ نئين شوق سان! هڪ نئين گيت سان هڪ نئين روح سان! اهي هن ڌرتي جو گڏيل آواز بڻجي اُٿيا آهن اهي ڪشمور کان ڪارونجهر تائين اياز جو اهو بيت ٿي اٿيا آهن انهن لاءِ جيڪي اڃا حيات آهن ۽ جن وٽ اڃا زندگي جو ڏيئو ٻري ٿو پيو. جيڪو سوچي سمجهي سگهن ٿا ۽ ڳجهارتون سلجهائي سگهن ٿا. اڄ ديس اُجهامي ويو آهي سو سپنو کامي ويو آهي جنهن ڪالهه گلا گرمايا ها ۽ من ۾ مچ مچايا ها، ڪجهه لُنءَ لُنءَ ۾ للڪار هئي ڇا ڌارين لاءِ ڌڪار هئي! اڄ ماٺ مڙهيءَ ۾ ڀڻڪ نه آ، ڪنجهڪار نه آ ڪا ڪڻڪ نه آ ڄڻ سارو ديس مري ويو آ! اڄ منهنجو ڏڍ ڏري پيو آ، مان هيئون هاري سوچان ٿو، هي جيون واري سوچان ٿو مون ڇا لئه جان گنوائي آ؟ ڇا منهنجي ڀيٽ اجائي آ؟؟؟ ها واقعي اهي عاشق ته جان گنوائي ويا پر ڇا لاءِ؟؟؟ هن ديس جي آجپي لاءِ، هن مورڙي جي ماڳ لاءِ ڪجهه اهي عاشق هُئا به ڀٽائي جي لفظن جهڙا جيڪي هاڻ سڀئي شاهه جي رسالي ۾ اکر اکر ٿي ويا آهن ڪو ڪهڙي سُر ۾ آهي ڪو ڪهڙي سُر ۾ ها واقعي اهي لطيف جي شعرن جهڙا ئي ته هئا. ڀڳت موهن سنڌي موسيقي جو نرالو آواز ابراهيم لاشاري سنڌ ۾ موسيقي جا سڀئي ساز وڄائڻ وارا صدين کان ان ڪرت سان لاڳاپيل آهن سر سنگيت جي فنڪارن جي هن خطي ۾ ڪا ڪمي ناهي رهي مڙين فنن منجهان وري ڳائڻ واري فن ۾ ڀڳتن به پنهنجو نالو نروار ڪرائڻ ۾ ڪا ڪمي ناهي ڇڏي، اهڙن ڀڳتن منجهان ڀڳت موهن جو نالو به نرالو نظر اچي ٿو  ڀڳت موسيقي جو اهو نج سنڌي نمونو آهي جنهن کي سٽاءَ ۽ پيشڪش جي لحاظ کان نه داستان گوئي جي زمري آڻي سگهجي ٿو نه مروج ۽ نج موسيقي جي ڳاڻاٽي ۾ ڀڳت جي ٽولي ۾ گهڻو ڪري چئن کان ستنجو  هڪ ٽولو فنڪار ٿئي ٿو ۽ سڀ سر جا تال جا پڪا ٿين ٿا مک راڳداري ۽ داستان گوئي جو ماهر ٿئي ٿو هڪ ڄڻو هارمونيم تي ٻيون جو  پاڪواز تي ٻه يا وڌيڪ ننڊي ٽهي وارو گهڻو ڪر سٺا ناچو هوندا آهن جن جو آواز مٺو هوندوئي آهي ڀڳت گهڻو ڪري رات جي ٻئي پهر ۾ ڳائيندا هئا،  هونئن ڪو وقت مقرر ڪونه آهي سنڌ جا هندو ڳائڻا ان مخصوص گائڪي جي انداز ڪري پاڻ کي ڀڳت سڏائيندا آهن. سونهاري سنڌ جو نالي وارو ڀڳت موهن ۱۹۳۰ ڌاري اميد رام جي گهر کان ۲۸ ميل پري ٿر پارڪر جي هڪ شهر اسلام ڪوٽ ۾ جنم ورتو سندس وڏا سرسنگيت سان سلهاڙيل هئا موهن ڀڳت جي پروش به ڳوٺاڻي ماحول ۾ ٿي ۽ ننڊ پڻ ۾ هو ٻڪرين جي ڌڻ سان هوندو هو جڏهن جهنگ ۾ ويندو هو ته وقت کي وندر ۾ گذارڻ لاءِ پيو  جهونگاريندو هو. موهن ڀڳت سورهن سالن جي ڄمار ۾ راڳ جي تربيت پنهنجي والد ڀڳت اميد رام ۽ چاچي ڀڳت موتي کان حاصل ڪئي جيڪي ٿر جي تر جا مشهور فنڪار پڻ هئا تنهن بعد موهن ڀڳت عارفانه ڪلام ڳائڻ لاءِ استاد مراد فقير جو به شاگرد رهيو عارفانه ڪلام کي (ڀڳتي رنگ) ۾ ڳائڻ لاءِ هن وڌيڪ تربيت تر جي مشهور فنڪار (ڀڳت عمرو) کان حاصل پڻ ڪئي سنڌي موسيقي ۾ (ڀڳتن) جي ڳائڻ جو انداز ئي نرالو آهي موهن ڀڳت شاهه لطيف جون وايون پر سوز هڪ منفرد ڀڳتي رنگ ۾ ڳائيندو هو پاڻ هميشه تنبوري ۽ ٽلي تي ڳائيندو هو. سندس تنبورو هڪ قديم (اڪ ) جي پاڙ مان ٺهيل هو جيڪو چيو وڃي ٿو ته سنڌ ۾ اهيو انوکو مثال پڻ آهي ان تنبوري کي ٺاهڻ جو اعزاز ( ڀانو سوٽهڙ ) نالي ڪاريگر کي آهي ٻيو ته موهن ڀڳت ڳائڻ دوران سدائين چار ساز پاڻ سان کڏ کڻندو هو هڪ ڍولڪ؛ ٽلي؛ تنبورو؛ ۽ هارمونيم انهن سازن جي سنگ ۾ اهڙو ته رچاءُ پيدا ڪندو هو جو ٻڌندڙماڻهن ۾ عجيب ڪيفيت طاري ٿي ويندي ھئي، موهن ڀڳت سنگت ڪرڻ لاءِ ٻه ساٿي به پاڻ سان گڏ کڻندو هو جن ۾ هڪ سندس ڀاءَ سروپ چند ۽ سندس پٽ شنڪر  اهڙو ته رچاءُ پيدا ڪندا ها جو ماڻهو جهومي اٿندا هئا  موهن ڀڳت جو آواز سوز سان ٽم ٽار هوندو هو ۽ آواز جو تحفو سندس پيدا ڪندڙ اهڙو ته عطاءَ ڪيو جو سندس ڀڳتي آواز سان ڀيت ڪرڻ مشڪل آ سندس صاف آواز جي خصوصيت اها به هوندي هيس جو ڪافي ڳائڻ مهل سنڌي موسيقي ۾ عام طرح استعمال  ٿيندڙ لفظ (الو ميان) نهايت زبردست نموني ۽ خوبصورت انداز سان چوندو هو سندس آواز جي نرالي خصوصيت ان جي سنگت جي ڪري به آهي. موهن ڀڳت گهڻو ڪري حضرت شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو ڪلام ڳايو  آهي هن زبان جي روانگي ۾ شاهه سائين جي ڪلام کي سرن مطابق پنهنجي اصلي صورت ۾ پيش ڪرڻ ۾ مهارت مان ڪم ورتو آهي ڳائڻ مهل سندس آواز ۽ لفظن جي ادائگي صاف ۽ چٽي هوندي هئي، سندس پر سوز ۽ درديلي آواز کي سال ۱۹۷۰ع ۾ مشهو ريڊيو براڊڪاسٽر ۽ پروڊيوسر مرحوم غلام حسين شيخ صاحب جي ڪوششن سان ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تي رڪاڊ ڪرايو ويو. سندس ڪافين جو جهجهو انداز ريڊيو پاڪستان حيدرآباد۾ رڪارڊ ٿيل ۽ محفوظ آهي موهن ڀڳت جي وفات کانپوءِ سندس پٽ شنڪر ڀڳت ۽ ڀائٽيو آتم ڀڳت گڏجي ساڳي انداز سان ڳائين ٿا موهن ڀڳت جي فن کي اعزاز ڏيندي کيس سال ۱۹۸۰ع ڌاري (سهڻي ميهار ايوارڊ ۽ سال ۱۹۸۹ ۾ (لطيف ايوارڊ) سان نوازيو ويو پاڻ سر ساز جي دنيا کي ۱۰ مارچ ۱۹۹۵ تي ڇڏي هميشه لاءِ اسان کان ۶۰ سالن جي عمر موڪلائي ويو. اڄ ۱۰ مارچ ۲۰۱۸ تي هن ناليواري ڀڳت  موهن جي ۲۳ هين ورسي نهايت عقيدت سان ملهائي ويندي. موهن ڀڳت لڳي ڏکڻ جي هير ...! تاج جويو آءٌ جڏهن مٺيءَ ۾ ليڪچرار هوس ته سنڌ جي ريگستاني خطي جي نامياري راڳي موهن ڀڳت سان ڪافي رهاڻيون ٿينديون هيون. هن عظيم راڳيءَ جو هڪ اهڙي خاندان سان واسطو هو، جنهن جو ڪم آفيسون، گهٽيون، اسڪول ۽ ڪاليج صاف ڪرڻ آهي. اسان جو سماج هميشه اهڙن فردن کي اَوڇي نظر سان ڏسندو آهي، جن جا هٿ ۽ پورهيو اسان جي اڇائي اُجرائي ۽ سماجي مرتبي کي مٿانهون ڪندو آهي. موهن ڀڳت، جنهن جي آواز جِي ٿر بر ۾ هاڪ هُليل هئي، مٺي ٽائون ڪميٽيءَ ۾ ٻهاريدار هو. هڪ ڀيري مٺي ٽائون ڪميٽيءَ جي چيئرمئن رڻڇوڙ داس، خبر ناهي ڪهڙي ڳالهه جي ڪري سنڌ جي هن سدا ملوڪ راڳيءَ جي ملازمت ختم ڪري، کيس مٺي ڇڏڻ جو حڪم ڏنو هو، جنهن تي سڄيءَ سنڌ احتجاج ڪيو هو، ۽ مون به اُن احتجاج ۾ پنهنجو ڪمزور آواز هن ريت ملايو هو: هيڏو سارو ٿر، پوءِ به ’موهن ڀڳت‘ ڇو، مٺيءَ مان بي گهر! موهن ڀڳت، مٺيءَ جي تاريخي ڀِٽَ ’گڍيءَ‘ (گڍي ننڍي قلعي کي چئبو آهي) جي ڪڇ ۾، هڪ ڪچي گهر ۾ رهندو هو، جيڪو برساتن ۾ ڀِٽ تان مينهن جي هيٺ لهندڙ تيز ڌارائن ۾ ڪڏهن ڪڏهن جهُري پوندو هو. هڪ ڀيري جڏهن اياز گل مون وٽ گهمڻ آيو هو ته صادق فقير، گل گوماڻي، ڪريم فقير، ڪرشن شرما ۽ ٻين سان گڏ اسان موهن جي گهر ويا هئاسون. هن اسان جي وڏي آءُ ڀڳت ڪئي هئي ۽ اسان کي پنهنجي گهر جي ٺهيل چانهه پياري هئي، ۽ پوءِ اسان کانئس ڪيترو وقت ڀٽائيءَ جون وايون ۽ ڪبير ۽ ميران جا دوها ۽ گيت ٻڌا هئا. اياز گل انهن يادن کي هن ريت پنهنجي هڪ غزل ۾ قلمبند ڪيو آهي: ڀيڄ ڀنيءَ جو شاهه جي وائي، موهن جو آوازُ، ائين لڳو پئي ڳايو ويٺي ٿر جي ذري ذري! موهن ڀڳت جي گائڪيءَ جو انداز نرالو هوندو هو. خاص ڪري شاهه لطيف جي واين/ ڪافين جي حوالي سان ويهين صديءَ ۾ موهن ڀڳت جو وڏو نالو هو. موهن ڀڳت جي گائڪي سنڌ جي قديم موسيقيءَ جو هڪ اهڙو نمونو هئي، جيڪو اڃا تائين عوام ۾ مقبول آهي. سنڌ جا ٿري ڳائڻا ۽ ڀڳت، اُن مخصوص گائڪيءَ جي انداز سبب پاڻ کي ڀڳت سڏائيندا آهن. هن وقت به ڀڳڙو ڀڳت، ڀڳت بصر مل ۽ ٻيا گائڪيءَ جو هي انداز برقرار رکيو اچن. موهن ڀڳت ٿرپارڪر ضلعي جي شهر اسلام ڪوٽ ۾ ۳۰-۱۹۲۹ع ڌاري ڄائو. سندس ننڍپڻ ٻهراڙيءَ ۾ ٻڪريون چاريندي گذريو هو. هو جڏهن ٻڪرين جي ڌڻ سان جهنگ ۾ ويندو هو ته وقت گذارڻ لاءِ اڪثر ڪافيون، ڀڄن ۽ دوها ڳائيندو هو. سندس پيءُ ڀڳت اُميدارام ۽ چاچو موتي ڀڳت پنهنجي تر جا مشهور ڀڳت رهيا آهن. موهن ڀڳت کي ننڍپڻ ۾ ڳائڻ جي سکيا پنهنجي پيءُ ۽ چاچي کان ملي. ننڍپڻ ۾ هو محفلن ۾ جڏهن ڳائيندو هو ته کيس گهڻو پسند ڪيو ويندو هو. عارفاڻي ڪلام کي ”ڀڳتي انداز“ ۾ ڳائڻ لاءِ هن وڌيڪ سکيا، ٿر جي مشهور راڳي عمرو ڀڳت ۽ استاد مراد فقير کان ورتي. استاد مراد فقير ڪافيءَ جي گائڪيءَ ۾ سٺي شهرت رکندو هو. سندس شاگردن ۾ لوڪ موسيقيءَ جي مشهور ڳائڻي مائي ڀاڳي به شامل هئي. موهن ڀڳت سان سنگت ۾ ڳائيندڙ ٻه ساٿي، سندس ڀاءُ سروپو ڀڳت ۽ موهن جو پٽ شنڪر رهيا. ڳائڻ وقت موهن ڀڳت چار ساز رکندو هو: ڍولڪ، ٽلي، دنبورو ۽ هارمونيم، انهن سازن جي سنگت ۾ موهن ڀڳت پنهنجي ساٿين سان گڏ اهڙو رچاءُ پيدا ڪندو هو، جو ٻڌندڙن کي جهومائي وجهندو هو. موجوده دور ۾ اڄڪلهه جا موسيقار ۽ ڳائڻا سازن جو گهڻي تعداد ۾ استعمال ڪندا آهن، پر موهن ڀڳت صرف چئن سازن جي باوجود پنهنجي ادائگيءَ ۾ موسيقيءَ جو هڪ خاص انداز قائم رکيو هو، جيڪو گهڻو پسند ڪيو ويو. موهن ڀڳت جي لاڏاڻي کان پوءِ سندس پٽ شنڪر ڀڳت ۽ ڀائٽيو آتم ڀڳت گڏجي ساڳئي انداز ۾ ڳائين ٿا. موهن ڀڳت جو تنبورو هڪ پراڻي اڪ جي پاڙ مان سوٽهڙن ٺاهيو هو، جيڪو سنڌ ۾ انوکو مثال آهي. سنڌ جو هي سدا حيات راڳي، ۱۰ مارچ ۱۹۹۵ع تي گذاري ويو، پر اڄ به ٿر جون ڀٽون ۽ مٺيءَ جون هوائون موهن جي آواز جو پڙاڏو بڻيل آهن: لڳي ڏکڻ جي هير، مارو منهنجا مير، آءٌ هت بند ۾ بندياڻي الا! اڄ موهن ڀڳت جي ورسي اُن سمي آئي آهي، جڏهن ٿر جو ٻيو ٻاٻيهو راڳي صادق فقير سنڌ کان وڇڙي ويو آهي. هُن جي مڪي ۾ روڊ حادثي ۾ شهادت ٿي ۽ سندس تدفين هوليءَ جي تهوار جي ڏينهن مٺيءَ ۾ هزارين عورتن، ٻارن ۽ مردن جي گلن جي ورکا ۾ ٿي ۽ هي تاريخ ۾ پهريون موقعو هو جو، هندو برادريءَ هوليءَ جو ڏڻ صادق جي ڏُک ۾ نه ملهايو. هندو- مسلم ايڪتا جو هي منظر ڏسي، مون کي ۳۰ سال اڳ موهن جي مٺيءَ مان بيدخلي ياد اچي وئي. پر اڄ صادق جي لاڏاڻي وقت، تاريخ پنهنجو فيصلو تعصب، ڇوت ڇات ۽ ڀيد ڀاوَ جي خلاف ڏئي چڪي آهي: هڪ هندو ٻيا مسلمان، ٽيون وچ وڌائون وير، انڌن اوندهه نه لهي، تن کي سچ چوندو ڪير، روحل! راهه پرينءَ جي، گهمي ڏٺو سين گهير، ته رب مڙنيءَ ۾ هيڪڙو، جنهن ۾ ڦند نه ڦير... (اڱارو ۱۰ مارچ ۲۰۱۵ع)  موھن ڀڳت سندس گائيڪي ۽ سنڌ جو صوفياڻو رنگ دولت رام کتري ڀٽن جي اوٽ ۾ وسيل شھر مٺي جي علم ادب آرٽ فن امن ۽ رواداري جي حوالي سان پنهنجي ھڪ منفردسڃاڻپ رھي آهي. ھي شھر موسيقي جي حوالي سان پڻ ھڪ شاھوڪار Rich شھر ليکيو وڃي ٿو. ھن شھر جي اھا پڻ سڃاڻپ رھي آهي جو ھي شھر سنڌ جي ماڻهن لاءِ ھڪ اتساھه جو سبب پڻ رھيو آهي. ھن شھر ۾ توھان کي رواداري ۽انيڪ محبتن جا رنگ پڻ نظر ايندا. ھن شھر جي اولهھ طرف گڍي ڀٽ شھر جي حسناڪي جو اھڃاڻ آهي ۽ گڍي ڀٽ جي اوٽ ۾ سنڌ جو امر راڳي موهن ڀڳت مدفون ٿيل آهن. ساڳي ريت مٺي جي ڏکڻ اوڀرطرف سنڌ جو الستي آواز صادق فقير پڻ آرامي ٿيل آهي. امن رواداري، ۽ محبتن جي هن شهر مٺي جي مندرن ۽ گھٽين ۾ توھان کي صوفياڻو راڳ پڻ ٻڌڻ ۾ ايندو. پراڻي زماني۾ شھر جي معزز ماڻھن مکي لکميچند ۽ رئيس آچار خان بجير جي اوطاقن تي فنڪارن جون محفلون پڻ ٿينديون ھيون. جتي مختلف خوشين جي موقعي تي مقامي فنڪارپنھنجي فن جو مظاهرو ڪندا ھيا. شھر مٺي ۾ عيد ڏياري ھولي جي موقعي تي وڏيون محفلون منعقد ڪيون وينديون ھيون. موسيقي جي دنيا ۾ ھن شھرمان ھڪڙو آواز موھن ڀڳت پڻ اڳتي اسري آيو جنهن جي گائيڪي جو متبادل ڳولڻ مشڪل آهي. اڄ ان عظيم ڪلاڪار جي ورسي جو ڏھاڙو آهي موھن ڀڳت پنهنجي فني شخصيت جي جوھر ۾ بنھه سادو ۽ ڪمال جو ڪلاڪار ھوندو ھو. موھن ڀڳت جي گائيڪي انهي جي گلي مان اڀريل آلاپ ۽ ان جوصوفياڻو راڳ اڄ به ماڻهن جي دلين کي موھي ٿو، حقيقت جي نگاھ سان ڏٺو وڃي ته موھن ڀڳت سميت ٿرجي جن ڪلاڪارن سنڌي موسيقي م پنهنجو لايو سجايو آهي انهن ڪلاڪارن جي گائيڪي ۾ صوفياڻي ۽ لوڪ رنگ جي جهلڪ نمايان نظراچي ٿي. سنڌ ۾ درويشين ۽ بزرگن جون درگاهون ۽ صوفين جا اوتارا موسيقي سکڻ ۽ موسيقي جي پذيرائي جو هڪ اهم ذريعو پڻ رھيا آهن. سنڌ ۾ ڪنور ڀڳت ۽ موھن ڀڳت صوفياڻي راڳ جا اھي سفير ڪلاڪار ھيا جن ڪلاڪارن کي ٻڌي زندگي ۾ گهڙي کن سڪون ضرور ملي ٿو. سنڌ جي نج ۽ صوفياڻي موسيقي ته سنڌ جي مندرن درگاهن، صوفين جي آستانن، ڳوٺن جي اوطاقن جي ڪچهرين ۾ اڃا به زندھ آهي ڪنور ڀڳت ۽ موهن ڀڳت جا صوفياڻا آلاپ سنڌ جي رواداري ۽ محبت جو ڀرم پڻ آهن. موهن ڀڳت جي درد ڀري آواز سنڌ جي صوفياڻي رنگ کي نئين سڃاڻپ ڏني. ۱۹۳۰ع ۾ نمن جي شهر اسلام ڪوٽ ۾ جنم وٺندڙ هن راڳي جڏهن لطيف جي وائين کي پنهنجي مخصوص ۽ منفرد انداز سان ڳائڻ شروع ڪيو ته هو لطيف جو راڳي بڻجي ويو. پنهنجن ابن ڏاڏن کان ورثي ۾ مليل گائڪي ۽ لطيف جي وائين کي هُن اهڙي انداز سان آلاپيو جو سنڌ جي جهر جهنگ۽ واهڻ وستين جا ماڻهو هن جي آواز کي پسند ڪرڻ لڳا. شروعاتي دور ۾ھن ڳائڻ جي سکيا پنهنجي ڏاڏي امرو والد صاحب اميدارام ۽ چاچي موتيرام کان ورتي ھئي ھن جو خاندان جڏهن مٺي لڏي آيو ته ھن ٿر جي لوڪ فنڪار مراد کان پڻ ڳائڻ جي سکيا ورتي ھئي. ۱۹۶۸ع کانپوءِ جڏهن موهن ڀڳت جو آواز ريڊيو ٽي وي تي گونجيو ته سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن جا ماڻهو به هن جي صوفياڻي رنگ کي پسند ڪرڻ لڳا. پيلي پٽڪي سان گيڙو ويس لباس ۾ جڏهن هو اسٽيج تي ڳائڻ لاءِ ايندو هو ته هُن جي لباس، انداز ۽ آلاپ ۾ سنڌ جو صوفياڻو رنگ نکري نروار ٿيندي نظر ايندو هو. “سرتيون اوھين تان وڃوڙي ڙي وڃو منهنجو ليک لڪن سان” يا منهنجي دل جو دوست وٺيو پيا وڃن جڏهن موھن لطيف جي ھنن وائين کي پنهنجي منفرد آلاپ سان ڳائيندو ھو تڏهن پنڊال ۾ ٻڌندڙن تي عجيب ڪيفيت طاري ٿي ويندي ھئي. ھو تنبوري ڍولڪ ٽلي ۽ ھارمونيم جي سازن تي لطيف جون وايون ۽ عارفاڻا ڪلام ڳائيندو ھو ھن گائيڪ جي گائيڪي ۾ ڀڳتي رنگ ۽سادگي ھوندي ھئي. موھن ڀڳت سان گڏ سندس ڀاءُ سروپو ڀڳت ۽ پٽ شنڪر ڀڳت ساٿي فنڪار طور گڏ ڳائيندا ھيا. اڄ جڏهن ھن جي ۲۷ھين ورسي جي موقعي تي آئون هُن جي شخصيت تي ٻه اکر لکي رهيو آهيان ته هُن ڪلاڪار جي مون کي بيوسي ياد اچي رهي آهي جو هو ڪسمپرسي واري حالت ۾ بيماري جي بستري تي گذاري ويو هو. زندگي جي آخري ڏينهن ۾ موهن ڀڳت کي بي حسي، ڊاڪٽرن جا دڙڪا ۽ ثقافت کاتي جون سکڻيون همدرديون مليون، موهن ڀڳت بنھه سادو ۽ سٻاجهڙو ڪلاڪار هوندو هو. پنهنجي زندگي جا لڳ ڀڳ ۴۵ سال سنڌي موسيقي کي ارپيندڙ هن ڪلاڪار جي گائڪي جو ھڪ منفرد انداز ھوندو ھو انھي ڪري ھو لطيف جي راڳي طور مشھور ٿيو، موهن ڀڳت پنهنجي فن جي جوهر ۾ اهڙو ڪلاڪار هوندو هو جنهن کي موسيقي سان عشق هوندو هو. “بابو جيو ” جي تڪيا ڪلام سان پيش ايندڙ هن ڪلاڪار کي سوين ڀڄن پڻ ياد هوندا هئا جيڪي ھن لطيف جون وايون ڳايون آهن اھي ھن کي پنهنجن ابن ڏاڏن کان ورثي ۾ مليل ھيون. ننڍپڻ ۾ٻڪريون چاريندي جڏهن موهن ڀڳت لطيف جون وايون جهونگاريندو هو ته آس پاس جا ماڻهو هن کي ٻڌڻ لاءِ گڏ ٿيندا هئا. ۱۹۵۸ع ۾ موهن ڀڳت جو خاندان جڏهن اسلام ڪوٽ کان لڏي مٺيءَ آيو ته اُتي هُن پنهنجي فني سفر کي اڳتي آندو. ۱۹۶۸ع ۾ جڏهن محمد بخش ٽالپر مارئي جو پهريون ڀيرو ميلو لڳرايو ھوته انهي ميلي ۾ ٿر جا کوڙسارا فنڪار متعارف ٿيا هئا ته اُنهن فنڪارن ۾ هڪڙو نالو موهن ڀڳت جو به هو. اڄ سنڌي موسيقي جنهن صوفياڻي رنگ سان پنهنجي شاندار آب تاب سان جيئندي جاڳندي پئي اچي ته انهي ۾ موھن ڀڳت جھڙن ڪلاڪارن جو وڏو ڪردار رهيو آهي. موهُن لطيف کي خوب ڳايو ۽ ھڪ منفرد انداز سان ڳايو انهيَ ڪري لطيف ايوارڊ پڻ سندس حصي ۾ آيو. موهن جو پٽ شنڪر ڀڳت پنهنجي والد جي ڇڏيل ورثي کي زنده رکندو پيو اچي. شنڪر جڏهن موهن ڀڳت جي انداز ۽ آلاڀ سان لطيف جون وايون ڳائي ٿو ته گھڙي کن موهن ڀڳت جي ياد تازو ٿي وڃي ٿي. پر خبر ناھي ته ھن کي موھن ڀڳت وانگر اھا پذيرائي ڇو نه ملي سگهي آهي؟؟؟ موهن ڀڳت سان منهنجي آخري ڏينهن ۾ ويجهڙائپ رهي. مون موهن ڀڳت کي انتهائي ڪسمپرسي واري حالت ۾ بيماري جي بستري تي ڏٺو هو. انتهائي غربت واري حالت ۾ هو پنهنجو علاج پڻ نه ڪرائي سگھيو هو. ثقافت کاتي جي سکڻي همدردي ۽ ڊاڪٽرن جي دڙڪن کي موهن پنهنجي زندگي ۾ ڪو نه وساري سگهيو هو، بيماري جي بستري ۽ ڪسمپرسي واري حالت ۾ موهن ڀڳت ۱۰ مارچ ۱۹۹۵ تي وفات ڪري ويو. اڄ ۲۷سال گذري چڪا آهن پر موهن ڀڳت جون يادون ڪونه وسري سگهيون آهن. هن دور ۾ موهن ڀڳت جو آواز، سنڌ جي صوفياڻي رنگ کي زنده رکڻ جو ذريعو آهي. جيڪڏهن اسان سنڌ جي صوفياڻي وجود کي بچائڻ چاهيون ٿا ته اسان کي موهن ڀڳت جهڙا راڳي پيدا ڪرڻا پوندا. آئون سجهان ٿو ته جيستائين سنڌ ۾ لطيف جي شاعري زنده آهي، يا لطيف کي ڳائڻ وارا راڳي زنده آهن، تيستائين سنڌ جي صوفياڻي وجود کي ڪوبه نقصان نٿو پهچائي سگهي   (ڏھاڙي پنھنجي اخبار ڪراچيءَ ۾ ۱۰ مارچ ۲۰۲۲ع تي ڇپيل)

رکيل مورائي هند ۽ سنڌ جي اديبن جو محبوب شاعر مشتاق باگاڻي سچڙي، سادڙي ۽ سٻاجهڙي سڀاءُ وارو اسانجي راڻي ليکڪ رکيل مورائي ٻهراڙيءَ وارو پورهيت سماج ۾ هڪڙي غريب هر هاريءَ جي گهر اکڙيون کوليون. اسانجا ڪکاوان گهر ۽ جڏيون جهوپڙيون اسانجي پهرين پناهه گاهه هوندي آهي. ڍنگرن جي واڙ يا لوڙهن جي آغوش ۾ سڏڪندي ۽ ٿڌا ساهه ڀريندي مسڪين مائرون پنهنجي ٻارڙن کي سپني سان لائي ساهه وانگر سانڍيندي پيار سان پالينديون آهن. انهن ابهم ٻارڙن کي ڪانبن ۾ کنيو کيٽن مان کر چونڊيندي ۽ واليون ميڙيندي ڏسبيون آهن. ڪوسي ٿڌي مٽيءَ جي ٿلهن تي اهي ٻار بانبڙا پائيندي جڏهن هلڻ سکندا آهن ته اهو گهر ٻهڪڻ ۽ چهڪڻ لڳندو آهي. گهر ۾ ٿانو مليندي، اڱڻ ٻهاريندي، ڪپڙا ڌوئيندي، ڇيڻا سُڪائيندي، سئا مينهن، ڳئون يا ٻڪريون ڏهندي، کير ولوڙيندي اهي ٻار پنهنجي مائرن سان ولهڙندا رهندا آهن، هو سياري ۾ جڏهن ڦٽيون ميڙڻ ۽ انهاري ۾ لابارو ڪرڻ وينديون آهن ته اهي ٻار مائرن سان گڏ هلندا آهن. وڏي ٿيڻ تي وڏڙن کان ورثي ۾ مليل موڙي ملاڪات ڏاٽو ڪهاڙي، ڏاندن جو جوڙو، هر پاڃاري، لٺ ۽ مال جا ٻه ٽي پهرو انهن جي حوالي ڪيا ويندا آهن. ڪن کي وري نڙا، آرڻيون، ڪڙهيون ۽ هُڙهيون هٿن ۾ ڏيئي درياهه بادشاهه، ڍنڍ يا ڪنهن ڪوريءَ ۾ شڪار لاءِ اماڻيو ويندو آهي. فطرت ڪا خاموش تماشائي بڻيل ڪا نه هوندي آهي. اها هنن سان سڌو سئون لاڳاپي ۾ هوندي آهي. هو پنهنجي خاص مخلوق کي انهن انسانن جي حفاظت تي مامور ڪندي آهي. سج چنڊ تارا، هوا، پاڻي، وڻ ٻوٽا گاهه هنن سان همراهه هوندا آهن. سج جي روشني، تازي هوا، گلن جي خوشبو ۽ شفق جي لالاڻ، شامڙيءَ جون رتل راسيون، ڇپر، ڇمر برساتيون، نئيون، درياهه ويندي سمونڊ تائين سڀ جا سڀ هنن سان سٻيلي هوندا آهن ۽ سڌو سئون انهن تي اثر انداز ٿيندا آهن. اهڙي ماحول ۾ جڏهن رکيل جهڙي ڪنهن خوش نصيب ٻار کي پٽي هٿ ۾ ڏيئي اسڪول ۾ ويهاري اچبو آهي ته ان کي ان نئين ماحول ۾ هري مري وڃڻ يا ايڊجسٽ ڪرڻ ۾ ڪي ڏينهن لڳي ويندا آهن. حالتون ته هن وقت به ڪي قابل رشڪ ڪونهن پر ڏٺو وڃي ته ويجهي ماضيءَ تائين اهي اسڪول ڪي بيڪن هائوس يا گرامر اسڪولن جهڙا ڪو نه هوندا هئا، اسانجي هنن اسڪولن ۾ پيرين اگهاڙي، گوڏ ٻڌل اگلڙ ٻار به اچي داخل ٿي پڙهي سگهندا هئا، سنڌي فائينل يا ڪاميٽي پاس اسانجا استاد پنهنجي حال سارو وڏي جدوجهد ۽ جفاڪشيءَ سان انهن ٻارن کي پڙهائي اڳتي آڻيندا هئا، انهن مان گهڻا تڻا ته ٿڪجي يا انتهائي غربت سبب اسڪول وڃڻ ڇڏي ڏيندا هئا. جيڪڏهن ڪي پرائمري تائين پهچي به ويندا هئا ته شهري اسڪول پري هئڻ ڪري هو اڳتي پڙهي ڪو نه سگهندا هئا، تعليم هنن جي پهچ کان پري هئي. اهڙي صورتحال ۾ تمام گهٽ ٻار پڙهي لکي اڳتي ايندا هئا. بهر حال آهستي آهستي ٿوري گهڻي تبديلي ضرور آئي. غريب هارين به پنهنجا ٻچا پڙهائڻ شروع ڪيا. اسانجي مان واري لڄاڙو ليکڪ، ريٻاري رکيل مورائي اهڙي ئي ماحول ۾ ڳوٺ حاجي مالڪ ڏني سولنگيءَ ۾ ۹ اپريل ۱۹۶۵ع تي جنم ورتو، ڇهن سالن جي عمر ۾ کيس ڳوٺ جي ويجهو غلام محمد سولنگي اسڪول ۾ ويهاريو ويو، اٺن درجن تائين موري ۾ ۽ مئٽرڪ غلام محمد پنهور اسڪول مان پاس ڪيائين. اڳتي هلي هن اباڻي پورهئي کي خيرباد چئي شهري هنرمندي واري ڪم ۾ هٿ وڌا، جنهن کيس اڇن ڪپڙن پائڻ جهڙو ڪيو، شاعريءَ جي لئون ته الائي ڪٿان لڳس پر ان پياس کيس موري جي مهان ۽ استاد شاعر راشد مورائي تائين پهچايو، جتي سنڌي ادبي سنگت جي گڏجاڻين ۾ هن جي علمي ۽ ادبي تربيت ٿيندي رهي. ياد رهي ته موري ۾ خالص علمي ۽ ادبي سرگرمين، سماجي ڀلائي جي سوچ ۽ معاشرتي مثبت ڪردار ادا ڪندڙ پڙهيل لکيل طبقي جون ٻه شاخون انتهائي سرگرم عمل رهيون آهن. انهن ۾ پرائمري استادن کان وٺي پروفيسرن تائين ۽ وڪيلن کان وٺي آفيسرن ۽ آفيشل جاتي تائين جا اهم ڪردار پنهنجي حال سارو حصو ونڊائيندا رهيا آهن. هڪڙي سنڌي ادبي سنگت ۽ ٻي سنڌ گرئجوئيٽس ايسوسيئيشن. راشد مورائي باقائدگيءَ سان سنڌي ادبي سنگت جي گڏجاڻين جو ريگيولر انعقاد ڪرائي سموريون ڪارروايون رڪارڊ ڪرايون. اتي پڙهجندڙ هر صنف ۽ ان تي ٿيل تنقيد اکر به اکر لکيت ۾ آڻي هڪ نئين روايت جو بنياد وڌو. مونکي افسوس آهي جو آئون انهن گڏجاڻين ۾ شريڪ ڪو نه ٿيندو هوس پر مونکي اها خبر آهي ته ايترو ته قيمتي ادبي مواد ڪٺي ٿيل آهي جو ان جي شايع ٿيڻ سان سنڌي ادب جي نه رڳو خدمت ٿيندي پر ان ۾ گران قدر اظافو پڻ ٿيندو. رکيل مورائي سنگت جي انهن گڏجاڻين ۾ نه رڳو باقائدگيءَ سان شريڪ ٿيندو هو پر. انهن تنقيدي نشستن ۾ ڀرپور حصو به وٺندو هو، پاڻ ٻه دفعا سنڌي ادبي سنگت موري جو سيڪريٽري پڻ ٿي رهيو. رکيل هڪ هنرمند پورهيت ۽ ذميوار شهري جي حيثيت سان پنهنجي نئين زندگيءَ جي شروعات ڪئي. هن پنهنجي غريب گهرواريءَ کي ساڻ وٺي وڃي ڪراچيءَ ۾ رهائش اختيار ڪئي. ڪراچي جتي ڪير به ڪنهنجو ڪونهي وارو تصور عيان هو. هن پوءِ به نئين شهري سماج ۾ پنهنجي هنري پورهئي جو سهارو وٺي آهستي آهستي هلڻ شروع ڪيو. ان شهر لاءِ سندس عزل جون هي سٽون سندس دل جي ترجماني اجهوهن ريت ٿيون ڪن. مون گذاري ائين زندگي شهر ۾ ڳوٺ ڄڻ آ ڪئي، خودڪشي شهر ۾ هن جي قلم ۾ به جان ايندي وئي، ادبي حلقن ۾ کيس هڪ مخلص ڪارڪن طور سڃاتو وڃڻ لڳو، شيخ اياز کان وٺي يوسف شاهين تائين ۽ اڪبر لغاريءَ کان وٺي عبدالقادر منگيءَ تائين ساڃاهه وند حلقي ۾ هن جي قلمي پورهئي کي سٺي مڃتا ملي. ۲۰۰۸ع کان هن عملي صحافت جي ميدان ۾ قدم رکيو. ڪاميابي هن جي راهن ۾ وار وڇائيندي رهي. صحافت واري معزز پيشي سان گڏ هن ادبي سفر به جاري رکيو. هند سنڌ جي اديبن سان هن جي شناسائيءَ هن جي وقار ۾ ويتر اظافو ڪيو. زندگيءَ جي نامسائد حالات کان فرار حاصل ڪرڻ لاءِ هو ڪتابن جو سهارو وٺي ٿو پر کيس قرار ڪو نه ٿو اچي. بک جي احساس کان فرار وٺي هو ڪتابن ۾ ڪجهه قرار وٺي تيز ڀٽڪاءُ ذهن رولوءَ جو نا اميديون ٿو بار بار وٺي ڪڪر جي ڇانون ۾ اڏي ٿو گهر ۽ رڃ کان ٿو آبشار وٺي پنهنجي جنم ڀوميءَ سان پيار هڪ فطري ڳالهه آهي، ڪراچيءَ جي شهر ۾ رهندي به پنهنجي ڳوٺ جا ويڙها ۽ ويڙهيچا ياد ٿا پون. هو لکي ٿو: ستارن جي هيٺان سمهان خوش ٿيان جڏهن ڳوٺ پنهنجي وڃان خوش ٿيان گذاريم الڳ جنهن کان اڻٽيهه سال انهيءَ گهر سان ٻيهر ملان خوش ٿيان رکيل جاکوڙي ۽ جفاڪش انسان آهي. هن جي خوبصورت شاعريءَ تي سلسليوار سارنگا ۾ حبدار سولنگيءَ لکيو هو. ”رکيل مورائي نئين ٽهيءَ جو خوبصورت غزل گو شاعري آهي. سندس غزل جو تخليقي ناتو/ تسلسل نارائڻ شيام سان ڳنڍي سگهجي ٿو. رکيل جو غزل موضوع ٻولي ۽ پيشڪش جي حوالي سان جديد سنڌي غزل آهي، احساس جي تازگي ۽ تخيل جي خوبصورتي سندس غزل جي سڃاڻپ آهي. رکيل جو غزل شهري زندگيءَ جي اڪيلائي ۽ ويڳاڻپ جو به آئينو آهي. هن وٽ فرد جي هيڪلائپ جو نفسياتي تجربو به ملي ٿو. رکيل مورائي غزل ۾ منفرد روايتون پيدا ڪري ان کي نئين سڃاڻپ ڏني آهي، فڪري طور به سندس غزل ڀرپور ۽ با معنيٰ آهي.“ هن کان وڌيڪ رکيل جي شاعريءَ تي سٺو لکي نٿو سگهجي. رکيل بابت امر اقبال جا اکر، اوهين به پڙهو، ”رکيل مورائي جي ادبي ڪم جا هڪ کان وڌيڪ حوالا آهن ۽ سڀئي حوالا نهايت سهڻا ۽ اهم آهن. هو بنيادي طرح شاعر آهي. شاعريءَ ۾ وري غزل سندس سڃاڻپ آهي. هن ٿوري پر معياري شاعري ڪئي آهي، تنقيد جي خال خال ميدان ۾ وري رکيل سنڌي نثري توڙي شعري ادب جي سڄاڻ نقاد وارو ڪردار ادا پئي ڪيو آهي، تحقيق جي نسبتا ڏکئي ڪم ۾ به رکيل پاڻ ملهايو آهي. “ رکيل مورائيءَ جي ادبي کاتي ۾ ست عدد ڇپيل ڪتاب ۽ ڪيترائي مضمون، مقالا ۽ اڀياس ۽ تبصرا شامل آهن، جهڙوڪ: ڪوڙئين ڪن سلام، شاهه کي منظوم ڀيٽا ۲۰۰۸ع (ثقافت کاتو ) سنڌ جو سرمست مضمون ۾ مقالا، ۲۰۰۹ع (ثقافت کاتو) سنڌي ٻولي ۽ پيءَ جو اتهاس ٻه ڇاپا ۲۰۰۹ع (سنڌي ٻولي اٿارٽي) سنڌي شاعريءَ جو وهائو تارو شاهه ڪريم ۲۰۱۰ ثقافت کاتو شاهه لطيف هڪ اڀياس ۲۰۱۲ع ثقافت کاتو بيدل هڪ اڀياس ۲۰۱۷ع بيدل يادگار ڪميٽي لڇمڻ ڪومل جا خط ۲۰۱۷ع (ڪويتا پبليڪيشن حيدرآباد ) ڪتاب لڇمڻ ڪومل جا خط منهنجي اڳيان آهي، ڪتاب جو پيش لفظ مدد علي سنڌي جي عمدي تحرير آهي. رکيل جي علمي ۽ ادبي ساک بابت لکي ٿو،” حقيقت ۾ رکيل مورائي سنڌي ادب جو اهو بي حد مٺو، قربائتو سچو ۽ محبتي ماڻهو آهي جنهن جي هند ۽ سنڌ ۾ دوستي وسيع آهي، لڇمڻ به ٻين ڪيترن هند جي ليکڪن وانگر رکيل مورائيءَ سان گهڻي محبت ڪندو هو، هن سان ڏک سور اوريندو هو ۽ پنهنجي هن دوست جو تمام گهڻو خيال ڪندو هو. اها محبت ۽ اهو پيار لڇمڻ جو رکيل سان هنن خطن مان ظاهر ٿئي پيو. اڄ به هند جا ڪيترا اديب سنڌ ايندا آهن ته ساڻن گڏ رکيل مورائي هوندو آهي، رکيل جي ڪتابن ۾ هند ۽ سنڌ جي ليکڪن سان محبت آهي.“ رکيل جي طرز تحرير دلچسپ ۽ منفرد آهي. هن ئي ڪتاب جي صفحي ۲۶ تي سندس هي جملا سندس لکڻ جي اسلوب ۽ خلوص جي نشاندهي ڪن ٿا جن ۾ هن هند جي ادبين سان سندس لاڳاپن جو برملا اظهار ڪيو آهي. ”اجمير جڏهن کين مستقل اجهو نه ڏنو ته هو (لڇمڻ ڪومل) ڀرتپور، آگري ۽ احمدآباد ۾ پنهنجو اجهو تلاش ڪندا آخر ڪانپور ۾ پنهنجي پڦيءَ وٽ اچي ٿانيڪا ٿيا. هتان ئي هن جي عملي زندگي شروع ٿي. چئن سالن کانپوءِ جڏهن سندس سنڌ ۾ رهيل بابا کين ڪانپور ۾ اچي مليو ته هنن دهلي اچي وسائي، دهلي عالم جو لاجواب شهر هئو. جتي ئي هن مئٽرڪ به ڪئي ته جنرلزم ۾ ڊپلوما به ڪئي، ڊراما به ڪيا، نوڪري به ڪئي، دادي گوپيءَ سان شادي به ڪئي ته شاعري به ڪئي، سندس ليکڪ بڻجڻ وارو شهر دهلي آهي، دهلي جنهن ۾ منهنجا ٻه گهر آهن، هڪ لڇمڻ ڪومل جو ۽ ٻيو دلبر ڀاءُ هيري ٺڪر جو، هنن ٻنهي گهرن ۾ مون ڪيتريون ئي راتيون پنهنجي گهر جيان گذاريون اهن. مان اڄ تائين اهو ليکو  نه ڪري سگهيو آهيان ته هنن ٻنهي گهرن مان مونکي گهڻو پيار ڪهڙي گهر مان مليو آهي، لڇمڻ ڪومل ۽ هيرو ٺڪر منهنجي ٻن اکين جيان آهن، جيستائين منهنجون اکيون سلامت آهن، ايستائين انهن جا چهرا منهنجي اندر ۾ موجود رهندا، هونئن دهليءَ ۾ ڊاڪٽر موتي لال جو تواڻيءَ ۽ ڊاڪٽر مرلي ڌر ڄيٺلي سان به منهنجي عقيدت رهي آهي، آنند کيماڻي ۽ پرم ابيچنداڻي مونکي تخليقي طور موهيندا رهيا آهن. وينا شرنگي ڀينرن وانگر محسوس ٿيندي آهي ۽ منهنجو همعصر شاعر موهن همٿاڻي منهنجو يار آهي.“ هند جي اديبن لاءِ نيڪ جذبا ۽ امٽ پيار پنهنجي جاءِ تي اهم آهي پر هند جي ايبن طرفان جيڪا خطن جي صورت ۾ موٽ رسيد ملي ٿي ان ۾ سنڌ جي سمورن اديبن ۽ شاعرن لاءِ نيڪ خواهشن جو اظهار اجهو هن ريت ڪيل آهي. اوهين به پڙهو: انيئن دهلي، ۷، ۸، ڊسمبر ۱۹۹۷ع وارو خط“، اپريل ڌاري گوپيءَ سان گڏ اتي اچڻ جي ڪوشش ڪندس، ان وچ ۾ ويزا لاءِ ڪوشش ڪري رهيو آهيان، تاج جويي کي منهنجي پاران مبارڪون ڏج، هتي منهنجي گهر ۾ ٿيل اڻ وسرندڙ يارن جون ڪچهريون ياد رهيون، جيڪي هنن کان ڪڏهن نه وسرنديون ، ميهر شاهه، مظهر لغاري، جمن دربدر، منير شاهه، حسن درس، جامي چانڊيو، مظفر چانڊيو، آريسر، جام ساقي ڪهڙا ڳڻي ڪهڙا يار ڳڻيا، سڄي سنڌ ڏينهن رات منهنجي گهر ۾ دُنگ لٽائيندي رهي، آصف بالاديءَ کان ڪڏهن انهن ڪچهرين بابت پڇجانءِ امان به اهي ڏينهن ۽ محفلون ياد ڪندي آهي “. ۶ اپريل ۱۹۹۸ع وارو خط: ” اڄ ڪلهه گهر ۾ اڪيلو آهيان. ماني ملازمه شميما بيگم ڏاڍي لذيذ ٺاهي ڏيندي آهي، دارون جا دنگ گهر ۾ ڀري رکيا اٿم. هاڻي تون، تاجل ۽ نصير مرزا گڏجي هڪدم هتي مون وٽ هليا اچو، ڪجهه ڏينهن اڳ نصير کي به خط لکيو اٿم. هن يار قرب ڪري ” سامي سج وڙاءُ “ ۽ مهراڻ جو اياز وارو پرچو ڪنهن هٿان موڪليو هئو، هن کي منهنجون يادگيريون ڏج ۽ مون طرفان هتي اچڻ لاءِ مڃائج، گهر ۽ دل ٻيئي چڱا ڪشادا آهن“. نئين دهلي -۱۷،۲۶ اپريل ۱۹۹۹ع پيارا پٽ رکيل، ڪالهه چنديڳڙهه ۾ امير ابڙي تنهنجو خط ۽ تنهنجا قرب ڪري موڪليل ڪتاب ڏنا ۽ اڄ تنهنجو ۱۶ اپريل جو لکيل تفصيلوار خط پڻ مليو، امير سان ڪانفرنس ۾ ته مختصر ملاقات ٿي پر ڪالهه هو مونسان ملڻ پنهنجي هڪ دوست سان گڏ منهنجي هوٽل ۾ آيو، جتي ساڻس سٺي ڪچهري ٿي، ڏاڍو دلبر ۽ آبرودار انسان آهي، اڄ آگري ويو آهي ۽ سڀاڻي مون وٽ گهرايندو ۽ باقي وقت ٻاٽليءَ تي گڏ هونداسين، هتان جو تفصيلوار احوال هو اتي توکي روبرو ڏيندو، امير هٿ ڪجهه ڪتاب تولاءِ هڪ واچ، ڪلثوم ڌيءَ لاءِ هڪ جارجيٽ جي ساڙهي موڪليان ٿو وغيره…..“. هنن ٽنهي ٽڪرن تي تبصرو منهنجي وس کان ٻاهر آهي، اسانجي آبرودار اديب ادبي ڪانفرنس اٽينڊ ڪرڻ لاءِ هندستان وڃن ٿا ۽ ٻاٽلين تي محفلون مچائين ٿا، بهرحال ڪتاب پڙهڻ سان مونکي ايئن لڳو ته هند جا اديب سنڌ جي ٻن اديبن سان خصوصي طور حد درجي جو پيار رکن ٿا، هڪ تاجل بيوس ۽ ٻيو رکيل مورائي، ۱۴ ڊسمبر ۱۹۹۸ع جي خط ۾ لڇمڻ ڪومل رکيل لاءِ لکي ٿو، ”منهنجا مربي پٽ رکيل، تون منهنجي هر شيءِ ۾ امانتدار ۽ وارث آهين، منهنجا پنج هزار کن ڪتاب ۽ هزارين سنگيت جون ڪيسٽون، دنيا جي هر مشروب سان ڀريل بار، گهر جون ڇتيون، ڀتيون در ديوارون سڀ تنهنجو آهي، گوپي، رجني، سنڌو ۽ لاليءَ سان تنهنجو رتائون رشتو آهي، منهنجي آخرين رسومات جو فرض به اتي تون نباهجانءِ ڌڻي ڪري ها، تون منهنجي گهر ۾ ڄمين ها، هينرءَ به هليو اچين ته اکين تي، توکي جيءَ ۾ جايون ڏيندس، تون منهنجو روحاني اولاد ته آهين ئي، جسماني به هجين ها ته مان نصيب وارو هجان ها،“ آخر ۾ هن مضمون جي پڄاڻي اڄوڪي دنيا جي وڏي ۾ وڏي تاريخدان محقق ۽ ڪلاسيڪل شاعر متحرم يوسف شاهين جي ڪتاب،”شاهه لطيف سنڌ جي آزاديءَ جو پهريون عظيم شاعر“ ۾ رکيل مورائيءَ لاءِ لکيل هڪ جملي تي ڪيان ٿو: ” آئون پنهنجي تمام پياري ۽ ذهين دوست جناب رکيل مورائي جو شڪر گزار آهيان جنهن مونکي اهي سمورا تاريخ جا ڪتاب هٿ ڪري ڏنا جن جي مطالعي کانسواءِ هي ڪتاب مڪمل ڪرڻ نا ممڪن هو.“ سنڌ جي سچڙي، سادڙي ۽ سٻاجهڙي شاعر رکيل مورائي جي سالگرهه جي موقعي تي کيس Tribute . رکيل مورائي خوبصورت شاعر ۽ جاکوڙي اديب وحيد رزاق مستوئي سنڌ جي مشهور علمي ادبي سياسي ۽ سماجي حيثيت رکندڙ شهر مورو جي اوڀر ۾ وسندڙ وستي حاجي مالڪ ڏنو سولنگي جي رهواسي چاچي جاڙي خان سولنگي جي گهر جي آڳنڌ ۾ نائين اپريل ۱۹۶۶ع تي هڪ گل ٽڙيو جنهن کي مائٽن کيس الھه رکيو جو نالو ڏنو جيڪو سنڌي ادب ۾ اڳتي هلي سنڌي ٻوليءَ جو خوبصورت شاعر، جاکوڙي اديب ۽ صحافي رکيل مورائي جي نالي سان سموري سنڌ ۾ سڃاتو وڃي ٿو. هن پرائمري تعليم ويجهي ڳوٺ غلام محمد سولنگي مان حاصل ڪئي جڏهن ته مئٽرڪ ۱۹۸۴ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول مورو مان ۽ انٽر آرٽس مهراڻ ڪاليج مورو مان پاس ڪيائين ۽ وڌيڪ تعليم حاصل ڪري نه سگهيو. رکيل مورائي ۱۹۷۹ع ۾ تيرهن سالن جي ننڍڙي عمر کان شاعري جي شروعات ڪئي. رکيل مورائي سنڌي ادبي سنگت مورو شاخ جو ٻه ڀيرا ۱۹۸۳ع ۽ ۱۹۸۴ع ۾ سيڪريٽري چونڊجي آيو سندس دور ۾ ادبي سنگت جا ڪلاس سائين راشد مورائي جي اوطاق جيڪا درس روڊ سول اسپتال مورو جي مين گيٽ سامهون هوندي هئي تي ڀرپور نموني ٿيندا هئا جنهن ۾ سڪرنڊ مان سائين مير محمد پيرزادو، نوابشاھ مان سنڌ جو مشهور انقلابي مزاحمتي شاعر عبدالحڪيم ارشد، مورو مان سائين پروفيسر نذير قاضي، ڊاڪٽر سليمان سولنگي، عظيم سنڌي، ادريس جتوئي سميت ٻيا دوست شريڪ ٿيندا هئا. رکيل مورائي يارن جو يار نماڻي سڀاءَ ۽ سٻاجهڙي طبعيت جو مالڪ آهي. هن سنڌي شاعري جي خوبصورت صنفن غزل ۽ وائي تي ڀرپور لکيو آهي پر هن نظم ۽ نثر ۾ به پاڻ موکيو آهي. سندس شاعري ٽماهي مهراڻ ۽ هندستان مان نڪرندڙ ٽماهي رسالي ڪونج، سپون سميت سنڌ ۽ هند جي ٻين خوبصورت رسالن ۾ ڇپجندي رهي ٿي. رکيل مورائي جهڙي خوبصورت تخليق ڪئي آهي اهڙو وري پڙهڻ جو انداز به خوبصورت ۽ نرالو اٿس. رکيل مورائي روزگار جي حوالي سان ڪيترن سالن کان ڪراچي ۾ ترسيل آهي پر هن ڪڏهن به پنهنجي جنم ڀومي ۽ پنهنجا يادگار سال جيڪي هن مورو شهر ۾ گذاريا انهن کي هن ڪڏهن به ناهي وساريو. ڪراچي ۾ رهڻ دوران هن سنڌي ادبي سنگت شاخ ڪراچي جي ادبي ڪلاسن ۽ پروگرامن شرڪت ڪئي ۽ اتي به مورائين جي ڇاپ قائم ڪئي. رکيل مورائيءَ، حضرت سچل سرمست ۽ ڀٽائي سرڪار جي فن فڪر تي شايع ٿيندڙ مضمونن کي چونڊي ترتيب ڏنو آهي جيڪي سنڌ جي ثقافت کاتي طرفان شايع ٿي چڪا آهن ان کان علاوه سندس ڪيترائي شاندار مضمون سنڌ ۽ هند جي برک شخصيتن تي اخبارن ۽ رسالن ۾ شايع ٿيندا رهن ٿا. سندس سنڌي ٻولي جي خوبصورت شاعرن جي مجموعن تي لکيل مهاڳ ۽ تعارف پڻ وسارڻ جوڳا ناهن. ان کان علاوه سنڌي ٻولي ۾ ڇپجندڙ نون ڪتابن تي خوبصورت تبصرا پڻ لکندو رهي ٿو. رکيل مورائي سان منهنجي سڃاڻپ منهنجي صحافت ۾ اچڻ کانپوءِ اخبارن ۾ مضمون ۽ اکين ڏٺا احوال ڇپڻ کانپوءِ ٿي مونکي ڪجھه ياد آهي ته رکيل مورائي منهنجي بابا موجوده سيڪريٽري ساس مورو رزاق مستوئي کي هڪ جاءِ تي عظيم سنڌي سان گڏ چيو ته تنهنجو ننڍڙو وحيد رزاق مستوئي محنتي آهي ۽ سٺي محنت پيو ڪري جس هجيس جنهن کانپوءِ منهنجي اندر لکڻ جو اتساھ ويتر وڌيو ۽ بعد ۾ منهنجي ملاقات هڪ تقريب ۾ ٿي جتي هن مونکي تمام گهڻو اتساهيو ته تون ۾ لکڻ جا جراثيم موجود آهن وڌيڪ محنت ڪر . رکيل مورائي جو خاص ڪري هند جي سنڌي اديبن تي ڪيل شاندار ڪم هميشھ سنڌي ادب ۾ يادگار جي حيثيت سان رهندو. رکيل مورائي هند ۽ سنڌ جي اديبن جي وچ ۾ پل وارو ڪردار پڻ ادا ڪيو.. سندس هڪ خوبصورت غزل نموني طور هتي ڏجي ٿو. اڄ سچل ڳوٺ ڪراچيءَ ۾ رکيل مورائي سان جنم ڏينهن جي حوالي سان رهاڻ رچائي پئي وڃي. اچو ته سندس شخصي ۽ تخليقي پهلوئن تي کيس ڀيٽا پيش ڪيون. تنهنجي شهر جو هر هڪ روشن منظر جاڳي ٿو، روشنين ۾ هڪڙو اونداهو گهر جاڳي ٿو. جلدي ننڊ سمهاري ڇڏيو جسمن جي ميلاپ، ها پر اوسيئڙي ۾ لڇندڙ بستر جاڳي ٿو. ڪرسي تي ويٺي صاحب کي ننڊ وٺي پئي، ٻاهر لوڪ سمورو سمجهي، دفتر جاڳي ٿو. مان جو رستي جي وچ تي مري ويو آهيان، منهنجي ئي رت ۾ ڳاڙهو هو خنجر جاڳي ٿو. رکيل مورائي کيس جيئن مون ڏٺو نصير سومرو ڏينهن سڀئي ڏينهن ئي آهن، پر ڪي خاص به، جيڪي ياد رهن ٿا، يا ياد رکڻا پون ٿا. جنم ڏينهن به خاص آهي. فيس بوڪ تي، ته جنم ڏينهن جون واڌايون، وبا جي ڏينهن ۾ به ڏيون ٿا، اهو رابطي جو اثرائتو ذريعو آهي. رابطو آهي ته نينهن جو ناتو به آهي. ڀلا! ليکڪ، ليکڪ دوست کي سندس جنم ڏينهن تي شڀ ڪامنائن جو اظهار ڪرڻ گھري ته ٻه اکر لکيل وڏو تحفو اٿس. سو جنهن پياري شخص لاءِ تحفتن هي لفظ لکان پيو، تنهن جو نالو  آهي رکيل مورائي! رکيل ڳوٺ مان خوابن جون ڀريون ٻڌي شهر ۾ آيو. ۾ مسواڙ جو گھر، گھر ڀاتي، گذر سفر لاءِ ڪڏهن ڪارخاني ۾ مزوري ڪيائين، ڪڏهن هٽ هلايائين. خود ئي ٻڌائي ٿو ته: مون گذاري ائين زندگي شهر ۾، ڳوٺ ڄڻ آ ڪئي خود ڪشي شهر ۾. جنهن مسافر کي پنهنجو اجھو آڇيو، ٿو لڳي گھر ڌڻي، اجبني شهر ۾. هي ڳوٺ، شهر جي ڪشمڪش (conflict) رڳو رکيل سان نه پر انهن سڀني شاعرن جو الميو آهي، جيڪي ”آڻين ۽ چاڙهين ڏٿ ڏهاڙي سومرا“ واري حالت ۾ جيئن ٿا. ساڻس ساس شاخ ڪراچي جي گڏجاڻين ۾ ملڻ ٿيو. تن ڏينهن ۾ گڏجاڻيون رمپا پلازا ۾ ٿينديون هيون. ڇتي تنقيد ٿيندي هئي. ڪيترا ڀڄي جان چڏائي ويا ۽ وڃي ڌنڌي ڌاڙيءَ سان لڳا. پاڻ ان ئي رستي تي هلياسين، جيڪو عشق جو رستو به، ته خود منزل به آهي. عشق خرد جي چانئٺ ٽپيو ته جنون جي جهان ۾ پير کپندس. جت موهه جي موکي پيڙائن جا مٽ اُپٽيون ويٺي آهي. ٿڙيو، ٿاٻڙيو به موکي سهارو ڏئيس. امداد حسينيءَ جي بقول ته ”روز بڪواس ٻُڌي ڪن پچي پيا آهن“ پر ٻڌڻو پئي ٿو. چئي نه سگھون ته اظهار جو اهڃاڻي انداز اختيارڻو پوندو. هي اهڃاڻي اظهار ته شاعري آهي. اوپرائپ، اڪيلائي، ويڳاڻپ جا جذبا اندر ۾ اڏوهيءَ جيان چٽي ناس ڪري ڇڏين ٿا. ”چوڏس آهه اوندهه پکڙجي وئي“ جهڙي عالم ۾ اميد جي لاٽ صرف جياپي ۾ ويساهه سان روشن ٿئي ٿي. هن خود هر گام تي اميد جي مشعل ٻارڻ جي ڪئي. پاڻ ئي ٻوٽو ٻارڻو پئي ٿو. ٻار جوان ٿيڻ تي گھڻا بار لٿس. نياڻي جي شادي ٿي ته وڏو بار لٿس. بار لهڻ سان نوان بار به ڪلهين سوار ٿيندا آهن. ”بار کڻڻ ئي ته زندگي آهي“. رکيل گھٻرايو ڪونه. تڪيه ڪلام اٿس، ته ”من هيئن به واهه واهه ته هُونءَ به واهه واهه!“ رکيل خوش نصيب آهي، جو سندس بقول ته گھر واريءَ سان به دوست جيان گذاري ٿو. ڳوٺ ۾ ڏينهن ايترا لاتئه، ڄڻ ته وسري ويئه شهر ڪلثوم! تو بنا گھر رهيو نه آهي گھر، آءُ گھر کي بڻاءِ گھر ڪلثوم! ياد اٿم ته سنگت جي پليٽ فارم تان تاجل بيوس هائيڪو شاعريءَ جي صنف تي ليڪچر ڏنو هو. کيس ڇند، عروض تي دسترس هئي. لڳاتار لکندو ۽ ڇپجندو هو. فڪري بحثن جو دور هو. بحثن ۾ شيخ اياز جي فڪري وابستگين بابت تڪراري ليک اٽڪل هر سنڌي اخبار ۽ رسالي جي زينت بڻبا هئا. اسان تاجل صاحب جي ويجھو هئاسين. هن جي نيازمنديءَ ۾وٽس ڪهي ويندا هئاسين. رکيل کان علاوه نثري نظم جو شاعر رمضان نول به گڏيل دوستن مان هو. ڪڏهن وهي وڇوٽيءَ جو احساس نه ڏياريائين. رکيل ته ساڻس گڏجي ڀارت گھمڻ به ويو هو. رکيل مورائي پنهنجي ٽهي جي انهن اديبن مان هڪ آهي، جيڪو شعر سٺو چئي ٿو، ته نثر به سٺو لکي ٿو. سندس پهرين لکت، پڙهي نه بلڪ ٻڌي هيم. عبدالغفار تبسم جي گھر واقع دفينس ۾ استاد بخاريءَ جي سالگرهه تقريب ۾ مقالو پڙهيو هئائين. تقريب جي صدارت شيخ اياز ڪئي هئي. ان وقت محسوس ٿيم ته شخصيت جي باري ۾ ڪيئن لکجي، سو لکڻ اچيس ٿو. سنگت جي ويهڪن ۾ جيڪو ليک تنقيد لاءِ پيش ڪندو، تنهن مان ڀاسندو هو ته سرحد پار لکجندڙ سنڌي ادب جو اڀياس گھڻو ڪيو اٿس. جڏهن هيرو ٺڪر، ريٽا شهاڻي ۽ هري موٽواڻي سنڌ ۾ آيا هئا ته تاجل بيوس جي اڳواڻيءَ ۾ وفد جڏهن عوامي آواز جي دفتر گھمڻ ويو ته رکيل ۽ مان گڏ هئاسين. انهن ڏينهن ۾ عوامي آواز جو دفتر آءِ آءِ چندريگر روڊ تي واقع نامڪو سينٽر ۾ هو. بعد ۾ ٺاڪر چاولا  ۽ سندس وني پارو چاولا آيا هيا ته ڀنڀور به گڏجي ويا هئاسين. سچل ڳوٺ ۾ سندن مانَ ۾ مشاعرو ٿيو هو. مشاعري جي ڪاروائي ساجد سومري هلائي هئي. مهمانن جي آجياڻي ۾ جيڪو پڙهيو هيم، اهو ”سپون“ ۾ ڇپيو به هو. هڪ شعر ياد اچي ٿو ته سڪ ڪڏهن سوگھي نه ٿيندي سرحدن جي قيد ۾، واءَ کي آزاد ڇڏ ايندو رهي ويندو رهي. شعر تي رکيل مورائيءَ تبصرو ڪيو ته “هيءَ مڱڻهارڪي ساراهه ڪانهي“. راءِ پڪي پختي اٿس، ڪڏهن ته سچ چوڻ جي قيمت به چڪائڻي پئيس ٿي. اهو ته تنقيدي راءِ اَسهمتي ڏيڻ سان دوستيون ڦٽي وڃن ٿيون. اها ڳالهه وري ورجائيان ٿو شخصيت تي لکڻ جو هنر ڄاڻي ٿو. سنڌي ادبي بورڊ طرفان جيڪو ڪتاب احمد سولنگي جي شخصيت، فڪا ۽ فن تي سهيڙيو اٿيس ۽ ڇپيو ويوآهي، اهو به رکيل جي ڪريڊٽ تي آهي. ڪتابن تي تبصرا لکندي به مٿن اعتدال جو هلڪو هٿ رکي ٿو. هو صحافتي خدمتون ضرور ڏئي ٿو، پر لکندو ادبي پيرائي ۾ آهي. اها ادبي صحافت (صحافتي ادب نه) آهي. ان ۾ واقعيت جي خبر سان روح کي ايندڙ رهڙ جو ڇيد سياسي پسمنظر ۾ نه پر جذبي جي آڌار تي ڪبو آهي. ان طرز جي تجربن جي جھلڪ امر جليل، بدر ابڙو، انور ابڙو، حسن مجتبيٰ، سحر گل، جامي چانڊيو، اعجاز منگي جي تحريرن مان اچي ٿي. رکيل سان رفاقت سالن کان ڪڏهن ڀٽائيءَ جي ميلي تي، ڪڏهن قلندر جي ميلي تي، ڪڏهن ٽنڊو الهيار ۾ ميون شاهه عنايت ڪانفرنس ۾ گڏجي ويا آهيون. ريڊيو، ٽي ويءَ ۽ ڪلچر ڊپارٽمينٽ طرفان منعقد ڪيل مشاعرا گڏ پڙهيا آهن هڪ يادگار مشاعرو، جو ليبر ڊي جي حوالي سان پريس ڪلب ڪراچيءَ ۾ ڪوٺايو ويو هو، ٻين شاعرن سان اسان ٻئي به گڏ هئاسين. گھڻا مشاعرا جن جي ڪمپيئرنگ به رکيل ڪئي آهي، اهي انيس انصاري اڪيڊمي طرفان ٿيل مشاعرا آهن. عوامي آواز ۾ جڏهن هفتيوار سنڊي مئگزين ڇپجندو هو، ته منهنجون ڪاوشون هن جي هٿن مان گذري ڇپجنديون هيون. دوست هڪٻئي کي پڙهي اندر جي آگاهي وٺندا آهيون. اندر ۾ جھاتي پائڻ جا ڪي خاص موقعا هوندا آهن. ورنه، جيون ساٿي ڏهاڪا گڏ گذاريندي به هڪٻئي جو اندر پروڙي نه ٿا سگھن. رکيل مورائي، اعليٰ تعليم جي ظاهري سند نه رکندي به اعليٰ درجي جو ادراڪ رکي ٿو، ته ڪيئن لکجي، ڇا لکجي، ڇو لکجي، ۽ وڏي خوبي اها ته پنهنجي لکيل لفظ لفظ تي قائم به رهي ٿو. يعني ياد رهيس ٿو ته ڇا لکيو هئائين. وبا جي ڏينهن ۾ به ساڻس عوامي آواز ۾ ملاقاتون ٿيون اٿم. جڏهن ته  ميل ملاقاتون، روح رهاڻيون بنهه گھٽجي ويون آهن. پروس حالت ۾ گھر اندر پيا آهيون. جيئن ڪا شي هجي گھر ۾، زماني ۾ پيا آهيون. (ن س) وبا ته هاڻي پکڙي، يا پکيڙي وئي آهي، هُونءَ به ڪڏهن هڙتال، ڪڏهن ڪرفيو لڳي ته صحافي جان خطري ۾ وجھي فرض ادائگي ڪندو آهي. بروقت خبر ايئن خود بخود ته ڇپجي، يا نّشر نٿي ٿئي. تنهنجو در جو ڏسي ويا آهيون، مٿو ٽيڪڻ سکي ويا آهيون. ڀل! دور تيز رفتار سان ڊوڙي، ڊوڙندو رهي، دوست دوست کي ساريندو آهي. سارڻ به سار لهڻ آهي. سندس شعر آهي ته: ڪيئن چئجي ته ڪنهن اڻ ڏٺي يار کي، ڪوئي ساري رنو رات الهاس ۾. الهاس نگر ويو هو، هت دوست اٿس. دوستن ۾ رهندي به سنڌ ۾ ڇڏي آيل من جو محبوب ياد آيو هوندس. ياد ڪري رنو هوندو. شاعر آهي، دل حساس اٿس. دل ته ڌڪ ڌڪ ڪندي. ”ڪي ڏور به اوڏا سپرين“ جي مصداق دوست، دوست جو پاڙيسري ٿئي ٿو. دوست جي پچار، پاڙي جي پچار آهي. اهو به ڇا انسان، ”پاڙي ناهه پروڙ، ته ڪا رات رنجائي گذري!“. سو اڄ ۹ اپريل ۲۰۲۰ع آهي، رکيل مورائيءَ جو جنم ڏينهن آهي. جُڙيو رهي شال، جنم ڏينهن مبارڪ! زندگيءَ جا جيترا بهار ڏٺا اٿئي، هر بهار جون واڌايون. قضا ٿي ويل مبارڪن جي اتر ۾ جنم جنم جون مبارڪون.! رکيل مورائي سنڌي ادب جو سنجيدو تخليقڪار ادل سولنگي اپريل جو مهينو، جنهن ۾ ڪڻڪ جا کيت پچي راس ٿيندا آهن ۽ ڌرتي سونو روپ اختيار ڪندي آهي، چئوڏسائن ۾، لاهيارن جا آلاپ اڀرندا آهن ته “همرچي جي ويل ڙي” ۽ ڳوٺاڻن گهرن جي آڳرن ۾ پيل خالي گنديون ان سان ڀريون وينديون آهن ۽ چئو طرف ڇيڄ ۽ شادمانا ٿيندا آهن. ڪيئي سانگ رچندا آهن ۽ ڪيئي سانگ سجايا ٿيندا آهن، اهڙيءَ مند ۾ جڏهن انبن جي باغن ۾ انبڙيون جهولنديون آهن، ٽالهين جي وڻن ۾ پينگهه لڏندا آهن ۽ نمن جي وڻن ۾ ٻور جو نور ڇانيل هوندو آهي، آءُ پرين ڪڻڪ ڪيا، سنگ سُنهرا. ان اپريل جي ۹ تاريخ تي هن جو جنم ڏينهن آهي. هن جي سڃاڻپ جو سڀ کان وڏو حوالو سنڌي ادب آهي، هو جنهن موري ويجهو ٻانڌي روڊ تي آباد ڳوٺ حاجي مالڪ ڏني سولنگيءَ ۾ جاڙي خان سولنگيءَ جي گهر ۾ ۹ اپريل ۱۹۶۵ع ۾ جنم ورتو. حاجي مالڪ ڏني سولنگيءَ جي هن پوٽي پنهنجو ننڍپڻ ڳوٺ ۾ گذاري جڏهن جوانيءَ ڏانهن وکون کنيون ته وقت هن کي موري ۾ استاد ايوب بهڻ جي درزڪي دڪان تي اچي ويهاريو ۽ پوءِ موري جيڪي هن جي مٿان ٿورا ڪيا، انهن کي هن ڪڏهن به نه وساريو. ۽ پاڻ کي “مورائي” سڏائيندي موري کي مان ڏنائين. ۸۰ واري ڏهاڪي ۾ هن جي اندر ۾ شعوري لوچ پوڇ پيدا ٿي جيڪا کيس سنڌي ادبي سنگت ڏانهن وٺي وئي، اهو ڏهاڪو سنڌ ۾ قومي شعور جي ڦهلاءَ جو ڏهاڪو هئو جنهن سنڌ جي نوجوانن کي پنهنجي ادب، ٻولي، ڪلچر ۽ قومي تحريڪ سان سلهاڙيو. سائين راشد مورائي جي سٿ ۾ شامل ٿي سنڌي ادبي سنگت جي گڏجاڻين ۾ پنهنجون تخليقون پيش ڪري تنقيدي ڪلاسن مان پاڻ اڪاري تخليق جي پيچرن تي پنهنجي پيرن جا خوبصورت نشان ڇڏيندي اڳتي وک کنيائين. ڊاڪٽر سليمان سولنگي، عظيم سنڌي، عبدالحق ميمڻ، محمد صديقٰ پنهيار ۽ ٻين موري واسين سان سندس ويجهڙائپ رهي آهي. هن ئي ڏهاڪي جي پهرين سالن ۾ رکيل مورائي سنڌي ادبي سنگت شاهه آباد دادو جي گڏجاڻين ۾ به شريڪ ٿيندو هيو. جتي هن جي استاد بخاري، نور گهلو، اطهر منگي، ڊاڪٽر شمس سومري، وزير منگي ۽ سقراط سيتائي سان ادبي لاڳاپا جڙيا. اهو سندس ادبي دنيا ۾ داخل ٿيڻ وارو اوائلي زمانو هو. جڏهن ته ان ئي زماني ۾ هو “سن” ۾ سائين جي ايم سيد جي جنم ڏهاڙي وارين تقريبن ۾ شريڪ ٿيندو هو. موري ۾ قومي تحريڪ جي قافلي ۾ شريڪ رهيو. سائين جي ايم سيد کان پوءِ سائين عبدالواحد آريسر، تاج جويي ۽ خاڪي جويي سان سندس ويجهڙائي رهي. ڪتاب پڙهڻ، ڪتاب گڏ ڪرڻ ۽ ڪتاب ڇپرائڻ هن جو اوائلي شوق رهيو آهي. هن پهريون ڪتاب جيڪو ڇپرايو هو اهو عبدالواحد آريسر جو لکيل آهي “جي ايم سيد”. هن ساڃاهه رسالي سان زندگيءَ جا ڪيترا ئي ورهيه فڪري ڪم ڪيو ۽ سنڌ ۾ قومي شعور جي آبياري ڪئي آهي. نوي واري ڏهاڪي ۾ هن مورو ڇڏي ڪراچيءَ کي اچي وسايو، زندگيءَ جي ويڙهه وڙهندي، ادب جي دنيا م پاڻ کي سرگرم رکيو ۽ ڪراچيءَ جي اديبن سميت هند ۽ سنڌ جي ٻين اديبن سان ادبي لاڳاپا قائم رکيا. اياز کان، استاد بخاري تائين، شميشير کان امداد تائين، تنوير کان تاج بلوچ تائين، آغا سليم کان يوسف شاهين تائين، تاجل بيوس کان فقير لاشاري تائين هن جي دوستي وارو حلقو رهيو آهي. هي بنيادي طور تي شاعر آهي، جنهن ۾ غزل، وائي ۽ نظم هن جي اظهار جون سگهاريون صنفون رهيون آهن. تحقيقي، تنقيد، تخليق هن جي تخليقي اظهار جون محرڪ قوتون رهيون آهن. ترتيب جي ميدان ۾ به هن جو سگهارو ڪردار رهيو آهي. رکيل مورائي مختلف موضوعن تي مختلف ادارن کي ۷ ڪتاب سهيڙي ڏنا آهن. جن ۾ *ڪوڙين ڪن سلام: شاهه سائين کي منظوم ڀيٽا. (ثقافت کاتو سنڌ) ۲۰۰۸ع *سنڌي ٻولي ۽ لپيءَ جو اتهاس (ٻه ڇاپا) سنڌي ٻولي اٿارٽي. ۲۰۰۹ع * سنڌ جو سرمست (مضمون/مقالا (ثقافت کاتو سنڌ) ۲۰۰۹ع * سنڌي شاعريءَ جون وهائو تارو شاهه ڪريم (ثقافت کاتو سنڌ) ۲۰۱۰ع *شاهه لطيف هڪ اڀياس (ثقافت کاتو سنڌ) ۲۰۱۲ع *بيدل هڪ اڀياس (بيدل يادگار ڪاميٽي) ۲۰۱۷ع *لڇمڻ ڪومل جا خط (ڪويتا پبليڪيشن حيدرآباد )۲۰۱۷ع ان کانسواءِ نئين ٽهيءَ جي تخليقڪارن جي ڪتابن جا مهاڳ تنقيدي ۽ تاثراتي مضمون جيڪي ڇپجڻ جي اوسيئيڙي ۾ آهن. هند ۽ سنڌ جي سوين اديبن جي جنم ڏينهن ۽ وڇوڙي تي لکيل لکڻيون ۽ ڪتابن تي تاثراتي ليک لکي هن سنڌ ادب ۾ پنهنجي جاءِ ٺاهي آهي. جيڪا انتهائي اتساهيندڙ ڳالهه آهي. هن کي تاريخ بابت تمام گهڻي ڄاڻ رهي آهي. ڇاڪاڻ جو لکڻ ۽ پڙهڻ هن جي لاءِ مانيءَ کان به اهم رهيو آهي. هي ڪل وقتي اديب ۽ شاعر آهي، جنهن سنڌي ٻولي ۽ ادب جي جهولي ڀرڻ لاءِ رات ڏينهن پورهيو ڪري ادب جي خدمت ڪئي آهي. جنهن جي عيوض ادبي دنيا ۾ سندس قبوليت ۽ مڃتا رهي آهي. ”چنڊ قطب مينار تي“ هن جي هند جي سفر ڪٿا واري ڪتاب جو نالو آهي، جيڪو پڻ ڇپجڻ جي اوسيئڙي ۾ آهي. غزل، نظم۽ وائي جا ڪتاب ترتيب جي آخري مرحلي ۾ آهن جن کي ڇپائڻ لاءِ ادارن کي اڳتي وڌڻو پوندو ۽ هن جي لکڻين جا اصلوڪا ڪتاب جڏهن ادبي دنيا م ايندا، تڏهن ئي هن جي لکڻين جي وڌيڪ پرک، مڃتا ۽ قبوليت نروار ٿي سامهون ايندي. هن هند جي ڪيترن ئي ادبي سيمينارن ۽ ڪانفرنسن ۾ سنڌ جي نئين ٽهيءَ جي نمائندگي ڪئي آهي. جنهن جو اڄ جنم ڏينهن آهي کيس جنم ڏينهن جون لک لک واڌايون قبول پون. رکيل مورائي (ادا جنم ڏينهن مبارڪ) انور ابڙو اڄ، ۹ اپريل، رکيل مورائيءَ جو جنم ڏينهن آهي. رکيل اول شاعر آهي، پوءِ نثرنويس، ۽ پوءِ ٻيو ڪجھ. اسان جون ڪمزور معاشي حالتون اسان جي بلا جي تخليقي صلاحيتن جون وڏيون ويري آهن. رکيل پاڻ سان وڙهندي، داڻو پاڻي هٿ ڪرڻ لاءِ سفر ڪندي به، لکڻ جو اهو ڪم ڪيو آهي، جيڪو لازمي طور سنڌي ادب جو گڏيل ورثو آهي. هن کان وِسرندو ڪجھ به ناهي. نه ڳوٺ مالڪ ڏنو سولنگي، نه مورو، نه اُن جو جتوئي مارڪيٽ، نه اُتان جا درزي دوست، نه سائين راشد مورائي، نه سائين شجاع محمد شاھ ۽ نه ٻيا ڪردار. هاڻي ڪراچي هِن جو، اسان جيان ڳوٺ آهي. ڪراچيءَ ۾ هن جي ادبي ڪم ۾ وڏي ڇلانگ آئي. ۽ اهڙي ڇلانگ ڏيندي هو ڪي ٻه سال اڳ شاهراه فيصل تي هڪ وڏي حادثي جو شڪار ٿيو هو. اسان، ائين روز حادثن مان پاڻ کي بچائيندا اڳتي وڌيا آهيون، پر ڪو آخري حادثو انتظار ۾ هوندو شايد. رکيل مورائيءَ جا سهيڙيل، ۽ ڏاڍا اهم ڪتاب ته شايع ٿيا آهن (شايد اهي سندس مزدوريون هيون) پر سندس شاعريءَ جو ڪتاب اڃا تائين شايع ناهي ٿيو، جنهن جو افسوس آهي. دوستي نڀائڻ ۾، رکيل مورائيءَ جهڙا ماڻهو مون گهٽ ڏٺا آهن. اسان سندس ڏک سک ۾ ساڻس پيرَ ڀري نه سگهيا هونداسين پر هن جا پيرَ، اسان ڏانهن ايندي ڪڏهن به نه رُڪيا هوندا. رکيل مورائي اسان جي وچ ۾ جيئن گهمي ڦري پيو، ان کي اسان عام ماڻهوءَ جيان ڏسون ۽ روز جو عام وهنوار سمجهون ٿا. ۽ جيڪا اسان جي، ڪنهن جي حيثيت کي گهٽ سڃاڻڻ واري وڏي ڪوتاهي آهي. ڪجھ ڏينهن اڳ ۾ هڪ ملاقات وقت، ڳالهين ئي ڳالهين ۾ زندگيءَ کان شڪايت سندس زبان تي ايندي ايندي اڌ ۾ رهجي ويئي. ڇا اسان ائين ئي پنهنجون شڪايتون پاڻ سان گڏ کڻي وينداسين؟ پر رکيل مورائيءَ پنهنجي روشن اکرن جي جيڪا سيڙپ ڪئي آهي، سا هِن، اسان ۽ اسان جي ادب جو هڪ وڏو سرمايو آهي. اڄ، دعا آهي ته رکيل مورائي شال وڏي حياتي ماڻي. ۽ ان دعا سان گڏ کيس جنم ڏينهن جون تمام گهڻيون مبارڪون هجن. (جمع، ۹ اپريل، ۲۰۲۱) (تصوير ڪجھ مهينا اڳ ۾ سرواڻ سنڌي ۽ ٻين دوستن سان سمنڊ ڪناري گهمڻ ويل ورتل، جنهن ۾ سائين ضياءُ ابڙو پڻ نّظر اچي رهيو آهي. )   (انور ابڙو جي فيسبڪ وال تي رکيل پوسٽ، ۰۹ اپريل ۲۰۲۱ع تي کنيل)   رکيل مورائي سندس ادبي ڪاوشون ۽ ڪجھ ساروڻيون انور ساگر ٻانڌي روڊ مورو گھڻن قصن سان مشھور آھي، ھڪ قصو ڪاڪ محل سينما ۾ پھرئين فلم “گولي تيري نام کي” ڏسڻ جو آهي، ڪاڪ محل اسان لاءِ مومل جي ماڙيءَ مثل ھوندي ھئي، ڪيتريون ئي فلمون ڏٺيوسين، خير اڳتي ان رستي سان ٻانڌي ۽ منھوڙي طرف وڌبو ته سنڌ جي خوبصورت ڳوٺ حاجي مالڪ ڏني سولنگي ۾ ۹ اپريل ۱۹۶۵۾ جنگ واري زماني ۾ رکيل مورائي نالي الھرکيو سولنگيءَ جاڙو خان سولنگي جي گھر ۾ جنم ورتو، مون سندس ڳوٺ وارا پنڌ پيچرا به ڏٺا آھن ۽ موري ڀرسان درگاھ تي وڏي اڪير سان پنڌ ڪري اچڻ جو ذڪر به ٻڌو آهي. ۶ سالن جي عمر ۾ گورنمينٽ پرائمري اسڪول ڳوٺ غلام محمد سولنگي ۾ پرائمري تعليم حاصل ڪري، گورنمينٽ ھائي اسڪول غلام محمد پنھور مان ميٽرڪ تائين تعليم حاصل ڪيائين، موري ۾ ھنر بادشاھ واري قول تي عمل ڪندي جتوئي مارڪيٽ ۾ درزڪو ڪم شروع ڪيائين، جتي ادبي سنگت شاخ موري جو ٻه ڀيرا سيڪريٽري به ٿيو، سائين راشد مورائي سان ويجھڙائي سبب کيس شاعريءَ جي صنفن تي پڻ ملڪو حاصل ٿيو، بعد ۾ روزگار سانگي کيس ڪراچي اچڻو پيو، جتي ڪيترا سال ڪارخانن ۾ مزدوري ڪندي گذريس، سندس مالي حالتون بھتر نه ٿيون، نه ٿيون، پر پوءِ به ڪراچيءَ کي نه ڇڏيائين، سندس گھرواري ڪلثوم سولنگي جيڪا پاڻ به ھڪ ليکڪا آهي، ان سندس ڀرپور ساٿ ڏنو، هڪ ڀيري جڏھن ڳوٺ ۾ گھڻو وقت رھي پئي ته ڪيفي اعظمي وانگر مياري شعر لکي موڪليائينس ته: ڳوٺ ۾ ڏينهن ڪيترا لاتئِه، ڄڻ ته وسري ويئه شهر ڪلثوم! تو بنا گھر رهيو نه آهي گھر، آءُ گھر کي بڻاءِ گھر ڪلثوم ۽۲۰۰۸ع کان هن عملي صحافت جي ميدان ۾ قدم رکيو. صحافت جي دنيا ۾ اچي ڪيترن ئي رسالن/اخبارن جي سٿ ۾ شامل ٿيو، عوامي آواز جي رسالي۽ اخبار ۾ پڻ ڪم ڪيائين جيڪو اڄ تائين جاري آهي. جڏھن مان ۱۹۹۶ ۾ سنڌي ادبي سنگت موري جو سيڪريٽري ٿيس ته سڪندر سانوڻ جي درزڪي دڪان تي شاھ ڀٽائي لطيف ٽيلر تي پياري رکيل مورائي سان پھريون ڀيرو ملاقات ٿي ھئي، تڏھن سڪندر ليڊيز ٽيلر طور مشھور ھو، ڊسمبر جو مھينو ھو شاندار ٿڌي موسم ھئي، رکيل قد جو پورو پنو ڪڻڪ رنگو، جسماني بيھڪ مناسب چپن مٿان سھڻيون سھڻيون مڇون، جيڪي ھاڻي چانديءَ جھڙيون لڳن ٿيون ھلڻ جو خاص انداز، ملڻ مھل چپن تي مرڪ ۽ والھانه انداز جنھن سان ملندو، لڳندو سالن جو تعلق آهي ماڻھن کي پنھنجو ڪرڻ ته ڪو رکيل کان سکي پر سڀني کي نه، جيڪو وڻندس ان کي پنھنجو ڪندو آهي، ان وقت خاص موضوع فقير رمضان نول جي نثري شاعري ھو، رکيل سان تاجل بيوس ھڪ ڀيرو ھندستان جو چڪر به ڏئي آيو ھو، بعد ۾ مرحوم خادم ٻگھيو به اچي ڪچھريءَ ۾ شامل ٿيو، سڪندر ۽ خادم سان رکيل جي گھڻي لڳندي ھئي ۽ پوءِ ڪتابن جو ڳالھيون نڪتيون، ٻنھي جو مطالعو وسيع ھو پر خادم اسان سڀني کان زور ھو. خير بعد ۾ ۲۰۰۰ ع ۾ جڏھن مان ليڪچرار ٿيس ته ھير آباد ۾ نثار و نياز پلازه ۾ ڪرائي تي ھڪ فليٽ ورتم اتي نامور اديب ادريس جتوئي به مون سان رھندو ھو، ھڪ ڀيري احمد سولنگي ۽ رکيل مورائي گڏجي اسان جي فليٽ تي آيا، خوب ڪچھري ٿي، احمد سولنگيءَ پنھنجو ڪليات کڻي کوليو، ڄڻ مئڪدي جا دروازا کولي ڇڏيا ھجن، پوءِ اُن شاعريءَ جي واکاڻ به ٿي ۽ تبصرا به ٿيا، رکيل کيس ڪجھ صلاحون به ڏنيون. رکيل، ھندستاني سنڌي ادب جو وڏو پاڙھو آهي، ان ڪري سندس تبصرا به ڪمال جا ھوندا آھن، اصل ڪتاب جي ڳُر ڪڍي سامھون رکندو آهي. ھن ۾ اھا قابليت آهي ته رکيل ڏن نه لاھيندو آهي پر ڪتاب پڙھي، ان تي دل و جان سان لکندو آهي ۽ ھڪ ذھين انسان وانگر ڪتاب جون ڪارائتيون ڳالهيون بحث ھيٺ آڻيندو آهي ان ڪري ته ھر ليکڪ چاھيندو آھي ته اسان جي ڪتاب تي تبصرو رکيل ڪري ته مزو اچي ويندو، ڪاڪي ڀيرومل، علي محمد راشدي، غلام رباني آگري وانگر رکيل جو نثر به ڪھڪشائن جي جھرمٽ وانگر نظر ايندو اٿم، لفظ تڪي توري ائين ڪتب آڻيندو آهي، ڄڻ ھنن لفظن کي پھريون ڀيرو ڪتب آندو پيو وڃي، ھاءِ ھاءِ ڇا ته نثر آھي رکيل جو، نثر ڄڻ فردوسي جي شاعري پڙھي رھيا ھجون ڄڻ جھڙا گل گلاب جي چمن ۾ ٽڙي پيا ھجون. رکيل ٻه ڀيرا ھندستان وڃي چڪو آهي ھڪ ڀيرو ۲۰۰۱ع ۾ هندستان جي دهلي، آگري، ممبئي، پونا، لونا ولا، کنڊالا ۽ الهاس نگر ۽ ٻيون ڀيرو ۲۰۰۷ع ۾ ممبئي، احمد آباد، اجمير، انڊور، اُجين ۽ دهليءَ جا سفر ڪيا ھئائين ۽ ڪانفرنسن ۾ شرڪت ڪئي ھئائين، اسان کي ان سفرنامي جي سڪ سدائين رھندي آھي، سندس چوڻ موجب فقط، نارائڻ شيام، گوبند مالھي ۽ موھن ڪلپنا سان ملاقات نه ٿي سگھي، ڇو ته اھي دھانت ڪري چڪا ھئا، باقي سمورن ھندستاني سنڌي اديبن سان ملاقات ٿيل آهي ھيري ٺڪر ۽ لڇمڻ ڪومل جي گھر مھينو کن رھيو، لڇمڻ ڪومل کيس روحاني پٽ سڏيندو هو. ۱۴ ڊسمبر ۱۹۹۸ع جي خط ۾ لڇمڻ ڪومل رکيل لاءِ لکي ٿو، “منهنجا مربي پٽ رکيل، تون منهنجي هر شيءِ ۾ امانتدار ۽ وارث آهين، منهنجا پنج هزار کن ڪتاب ۽ هزارين سنگيت جون ڪيسٽون، دنيا جي هر مشروب سان ڀريل بار، گهر جون ڇتيون، ڀتيون در ديوارون سڀ تنهنجون آهن، گوپي، رجني، سنڌو ۽ لاليءَ سان تنهنجو رتائون رشتو آهي، منهنجي آخرين رسومات جو فرض به اتي تون نباهجانءِ ڌڻي ڪري ها، تون منهنجي گهر ۾ ڄمين ها، هينئر به هليو اچين ته اکين تي، توکي جيءَ ۾ جايون ڏيندس، تون منهنجو روحاني اولاد ته آهين ئي، جسماني به هجين ها ته مان نصيب وارو هجان ها. منھنجي خيال ۾ احمد سولنگي جي ڪتاب “خواب آوارا” پکي جي مھاڳ لکرائڻ ۾ يقنن رکيل جو ڪردار ھوندو، مون ٻڌو آهي آڪاش انصاري ۽ احمد سولنگي جا ڪتاب تقريبن گڏ گڏ لڇمڻ ڪومل وٽ پھتا ھئا پر احمد سولنگي جي شاعراڻي سگھ ۽ رکيل جي بيان ڪيل تعارف سبب ھن ڪتاب جو مھاڳ لکجي ويو، جنھن مھاڳ جي جيتري تعريف ڪجي گھٽ آهي يقينن ان ۾ رکيل به شاعري ۽ نقاد جي وچم پل جو ڪردار ادا ڪيو ھوندو، سڳن آهوجا ۽ سائين محمد ابراھيم جوئي کان پوءِ ڪنھن ڪتاب جو پر مغز ۽ ڪارائتو مھاڳ سنڌي ادب جي جھولي ۾ پيو آهي ته ان کي نظر انداز نٿو ڪري سگهجي. رکيل ۾ شاعري جي چوس تڏھن پئي جڏھن موري ۾ درزڪو ڪم شروع ڪيائين بعد ۾ سنڌي ادبي سنگت شاخ موري جو سيڪريٽري ٿيو ته راشد مورائي جي باقائده گڏجاڻين ۾ شرڪت سان رکيل کي وڏو فائدو پيو جنهن کيس مڪمل شاعر بڻائي ڇڏيو، رکيل غزل سان گڏ وايون به ڏاڍيون دل پزير چيون آهن جيڪي ھوند ڳائجن ته وھوا ٿي وڃي، مان جڏھن به ڊاڪٽر محمد لائق زرداريءَ جي ورسيءَ جي تقريب ۾ رکيل کي سڏيندو آھيان ته سندس ھي غزل دل جان سان پڙھندو آھيان. تنهنجي گهر جا سڀئي رستا ڀلجي ويو هان، تو سان منهنجا ڪهڙا رشتا ڀلجي ويو هان. ڪنهن چوراهي تان ڪو رستو توڏي ويندو پر، مان تنهنجي پاڙي جا نقشا ڀلجي ويو هان. هيءُ ڪمرو به ڪتاب، ڪٻٽ ۽ راڳ ٻڌڻ، وهنجڻ، شيو ڪرڻ ۽ ڇا ڇا ڀلجي ويو هان. هاڻي منهنجو حال پڇو ٿا هم سفرو، جڏهين سڀئي زخم سفر جا ڀلجي ويو هان. تون آئي آن آئي گلابن جي موسم، آنءُ ته سرءُ، بسنت ۽ برکا ڀلجي ويو هان، دوست چون ٿا شايد کيڏاري آهيان، سچ ته باشا، راڻيون، گولا ڀلجي ويو هان. رکيل وايون به ڏاڍيون سھڻيون چيون آهن رکيل ڪيترن ئي ڪتابن جا مھاڳ لکيا آهن جن کي گڏائي ڇپرائجي ته ھڪ سھڻو ۽ ڪارائتو تنقيدي ڪتاب ملي سگهي ٿو رکيل جو اصل ڪم مرتب ڪيل ڪتاب آھن (۱)ڪوڙين ڪن سلام “ڀٽائيءَ کي منظوم ڀيٽا” (ثقافت کاتو سنڌ ۲۰۰۸ع)(۲)سنڌي ٻولي ۽ لپيءَ جو اتهاس “جيرام داس دولترام” (سنڌي لئنگئيج اٿارٽي ۲۰۰۹ع)(۳)سنڌ جو سرمست “سچل سرمست بابت مقالن جي ترتيب” (ثقافت کاتو سنڌ ۲۰۰۹ع)(۴)مان جي مُئس پنڌ ۾ “بينظير ڀٽو کي منظوم ڀيٽا” (ثقافت کاتو سنڌ ۲۰۱۰ع)(۵)سنڌي شاعريءَ جو وهائو تارو شاھ ڪريم (ثقافت کاتو سنڌ ۲۰۱۲ع)(۶)شاھ لطيف هڪ تخليقي ۽ تحقيقي اڀياس (ثقافت کاتو سنڌ ۲۰۱۵ع)(۷)بيدل هڪ اڀياس (بيدل يادگار ڪميٽي۲۰۱۷ع)(۸)شاعريءَ ۾ جيئندڙ هڪ شخص (۹) احمد سولنگي فن ۽ شخصيت (سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو ۲۰۱۸ع)(۱۰) لڇمڻ ڪومل جا خط (ڪويتا پبليڪيشن حيدرآباد۲۰۱۶ع) رکيل مورائي اڪثر فون ڪري حال احوال وٺندو رھندو آھي ملاقاتون به ٿينديون رھنديون آھن رابطي ۾ ھوندا آهيون مان اڪثر موري جي اديبن جون ڳالھيون ڪندو آھيان منھنجو موضوع فقط مورو ھوندو آھي رکيل چوندو آهي، ھاڻي اسان جو موضوع مورو نه سنڌ ھجڻ گھرجي.   (ڏھاڙي عوامي آواز ڪراچيءَ ۾ ۹ اپريل ۲۰۲۲ع تي ڇپيل) رکيل مورائي اسان جو ڏاهو دوست ڊاڪٽر عابد مظهر ”زندگي جهڙي به آهي، جيئن به آهي ڏاڍي پياري آهي“، رکيل مورائي به زندگيءَ کي ائين ئي سمجهيو آهي. زندگي سان هي پيار ڪندڙ شخص ڏاڍو پرخلوص ۽ دوستن کي جيءَ ۾ جايون ڏيندڙ خوبصورت انسان آهي، انهيءَ سان گڏوگڏ جديد غزل جو بهترين تخليقڪار آهي. اڌ صديءَ جو هي شخص جڏهن ڊسمبر جي يخ سردين ۾ اڄ کان ڪيترا سال اڳ ڪراچي پهتو هو ته لڳاتار پگهر جي پورهئي مان پنهنجي ٻچن جو پيٽ پاليندو رهيو ته علمي ۽ ادبي تخليقن سان پنهنجو نانءُ به ڪمائڻ لڳو. اهڙي طرح هڪ سگهاري شاعر جي حوالي سان سڄي سنڌ ۾ رکيل مورائي جي نالي سان سڃاڻپ پيدا ڪيائين. هاڻ ته هن کان سواءِ ڪراچي جو ڪو به ادب سان سلهاڙيل فنڪشن ٻسو ۽ اڻ پورو لڳندو آهي. رکيل مورائي سان منهنجي سڃاڻپ سنڌي ادبي سنگت ڪراچي شاخ جي هفتيوار گڏجاڻين ۾ رمپا پلازا بندر روڊ تي ٿي. ان وقت جفاڪش رسالي جي آفيس ۾ ٽين فلور تي سنگت ڪراچي جون گڏجاڻيون ٿينديون هيون. سنڌ جا نامور اديب هن شاخ جا سيڪريٽري رهيا. مثال طور انور پيرزادو، فقير محمد لاشاري، نقاش، رئوف نظاماڻي، شاهه محمد پيرزادي ۽  جان خاصخيلي وغيره. سنڌي ادبي سنگت ڪراچي شاخ سڄي سنڌ ۾ واحد شاخ هئي جا سنڌي ادبي سنگت مرڪز جا سيڪريٽري جنرل به هن شاخ جي تنقيدي معيار کان ڪن هڻندا هئا ۽ هن شاخ کان متاثر هوندا هئا. سنگت جون هفتيوار تنقيدي نشتون هڪ پروقار ادبي اجلاسن کان گهٽ ڪو نه هونديون هيون. خاص طرح سنڌ جا اديب جڏهن ڪراچي شهر ۾ ڪنهن ڪم سانگي ايندا هئا ته هن شاخ جي گڏجاڻي ضرور اٽينڊ ڪندا هئا. سنڌي ادبي سنگت ڪراچي شاخ جو مان به ٻه ڀيرا سيڪريٽري رهيو آهيان. رکيل مورائي منهنجي پهرئين دفعي سنگت جي سيڪريٽري وقت ڪاروباري ڪاميٽي جو ميمبر هو. اسان ٻنهي جا سنگت جي ڪاروباري ڪاميٽي ۾ سخت اختلاف رهيا پر سنگت شاخ جي ڪاروباري ڪاميٽي کان ٻاهر اسان هڪ ٻئي جا دوست هئاسين. ائين رکيل مورائي سان دوستيءَ جو عروج سائين ڊاڪٽر اسحاق انصاري جي انيس انصاري اڪيڊمي جي حوالي سان ٿيو. انيس انصاري اڪيڊمي جو روح روان هونئن ته انيس انصاري جو سڀ کان ننڍو فرزند ڊاڪٽر اسحاق انصاري آهي پر ان جا سرگرم ڪارڪن مون سميت رکيل مورائي، ضيا ابڙو، ارشاد سرڪي ۽ محمد علي قادري صاحب آهن. ايئن رکيل مورائي منهنجي بهترين دوستن ۾ شامل ٿي ويو. اهڙي طرح اسان انيس انصاري اڪيڊمي جا نه صرف سٺا ڪارڪن پر سٺا دوست به ٿي وياسين. ڌڻي در دعا آهي اسان سڀن جي دوستي اسحاق انصاريءَ سميت تاحيات رهي. ڪنهن به بدنظر کان خدا بچائي. رکيل مورائي هڪ سٺو نقاد، شاعر، نثر نگار ۽ اديب آهي. هو ڀل پاڻ کي فقط هڪ شاعر سمجهي پر مان هن کي هڪ سٺو صحافي، سنڌي ادب جو هڪ ذهين ليکڪ ۽ شعوري طور هڪ سٺو ڳالهائيندڙ سمجهان ٿو. مان جڏهن به رکيل مورائي سان ڪجهه علمي، ادبي مسئلا شيئر ڪيا آهن ته هو انهن مسئلن کي حل ڪرڻ جو مسيحا پڻ بڻيو آهي. هن وقت به اسان ريڊيو پاڪستان ڪراچيءَ تان هفتيوار ادبي رسالو پروگرام ڪندا آهيون. ان پروگرام جو پروڊيوسر ثناءُ الله ابڙو صاحب آهي ۽ ڪمپيئر ڪهاڻي جو ڄاتل سڃاتل نانءُ علي راز شر آهي. رکيل مورائي ان پروگرام جي شهه رڳ آهي. هو جڏهن به راز شر سان ڪنهن موضوع تي پروگرام ۾ ڳالهائيندو آهي ته مان هن کي ڏسندو ئي رهندو آهيان ته لفظن ۽ موضوع تي دسترس هوندي اٿس. ڪيڏي نه ذميواري سان هي داناءُ شخص ڏاهپ سان ادبي ويچار ونڊيندو آهي. جنهن ڏينهن اتفاق سان هي نه ايندو آهي ته ڄڻ پروگرام ٻُسو ٻُسو لڳندو آهي. سچ ته اهو آهي ته رکيل مورائي اسان دوستن جي اتساهه جو ڪارڻ ان ڪري به آهي جو هي هڪ ئي وقت هڪ اديب، شاعر، سماج سڌارڪ، سٺو دوست ۽ پنهنجي ٻچن جو ذميوار والد آهي ۽ هو ايترو ته سٺو لکندو ۽ ڳالهائيندو آهي جو جهڙا تهڙا اديب هن جي آڏو ڪجهه به ڪو نه آهن، مون کي ته هڪ ڏاهو اسڪالر لڳندو آهي. منهنجي رب پاڪ کان دعا آهي ته ساهتي پرڳڻي جو هي شاعر رکيل مورائي اڃا به وڌيڪ زندگي جي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻ جو هڪ سگهارو ڪردار بڻجي مون جهڙن زندگي کان ڊڄڻ وارن جي ڪردارن جو اتساهه بڻجي سامهون ايندو رهي، هڪ باشعور اديب ۽ شاعر جي حوالي سان سڃاتو وڃي ۽ سندس شاعري ۾ سدائين رواني، تازگي ۽ نواڻ هجي.   (ڏھاڙي عوامي آواز ڪراچيءَ ۾ ۹ اپريل ۲۰۲۳ع تي ڇپيل)   رکيل مورائي عزيز گوپانگ رکيل مورائي آڱرين کي ئي نہ، حياتيءَ کي به ميڻ وانگر ڳاريو آھي. سندس اکيون ڏسبيون ته لڳندو ڄڻ ھينئر ھينئر ڪنھن محفل مان روئي اٿيو آھي. پنھنجا لڙڪ لڪائڻ به ائين آھي جيئن ڪو ماڻھو پنھنجو خون لڪائي. اھڙي ماڻھوءَ کي خبر ھوندي آھي ته بي داد دنيا ۾ لڙڪن جي آبرو، لڪائڻ ۾ ئي محفوظ ھوندي آھي. منھنجي ۽ رکيل جي دوستي اھڙي ٿڌي ٿانو وانگر آھي جنھن جا ڪنا ڪڏھن به ڪونه ڀڳا. توڻي جو سالن کان پوءِ ملبو، تڏھن به سندس حب جي ھٻڪار ائين محسوس ٿيندي، ڄڻ ڪنھن ھٿ تري تي نازبو مھٽي اوھان کي ڳراٽڙي پاتي ھجي. اسان ٻيئي ھڪ ٻئي جا ھمعصر ئي نہ، ھمدرد به آھيون، ان ڪري سورن جي بجاءِ سڪ تي ڳالھائيندا آھيون. مون جيان ھو به ڄاڻي ٿو تہ مرم مٿان مرھم ناھي رکبي. اسان اڄ ڏينھن تائين ھڪ ٻئي کان اھو سوال ناھي پڇيو تہ؛ ”اڄ ڪلھہ تون ڇا پيو ڪرين....!؟“ کيس خبر آھي آئون وري ڇڏڻ لاءِ، وري بہ ڪا نوڪري ئي ڪندو ھوندس، اھڙي طرح مون کي به خبر آھي تہ ھو جيئڻ لاءِ ڪي جتن ئي ڪندو ھوندو. اڄڪلھہ ڇا ڪرڻ ۽ ڇا نه ڪرڻ وارا سوال ڏکائيندا آھن. اسان کي خبر آھي تہ شروع کان وٺي سورن جا سودا ڪندڙ، اڄڪلھہ ڇا ڪندا ھوندا....! رکيل سور ۽ سڱ ھڪ ئي وقت سڃاتا، ٻاروتڻ جون محروميون سندس choice نه ھيون، پر ھن انھن سان به واھہ جو نڀايو. جڏھن جوانيءَ جي ٿڌي باھہ مٿس لٿي ته ھن پنھنجي سڳي ڦڦاٽ جي گھران سوڙ ڇڪي پنھنجي مٿان تاڻي. جيڪا اڄ به سندس اکين مٿان وڇايل آھي. ھو سمجھي ٿو ته وفا، ڪو ڪم ناھي جيڪو ڪجي، ھي ته اھڙو ڳڻ آھي جيڪو ماڻھوءَ ۾ ھوندو آھي، يا ناھي ھوندو. سندس ماسات جي ڌي مان کيس ٽن پٽن ۽ ٻن نياڻين جو اولاد آھي. جن جي سٺي آئيندي لاءِ ھن پنھنجين آڱرين کي ئي نه، حياتيءَ کي به ڳاريو آھي. ھن سڄي حياتي اخبارن ۾ نوڪري ڪئي آھي. ھن بي انتھا لکيو آھي. ھن وڏي ماڻھو ٿيڻ لاءِ ھميشہ ننڍي ماڻھو بنجڻ جا جتن ڪيا. ۽ پوءِ اسان سڀني ڏٺو ته ھو وڏو ماڻھو ٿيو...! اڄ جڏھن ماڻھن جي ڄمڻ ۽ سندن وڪامي وڃڻ جي شرح ھڪ جيتري آھي، ۽ ماڻھن جو قد سندن پيرن کان مٿي نظر نٿو اچي، تڏھن بيوفائي جي بار سان، رکيل جو ڳاٽ جتن جي ڪنڌ وانگر جھڪيل نه پر سسئي جي وفا وانگر بلند آھي. منھنجي ھن درويش دوست کي خبر آھي تہ حياتي جو حسن، ضمير جي زندھہ رھڻ تائين قائم رھي سگھندو آھي. ڪنھن گھاٽي وڻ جي ٿڌي ڇانو واريون خوبيون ۽ گھرائي تائين وڍجڻ واريون خاميون کڻي، رکيل مورائي، ۹ اپريل، ۱۹۶۵ع ۾ جاڙي خان سولنگي جي اھڙي گھر ۾ جنم ورتو، جيڪو رھڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھئو. اڳي گھر رھڻ لاءِ جوڙيا ويندا ھئا ۽ ھاڻي ڏيکارڻ لاءِ ٺاھيا ويندا آھن....! سندس ڏاڏو، حاجي مالڪڏنو سولنگي، نبض شناس کان وڌيڪ خود شناش انسان ھئو، کيس خبر ھئي ته ھن جو خون دانگيءَ تي ورڻ کان اڳ ۾ اکين منجھه لھي ايندو، شايد انھيءَ ڪري ڪنھن ٻئي راڄ ڀاڳ سان گڏ رھڻ جي بجاءِ، ھن سال ۱۹۳۰ ڌاري، موري شھر جي ڀرسان پنھنجو ھڪ ننڍڙو ڳوٺ اڏيو، جيڪو اڄ به سندس نالي سان اتي موجود آھي. ڳوٺ مالڪڏني سولنگي ۾ جنم وٺندڙ رکيل مورائي دوستن سان رھيل ٻاروتڻ جون سڀ رانديون، ھارائڻ لاءِ کيڏيون. ھو اھڙيون رانديون اڄ تائين کيڏندو اچي. ائين ناھي ته کيس راند رھڻ نٿي اچي، مگر کيس دوستن کي ھارائڻ نٿو اچي...! رکيل پنھنجو ٻاروتڻ ڳوٺ ۽ موري شھر ۾ گذاريو. ھن پنھنجي چؤڌاري ڏک ڏٺا. ھن شعور جي اک  ضياءُ الحق جي فسطائي دور ۾ کولي. ھن نوجوانن کي ڦاھين تي جھولندي ڏٺو، ھن ڏٺو تہ جياپي جي حق گھرڻ جي پاداش ۾ ماڻھن کي ڪيئن ٽڪٽڪين تي چاڙھي، سندن پٺين تي ڦٽڪن جو مينھن وسايو ٿو وڃي...! مارشل-لا جي جبر ھٿان سماج کي مرندو ڏسي، ھن گيت لکڻ شروع ڪيا. ھن گيتن جا ھار پوئيا ۽ انھن ڳچين ۾ وڌا، جن جي ڦاھين جي ڦندڻ لاءِ روز ماپ ورتي پئه ويئي...! رکيل پيرن ھيٺان کسڪندڙ زمين مٿان ڄمي بيھڻ جي ڪوشش ڪرڻ لڳو، اھڙي ڪوشش ۾ ھڪ ڀيري ھو ڪراچي اچي پھتو، ۽ ھميشہ لاءِ ڪراچي جو ٿي ويو. بلڪه ائين چئجي ته ڪراچي سندس ٿي ويئي. رکيل، سال ۱۹۸۸ع ۾، بھارين جي آبادڪاري خلاف نڪتل ھڪ جلوس سان گڏجي ڪراچي آيو ھئو. جلوس دوران ھن نعرا ھنيا ھئا، ھن ٻين سان گڏجي ڪراچي ۾ آباد ٿيڻ واري قرارداد جي حق ۾ ھٿ مٿي کنيو ھئو. جلسي ختم ٿيڻ تي ٻيا سڀيئي پنھنجن پنھنجن گھرن ڏانھن موٽي ويا ھئا، مگر ھي ڪونه موٽيو ھئو، ھن کي ڪراچيءَ ۾ رات پئجي ويئي ھئي. ڏينھن ٿيڻ جي انتظار ۾ ھي اڃان تائين ڪراچي ۾ رھيل آھي.   (ڏھاڙي ڪاوش حيدرآباد جي ڪاوش دنيا ۾ ۹ اپريل ۲۰۲۳ع تي ڇپيل)

گوبند مالهي سنڌي ناول ۾ اعليٰ مرتبو رکندڙ ليکڪ رکيل مورائي هند ۽ سنڌ جو هاڪارو اديب، دانشور ۽ ٻين ڪيترين خوبين جو مالڪ گوبند مالهي، ۵ آگسٽ ۱۹۲۱ع تي ساهتي پرڳڻي جي نهايت اهم، پران وقت جي ننڍي شهر ٺاروشاهه ۾ جنم ورتو. هن سنڌ ۾ رهڻ دوران ئي ادبي ۽ سياسي حوالي سان لکڻ شروع ڪيو ۽ هند ۾ وڃي آخري عمر تائين لکندو رهيو. ”ناول سمراٽ“ جو خطاب ماڻيندڙ گوبند مالهي، هند ۾ رهندڙ سنڌي جاتي ۽ سنڌي اديبن جي مستقبل کي ٺاهيندڙ شخصيتن مان هڪ اهم شخصيت آهي، هن ڪيترا ناول لکيا، ڪيتريون ئي ڪهاڻيون ۽ مختلف موضوعن تي ڪيترائي ڪتاب لکيا ۽ ڪيترائي نوجوان اديب، ادب جي ميدان ۾ پنهنجي رهبريءَ هيٺ آندا. گوبند مالهيءَ سنڌي ”آوازي ڪلچر“ کي هند ۾ متعارف ڪرائڻ لاءِ ڪيترن هنڌن جا چڪر لڳايا ۽ ڀارت ۾ وسندڙ سنڌين کي وسائڻ ۽ سنڌي ٻولي ۽ ڪلچر کي قائم ڪرڻ لاءِ سڄي زندگي ارپي  ڇڏي ۽ ساڳئي وقت تخليقي ڪم به ڪندو رهيو. گوبند مالهي هند جي سنڌين جي وڏي ۾ وڏي ادبي تنظيم ”اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا“ جو اڏيندڙ به آهي ته وڏو ناٽڪ نگار ۽ ناٽڪ ڊائريڪٽر به رهيو آهي. کيس سندس ناول ”پيار  جي پياس“ تي  هند سرڪار جي وڏي ۾ وڏي ادبي اداري مرڪزي ساهتيه اڪيڊميءَ ۱۹۷۳ع سال لاءِ انعام سان نوازيو ويو. هن ڪيترين ڪهاڻين، ناولن ناٽڪن ۽ ٻين موضوعن کان سواءِ پنهنجي، آتم ڪٿا به پنجن جلدن ۾ لکي آهي. جيڪا وڏي مڃتا ماڻي چڪي آهي ۽ ٻيهر سنڌ ۾ پڻ شايع ٿي آهي. گوبند مالهي شايد پهريون سنڌي اديب آهي، جنهن تي ”ڪونج“ ۽ ”سپون“ رسالن، خاص نمبر ڪڍيا. ان کان سواءِ سندس شخصيت ۽ ادبي ڪارج تي ممبئيءَ جي هڪ اديب، هولارام هنس هڪ ڪتاب ”گوبند مالهيءَ جي سنڌي ناول ۾ يگاني دين“ نالي ليکو آهي. شايد هيءُ ئي اڪيلو اديب آهي، جنهن تي ممبئي يونيورسٽي مان پي ايڇ ڊي جي ڊگري ورتي وئي آهي ۽ ان ڪتاب کي ممبئي يونيورسٽيءَ پاران ۲۰۰۲ع ۾ ڇپايو ويو آهي، جنهن جو نالو آهي: ”گوبند مالهي، شخص ۽ اديب“. هن ڪتاب جو ليکڪ آهي، ڊاڪٽر منوهر مٽلاڻي. اهو ممڪن آهي ته مون جهڙي ٿوري علم رکڻ واري پاٺڪ کان گوبند مالهيءَ جا ڪي ڪتاب ذڪر ڪرڻ کان رهجي ويا هجن، تنهن هوندي به سندس جيڪي ڪتاب مون کي ميسر ٿي سگهيا آهن، انهن جو تعداد ۵۱ آهي. هن سنڌي ٻوليءَ ۾ الڳ الڳ ٻولين جا ڪيترائي ڪتاب ترجمو ڪري سنڌي ٻوليءَ جي جهولي ڀري آهي. ورهاڱي کان اڳ هو پنهنجي ڳوٺ ٺارو شاهه مان  پڙهڻ لاءِ ڪراچي آيو جتي سندس ملاقات گوبند پنجابيءَ سان ٿي، جيڪو ان وقت ترقي پسند ادب کي ڇاپڻ لاءِ پريس قائم ڪري چڪو هو ۽ اتان ئي ”نئين دنيا“ نالي پبليڪيشن جاري ڪري چڪو هو، جنهن پاران سنڌيءَ ۾ ڪي اصلوڪا ڪتاب ۽ ڪي ترجمو ڪري ڇاپي چڪو هو، ڪراچي ۾ گوبند مالهيءَ جي دوستن ۾ شيخ اياز، نارايڻ شيام، ڪامريڊ سوڀو گيانچنداڻي، اي ڪي هينگل، موهن پنجاپي، ڪيرت ٻاٻاڻي، اي جي اتم ۽ ٻيا ڪيترائي ترقي پسند شامل آهن، جيتوڻيڪ حشو ڪيولراماڻي کائنس عمر ۾ وڏو هئو تڏهن به سندن دوست ڪوٺي سگهجي ٿو. هي سڀ اهي شخص هئا جن سنڌي ٻوليءَ ۾ ترقي پسند ادب جي آبياري ڪئي. ورهاڱي کان پوءِ حشو ڪيولراماڻي، گوبند مالهي، ڪيرت ٻاٻاڻي، اي جي اتم ۽ ٻيا ڪيترائي ترقي پسند سنڌي اديب هند لڏي ويا، پر ڪامريڊ سوڀي گيانچنداڻيءَ سنڌ نه ڇڏي ۽ هتي ئي رهي پيو، هند ۾ وڃي گوبند مالهي، اي جي اتم ۽ ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جي ٽمورتيءَ ”نئين دنيا“ جاري ڪئي جيڪا آخر تائين اي جي اتم جي سمپادڪيءَ هيٺ ڪتاب ڇاپيندي رهي، نئين دنيا پبليڪيشن جا ڪيترائي ڪتاب ترقي پسند ادب جا شاهڪار ڪتاب آهن، جيڪي وري وري ڇپائڻ جهڙا آهن. گوبند مالهيءَ لکڻ کان سواءِ هند ۾ جيڪا سنڌي ادب جي واڌ ويجهه لاءِ ڪوشش ڪئي اها پڻ هاراهڻ جوڳي آهي پر هن جيڪي پنهنجون لکڻيون ايڪونجاهه ڪتابن ۾ ڏنيون آهن اهي سنڌي ادب جو اهڙو حصو آهن، جنهن کي سدائين ياد رکيو ويندو. گوبند مالهيءَ هند ۾ آوازي ڪلچر کي ڦهلائڻ لاءِ ڪيترائي فورم جوڙيا، جن سڀني کي هو ڪاميابيءَ سان هلائي سگهيو. هڪ طرف تخليقي ڪم ڪرڻ ۽ ٻئي طرف سنڌيت جي ڦهلاءَ لاءِ جيڪا هن تبليغ ڪئي، اها خود هڪ تاريخ ۾ لکڻ جهڙي آهي. ڪوئل جهڙي مٺڙي آواز واري ڀڳونتي ناواڻي، مالهي صاحب جي دريافت هئي، جنهن پنهنجي مٺڙي آواز سان هند جهڙي وڏي ملڪ ۾ ڇڙ وڇڙ ٿي رهندڙ سنڌين کي ته پاڻ ۾ جوڙيو پر سنڌ جي سنڌين کي به هند جي سنڌين سان ڳنڍيو. گوبند مالهيءَ هند ۾ سنڌي ناٽڪ کي جيڪو اوڄ ڏياريو اهو پڻ مثالي اهميت رکي ٿو. ان سڀ جي باوجود گوبند مالهي، هڪ عظيم سنڌي ناول نويس طور سنڌي ادب ۾ هڪ خاص مقام تي رهندو، ان مقام لاءِ سرحدي حد بنديون ڪا به معني نه رکنديون، جڏهن به سندس ذڪر نڪرندو ته سندس نالو احترام سان کنيو ويندو اهڙي پڪ آهي، ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي لکڻين وسيلي پنهنجو اهڙو مقام ٺاهي ويو آهي. هو اول ۽ آخر سنڌي ناول جو اهڙو ليکڪ آهي جنهن جو مثال سنڌي ٻوليءَ جي ادب ۾ ٻيو ڪو به نه آهي. گوبند مالهي سڄي زندگي سنڌ پرست ڪميونسٽ رهيو پر آخري عمر ۾ هو سڀني ترقي پسند دوستن کي چوندو هئو ته ”هاڻ مون ڪميونزم کي تصوف ۾ وهنجاريو آهي“ ان ڳالهه مان ڀلي ڀت سمجهي سگهجي ٿو ته هو آخري عمر ۾ تصوف ڏانهن لاڙو رکندو هئو. ٻئي طرح سندس ڪهاڻين توڻي گهڻن ئي ناولن مان اهڙو اشارو ملي ٿو، جنهن مان سندس لاڙو يا مزاج تصوف يا ويدانت ڏانهن محسوس ٿئي ٿو. جيتوڻيڪ اهو به سچ آهي ته جيڪي شخص/اديب/شاعر ساڻس مليا آهن انهن سڀني هن کي صوفي طبعيت رکندڙ ڪوٺيو آهي. هو پنهنجي طبعيت ۾ بنهه سادو سودو، کاڌيءَ جي پهراڻ ۽ پاجامي ۾ هڪ ساڌو يا سنت وڌيڪ لڳندو هئو هڪ ليکڪ يا دانشور گهٽ. گوبند مالهيءَ جي زندگيءَ ۾ هڪ خوش نصيبي اها آئي جو هو پنهنجي عمر جي آخري حصي ۾ ۱۹۸۹ع ۾ هڪ ڀيرو سنڌ ڏسي سگهيو، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ سندس زندگيءَ جي آخري رهجي ويل خواهش هئي. ساڻس سنڌ اچڻ واري وفد ۾ ڊاڪٽر مرلي ڌر جيٽلي، ڪرشن کٽواڻي، قيمت هريسنگهاڻي، ڊاڪٽر نارايڻ ڀارتي ۽ وينا شرنگي گڏ آيل هئا، پر وفد ۾ جيڪا آجيان گوبند مالهيءَ جي ٿي اها مثالي هئي. هو سنڌ ڏسي ويو سنڌ جي سفر بابت هڪ ڏکوئيندڙ سفر نامو لکيائين، جنهن هند ۽ سنڌ ۾ ڪافي پذيرائي ماڻي. پنهنجي آتم ڪٿا جا پنج جلد لکيائين ۽ ڏهين فيبروري ۲۰۰۱ع تي ممبئيءَ ۾ دهانت ڪيائين. سندس وڇوڙي جو ڏک هند توڻي سنڌ ۾ هڪ جيترو محسوس ڪيو ويو ڇاڪاڻ ته سندس وڇوڙو ٻنهي ملڪن جي سنڌين لاءِ هڪ جهڙو ڏکوئيندڙ هيو سندس وڇوڙي سان سنڌي ادب کان هڪ عظيم ناول نويس موڪلائي ويو، جنهن جو پوراءُ هند توڻي سنڌ اڄ جي تاريخ تائين نه ڪري سگهي آهي ۽ بس. دادا گوبند مالهي سنڌي ادبي سنگت جو باني  شاهد چنه جتي سنڌ جي عظيم هستين جو ذڪر اچي ٿو اتي ڏات جا ڏيئا ٻاريندڙ گوبند مالهي به هڪ اهڙي عظيم شخصيت آهي جنهن علم ۽ ادب، سياست ۽ پورهيت سماج لاءِ، اهڙي جدوجهد ڪئي جو صدي گذرڻ باوجود به سندس نانءُ سڀني مورچن تي سپهه سالار جي حيثيت ۾ اڄ به موجود آهي. گوبند مالهي، ساهتي پرڳڻي جي شهر ٺارو شاهه ۾ ۸ آگسٽ ۱۹۲۱ع ۾ جنم ورتو. هن علمي ادبي حوالي سان ايڏو ته مان ماڻيو جو اڄ به ادبي کيتر ۾ نمايان نظر اچي ٿو. هن سنڌي ادبي سنگت جو بنياد وڌو ۽ سنڌي ادب، سياست، ناٽڪ، ڊراما، ڪهاڻيون ۽ تنقيدي ادب تي ۳۶ ڪتاب لکيائين. جنهن ۾ ”ڳالهيون منهنجي ڳوٺ جون“، ”شرم ٻوٽي“، ان کان علاوه ”سنڌوءَ ڪناري“ فلم به جوڙيائين پر وقت جي بيرحم وهڪري جڏهن کيس ماتر ڀومي کان ڇني ڌار ڪيو ته وطن جي سرحد ڳوڙها ڳاڙيندي پار ڪري ڀارت پهتو. ان اتي به سنڌ ۽ سنڌي ادب لاءِ تمام گهڻو جاکوڙيو ۽ سنڌي ٻوليءَ لاءِ اتان جي ٽه-مورتي؛ ڪيرت، اتم ۽ مالهي ايتري ته جدوجهد ڪئي جو نتيجي ۾ هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ کي قومي ٻولي جو درجو ڏنو ويو. مالهي جڏهن پنهنجي ماتر ڀومي سنڌ گهمڻ لاءِ ۱۹۸۴ع ۾ هتي آيو ته ڪراچيءَ جي آرٽ ڪائونسل ۾ سگا پاران ڏنل آجياڻي دوران سنڌ جي ڏات ڌڻين سان مخاطب ٿيندي نيڻن مان نير وهائيندي چيو ھيائين ته؛ ”جنهن مالهي ۱۳ آڪٽوبر ۱۹۴۶ع ۾ سنڌي ادبي سنگت جو ننڍڙو ٻوٽو پوکيو هجي ۽ اهو ٻوٽو جڏهن وڏو ٿي خوشبو جو رس ڦهلائي ۽ ان وقت ان مالهيءَ کي ان وڻ کان ڌار ڪيو وڃي، اوهان ٻڌايو ته ان وقت ان مالهيءَ جي ڪهڙي حالت ٿي هوندي؟“ واقعي به مالهي سنڌي ادب جي حوالي سان جيڪو ٻوٽو پوکيو، ان جي خوشبوءِ جڏهن ڦهلجڻ لڳي ته کيس ڌڪي ڌار ڪيو ويو. مالهي ممتا جي هنج ڇڏڻ بعد به الهاس ننگر جي اداس گهٽين ۾ خاموش ٿي نه ويٺو. لطيف جي ان سٽ وانگي؛ ”جان جان هئي جيئري، ورچي نه ويٺي.“ واقعي به مالهي پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين خاموش ٿي نه ويٺو. هن سڄي زندگي سنڌي ادب ۽ پورهيت جدوجهد لاءِ ڪم ڪيو. انهيءَ جاکوڙ ۾ ۱۰ فيبروري ۹۰ واري ڏهاڪي ۾ وڇڙي ويو، جنهن کي اڄ به دادا گوبند مالهي جي حوالي سان سنڌ توڙي هند ۾ ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ جيستائين سنڌي ٻوليءَ ۽ ان کي چاهيندڙ رهندا، گوبند مالهي جو نانءُ امر رهندو. گوبند مالهي سنڌي ادبي سنگت جو باني گل مورو هيءُ ۴۵ ۽ ۴۶ جو زمانو هو سڄي برصغير ۾ انگريز سامراج خلاف نفرت چوٽ چڙهيل هئي، بنگال جي ڌرتيءَ تي ٽئگور جي گيتن جي گونجار هئي ته ٻولي بچايو، ڌرتي بچايو اهو ئي منظر نامو ڏسي ڪري سنڌ ۽ هند جي عظيم سپوت داد گوبند مالهي سنڌي ٻولي وطن ۽ ڌرتيءَ کي بچائڻ لاءِ ممتا جو مالهي بڻجي سنڌي ادبي سنگت جي نالي سان اهڙو ته ٻوٽو پوکيو جو سموري برصغير ۾ ڀٽائيءَ جي بيتن، سچل جي تصوف عنايت جي، جو کيڙي سو کائي جي فڪر کان وٺي هاري هلچل واري اهڙي ته لهر اُٿي پئي جو سنڌ جا فڪرمند ماڻهو ميدان تي نڪري پيا ٽئگور جي گيتن جيان سنڌ جا شاعر، اديب ۽ قلمڪار نارائڻ شام کان وٺي ڪيرت ٻاٻاڻي تائين کوڙ سارا قلمڪار پنهنجو قلم کڻي ڌرتيءَ جي بقا جي جنگ وڙهڻ شروع ڪري ڇڏي ان زماني ۾ ساهتي پرڳڻي ۾ جنم وٺندڙ گوبند مالهي پنهنجي ئي جنم ڀومي ٺاروشاهه ۾ مهاتما گانڌي کي گهرائي ڪري کيس مڃتا ڏني ته فڪر ۽ نظريا مذهب جي بنياد تي ناهن ٿيندا قومن جو بنياد فطري ٻولين تهذيبن ۽ ثقافت جي بنياد تي ٿيندو آهي ان زماني ۾ سنڌ توڙي هند اندر سنڌي ادب، سنڌي ٻولي ۽ تهذيب جي حوالي سان ۳ عظيم شخصيتون جن کي ٽي مورتي جي حوالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ اڄ به انهن ئي ٽنهي شخصيتن کي ادبي حوالي سان هند توڙي سنڌ ۾ وڏي مڃتا ملي ٿي جن ۾ گوبند، اُتم ۽ ڪيرت اهي ٽئي شخصيتون ئي هيون جن ڀٽائيءَ جي فڪر کي کڻي جهرجهنگ پهچايو ۽ سنڌي ٻوليءَ کي قومي بڻائڻ لاءِ جدوجهد ڪئي ايتري قدر جو جڏهن ۱۹۳۰ع ڌاري جمشيد مهتا سنڌ هاري ڪميٽيءَ جو بنياد وڌو ته ان وقت به هي ٽئي شخصيتون ئي هيون جن رت ست ڏئي پوري برصغير ۾ پورهيتن جي راڄ کي قائم ڪرڻ لاءِ ۽ انهن جي وارثي لاءِ ميدان ۾ نڪري عملي قدم کنيا ۽ جڏهن سائين جي ايم سيد  ۽ شيخ اياز جي استاد حشو ڪيول راماڻي ڀريا جهڙي قديمي شهر ۾ ديوان ڪوڙو مل جي اڪيڊمي ۾ ناٽڪ منڊلين جو بنياد وڌو ته ان وقت اها علمي درسگاهه جنهن سڄي سنڌ کي شعور ڏنو پئي ته نياڻيون پڙهايو ڌرتي بچايو، انهيءَ تحريڪ ۾ به گوبند مالهي انهن سان گڏجي هر هنڌ هر جدوجهد ۾ شامل رهيو، اڄ به سنڌ جو اهو جهونڙو سيد فتح علي شاهه جنهن ديوان ڪوڙل مل جي ناٽڪ منڊلين ۾ خوبصورت نوجوان نينگري جو ڪردار ادا ڪندو هو ان جي اندر ۾ اهي ئي سمايل ڳالهيون بر زباني ياد آهن ۽ اهو ماسٽر چندر جيڪو مالهي جي گهر ڀرسان رهندو هو ۽ جتي پنهنجي پٽ منسک جي ياد ۾ منسک محل جوڙائي روزانو رات جو رياض ڪندو هو ۽ ڀڳت وجهندو هو ان وقت به هي گوبند مالهي هيو جنهن ڀڳت ڪنور رام کي گهرائي هن ئي نارنگين واري شهر ٺاروشاهه ۾ سڄي راڄ کي گڏ ڪري اهي درد ڀريا گيت ۽ وڇوڙي جا آواز سڻائيندو هو، ان سڄي عمل ۾ گوبند مالهيءَ جو ڪردار سنڌي ادب کي نوان رنگ ڏيڻ ۽ هند توڙي سنڌ ۾ پنهنجي سنڌي ٻولي جي بقا جي جنگ وڙهڻ لاءِ جيترو ڪردار ادا ڪيو اهو شايد ڪنهن ماڻهوءَ گهٽ ادا ڪيو هجي، اها پوهوءَ ماءُ جيڪا سمورين ڀڳتين کي ديس جي دردوندن کي ممتا جا گيت ٻڌائيندي هئي لوريون ڏيندي هئي ۽ نارائڻ شام جون سٽون ورجائيندي هئي ته: الا ائين م ٿئي جو ڪتابن ۾ پڙهجي ته هُئي سنڌ ۽ سنڌ وارن جي ٻولي. ته ڪيترن ئي دردوندن جي نيڻن ۾ لڙڪ لڙي پوندا هئا پر بي رحم ورهاڱي مالهيءَ کي وطن کان جڏهن ڌڪي ڌار ڪيو ته هن هند ۾ وڃي ساهتيا اڪيڊمي کولي اتي به پنهنجي ٽه مورتي واري ساٿين ڪيرت، اتم، نارائڻ شام کان وٺي حشو ڪيول راماڻي تائين گڏجي سنڌي ٻولي قومي ٻولي جي تحريڪ هلائي ۽ هندوستان ۾ سنڌي ٻولي کي نيٺ هندوستاني سرڪار قومي ٻولي جو درجو ڏنو پر جهڙي طرح گوبند مالهي جو روح پنهنجي جنم ڀومي لاءِ آخري گهڙيءَ تائين هڏڪيون کائيندو ۽ تڙپندو رهيو ائين ئي سنڌي ٻولي قومي ٻولي بڻجڻ لاءِ پنهنجي ئي ڌرتي تي مالهي جي روح جيان تڙپي رهي آهي. اچو ته گوبند مالهي جي روح سنڌي ٻولي قومي ٻوليءَ کي بچايون. گوبند مالھي سنڌ تو کي ياد ڪري ٿي رکيل مورائي گوبند مالهي، سنڌ ۾ ڄائو ۽ هند ۾ وفات ڪيائين. دراصل اھو هڪ ئي کنڊ هئو، جنهن کي ۱۹۴۷ع ۾ ورهايو ويو. کنڊ کي ڇا ورهايو ويو، ماڻهن کي ورهايو ويو. انهن جي مذهبن کي ورهايو ويو. انهن جي خوابن کي ورهايو ويو. وڏي ڳالهه ته هن کنڊ جي سموري روشن مستقبل کي ورهايو ويو.  ائين گوبند مالهيءَ ۽ ٺارو شاهه کي به ورهايو ويو. ٺارو شاهه، ساهتي پرڳڻي جو اهو ننڍڙو شهر آهي، جنهن ادب ۽ ٻين فنن سان لاڳاپيل ڪيترين ئي اهم شخصيتن کي جنم ڏنو. جن مان ٻه شخصيتون هن کنڊ جي لاءِ گهڻيون اهم آهن. انهن مان هڪ آهي، هند جهڙي وڏي ۽ گهڻيون ٻوليون ڳالهايون ويندڙ ۽ لکيون ويندڙ ملڪ ۾ ”ناول سمراٽ“ جو اعزاز ماڻيندڙ گوبند مالهي ۾ ٻيو آهي ”سنگيت آچاريه“ جو اعزاز ماڻيندڙ ماسٽر چندر! سنڌ وچين دور کان وٺي الڳ الڳ پرڳڻن جي حوالن ۾ به سڃاتي ويندي هئي. جن مان هڪ پرڳڻو ”ساهتي پرڳڻو“ جي نالي سان به آهي. جنهن ۾ نوابشاهه، سڪرنڊ، مورو، نوشهروفيروز ۽ ڪنڊيارو شهر اچي وڃن ٿا. هيءُ پرڳڻو، سنڌي ادب جي حوالي سان نهايت ئي اهم رهيو آهي ۽ ان اهم هجڻ جو هڪ اهڃاڻ گوبند مالهي به آهي. گوبند مالهي نوشهري فيروز تعلقي جي هڪ ننڍڙي شهر ٺارو شاهه ۾، پنجين آگسٽ ۱۹۲۱ع تي ڄائو ۽ ۲۶ سالن جي عمر تائين سنڌ ۾ رهيو. هو سنڌي ادبي سنگت جو پهريون جنرل سيڪريٽري رهيو. ڪراچي ۾ گوبند پنجابيءَ جي نئين دنيا پريس کي مرڪز بڻائي، هن سنڌي ترقي پسند لٽريچر ڇپائڻ جي شروعات ڪئي. ساڳئي وقت، ترقي پسند تحريڪ کي به زور وٺايو. گوبند پنجابي، ڪامريڊ سوڀو گيانچنداڻي، ڪيرت ٻاٻاڻِي، اي جي اتم ۽ ٻيا ڪيترا ئي ترقي پسند، سنڌ ۾ سندس ساٿي رهيا. سندس پهريان چار ڪتاب به ڪراچيءَ ۾ ئي ڇپيا، جيڪي هيٺ ڏنل آهن. ۱ . ساٿي (ترجمو) ۱۹۴۱ع ۲ . انقلابي سپاهي ۱۹۴۱ع ۳ . چتر ليکا (ترجمو)  ۱۹۴۶ع ۴ . انقلابي شاهراهه ۱۹۴۷ع هن مٿيان سڀ ڪتاب، ترقي پسند سوچ ۽ نظريي جي اثر هيٺ لکيا. ائين ورهاڱو آيو ۽ هن کي اڏائي کڻي ويو. پر هو جتي پهتو، اتي يڪدم هڪ ٽمورتي جوڙي ورتائين. جيڪا ترقي پسند ادب جي جڳ مشهور ٽمورتي جي نالي سان اڄ تائين پنهنجي هڪ خاص سڃاڻپ رکي ٿي. اها ٽمورتي آهي؛ گوبند مالهي، اي جي اتم ۽ ڪيرت ٻاٻاڻي. هن ٽمورتيءَ، سنڌ مان جلا وطن ٿيل/ ڪيل سنڌين کي، هندستان جهڙي وڏي ملڪ ۾ ڪيئن ٿانئيڪو ڪيو ۽ انهن کي پاڻ ۾ جوڙيو، اهو تاريخ جو هڪ ڊگهو داستان آهي، جيڪو گوبند مالهيءَ جي چئن جلدن ۾ لکيل آتم ڪهاڻيءَ، ”ادب ۽ اديب“ ۽ ڪيرت ٻاٻاڻي جي چئن جلدن ۾ لکيل آتم ڪهاڻي ”ڪجهه ٻڌايم، ڪجهه لڪايم“ ۽ سنڌيت جي هلچل بابت سندس لکيل بيمثال ڪتاب ”سنڌيت جو سفر“ ۾ پڙهي سگهجي ٿي. هت فقط ايترو چوڻو آهي ته هن پنهنجي لکڻين جي معرفت، ناٽڪ منڊلين جي معرفت ۽ ڪماري ڀڳونتي ناواڻيءَ جي ڪوئل جهڙي مٺڙي آواز جي معرفت، جيڪا هند ۾ سنڌين کي جوڙڻ لاءِ جدوجهد ڪئي، اها هڪ بيمثال جدوجهد هئي. جنهن ۾ اي جي اتم ۽ ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جو به هڪ اهم حصو آهي. سنڌ سان اڻميو پيار ڪندڙ گوبند مالهي، انهن ٿورڙن خوشنصيب اديبن مان هئو، جن کي ورهاڱي کان پوءِ هڪ ڀيرو وري سنڌ ڏسڻ نصيب ٿي. هو ۱۹۸۹ع ۾ سگا پاران ملهايل سچل امن ڪانفرنس ۾ ڊاڪٽر مرليڌر جيٽلي، نارايڻ ڀارتي، ڪرشن کٽواڻي، قيمت هريسنگهاڻي ۽ وينا شرنگيءَ سميت شامل ٿيو. ائين هن کي هڪ ڀيرو سنڌ سان گڏ پنهنجي جنم هنڌ وارو ڳوٺ ٺارو شاهه به ڏسڻ نصيب ٿيو. ان وقت هن ڇا محسوس ڪيو هوندو، ان جو بيان سنڌ جي اديب عظيم سنڌي صاحب جي لفظ ۾ اهو هو ته ”هو جيترو وقت به ٺارو شاهه ۾ هئو، سندس اکين مان پاڻي نه بيٺو، پر هن اتي ڪو به اظهار نه ڪيو ۽ روشن تارا اسڪول موري ۾ اچي، هن پنهنجي جذبن جو اظهار ڪندي چيو هو ته ”مان مالهي آهيان، مون جيڪي گل ننڍپڻ ۾ ٺارو شاهه ۾ پوکيا هئا، انهن جي خوشبوءِ اڄ به مونکي اچي رهي آهي، جنهن ڪري منهنجو روح تازو توانو ٿي ويو آهي.“ گوبند مالهي هڪ نظرياتي ۽ تخيلقي اديب طور، سنڌ ۾ ئي پنهنجي آبرو دار جڳهه جوڙي ورتي هئي. پر هن هند ۾ وڃي سنڌين ۾ جيڪو مرتبو حاصل ڪيو، ان جو مثال نه ٿو ملي. هن پنهنجي ڄمار جيئندڙ سالن جيترا ئي ڪتاب لکيا. هن تي جيئري ئي رسالن خاص نمبر شايع ڪيا. سندس وفات کان پوءِ، مٿس ٻيا ته ڪي اهم ڪتاب لکيا ويا آهن، پر ممبئي يونيورسٽيءَ جهڙي اداري مٿس پي ايڇ ڊي جي ٿيسز قبول ڪندي، اسان جي دوست ڊاڪٽر منوهر مٽلاڻي کي اهڙو اعزاز ڏنو، جنهن هڪ لاجواب ڪتاب ”گوبند مالهي: شخص ۽ اديب“ نالي لکي، ممبئي يونيورسٽيءَ مان ڊگري حاصل ڪئي. ساڳئي وقت ممبئي يونيورسٽيءَ جي سنڌي شعبي اهو لاجواب ڪتاب پڻ شايع ڪيو آهي. گوبند مالهي، الڳ الڳ موضوعن تي، مٿس ڪيل تحقييق موجب ۶۹ ڪتاب لکيا ۽ ترجمو ڪيا آهن. جيڪو هڪ تمام وڏو تخليقي پورهيو آهي. هند جي ادبي/ حلقي ۾ ”ٺاهه گرو“ جي لقب سان ياد ڪيو ويندڙ گوبند مالهي، هاڻ نه رهيو آهي. پر سندس سمورا ڪتاب سنڌي ادب جو اهڙو سرمايو آهن، جنهن تي سنڌي ادب فخر ڪندي ۽ هو سنڌي ادب ۾ سدائين ياد ڪيو ويندو. گوبند مالھي کان به ٺاروشاھ نه وسريو ھيو علي رضا قاضي ساهتي پرڳڻي جي شهر ٺارو شاهه ۾ ۵ آگسٽ۱۹۲۱ع ڌاري جنم وٺندڙ گوبند مالهي، جديد سنڌي ادب جو وڏو نالو آهي ۽ هميشه رهندو. دادا گوبند مالهي هڪ سؤ کان مٿي ڪهاڻيون، ۲ سئو کان مٿي مضمون، ۳۵ ناٽڪ ۽ ۲۸ ناول لکيا، ان ڪري ئي هن کي هند توڙي سنڌ ۾ سڀ کان گهڻا ناول لکڻ ڪري “ناول سمراٽ” (ناول جو شهزادو) سڏيو ويو. گوبند مالهي کي ۱۲- ۱۳ سالن جي ننڍي عمر ۾ ئي لکڻ جو شوق جاڳيو، اهو زمانو ۳۵-۱۹۳۴ع وارو هو. هن جي شروعاتي لکڻي مشهور جرمن شاعر گوئٽي جي ڪنهن نظم جو ترجمو هو، جيڪو سناتن ڌرم جي پرچارڪ ماهوار سنڌي رسالي “شڪارپور” ۾ ڇپيو. گوبند مالهي کي اهو اعزاز حاصل آهي ته هن ۴۲-۱۹۴۱ع ۾ سنڌي ادب ۾ ترقي پسند ڌارا جو بنياد وڌو، جڏهن ته سياسي حوالي سان ڪانگريس جو اثر قبول ڪيائين. هن ان عرصي ۾ ئي شاگرد سياست جي پيڙهه جو پٿر به رکيو، جنهن دوران هن جو ڪامريڊ سوڀي گيانچنداڻي سان تعلق پيدا ٿيو، جنهن کان هن مارڪسزم ۽ ڪميونزم جو سائنسي طريقي سان اڀياس سکيو ۽ گڏوگڏ ٻنهي ڄڻن ڪامريڊ محمد امين کوسي سان واسطو وڌايو. دادا گوبند ۱۹۴۲ع ۾ ۳ مهينا جيل ۾ به رهيو، جيل مان نڪرڻ بعد ڪميونسٽ پارٽي ۾ شامل ٿيو. ۱۹۴۴ع ۾ ڪميونسٽ پارٽي ڪراچي جو سيڪريٽري پڻ ٿيو. ساڳي ئي سال هن ايل ايل بي جو امتحان به پاس ڪيو. نامياري اديب ڪيرت ٻاٻاڻي پنهنجي آتم ڪٿا ۾ لکيو آهي ته “۱۹۴۲ع جي جنگ آزادي وقت مون ۲ ترقي پسند شخصن جو نالو ٻڌو هو. هڪ ڪامريڊ سوڀو گيانچنداڻي، ٻيو دادا گوبند مالهي”. ان مان مالهي جي حيثيت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. دادا گوبند مالهي، ۱۹۴۲ع جي تحريڪ دوران سنڌ ۾ هڪ نئين تنظيم ٺاهڻ ڏانهن راغب ٿيو. سنڌي سرڪل کان سنڌي ادبي سنگت تائين جو سفر ان دور ۾ ٿيو. گوبند مالهيءَ کي ورهاڱي کان اڳ سنڌي ادبي سنگت جو پهريون سڪريٽري هجڻ جو اعزاز به حاصل آهي. گوبند مالهي صحافت به ڪئي ۽ اسٽيج ناٽڪن، توڻي فلم جي هدايت ڪاري ۽ اداڪاري ۾ به حصو ورتو. مالهي جا پنج ناول “پکيئڙا”، “ولر کان وڇڙي”، “ڏيهي پرڏيهي”، “پيار جي شڪست” ۽ “پيار جي پياس” تمام مشهور رهيا آهن. مالهي، ۱۹۴۷ع ۾ سنڌ کان جدا ٿي هندستان ڏانهن اڻ ڏٺي منزل ڏانهن روانو ٿيو. هو، جنهن جو ساهه سنڌ هئي، انهي کان وڇڙڻ وقت هن جي حالت ڪهڙي هوندي سا بيان کان ٻاهر آهي! سنڌ جي دل ٺارو شاهه شهر واسين کان اهو ڏينهن به ناهي وسريو، جڏهن ۳۰ نومبر ۱۹۸۹ع تي اسان جو دادا گوبند مالهي، ٺارو شاهه ۾ آيو هو. گوبند جو ڪتاب “ڳالهيون منهنجي ڳوٺ جون” شاهد آهي ته گوبند کي سنڌ ۽ ٺارو شاهه سان ڪيڏي محبت هئي. ڀلا ڪيئن نه محبت هجي، جنهن جڳهه تي انسان ڄمي، نپني، وڏو ٿئي، اتي لاتعداد محبتون ڪري، اهو خطو هن کان ڪيئن وسري سگهندو. اڄ جڏهن گوبند جي اوڻويهين ورسي آهي ته هن کي خراج پيش ڪرڻ لاءِ هن جي ڪتاب “ڳالهيون منهنجي ڳوٺ جون” مان هڪ ٽڪرو پيش ڪجي ٿو: “مان پنهنجي پاڙي واري ڇوڪريءَ تي عاشق ٿي پيس، هوءَ ڏاڍي سندر هئي پر هڪ مسئلو هو ته اسان ٻنهي جو مذهب الڳ هو. ان سهڻي ڇوڪريءَ سان سرعام عشق ڪرڻ جو مطلب هٿ وٺي مذهبي فساد ڪرائڻ هو، جيڪا ڳالهه مان ڪڏهن به نه پيو چاهيان، پر هن نادان دل کي ڇا ڪجي، جيڪا ڪنهن به صورت قابو نه اچي رهي هئي. آخر وڏي دليري ڏيکاريندي، اکين سان انهي من موهڻي صورت ڏانهن محبت جو پيغام موڪليم، جيڪو قبول پيو. هاڻي زبان سان همٿ ڪري شام جي ويل پنهنجي گهر جي پويان ٺهيل چوپائي مال جي واڙي ۾ ملڻ جو وچن ٿيو. شام ٿي اسان لڪي لڪي اتي پهتاسين، تنهن زماني ۾ ٺارو شاهه ۾ بجلي نه آئي هئي، انهي ڪري شام به رات ٿي ويندي هئي. منهنجو من عشق جي آتش ۾ سر پور هو، ڪجهه دير ويهي رهاڻ ڪئي سين انهي کانپوءِ خوف جو عالم ۽ موڪلاڻي! موڪلائڻ مهل اسان ٻنهي کي الائي ڇا ٿيو جو بي اختيار ڳراٺڙيءَ ۾ پئجي وياسين! خبر ناهي ته اسان جو ڀاڪر ڪيستائين جاري رهيو؟ پر مون کي پنهنجي جسم ۾ هڪ عجيب ڪيفيت معلوم ٿي، جيڪا لفظن ۾ بيان ڪرڻ کان ٻاهر هئي!؟ ڪجهه مهينن اندر انهي مسلمان ڇوڪري سان ته منهنجي عشق جو ڊراپ سين ٿي ويو پر هن سان پاتل ڀاڪر جي ڪيفيت سمجهي نه سگهيم، تان جو ٺارو شاهه ۾ بجلي به اچي وئي. هڪ ڏينهن امان گهر ۾ بجلي جي تار ٺاهڻ جو چيو، مان به بجلي جي ڪم کان اڻواقف سو نه ڪيم هم نه تم سڌو هٿ بجلي جي تار ۾ ڪجهه سيڪنڊن اندر جسم ۾ ڪرنٽ ڊوڙي ويو. ڪجهه وقت لاءِ ته جسم ڄڻ سن ٿي ويو. انهي وقت پنهنجي يادداشت تي زور ڏنم ته بجليءَ جو هي ڪرنٽ اهو ساڳيو معلوم ٿيو، جيڪو ڪجهه سال اڳ مينهن جي واڙي ۾ انهيءَ چنچل ڇوڪريءَ سان ڀاڪر ۾ محسوس ٿيو هو.” اهو شوخ ۽ چنچل ڳالهين وارو گوبند ۱۰ فيبروري ۲۰۰۱ع ۾ اسان سڀني کان موڪلائي ڪٿي ڏور سنڌ جي آسمان ۾ گم ٿي ويو. هن جي وڇوڙي تي جتي سڄي سنڌ رنجيده هئي، اتي ٺارو شاهه جي به ڪيترن ئي گهرن مان سڏڪن ۽ آهن جا آواز اٿيا هئا. روئڻ وارن ۾ هن جا اهي دوست هئا، جن سان هن شهر جي شاهي بازار ۾ ويهي نوري مشڪري سان ڀوڳ ڪيا هئا. گوبند جي مرتيي تي سڏڪا انهن به ڀريا هئا جن ڪتاب “ڳالهيون منهنجي ڳوٺ جون” پڙهي پنهنجي سيني ۾ فخر جي لهر اٿندي محسوس ڪئي هئي ته گوبند کان پنهنجو محبوب شهر ٺاروشاهه اڃان به وسريو ناهي. گوبند مالھي تون وڇڙيو آهين، وسريو ناهين رکيل مورائي هند ۽ سنڌ جو هاڪارو اديب، دانشور ۽ ٻين ڪيترين خوبين جو مالڪ گوبند مالهي، ۵ آگسٽ ۱۹۲۱ع تي ساهتي پرڳڻي جي نهايت اهم، پران وقت جي ننڍي شهر ٺاروشاهه ۾ جنم ورتو. هن سنڌ ۾ رهڻ دوران ئي ادبي ۽ سياسي حوالي سان لکڻ شروع ڪيو ۽ هند ۾ وڃي آخري عمر تائين لکندو رهيو. ”ناول سمراٽ“ جو خطاب ماڻيندڙ گوبند مالهي، هند ۾ رهندڙ سنڌي جاتي ۽ سنڌي اديبن جي مستقبل کي ٺاهيندڙ شخصيتن مان هڪ اهم شخصيت آهي، هن ڪيترا ناول لکيا، ڪيتريون ئي ڪهاڻيون لکيون آهن. گوبند مالهيءَ سنڌي ”آوازي ڪلچر“ کي هند ۾ متعارف ڪرائڻ لاءِ ڪيترن هنڌن جا چڪر لڳايا ۽ ڀارت ۾ وسندڙ سنڌين کي وسائڻ ۽ سنڌي ٻولي ۽ ڪلچر کي قائم ڪرڻ لاءِ سڄي زندگي ارپي  ڇڏي ۽ ساڳئي وقت تخليقي ڪم به ڪندو رهيو. گوبند مالهي هند جي سنڌين جي وڏي ۾ وڏي ادبي تنظيم ”اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا“ جو اڏيندڙ به آهي ته وڏو ناٽڪ نگار ۽ ناٽڪ ڊائريڪٽر به رهيو آهي. کيس سندس ناول ”پيار  جي پياس“ تي  هند سرڪار جي وڏي ۾ وڏي ادبي اداري مرڪزي ساهتيه اڪيڊميءَ ۱۹۷۳ع سال لاءِ انعام سان نوازيو ويو. هن ڪيترين ڪهاڻين، ناولن ناٽڪن ۽ ٻين موضوعن کان سواءِ پنهنجي، آتم ڪٿا به پنجن جلدن ۾ لکي آهي. جيڪا وڏي مڃتا ماڻي چڪي آهي ۽ ٻيهر سنڌ ۾ پڻ شايع ٿي آهي. گوبند مالهي شايد پهريون سنڌي اديب آهي، جنهن تي ”ڪونج“ ۽ ”سپون“ رسالن، خاص نمبر ڪڍيا. ان کان سواءِ سندس شخصيت ۽ ادبي ڪارج تي ممبئيءَ جي هڪ اديب، هولارام هنس هڪ ڪتاب ”گوبند مالهيءَ جي سنڌي ناول ۾ يگاني دين“ نالي ليکو آهي. شايد هيءُ ئي اڪيلو اديب آهي، جنهن تي ممبئي يونيورسٽي مان پي ايڇ ڊي جي ڊگري ورتي وئي آهي ۽ ان ڪتاب کي ممبئي يونيورسٽيءَ پاران ۲۰۰۲ع ۾ ڇپايو ويو آهي، جنهن جو نالو آهي: ”گوبند مالهي، شخص ۽ اديب“. هن ڪتاب جو ليکڪ آهي، ڊاڪٽر منوهر مٽلاڻي. اهو ممڪن آهي ته مون جهڙي ٿوري علم رکڻ واري پاٺڪ کان گوبند مالهيءَ جا ڪي ڪتاب ذڪر ڪرڻ کان رهجي ويا هجن، تنهن هوندي به سندس جيڪي ڪتاب مون کي ميسر ٿي سگهيا آهن، انهن جو تعداد ۵۱ آهي. هن سنڌي ٻوليءَ ۾ الڳ الڳ ٻولين جا ڪيترائي ڪتاب ترجمو ڪري سنڌي ٻوليءَ جي جهولي ڀري آهي. ورهاڱي کان اڳ هو پنهنجي ڳوٺ ٺارو شاهه مان  پڙهڻ لاءِ ڪراچي آيو جتي سندس ملاقات گوبند پنجابيءَ سان ٿي، جيڪو ان وقت ترقي پسند ادب کي ڇاپڻ لاءِ پريس قائم ڪري چڪو هو ۽ اتان ئي ”نئين دنيا“ نالي پبليڪيشن جاري ڪري چڪو هو، جنهن پاران سنڌيءَ ۾ ڪي اصلوڪا ڪتاب ۽ ڪي ترجمو ڪري ڇاپي چڪو هو، ڪراچي ۾ گوبند مالهيءَ جي دوستن ۾ شيخ اياز، نارايڻ شيام، ڪامريڊ سوڀو گيانچنداڻي، اي ڪي هينگل، موهن پنجاپي، ڪيرت ٻاٻاڻي، اي جي اتم ۽ ٻيا ڪيترائي ترقي پسند شامل آهن، جيتوڻيڪ حشو ڪيولراماڻي کائنس عمر ۾ وڏو هئو تڏهن به سندن دوست ڪوٺي سگهجي ٿو. هي سڀ اهي شخص هئا جن سنڌي ٻوليءَ ۾ ترقي پسند ادب جي آبياري ڪئي. ورهاڱي کان پوءِ حشو ڪيولراماڻي، گوبند مالهي، ڪيرت ٻاٻاڻي، اي جي اتم ۽ ٻيا ڪيترائي ترقي پسند سنڌي اديب هند لڏي ويا، پر ڪامريڊ سوڀي گيانچنداڻيءَ سنڌ نه ڇڏي ۽ هتي ئي رهي پيو، هند ۾ وڃي گوبند مالهي، اي جي اتم ۽ ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جي ٽمورتيءَ ”نئين دنيا“ جاري ڪئي جيڪا آخر تائين اي جي اتم جي سمپادڪيءَ هيٺ ڪتاب ڇاپيندي رهي، نئين دنيا پبليڪيشن جا ڪيترائي ڪتاب ترقي پسند ادب جا شاهڪار ڪتاب آهن، جيڪي وري وري ڇپائڻ جهڙا آهن. گوبند مالهيءَ لکڻ کان سواءِ هند ۾ جيڪا سنڌي ادب جي واڌ ويجهه لاءِ ڪوشش ڪئي اها پڻ هاراهڻ جوڳي آهي پر هن جيڪي پنهنجون لکڻيون ايڪونجاهه ڪتابن ۾ ڏنيون آهن اهي سنڌي ادب جو اهڙو حصو آهن، جنهن کي سدائين ياد رکيو ويندو. گوبند مالهيءَ هند ۾ آوازي ڪلچر کي ڦهلائڻ لاءِ ڪيترائي فورم جوڙيا، جن سڀني کي هو ڪاميابيءَ سان هلائي سگهيو. هڪ طرف تخليقي ڪم ڪرڻ ۽ ٻئي طرف سنڌيت جي ڦهلاءَ لاءِ جيڪا هن تبليغ ڪئي، اها خود هڪ تاريخ ۾ لکڻ جهڙي آهي. ڪوئل جهڙي مٺڙي آواز واري ڀڳونتي ناواڻي، مالهي صاحب جي دريافت هئي، جنهن پنهنجي مٺڙي آواز سان هند جهڙي وڏي ملڪ ۾ ڇڙ وڇڙ ٿي رهندڙ سنڌين کي ته پاڻ ۾ جوڙيو پر سنڌ جي سنڌين کي به هند جي سنڌين سان ڳنڍيو. گوبند مالهي سڄي زندگي سنڌ پرست ڪميونسٽ رهيو پر آخري عمر ۾ هو سڀني ترقي پسند دوستن کي چوندو هئو ته ”هاڻ مون ڪميونزم کي تصوف ۾ وهنجاريو آهي“ ان ڳالهه مان ڀلي ڀت سمجهي سگهجي ٿو ته هو آخري عمر ۾ تصوف ڏانهن لاڙو رکندو هئو. گوبند مالهيءَ جي زندگيءَ ۾ هڪ خوش نصيبي اها آئي جو هو پنهنجي عمر جي آخري حصي ۾ ۱۹۸۹ع ۾ هڪ ڀيرو سنڌ ڏسي سگهيو، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ سندس زندگيءَ جي آخري رهجي ويل خواهش هئي. ساڻس سنڌ اچڻ واري وفد ۾ ڊاڪٽر مرلي ڌر جيٽلي، ڪرشن کٽواڻي، قيمت هريسنگهاڻي، ڊاڪٽر نارايڻ ڀارتي ۽ وينا شرنگي گڏ آيل هئا، پر وفد ۾ جيڪا آجيان گوبند مالهيءَ جي ٿي اها مثالي هئي. هو سنڌ ڏسي ويو سنڌ جي سفر بابت هڪ ڏکوئيندڙ سفر نامو لکيائين، جنهن هند ۽ سنڌ ۾ ڪافي پذيرائي ماڻي. پنهنجي آتم ڪٿا جا پنج جلد لکيائين ۽ ڏهين فيبروري ۲۰۰۱ع تي ممبئيءَ ۾ ديهانت ڪيائين. گوبند مالهي ترقي پسند تحريڪ جو اڏيندڙ سجاد ظهير ترقي پسند سياست سنڌ جي سڃاڻپ رهي آهي، هن سياست سنڌ ۾ ادب ۽ سماج جا جيڪي ڳانڍاپا جوڙيا اهي ترقي پسند فڪر جا تمام وڏا اهڃاڻ آهن. اهڙو ادب جيڪو سماج ۾ مظلوم جي ڏکن ۽ ڏوجهرن جي ترجماني ڪري، انهي جي عملي شروعات انساني تاريخ جي شروع ٿيڻ کانپوءِ، انساني جاکوڙ سان جڙيل نظر اچي ٿي. ننڍي کنڊ ۾ ترقي پسندي جي نالي هيٺ انهي ادب جو بنياد پيو. هي ادبي تحريڪ انهي سامرج دشمني جو بنياد هئي جيڪا برصغير ۾ انگريزن جي اچڻ کان پوءِ شروع ٿي. هن ادب تاريخ ۾ جيڪا سوڀ حاصل ڪئي، اها پنهنجي دور جي تاريخ سمجهي وڃي ٿي. سنڌي سماج تي ان ادب ۽ سياست جا تمام چٽا ۽ پختا اثر نظر اچن ٿا. کوڙ نالا ڳڻائي سگهجن ٿا. هڪ ڊگهي قطار آهي جنهن تي تحقيقي طور لکڻ جي ضرورت آهي. هيءَ اها عوامي تاريخ آهي جنهن جا بنياد تاريخ جي جديد تاريخدانن مرتب ڪيا. انهن ترقي پسند سياست کي نه رڳو هٿي ڏني پر انهي کي تمام مضبوط لاڙا ڏنا. اڄوڪو ڏينهن انهي تحريڪ جي هڪڙي سرواڻ جي وڇوڙي جو ڏهاڙو آهي. اسان جي تاريخ کيس گوبند مالهي جي نالي سان ياد ڪري ٿي. هو هڪ ئي وقت سياست ڪار سان گڏ هڪڙو اهڙو ليکڪ هئو جنهن هڪ نئين ترقي پسند سنڌ جو بنياد پئي وڌو. سندس قلم ناول، ڪهاڻي، ناٽڪ، ترجمي، مضمون، سهيڙ ۽ آتم ڪٿا تي تاريخي ليک لکندو رهيو. سندس جنم ۵ آگسٽ ۱۹۲۱ع موجودهه ضلعي نوشهري فيروز جي شهر ٺاروشاهه (ان وقت ضلعي نواب شاهه) ۾ ٿيو. سندس خاندان جو پيشو زمينداري هو. ميٽرڪ تائين پاڻ اباڻي شهر۾ پڙهيو. جڏهن ته ميٽرڪ جا اهي امتحان سنڌ جي ٽن شهرن جهڙوڪ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور ۾ ٿيندا هُئا. گوبند اهي امتحان ڪراچي ۾ ڏنا هُئا. انهي دروان هن پنهنجي ويجهي مختلف سياسي تبديلي ۽ خيالن کي ڏٺو ۽ محسوس ڪيو. هيءُ سماج هندو مسلم فرقن ورهايل هو، انساني رويا ڏاڍا سخت ٿيندا پئي ويا. هيءُ هندستان جي سياسي اُٿل پُٿل جو دور هيو جنهن ۾ هڪ طرف ڪانگريس جي انگريزن سان ڳٺ جوڙ واري پاليسي جي سياست جاري هئي ته ٻئي طرف مسلم ليگ مسلمانن کي هروڀرو قوم جي قطار ۾ بيهاريو بيٺي هئي. ٽئين طرف اهڙا محاذ هئا جيڪي انگريزن جي تڏا ويڙهه کان سواءِ ٻئي ڪنهن به فارمولي جي حق ۾ ڪين هئا. ڪميونسٽ پارٽي آف انڊيا اهڙي ڌڙي جي سرواڻي ڪري رهي جنهن ۾ مزاحمت ڪندڙ جٿا به سندن ڪردار ۽ عمل کان متاثر ٿي جدجهد ۾ اڳ ڀرا هئا. گوبند مالهيءَ به اهڙي دور ۾ اک کولي سندس شعور ان سموري ماحول کي پرکڻ شروع ڪيو. هو ننڍپڻ ۾ پيار جي ٻنڌڻن ٻڌجڻ شروع ٿي ويو. زينو(زينت) نالي ڇوڪرِيءَ جو ذڪر سندس ياد جي پنن ۾ ملي ٿو. ڀوڳن ۾ کيس زينو پاران شيطان سڏيو ويو. هِن اُن نالي کي پنهنجو تخلص بڻائي ڇڏيو. سندس پهريان شعر انهي نالي سان “سنسار سماچار” ۽ “هندو” ۾ ڇپيا. سندس وڌيڪ تعليم لاءِ شڪار پور جي سي ائنڊ ڪاليج جي چونڊ ڪئي وئي. انهي جا ٻه سب ڄاڻايا ويا آهن، سندس گهرڀاتين مطابق ته اتي ڪراچي جهڙو ماحول آزاد خيالي ۽ بري سنگت جو نه هجڻ هو، ٻيو ته شڪارپور ۾ ڪجهھ ڄاڻ سڃاڻ وارا سندس مائٽ هُئا. ڪاليج شڪار پور شهر کان ٻاهر هو، آزادي جي تحريڪ جو مرڪز هو. وچولي طبقي جا شاگرد تعيلم هيٺ هُئا. سي ائند ڪاليج جو ماحول مالهي صاحب تي اثرانداز ٿيو. هن اتي سياست جا مختلف پاسا ڏٺا ۽ پرکيا. ۳۱ آڪٽوبر تي جڏهن سنڌ جي درويش صوفي راڳي سائين ڀڳت ڪنور رام کي رُڪ اسٽيشن وٽ شهيد ڪيو ويو، گوبند مالهي انهي وقت پنهنجي ڳوٺ ٺارو شاهه ۾ هو. هيءُ سموري سنڌ ۾ تمام وڏو واقعو هو، جنهن امن کي ڦاهي تي چاڙهي ڇڏيو هو. سموري سنڌ ٻري اٿي هُئي، هڪ طرف اهو بنياد پرستي جو ماحول هو ته ٻئي پاسي ترقي پسند سياست جا نعرا انقلاب زندهه باد، سامراج مردهه باد تحت گونجي رهيا هُئا. مالهي صاحب وڏي تيز نظر سان ڏسي رهيو هو، سموري عالمي توڙي ڏيهي تبديلي کي محسوس ڪري رهيو هو. مالهي صاحب جي اڳيان سنڌ جو هڪ ٻيو نقشو گردش ڪري رهيو هو، جيڪو فقط بنياد پرستي جي برساتي تباهي کانسواءِ ڪجهھ به نه هو، سندس ذهن تي ٻيو بم تڏهن ڪريو، جڏهن سکر ۾ هندو مسلم تڪرار شروع ٿيو، جنهن کي تاريخ  مسجد – منزل گاهه جي سانحي طور ياد ڪري ٿي. انهن واقعن سنڌي سماج تي تمام گهرو اثر ڇڏيو، ڀڳت ڪنور رام جنهن اڪثر مسلمانن جا گيت ۽ ڪافيون ڳايون، پري پري تائين سندس راڳ ۾ ڪو مذهبي فرق اڄ تائين نظر ڪونه ٿواچي. انهن واقعن سنڌ جي هندن کي جهوري وڌو هو. گوبند جو جيءُ جهري پيو هو. سندس والد کيس ڀڳت ڪنور جي ڏکوئيندڙ شهادت کان پوءِ شڪارپور ڪاليج بجاءِ ڪراچي پڙهائڻ جو فيصلو ڪيو. گوبند ٻيو ٽرم ڏيڻ لاءِ ڪراچي پهتو. مٺارام هاسٽل شاگردن سان ڀريل هجڻ ڪري گوبند پنهنجي رهائش دولت آهوجا وٽ ڪئي، جيڪو سندس ڪنهن وقت ۾ پاڙيسري هو. ڪراچي ۾ سندس ڪچهرين جا مرڪز ايراني ريسٽورنٽ، مٺارام هاسٽل، ڊي جي سنڌ ڪاليج ۽ مزدور يونيون رهيون. هو سياست ۽ سماج کان واقف ٿيڻ لاءِ “سنڌ آبزرور” ۽ “ڊيلي گزيٽ” پڙهندو رهيو. هندو مسلم جهيڙن کان پوءِ ڳوٺ ۾ سندس مسلمان دوستن جا لاڙا تبديل ٿيڻ لڳا. سندس ننڍپڻ جا ساٿاري هندن بجاءِ مسلمان کي ترجيع ڏيڻ لڳا. ڪانگريس ۽ ليگ مخالف فقط مذهبي نقطو وڃي بچي هُئي. ٻئي ڌريون آزادي ۽ مفاد پرستي جي چڪر ۾ عظيم تهذيب کي ڳڀا ڳڀا ڪرڻ لاءِ سندرو ٻڌيو بيٺيون هيون. گوبند مالهي لاءِ اهڙي ٻُوسٽ ۽ گھُٽ واري ماحول ۾ ڪراچي هڪ نئون جيئدان ثابت ٿي. ڊي جي سنڌ ڪاليج ان وقت سنڌ جي انقلابين ۽ وطن پرستن جو ڳڙهه هو، شاگردن جي تحريڪ کيس تمام گهڻو متاثر ڪيو. “فيون گهٽايو قسطن ۾ وٺو” نعري واري جدوجهد سندس زندگي جي پهرين سياسي تحريڪ هوئي جنهن کي هن پنهنجي اکين سان ڏٺو. ان سموري تحريڪ جو سرواڻ حشو ڪيولراماڻي هئو، جيڪو ڪاليج جو شاگرد نه هجڻ باجود شاگرد سياست ڪري رهيو هو، سندس علمي ڇاپ  ڏاهپ جي ذريعي شاگردن تي قائم هُئي. گوبند مالهي جي شخصيت تي سندس اثر وڌندو ويو. سندس سياسي ڏاهپ ترقي پسند سياست ۾ گوبند کي سرگرم بڻايو. حشو جي تقرير ۽ تحريرگوبند کي متاثر ڪندي رهي. اتي سندس ملاقاتون نارائڻ داس بيچر، قاضي غلام مجتبيٰ، ڪيرت ٻاٻاڻي، اي ڪي هنگل ۽ امين کوسي سان ٿيون. جن ملاقاتن کان پوءِ سندس ذهن تبديل ٿيڻ لڳو. مالهي جي بقول ته کيس راڌو تلسياڻي مختلف ننڍين وڏين تقريبن ۾ وٺي وڃڻ لڳو، گانڌي گارڊن پٺيان رام مشن ۾ سندس ملاقات سوامي رنگا ناٿا سان ٿي، مالهي تي انهي جي فڪري ۽ علمي ڄاڻ جو سٺو اثر ٿيو. رنگا ناٿا مارڪسزم ۽ سماج واد تي بهترين انداز سان ويچار ونڊيندو هو، رنگا ناٿا سوشلزم کي هندو ازم جي اثر هيٺ ڏسڻ جو ورد ڪندو، هن جو مقصد هو ته Socialism Through to Geeta سمجهجي، جنهن مالهي کي انهي عنوان وارو سوامي شوانند جو ڪتاب ڏنو. سوامي جي خيال پرست نظرين مالهي جي ذهن ۾ ڌرم جي لاءِ سافٽ ڪارنر جڏهن ته سياست لاءِ تنقدي خيالن جو اثر وڌايو. گوبند مالهي جي بقول ته سندس مائٽ ليکي کيس ايل ايل بي ڪرڻ جو مشهورو ڏنو، رهائش لاءِ شهاڻي ڪاليج ڀرسان کيس هڪ فليٽ جي افر ڪيائين، ليکي کيس ٻڌايو ته اتي سندس هڪڙو دوست به گڏ رهندو، ليکي کيس ان دوست جا قصا ٻڌائڻ شروع ڪيا، اهو شانتي نڪيتن مان پڙهي ايندڙ سوڀو گيان چنداڻي هو، گوبند جي بقول اتي سوڀو ۽ آئون ساهتي ڪلب ۾ ماني کائيندا هئاسين، هفتي جي اندر سوڀي ۽ گوبند ۾ اهڙي گهرائي ٿي وئي ڄڻ ورهين جا وڇڙيل هُئا. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ادب ۽ سياسي فڪري ڪتاب به گوبند کي سوڀي پڙهايا. سويت جنگ جا اثر اسان جي خطي تي جيئن وڌڻ لڳا. تيئن ڪراچي جي شاگرد هلچل ۾ تيزي آئي. هڪڙو ڏينهن اهڙو به آيو جو ڪاليج منجهان ۱۴ شاگردن کي گرفتار ڪيو ويو، جنهن ۾ گوبند مالهي به شامل هو. مالهي صاحب جي بقول ته جيل سندن لاءِ ناناڻو گهر هئو. ساڻن ملاقات لاءِ هڪ ڏينهن ڪاليج جو پرنسپال به آيو. ٽن مهينن جو قيد ڪاٽي جڏهن گوبند آزاد ٿيو ته سوشلسٽ خيالن جو پختو ڪامريڊ ٿي موٽيو. جڏهن “نئين دنيا” جاري ٿيو ته گوبند کي ان جو ايڊيٽر بڻايو ويو. گوبند ان دوران خواجه احمد عباس جي ڪهاڻين جو مجموعو “رقاصه” ترجمو ڪيو. جڏهن ته ڪميونسٽ پارٽي آف انڊيا ڪراچي جي سيڪريٽري طور ذميواريون به سنڀاليائين. سنڌي ادبي سنگت جو بنياد پڻ عمل ۾ آندائين. پاڻ پهريون سيڪريٽري بڻيو. ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ هن آرٽ ۽ ادب کي موضوع بڻايو. ڪميونسٽ پارٽي جي ساٿي تنظيم آل انڊيا پيپلز ٿيٽر ايسوسيئيشن جو صدر پڻ رهيو. هو ترقي پسند فڪر تي قائم رهيو، سندس سٿ ”ٽه مورتي“ جنهن ۾ ڪيرت ٻاٻاڻي ۽ اي جي اتم شامل رهيا. گوبند انهن سان گڏجي ترقي پسند ادب جي آبياري ڪندو رهيو. سندس آتم ڪٿا پنجن ڀاڱن ۾ ڇپي جيڪا سنڌ ۾ “سنڌڙي منهنجي جندڙي” جي نالي سان هڪ ئي ڪتاب جي شڪل ۾ ڇپجي چڪي آهي. جنهن کي سنڌي ادب ۽ ترقي پسند ادب جو ڊاڪيومينٽ چئي سگهجي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي هن عظيم ترقي پسند ليکڪ جو وڇوڙو ۱۰ فيبروري ۲۰۰۱ع تي بمبئي ۾ ٿيو، سندس جسم جدا ٿيو پر سندس فن ۽ فڪر جنهن هڪ نئين سماج جي ويڙهه جي شروعات پنهنجي جنم ڀومي کان ڪئي هُئي، اها فڪري ويڙهه مرڻ گهڙي تائين هن قلم جي جي صورت جاري رکي. جيڪا اڃا تائين ڪتابن جي صورت حيات آهي. حيات رهندي. گوبند مالهي ترقي پسند اديب رڪ سنڌي ساڻيهه اشاعت گهر طرفان اسان اهڙو مواد پيش ڪندا رهنداسين، جيڪو سنڌ ۾ انقلابي ماحول ۽ سياسي سجاڳي پيدا ڪري سگهي. اسان جي پـٺتي پيل سماج ۾ نئون روح ڦوڪي، ان کي تازو توانو رکڻ سان گڏ ان جو آئيندو به روشن ڪري سگهي. جيئن سنڌي قوم غفلت جي ننڍ ڇڏي سجاڳ ٿي، پنهنجو وڃايل قومي وقار بحال ڪرائي ۽ ٻيهر دنيا جي آزاد قومن سان گڏ ترقيءَ جي ڊوڙ ۾ شريڪ ٿي سگهي. ان مقصد تحت اسان هند ۽ سنڌ جي ترقي پسند اديب سائين گوبند مالهيءَ جو ورهاڱي کان اڳ ڇپيل اصلوڪو ناول ”انقلابي سپاهي“ ٻيهر ڇپائي رهيا آهيون. گوبند مالهيءَ جو هيءُ ناول سنڌي زبان جي انهن ٿورڙن اصلوڪن ناولن منجهان هڪ آهي، جيڪي برصغير ۾ انگريزن کان آزادي حاصل ڪرڻ توڙي طبقاتي سماج خلاف ٿيندڙ جدوجهد جي پس منظر ۾ لکيا ويا آهن ۽ خاصي شهرت حاصل ڪري چڪا آهن. گوبند جون لکڻيون، هند سنڌ جي سياسي ۽ سماجي حالتن جون آئينيدار آهن. سندس لکڻيون سماجي حقيقت نگاريءَ تي ٻڌل هجڻ سان گڏ، انقلابي عمل کي تيز ڪرڻ جون سموريون گهرجون پوريون ڪن ٿيون. هن جون لکڻيون اڄ به اسان جي لاءِ ايتريون ئي سودمند آهن، جيتريون اهي لکڻ وقت هيون. هن ناول ڇپجڻ کان ٿورو اڳ (جولاءِ ۱۹۸۴ع ۾) سنڌ ۾ ”نيو فيلڊس پبليڪيشن“ طرفان گوبند جو هڪ ٻيو اصلوڪو ناول ”شرم ٻوٽي“ ڇپجي پڌرو ٿيو آهي. جيڪو سنڌ ۾ غير طبقاتي سماج لاءِ جدوجهد جي پس منظر ۾ لکيل آهي ۽ سنڌ جي ڀرندڙ جاگيرداري سماج جي قدرن جي تصوير ڪشي ڪري رهيو آهي. جڏهن ته هيءُ ناول ”انقلابي سپاهي“ برصغير، هند سنڌ ۾ انگريزن خلاف ڏيهي ماڻهن جي هلايل آزاديءَ جي تحريڪ جي پس منظر ۾ لکيل آهي. اهي ٻئي ناول اسان جي هن دور جي حالتن مطابق آهن. هن وقت سنڌ ۾ سنڌي ماڻهو ٻه طرفي ويڙهه وڙهڻ ۾ مشغول آهن. هڪ طرف هو مادر وطن کي پرڏيهي پرمارن جي چنبي مان آزاد ڪرائڻ جي جنگ جوٽي چڪو آهي ته ٻئي طرف ڏيهي ڦورن ۽ لٽيرن جي ستيا ناس ڪري غير طبقاتي سماج قائم ڪرڻ لاءِ جدوجهد ۾ مصروف آهي. ان ڪري گوبند مالهيءَ جا هيءُ ٻئي ناول اسان جي ضرورتن جو پورائو ڪندڙ آهن ۽ انهن جو عملي اڀياس ڪرڻ ۽ انهن ۾ ڏسيل واٽ تي عمل ڪرڻ اسان جي فرضن ۾ شمار ٿئي ٿو. (رڪ سنڌي طرفان گوبند مالهيءَ جي ڪتاب ”انقلابي سپاهي“ جا ٻه اکر، ڇپيل، آگسٽ ۱۹۸۴ع) دادا گوبند مالهي ۽ پڊعيدن جي مائي پٺاڻي گل مورو مرد ڀل ڪيترو طاقتور ۽ بهادر ڇونه هجي پر جيڪڏهن ڪا عورت مڙس ماڻهو بڻجي ميدان تي نڪري پوي ته گهڻن ئي مردن کي مات ڏئي سگهي ٿي. عيدن مل جي پٽ تي جوڙيل شهر پڊعيدن جي پهلوان مائي پٺاڻي ايتري ته طاقتور هئي جو سڄي ڏيهه ۾ مشهور هئي، جو اوچتو ئي اوچتو پڊعيدن ۾ رهندڙ ”ڀتلي“ پٺاڻي ۽ سنڌي ادب جي مالهي گوبند مالهيءَ جي وچ ۾ پريت جو پيچ جڙي پيو. جنهن جو ذڪر گوبند مالهيءَ پنهنجي جيون ڪهاڻيءَ ۾ ساڻس ٿيل پهرئين ملاقات جو ذڪر ڪجهه هن ريت ڪيو آهي ته: ”مان اسڪول جي وئڪيشن ۾ ڪيڏانهن وڃان نه وڃان پر ڀاءُ جي ساهرن ڏي ضرور ويندو هئس. هڪڙي دفعي ڀاءُ جي ساهرن جي پاڙي ۾ اوچتو مائي پٺاڻي ڇوڪريءَ جي هاڪ ٻڌم ته ڇوڪرن کان چالاڪ به آهي ته بهادر به. مجال آ جو ڪو به هن سان سينو ساهي سگهي. هوءَ هر ڪنهن جا ور لاهي ڇڏيندي آهي. زبان سان به ته، مُڪن سان به. مون ڀاڄائيءَ جي سؤٽ ”هرگن“ کان پڇيو گهڻي عمر اٿس؟ هرگن جواب ڏنو ته تو کان مون کان سال ٻه وڏي ٿيندي. مان بي اختيار چئي ويٺس ته جي مردن جو مٽ آهي ته شڪل صورت ۾ ضرور موچاري هوندي؟ اوچتو هوءَ ڪمري اندر گهڙي آئي، وڄ جيان چوندي آئي، موچاري ٿي لڳان مان توکي!؟ منهنجو وات اتي ئي گودو ٿي ويو. الائي ڪيئن مون کان وسري ويو ته، جنهن کي پٺاڻي ٿا چون سا سانوري ڪيئن هوندي؟ هن نالي جي ٻنهي وصفن سان نڀايو هو. هن جي فلڪ به پٺاڻڪي هئي ته ڳلن مان به ڄڻ رت ٿي ٽپڪيس. مان هن ڏانهن ئي نهاري گم ٿي ويس، هن منهنجو هٿ پڪڙي ورتو، للڪاريائين ”ڇڏاءِ پنجو“ وڌاءُ نٿو ڪريان جو زور ڏنائين ته مون کان دانهن نڪري وئي. هن ٽهڪ ڏنو ۽ هُن منهنجو هٿ ڇڏي ڏنو. چيائين وٺ معاف ڪيو مانءِ. مهمان آهين، پهريون دفعو آيو آهين. هوءَ منهن ڦيري هلي وئي. چوندي وئي ”موچاري نه چئج“ هرگن ٺٺول ڪندي، چيو ته ڏٺئي نه پڊعيدن جي پٺاڻي.“ پٺاڻي ۽ مالهي جي ٻي ملاقات ڪراچي گارڊن واري علائقي ۾ اتي ٿي، جڏهن پٺاڻي پرڻجي ڪراچيءَ ۾ رهندي هئي. جڏهن مالهي ساڻس ملڻ لاءِ سندس گهر پهتو ته پٺاڻيءَ جو مڙس جيڪو منارڪي دڪان جو ڌنڌو ڪندو هو، اتي پهچڻ سان ئي پٺاڻي پڻ پهچي وئي. هن جي مڙس پٺاڻيءَ کي چيو کيس مٿي گهر وٺي هلينس. پٺاڻي پنهنجي ور کي چيو هي آهي منهنجي ڌرم جو ڀاءُ ”گوبند“ مون ڏانهن نهاريندي چوڻ لڳي ٿيندين نه منهنجو ڀاءُ! ٻيو ڪجهه نه کپي مون کي پنهنجي شاديءَ ۾ گهرائجانءِ. منهنجي دل جي خواهش آهي ڀاءُ جي شادي ڏسڻ جي! پر افسوس جو پويتر پيار پٺاڻيءَ جو ئي رهيو. جڏهن مالهي انقلابي سرگرمين جي ڪري ٽي مهينا جيل ويو ته پٺاڻي جيل وڃي پهتي. گوبند جي سرد مهري هوندي به سندس لاءِ راهون پئي نهاريون. پر مالهيءَ شادي ڪئي ته کيس دعوت ئي نه ڏنائين. پر جڏهن ٻچا وٺي ڪراچيءَ آيو ته پٺاڻي ڳولهي وڃي سندس گهر هٿ ڪيو. اٺين پندرهين ڏينهن سندس گهر ۾ ڀيرو ضرور ڀڃندي هئي. گوبند جي (پتني) گهرواري ديوي پڻ کيس نڻان سمجهي جهجهو قرب ڏيندي هئي. جڏهن گوبند گهر کان ٻاهر هوندو هو. پٺاڻيءَ جو خطن ذريعي گوبند جي ماءُ پيءُ ۽ ڀيڻ سان رابطو رهندو هو. نيٺ اهو اڀاڳو ورهاڱي جو واءُ وريو، جنهن ٻنهي کي سنڌ ڌرتيءَ تان ڌڪي ڌار ٿيڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. آگري واري اسٽيشن تي اوچتو گوبند کي سڏ ٿيو. پٺاڻي تون هتي؟ ڇرڪ نڪري ويو! مان توکي واقعي پٺاڻي ٿي لڳان؟ هن جو آواز ورهاڱي جي واچوڙي اداس ڪري ڇڏيو هو. سنڌ ڇڏڻ جي سربستي ڪهاڻي ٻڌائي چوڻ لڳي: ”منهنجو پتي“ سنڌ ڇڏڻ وقت دڪان ۽ گهر جي (نيڪال) ڪنهن هڪ ڪنڌيءَ تي ڪرڻ لاءِ سنڌ ۾ ئي رهيو. مونکي ٻارن سميت اجمير ڏانهن موڪلي ڇڏيائين. ۲ فيبروري وارن فسادن ۾ منهنجو ور موت جو بک بڻجي ويو! هي درد ٻڌي مون سچ پچ هن کي ڀاءُ جو سهارو ڏنو. چيائين مان توکي ڳولي لهنديس. پر دعا ڪر ته اهڙي شامت وري نه اچي. پوءِ وقت جي وهڪري ۾ ڪٽجي سال پاڻيءَ جيان وهي ويا. گهڻي وقت کان پوءِ اچي ڳلي ملي. چيائين آيس ڪر توکي گڏ وٺي يا خط لکڻ تي دل نه ٿئي، چڱو آسرو نام جو هوءَ مڙي هلي ويئي ۽ اوندهه ۾ گم ٿي ويئي.“ جڏهن گوبند جي (پتني) ديوي ديهانت ٿي وئي ته آمريڪا مان پٺاڻي فون ڪري پنهنجو ڀاءُ سڏيندي مالهيءَ کي آٿت ڏني ته تنهنجي ڀيڻ پٺاڻي! ساڻس ان وقت ڌيءَ به گڏ رهندي هئي، ان کان پوءِ مالهي هنن ويچارن سان سوچيندو رهيو ”هي رشتا ناتا، عجيب رشتا ناتا“ مرندا ناهن. ٽُٽندا به نه آهن ۽ بس.... ڪيئن ته پٺاڻي جي پريت ۽ مالهيءَ جي مالها پنهنجي وطن کان جدا ٿي وئي، پر سندن يادون اڄ به زنده آهن.   (ڏھاڙي عبرت حيدرآباد ۾ ۱۱ فيبروري ۲۰۲۱ع تي ڇپيل) گوبند مالهي سنڌيت جو مالهي ڊاڪٽر سليمان شيخ سيپٽمبر ۱۹۸۹ع جو سال سنڌ گريجوئيٽس ائسوسيئيشن لاءِ نوجوانيءَ جو سال هو. ڊسمبر ۱۹۸۸ع ۾ سگا جي ميمبرشپ تان پابندي سنڌ اسيمبليءَ جي ٺهراءَ وسيلي لٿي هئي ۽ اسان وري سرگرم ٿي ويا هئاسون. انهن ڏينهن ۾ محترمه بينظير ڀٽو جو دور هو،  هوءَ ملڪ جي وزيراعظم هئي. سگا هن سال کي سچل جو سال ڪري ملهائڻ جو وچن ڪيو. ان سلسلي ۾ سيپٽمبر ۱۹۸۹ع ۾ بين الاقوامي سچل ڪانفرنس ڪوٺائي وئي ان لاءِ ضروري هو ته ڏيساور ۾ رهندڙ سنڌي اديبن ۽ دانشورن کي به ڪوٺ ڏجي پر اهو ڪم ايترو سولو ڪو نه هو ان لاءِ وڏا اڻانگا رستا جهاڳڻا هئا، اسان همٿ ڪا نه هاري ۽ دعوت ناما موڪلياسين. سرڪاري ڪاغذ پٽ به تيار ڪراياسين. سيد غلام مصطفيٰ شاهه ان وقت وزير تعليم هو کين مدد لاءِ وينتي ڪيم پاڻ خوشيءَ سان مدد ڪيائون ۽ پهريون ڀيرو سنڌي اديبن جو وفد هن ڪانگريس ۾ ڀارت مان اچي شامل ٿيو. ورهاڱي کانپوءِ اهو پهريون ڀيرو هو جو اسان جا سنڌي پنهنجي سنڌ ڏانهن موٽڻ لڳا هئا. دوستن کي ويزا ملي پر صرف ۶ ساٿي هن يادگار ڪانفرنس ۾ شريڪ ٿي سگهيا. هيءَ ڪانفرنس يادگار ڪيترن ئي حوالن سان هئي. ۱. ته سگا ۶ سالن جي پابنديءَ واري پردي کي هٽائي روز روشن وانگر پنهنجو وجود ياد ڏياريو. ۲. ته هيءَ پهرين ڪانفرنس هئي جنهن ۾ هند کان سنڌي اديبن جو پهريون وفد شامل ٿي سگهيو هو. هيءَ ڪانفرنس وزيراعظم پاڪستان کي کولڻي هئي پر وقت جي جاسوسي کاتي کين ايئن ڪرڻ کان روڪيو پر ڪانفرنس پنهنجي وقت تي ٿي ۽ وزيراعظم جي ماءُ بيگم نصرت ڀٽو هن ڪانفرنس جو افتتاح ڪيو. هن ڪانفرنس ۾ پاڪستان جي مک يونيورسٽين جا وفد شامل ٿيا. ڪانفرنس جي وفدن کي سڄي سنڌ جي زيارت ڪرائي وئي. اسان جا ساٿي جيڪي ۱۹۴۷ع ۾ سنڌ ڇڏي ويا انهن لاءِ پنهنجا ماڳ ڏسڻ هڪ وڏو عظيم تجربو هو. هن ڪانفرنس ۾ پهريون عالمي سنڌي مشاعرو ٿيو. ان کانپوءِ اڃان تائين وري ان قسم جو ادبي ميڙاڪو نه ٿي سگهيو آهي. هن اهم عالمي مشاعري جي صدارت شيخ اياز ڪئي ۽ منچ تي مالهي صاحب براجمان هو جيڪا ڳالهه وڏي فخر جي آهي. ان کانسواءِ ادبي ڪانفرنس جي هڪ سيشن جي صدارت گوبند مالهي صاحب جن ڪري اسان کي عزت بخشي. هن ڪانفرنس ۾ سنڌي ادبي سنگت جو پايو وجهندڙ جناب گوبند مالهي سنڌي ٻوليءَ جو برک شاعر پڻ شريڪ ٿيو. گوبند مالهي اديبن جي سٿ ۾ هڪ قداور اديب ۽ شاعر هو. پاڻ هن يادگار سفر متعلق پنهنجو سفرنامو ”سنڌ ياترا“ پڻ لکيو اٿن هن چند دوستن سان گڏجي سنڌي ادبي سنگت جو بنياد وڌو ان ڪري به هن جو نالو سنڌي ادبي جي مهنداري ۾ ليکجي ٿو. گوبند مالهي ۵ آگسٽ ۱۹۲۱ع تي ٺاروشاهه سنڌ ۾ جنم ورتو. سندن ننڍپڻ اتي گذريو پر وڌيڪ تعليم لاءِ ڪراچيءَ ڊي جي سنڌ ڪاليج ۾ داخلا ورتائون. ان دور ۾ ترقي پسند ادب طرف سندن لاڙو ٿيو ۽ سنڌي ادبي سنگت ۱۹۴۶ع ۾ قائم ٿي. ۱۹۴۷ع ۾ هن عظيم ترقي پسند ليکڪ ۽ امن پسند سياسي ڪارڪن کي هڪ ٻاهران ايندڙ سندس دفتر ۾ اچي ڌمڪايو ته هو وطن ڇڏي وڃي. اها ڏکوئيندڙ صورتحال هئي. انگريزن جي ڊگهي غلامي کانپوءِ هڪ آزاد وطن جو آسرو ٿيو هو ته هي فرقيوار فساد هن ملڪ جي نصيب ۾ آيا ڪيترا ئي سڄاڻ اديب عالم دانشور واپاري ۽ زميندار پنهنجو ديس آلين اکين سان ڇڏي هڪ نئين ملڪ ڏانهن راهي ٿيا جتي هو ڏکين حالتن مان گذرندا رهيا. گوبند مالهي همٿ نه هاري سنڌي ٻولي کي عام ڪرڻ لاءِ هو لاڳيتو جدوجهد ڪندو رهيو هن اکل سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا جو بنياد رکيو. هن اتم ۽ ڪيرت سان گڏجي نئين دنيا رسالي جو بنياد رکيو. ان رسالي جو ايڊيٽر پڻ رهيو. گوبند سنڌي ادب کي ۵۱ ڪتابن سان نوازيو هن سڀ کان وڌيڪ سنڌي ناول لکيا ان ڪري هن کي سنڌي ناولن جو سمرٽ (شهزادو) سڏيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ پاڻ فيبروري ۲۰۰۱ع ۾ اسان کان جدا ٿي ويا پر سندن ڪتاب اسان کي سدائين هڪ عظيم انسان جي ياد ڏياريندا رهندا. مالهي جي شخصيت: هڪ انٽرويو ۾ پاڻ چيائون ته؛ ”ساهت، سياست ۽ انقلاب کان وڌيڪ منهنجي لاءِ اهميت رکندڙ آهي. انساني زندگي،“ بنيادي طور منهنجي رُچي انساني زندگيءَ ۽ ان کي بهتر بنائڻ ۾ رهي آهي. ان ئي مقصد کي اڳيان رکي شروعاتي دور ۾ ڌرم ۾ دلچسپي هيم. پوءِ صوفي ازم ۾ رهي جا اڄ به سلامت آهي. جوانيءَ ۾ مارڪسواد ڏانهن مائل ٿيس. سدائين ساهت ۽ سياست وچ ۾ پل جوڙڻ جي ڪوشش ڪئي اٿم. مقصد اهو ئي هو ته طبقن جو تفاوت مٽجي اميري غريبيءَ جو فرق ختم ٿئي ۽ هر انسان کي لائقيءَ موجب اسرڻ جا وجهه ۽ مناسب معاوضو ملي. لٿي پٿي تحرير کي تقدير مٿان ترجيح ڏني اٿم ۽ سچ اهو آهي ته ساهت ۽ ڪلا سان وڌيڪ نڀائڻ جي ڪوشش ڪئي اٿم. سنڌيت جو مالهي: پاڻ هڪ انٽرويو ۾ چيائون ته ”منهنجي زندگي اتفاقن جي ڪهاڻي رهي آهي. گڏوگڏ سنڌيت بچائڻ جو جنون به سر تي سدائين سوار رهيو آهي اها چاهنا هر دم ڀريل رهي آهي ته جي تنهن جي ڄاڻ ۾ وقت ڏيڻ سان سنڌي ٻولي ساهت سنسڪرتيءَ جو ڀلو ٿيڻو آهي ته مون کي ان ۾ ايندڙ تڪليفون برسر آهن. گوبند مالهي صاحب سنڌي ناٽڪ وسيلي به ڀارت جي مختلف شهرن ۾ ناٽڪ منڊليون مچايون ۽ سنڌيت جو پرچار ڪيو. هن وقت سنڌي ٻولي ڏيها ڏيهي ٻولي بڻجي وئي آهي اسان سنڌي گڏجي سنڌيت کي مضبوط ڪريون. اهوئي سبق مالهي پڙهايو آهي. اچو ته ان ڏياٽيءَ کي روشن ڪريون.   (ڏھاڙي عوامي آواز ڪراچيءَ ۾ ۱ آگسٽ ۲۰۲۱ع تي ڇپيل) دادا گوبند مالهي اسان شرمسار آهيون ساحل سڪندر جروار سنڌ اندر ترقي پسند سوچ رکندڙ اديبن جو ڪم هر دور ۾ اسان لاءِ اتساهه جو سبب بڻجندو رهيو آهي. ورهاڱي کان اڳ اديبن سنڌ ۽ سنڌي ٻولي جي ترقي ۽ واڌ ويجهه لاءِ تمام گهڻو ساراهيندڙ ۽ اتساهيندڙ ڪم ڪيو آهي. ورهاڱي کان اڳ توڙي پوءِ به جن اديبن سنڌ جي عاشقي جو ثبوت ڏنو، انهن ۾ گوبند مالهي جو نالو به نمايان نظر ايندو آهي. ڏات جا ڏيئا ٻاريندڙ گوبند مالهي سنڌ ۽ سنڌ ٻولي جي ترقي لاءِ عملي ڪم ڪيو. گوبند مالهي وٽ علم ۽ ادب جو وڏو خزانو هو جنهن جي جدوجهد اڄ به اسان لاءِ اتساهه جو سبب بڻيل آهي. ساهتي پرڳڻي جي شهر ٺارو شاهه ۾ جنم وٺندڙ گوبند مالهي سنڌي ادبي سنگت جو باني هو. هن سنڌي ادبي سنگت جو بنياد وڌو ۽ پهرين سيڪريٽري هئڻ جو اعزاز پڻ حاصل ڪيو. هن سنڌي ادب، سياست، ڊراما، ڪهاڻيون ۽ تنقيدي ادب تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ورهاڱي کانپوءِ سنڌي جي ڪيترن ئي اديبن کي جلاوطن ڪيو ويو جنهن ۾ گوبند مالهي حشو ڪيولراماڻي ۽ موهن ڪلپنا سميت ڪيترائي سنڌي اديب وطن جي سرحد مان ڳوڙها ڳاڙيندي روانا ٿيا هئا. انهن جي درد جو ڪاٿو اسان لڳائي نٿا سگهون ڇو جو وڇوڙي جا وڍ تڪليف ڏيندڙ آهن، جلاوطن ٿيل سنڌي اديبن جي سيني تي آيل زخمن کي پاڻ بيان نٿا ڪري سگهون. جيئن حشو ڪيولراماڻي سنڌ سنڌ ڪندي الهاس نگر مان گم ٿي ويو هو ايئن ئي ڪيترن ئي اديبن کي ورهاڱي وڍي ڇڏيو هو. گوبند مالهي به انهي ورهاڱي جا وڍ سهندڙ شخص هو. گوبند مالهي جديد سنڌي ادب جو وڏو نالو هو دادا گوبند مالهي ۴۲-۱۹۴۱ع ڌاري سنڌي ادب ۾ ترقي پسند ڌارا جو بنياد وجهي چڪو هو. هن سياسي حوالي سان ڪانگريس جو اثر قبول ڪيو هو ۽ انهي عرصي ۾ هن شاگرد سياست جي پيڙهه جو پٿر پڻ رکيو هو. گوبند مالهي جيل جون سختيون پڻ برداشت ڪيون، ۱۹۴۲ع۾ جيل مان نڪرڻ بعد هو ڪميونسٽ پارٽي ۾ شامل ٿيو ۽ ڪراچي جو سيڪريٽري پڻ رهيو. گوبند مالهي ترقي پسند اديبن ۽ سنڌي ٻولي جي بقا لاءِ سنڌي ادبي سنگت جو بنياد وڌو هن سنڌي ادب جي حوالي سان جيڪو ٻوٽو پوکيو اهو ٻوٽو وڌي وڻ ٿيو پر وقت ۽ حالتن جي حساب سان انهي وڻ جي حفاظت نه ٿي سگهي ۽ اهو وڻ هن وقت اديبن جي اناپرست ۽ هٺ ڌرمي سبب سڪي رهيو آهي. گوبند مالهي کي جڏهن ڌرتي کان ڌار ڪيو ويو تڏهن به هن الهاس نگر جي اداس گهٽين ۾ خاموشي اختيار نه ڪئي هئي. هو هندوستان ۾ رهي ڪري به ڌرتي ۽ ٻولي جي بقا لاءِ جدوجهد ڪندو رهيو هو. لطيف جي هنن سٽن وانگي رهيو ته جان جان هئي جيئري ورچي نه ويٺي وڃي ڀونءَ پيٺي ساريندي کي سڄڻين اهي قومون عظيم هونديون آهن جيڪي قومون ثقافت ۽ ورثي کي ياد ڪرڻ سان گڏ عظيم اڳواڻن کي وسارينديون ناهن. ٻه ڏينهن اڳ گوبند مالهي جو جنم ڏينهن هو پر افسوس سان گڏ حيرت ٿي رهي آهي ته ايشيا جي عظيم ۽ اديبن جي نمائنده تنظيم سڏرائيندڙ سنڌي ادبي سنگت دادا گوبند جي جنم ڏينهن جو ڏهاڙو ملهائي نه سگهي، سنگت پاران ڪا ننڍڙي تقريب به منعقد نه ٿي سگهي آهي. سنگت جي باني کي ياد نه ڪرڻ افسوس جو مقام آهي. دادا گوبند اسان تنهنجا مياري آهيون جو نه ادبي سنگت کي بچائي سگهياسين نه وري تنهنجي پڄاڻان ڪجهه ڪري سگهياسين ۽ دادا اڄ لاءِ به معافي جا طلبگار آهيون جو تنهنجو عظيم ڏهاڙو به ملهائي نه سگهياسين، دادا اسان شرمسار آهيون.   (ڏھاڙي پنھنجي اخبار ڪراچيءَ ۾ ۸ آگسٽ ۲۰۲۲ع تي ڇپيل) گوبند مالهي جيڪو ٺاروشاه وارن کان ڪڏهن نه وسرندو علي رضا قاضي هند سنڌ جي نامياري اديب ڪيرت ٻاٻاڻيءَ پنهنجي آتم ڪٿا ۾ لکيو: “۱۹۴۲ع جي جنگ آزادي وقت مون ٻن ترقي پسند شخصن جو نالو ٻڌو هو. هڪ ڪامريڊ سوڀو گيانچنداڻي ٻيو دادا گوبند مالهي.” ان ڳالهه مان دادا گوبند مالهيءَ جي حيثيت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. دادا، ۱۹۴۲ع جي تحريڪ دوران سنڌ ۾ هڪ نئين تنظيم ٺاهڻ ڏانهن راغب ٿيو.سنڌي سرڪل کان سنڌي ادبي سنگت تائين جو سفر ان دور ۾ ٿيو. گوبند مالهيءَ کي ورهاڱي کان اڳ سنڌي ادبي سنگت جو پهريون سيڪريٽري هجڻ جو اعزاز به حاصل آهي. دادا گوبند مالهيءَ جو جنم ساهتي پرڳڻي جي شهر ٺاروشاهه ۾ ۵ آگسٽ ۱۹۲۱ع ڌاري ٿيو.گوبند مالهيءَ کي ٻارنهن تيرهن سالن جي ننڍي عمر ۾ ئي لکڻ جوشوق جاڳيو، اهو زمانو ۳۵-۱۹۳۴ع وارو هو. هن جي شروعاتي لکڻي سناتن ڌرم جي پرچارڪ ماهوار سنڌي رسالي ’شڪارپور‘ ۾ مشهور جرمن شاعر گوئٽي جي ڪنهن نظم جو ترجمو ڇپي.مالهيءَ کيءَ اهو اعزاز حاصل آهي ته ۴۲-۱۹۴۱ع ۾ سنڌي ادب ۾ ترقي پسند ڌارا جو بنياد وڌو؛ جڏهن ته سياسي حوالي سان ڪانگريس جو اثر قبول ڪيائين. هن انهيءَ عرصي ۾ ئي شاگرد سياست جي پيڙهه جو پٿر به رکيو، جنهن دوران هن جو ڪامريڊ سوڀي گيانچنداڻيءَ سان تعلق پيدا ٿيو، جنهن کان هن مارڪسزم ۽ ڪميونزم جو سائنسي طريقي سان اڀياس ڪيو، گڏوگڏ ٻنهي ڄڻن ڪامريڊ محمد امين کوسي سان واسطو وڌايو.دادا گوبند ۱۹۴۲ع ۾ ٽي مهينا جيل ۾ به رهيو. جيل مان نڪرڻ بعد ڪميونسٽ پارٽي ۾ شامل ٿي ۱۹۴۴ع ۾ ڪميونسٽ پارٽي ڪراچيءَ جو سيڪريٽري پڻ ٿيو. ساڳي ئي سال هن ايل ايل بي جو امتحان به پاس ڪيو. گوبند مالهي صحافت به ڪئي ۽ اسٽيج ناٽڪن، توڻي فلم جي هدايت ڪاريءَ ۽ اداڪاريءَ ۾ به حصو ورتو. هن هڪ سؤ کان مٿي ڪهاڻيون، ٻه سؤ کان مٿي مضمون، پنجٽيهه ناٽڪ ۽ اٺاويهه ناول لکيا، ان ڪري ئي هن کي هند توڻي سنڌ ۾ سڀ کان گهڻا ناول لکڻ ڪري ’ناول سمراٽ‘ (ناول جو شهزادو) سڏيو ويو.مالهيءَ جا پنج ناول ’پکيئڙا، ولر کان وڇڙي، ڏيهي پرڏيهي، پيار جي شڪست ۽ پيار جي پياس‘ تمام مشهور رهيا آهن. مالهي، ورهاڱي بعد سنڌ کان جدا ٿي هڪ اڻ ڏٺي منزل ڏانهن روانو ٿيو. هو، جنهن جو ساهه سنڌ هئي، انهيءَ کان وڇڙڻ وقت هن جي حالت ڪهڙي هوندي سا بيان کان ٻاهر آهي!سنڌ جي دل ٺاروشاهه شهر واسين کان اهو ڏينهن به ناهي وسريو جڏهن ۳۰ نومبر ۱۹۸۹ع تي اسانجو داد گوبند مالهي، ٺاروشاهه ۾ آيو هو.گوبند جو ڪتاب ’ڳالهيون منهنجي ڳوٺ جون‘ شاهد آهي ته گوبند کي سنڌ ۽ ٺاروشاهه سان ڪيڏو پيار هو. ڀلا ڪيئن نه پيار هجي، جنهن جڳهه تي انسان ڄمي، نپني، وڏو ٿئي، اتي لاتعداد محبتون ڪري اهو خطو ان کان ڪيئن وسري سگهندو. اڄ جڏهن گوبند جي ٻاويهين ورسي آهي ته هن کي خراج پيش ڪرڻ لاءِ هن جي ڪتاب ’ڳالهيون منهنجي ڳوٺ جون‘ مان هڪ ٽڪرو پيش ڪجي ٿو:”مان پنهنجي پاڙي واري ڇوڪريءَ تي عاشق ٿي پيس، هوءَ ڏاڍي سندر هئي پر هڪ مسئلو هو ته اسان ٻنهي جو مذهب الڳ هو. ان سهڻي ڇوڪريءَ سان سرعام عشق ڪرڻ جو مطلب هٿ وٺي مذهبي فساد ڪرائڻ هو، جيڪا ڳالهه مان ڪڏهن به نه پيو چاهيان، پر هن نادان دل کي ڇا ڪجي، جيڪا ڪنهن به صورت قابو نه اچي رهي هئي. آخر وڏي دليري ڏيکاريندي، اکين سان انهيءَ من موهڻي صورت ڏانهن محبت جو پيغام موڪليم، جيڪو قبول پيو، هاڻي زبان سان همٿ ڪري شام جي ويل پنهنجي گهر جي پويان ٺهيل چوپائي مال جي واڙي ۾ ملڻ جو وچن ٿيو. شام ٿي اسان لڪي لڪي اتي پهتا سين، تنهن زماني ۾ ٺاروشاهه ۾ بجلي نه آئي هئي، انهي ڪري شام به رات ٿي ويندي هئي، منهنجو من عشق جي آتش ۾ سر پور هو، ڪجهه دير ويهي رهاڻ ڪئيسين انهي کانپوءِ خوف جو عالم ۽ موڪلاڻي!موڪلائڻ مهل اسان ٻنهي کي الائي ڇا ٿيو جو بي اختيار ڀاڪر ۾ پئجي وياسين! خبر ناهي ته اسان جو ايئن چنبڙڻ ڪيستائين جاري رهيو؟ پر مونکي پنهنجي جسم ۾ هڪ عجيب ڪيفيت معلوم ٿي، جيڪا لفظن ۾بيان ڪرڻ کان ٻاهر هئي!؟ ڪافي سمو گذري ويو. گهڻي ڪوشش جي باوجود ان اپسرا سان پاتل ڀاڪر جي ڪيفيت کي سمجهي نه سگهيس! ڪجهه وقت اندرٺاروشاهه ۾ بجلي به اچي وئي. هڪ ڏينهن امان گهر ۾ بجلي ٺاهڻ جو چيو، مان به بجلي جي ڪم کان اڻواقف سو نه ڪيم هم نه تم سڌو هٿ بجلي جي تار ۾ ڪجهه سيڪنڊن اندر جسم ۾ ڪرنٽ ڊوڙي ويو. ڪجهه وقت لاءِ ته جسم سُن ٿي ويو. انهي وقت پنهنجي ياداشت تي زور ڏنم ته بجليءَ جو هي ڪرنٽ اهو ساڳيو معلوم ٿيو، جيڪو ڪجهه سال اڳ مينهن جي واڙي ۾ انهيءَ چنچل ڇوڪري سان ڀاڪر ۾ محسوس ٿيو هو.” ياد رهي ته ٺاروشاهه ۾ سال ۱۹۴۴ع ۾ بجلي اچي وئي هئي. مسٽر گياني جي ڪوشش سان شهر ۾ بجليءَ جو پهريون جنريشن پلانٽ لڳو. پلانٽ مان پيدا ٿيندڙ واڌو بجليءَ کي ’ساهتي اليڪٽرڪ ڪمپني‘ جو نالو ڏئي ڀر وارن شهرن مورو، ڪنڊيارو، درٻيلو، نوشهروفيروز، ڀريا ۽ ٻين ننڍن ڳوٺن کي به سپلاءِ ڪيو ويو هو. ٺاروشاهه جو اهو عروج هو جڏهن هتي پيدا ٿيندڙ بجلي، موري ۽ ڪنڊياري کي فراهم ٿيندي هئي. فرنيس آئل تي تيار ٿيندڙ هيءَ بجلي تنهن زماني ۾ انهن ماڻهن جي ڪمال جو مظهر هئي. بعد ۾ جڏهن پاڪستان وجود ۾آيو ته به ۱۹۵۵ تائين ٺاروشاهه انهن شهرن کي بجلي مهيا ڪندو رهيو. اهي ڀاڳ وارا سال هئا، ان ڪري به جو ٺاروشاهه ۾ هڪ پاسي موسيقيءَ جي دنيا ۾ ماسٽر چندر فڪشن ۾ ڪرشن کٽواڻي، ادبي، سياسي ۽ سماجي دنيا ۾ گوبند مالهيءَ جا نالا آسمان تي چمڪي رهيا هئا ۽ پوءِ هڪ ڏينهن هو هتان هليا ويا. هنن هي دنيا پرديس ۾ ڇڏي. گوبند به ۱۰ فيبروري ۲۰۰۱ع ۾ اسان سڀني کان موڪلائي ڪٿي ڏور آسمان ۾ گم ٿي ويو هن جي وڇوڙي تي جتي سڄي سنڌ رنجيده هئي اتي ٺاروشاهه جي به ڪيترن ئي گهرن مان سڏڪن ۽ آهن جا آواز اٿيا هئا. روئڻ وارن ۾ هن جا اهي دوست هئا، جن سان هن شهر جي شاهي بازار ۾ ويهي نوري مشڪري سان ڀوڳ ڪيا هئا ۽ انهن به سڏڪا ڀريا هئا جن ڪتاب ’ڳالهيون منهنجي ڳوٺ جون‘ پڙهي پنهنجي سيني ۾ فخر جي لهر اٿندي محسوس ڪئي هئي ته گوبند کان پنهنجو محبوب شهر ٺاروشاهه اڃا به وسريو ناهي. هاڻي جڏهن گوبند ناهي ته ٺاروشاهه وارا به هن کي ڪونه وساريندا آهن. هي جي وڇوڙي جي ڏينهن تي شهر ۾ ضرور پروگرام رٿيو ويندو آهي. ان لاءِ چئي سگهجي ٿو ته ٺاروشاهه وارن کان داد گوبند مالهي، ڪڏهن به نه وسرندو.   (ڏھاڙي پنھنجي اخبار ڪراچيءَ ۾ ۱۰ فيبروري ۲۰۲۳ع تي ڇپيل)   دادا گوبند مالهي! سنڌي ادب جو مالهي مظھر خاصخيلي اڄ ۱۰ فيبروريءَ جو ڏينهن آهي. اڄوڪي ڏينهن تي اسان سنڌ واسين کان سال ۲۰۰۱ع ۾ سنڌي ادبي سنگت سنڌ جو ٻوٽو پوکيندڙ سنڌي ادب جو مالهي دادا گوبند مالهي جسماني طور وڇڙي ويو. اڄ سندس ورسيءَ جي موقعي تي سنڌي ادبي سنگت سنڌ جا مون سميت هزارين ڪارڪن کيس احترام سان ياد ڪندي سلام پيش ڪيون ٿا، باقي دنيا جهان ۾ اها عام ڪهاوت آهي ته هر صديءَ ۾ ڪو نه ڪو تاريخ جو وڏي ۾ وڏو ماڻهو پيدا ٿيندو آهي. جئين ۱۹ع صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪي ۾ ۵ آگسٽ ۱۹۲۱ع ۾ سنڌو ماٿر جي ڌرتيءَ تي ساهتي پرڳڻي جي قديمي شهر ٺاروشاهه ۾ گوبند مالهيءَ جنم ورتو. گوبند مالهيءَ جو ننڍپڻ به عجيب و غريب ڪيفيتن مان گذريو آهي. هيءَ پهريون ٻارڙو هو جڏهن برطانوي سرڪار جي جوڙيل ريلوي لائين تي ٺاروشاهه ۾ ريل گاڏي پهتي هئي ته سوين ماڻهن جي هجوم ۾ هن ٻارڙي ريل جي ڊرائيور جي ڳچيءَ ۾ هار وڌو هو. هيءَ خوشنصيب ٻارڙو چئجي جو جڏهن سندس ۱۲ سالن جي عمر هئي ته سڄي سنڌ ۾ ۱۹۲۹ع ڌاري مها ٻوڏ آئي هئي، جنهن ۾ سنڌ جي ڪکاون گهرڙن کي بي پرواهه سنڌو درياه ٻوڙي تباهه ڪري ڇڏيو هو. ان ٻوڏ متاثرين جي مالي سهائتا لاءِ مهاتما گانڌي پنهنجي وفد سميت جڏهن ٺاروشاه پهتو ته ان جي آجيان ڪندڙ به هيءَ گوبند ئي هيو. گوبند شاعري به ڪئي ۽ هن ننڍپڻ ۾ ڪيترا ئي تخلص اختيار ڪيا. شاعري دوران بي بقا، مخلص ۽ شيطان پڻ تخلص اختيار ڪيو. هن جي زندگيءَ ۾ ان وقت تبديلي آئي جڏهن کيس ساهتي جي شهر نوشهري جي رهواسي ڀٽائي جي پارکو جيوت رام مٽاڻي جيڪو ٽنڊو جهانيان جي صوفي شاعر سائين قطب الدين شاهه جو عقيدتمند هيو. ان کيس ڀٽائي جو رسالو، ساميءَ جا سلوڪ، سچل جوسچ کيس ڏنو. جڏهن گوبند ان جو مطالعو ڪيو ته کيس گهڻو ئي سمجهه ۾ اچي ويو ته اصل ۾ علم ئي ماڻهو کي مهان بڻائيندو آهي. وري جڏهن سندس ملاقات ڀٽائيءَ جي پارکو لالو جوتواڻي سان ٿي ته ان کيس چيو ته گوبند ماڻهوءَ جي زندگيءَ تي تخلص به اثر انداز ٿيندو آهي، ان ڪري توتي شيطان تخلص نه ٿو ٺهي، تو آخر ڀٽائي جو ڪيتري قدر مطالعو ڪيو آهي جنهن تي گوبند کيس چيو ته مان اڃان تائين ڀٽائي جي اها سٽ “ جي تو بيت ڀانيان، سي آيتون آهن” آئون انهيءَ فلسفي کي سمجهي ناهيان سگهيو. جنهن تي لالو جوتواڻي کيس چيو ته ڀٽائيءَ کي صرف ڀٽائي نه چئو، هيءَ دنيا جو وڏو مفڪر آهي، ان کي عزت احترام سان حضرت شاهه عبدالطيف ڀٽائي چئو ۽ کيس اهو به چيو ته توتي شيطان تخلص ٺهي ئي نه ٿو تون اڄ کان وٺي نه رڳي هنن ليمن، انبن، زيتونن جي باغن جو مالهي آهين پر تون هڪ ڏينهن علم ادب جو به مالهي بڻجندي سو مالهي ٿي شيطان نه ٿي. ائين ئي گوبند علم ادب جو مالهي بڻجي ويو. ٺاروشاهه جي لوڪي مل واري اسڪول مان پرائمري ۽ ميٽرڪ پاس ڪري کيس والد شڪارپور جي ڪاليج سي اينڊ سي ۾ موڪليو اتي سندس ملاقات ڪامريڊ سوڀي، شيخ اياز، هري دلگير ۽ ٻين سان ٿي اتي به هن شاعري ڪرڻ کي اهميت ڏني ڇو ته هن جو عشق “زينوءَ” سان اهڙو جڙي چڪو هو جو سندس ننڊ ئي ڦٽي وئي هئي. هن شاعريءَ جي شوق ۾ ان وقت جي عظيم شاعر نارائڻ شيام ڏانهن خط لکيو ته آئون شاعريءَ جا سبق سکڻ چاهيان ٿو جنهن تي نارائڻ شيام کيس خط لکيو ته شاعري اندر جي عشق جو آواز هوندي آهي اها خطن وسيلي ناهي سکي سگهبي. جڏهن مالهيءَ کي سندس والد ڊي جي لا ڪاليج ڪراچيءَ ۾ قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ لاءِ موڪليو ته ان جي اندر ۾ نواڻ اچي وئي ڇو ته اتي انهيءَ وقت دوران ڪامريڊ حشو ڪيول راماڻي برطانيا مان بئريسٽري جي ڊگري حاصل ڪري ڪراچي پهتو هو، جنهن اچي شاگرد جدوجهد جو بنياد رکيو هو ۽ ان سوچيو ته ڇو نه ڊي جي ڪاليج کي تحريڪ جو مرڪز بڻائجي. ائين سندس گوبند مالهي، ڪامريڊ سوڀي ۽ شيخ اياز سان ملاقات ٿي. انهيءَ ملاقات سبب مالهي شاگرد تحريڪ ۾ به برطانوي سامراج خلاف جدوجهد ۾ ڀرپور حصو ورتو ۽ پاڻ ۳ مهينا جيل به ويو. انهيءَ ڪاليج ۾ هڪ عجيب واقعو پيش آيو شهيد الهه بخش سومري جو ڀاڻج رحيم بخش سومرو جيڪو پڻ انهيءَ ڪاليج ۾ پڙهندو هو هڪڙي مسڪين پارسي شاگرد “يڪيشب” کي چماٽ وهائي ڪڍي هئي جنهن تي ڪاليج جي پرنسپال پنهنجي شاگرد کي وٺي روئي اچي مالهي، اياز ۽ ڪامريڊ سوڀي کي دانهن ڏني انهيءَ دانهن تي مالهيءَ فيصلو ڪيو ته جيستائين رحيم بخش سومرو انهيءَ شاگرد کان معافي نه وٺندو اوستائين ڪاليج بند رهندو. الهه بخش سومري ان وقت جي اسپيڪر سائين جي ايم سيد جي لاڏلي ڄيٺ مل پرسرام يعني ڄيٺي سنڌ اسيمبليءَ جي اسپيڪر هئي ان کي هنن ڏانهن موڪليو ته آئون هن جي پاران معافي وٺڻ لاءِ تيار آهيان پر هنن ضد نه ڇڏيو، نيٺ مجبور ٿي امن پسند انسان ۽ ڌرتي جي عاشق هندو مسلم اتحاد جي باني الهه بخش سومري رحيم بخش سومري کي وٺي اچي انهيءَ شاگرد کان ۽ پرنسپال کان معافي وٺرائي. ڏٺو وڃي ته گوبند مالهي بنيادي طور تي سوشلسٽ يعني پورهيت انقلاب جو حامي هو جيڪو سنڌ جو پهريون ڪميونسٽ پارٽي جو جنرل سيڪرِيٽري پڻ ٿي گذريو. انهيءَ زماني ۾ جمال بخاري، زيڊ اي بخاري تمام وڏي ۾ وڏا سوشلسٽ ليڊر ليکيا ويندا هيا. مالهي هر جدوجهد ۾ پاڻ ملهايو. ڪجهه وقت کان پوءِ مالهي فيصلو ڪيو ته ڇو نه اهڙو ڪم ڪجي جو سڄي زندگي ياد رهي. ڪميونسٽ پارٽيءَ تان استعيفيٰ ڏئي اپريل ۱۹۴۷ع ۾ سنڌي ادبي سنگت سرڪل جيڪا بعد ۾ سنڌي ادبي سنگت سنڌ ٿي وئي جو بنياد رکيو، ان جو پهريون صدر آسانند ماموترا، جنرل سيڪريٽري گوبند مالهي، جوائنٽ سيڪريٽري شيخ اياز، خزانچي بهاري لال ڇابڙيا کي چونڊيو ويو. انهيءَ دور ۾ سنڌي ادب جي حوالي سان سنڌي ادب جي ٽمورتي مالهي، اي جي اتم ۽ ڪيرت ٻاٻاڻي کي سڏيو ويندو هو. جڏهن ورهاڱي جو وقت آيو ۽ ۴۷ع ۾ مالهي سميت ڌرتيءَ جي ٻين ڌرتي ڌڻين کي ڌڪي ڌار ڪيو پئي ويو ته ڪامريڊ حشو جيان مالهي به ڌرتي ڇڏڻ کان انڪار ڪيو ۽ مالهي هتان وڃڻ کان پوءِ چند مهينن کان پوءِ يعني ۴۸ع جي شروعات ۾ واپس ڪراچي ڌرتي تي موٽي آيو پر کيس هڪ پٺاڻ سندس آفيس “نئين دنيا” ۾ گهڙي آيو ۽ کيس پٿر کڻي اُلاري چيو ته گوبند هاڻ اسان مسلمانن جو راڄ آهي، تون هندو آهين، توکي هتي رهڻ جو ڪو به حق ناهي. نيٺ مجبور ٿي مالهي ڌرتي ڇڏي ويو ۽ هن پرديس وڃي وسايو. انهيءَ ورهاڱي واري دردناڪ ڪٿا تي خوبصورت پهريون ناول آنسو لکيو جيڪو اڄ به يادگار ليکيو وڃي ٿو. سنڌي ادب جي تاريخ ۾ ڏٺو وڃي ته مرزا قليچ بيگ کان پوءِ سنڌي ناول ۾ مالهيءَ ناول نگار بڻجي شاهڪار ۲۶ ناول لکيا، ۴ ڪهاڻيون، ۳۵ ناٽڪ، سنڌو ڪناري فلم، ورهاڱي تي مشتمل اباڻا فلم ۾ پڻ اهم رول ادا ڪيو. مالهيءَ اتي وڃي ڀارت جي ۲۲ صوبن ۾ ٽڙيل پکڙيل دردوند سنڌين کي گڏ ڪرڻ لاءِ سنڌي ساهت منڊل جوڙيو جنهن اتي اهم ڪردار ادا ڪيو ان جي طفيلي هن ۱۰ اپريل ۱۹۶۷ع تي سنڌي ٻولي قومي ٻولي جو بل پاس ڪرايو، انهيءَ ڪردار ۾ ڪيرت، اي جي اُتم کان وٺي اندر ڪمار گجرال، رام ڏيٺ ملاڻي ۽ ان وقت جي تعليمي وزير مولانا ابوالڪلام آزاد جو به اهم ڪردار رهيو. مالهيءَ نه رڳو هند پر دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ڪلاڪار منڊل جوڙي ڀڳتي ناواڻي کي کڻي سنڌي سنگيت کي جنم ڏنو ۽ ڪيترائي ميڙ سڏايا، ڪيترائي عالم، اديب پيدا ڪيا. جڏهن هيءَ گوبند مالهي پنهنجي ماتر ڀومي سنڌ ڌرتي ۱۹۸۹ع ۾ گهمڻ آيو ته ساڻس گڏ ڀارتي ناواڻي، ڪرشن کٽواڻي هئا جن کي سگا جي سرواڻ ڊاڪٽر سلمان شيخ دعوت ڏئي ڪري گهرايو هو جن کي آجياڻو شهيد ذوالفقار علي ڀٽي جي نياڻي شهيد بينظير ڀٽو کي ڏيڻو هو پر ان کي منع ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ اهو آجياڻو بيگم نصرت ڀٽو کين ڏنو هو ۽ مالهيءَ سنڌ ياترا دوران ڀٽائي، سچل، بيدل، شهباز قلندر سنڌ جي وستي واهڻ کان ٿيندي جڏهن پنهنجي جنم ڀومي ٺاروشاهه پهتو هو ته سوين ڌرتي ڌڻين، عالمن، اديبن، شاعرن سندس ڀرپور آجيان ڪئي هئي، جتي هن تاريخي خطبو پيش ڪندي چيو هو ته “اوهان ٻڌايو ته جنهن مالهيءَ هڪ خوبصورت باغ ۾ خوبصورت ٻوٽيو پوکيو هجي ۽ اهو ڇانو ڏيندڙ وڻ بڻجي وڃي اوهين ٻڌايو ته ان کي ڇڏڻ وقت مالهيءَ جي ڪهڙي ڪيفيت هوندي”. ائين هي ڌرتيءَ جو مالهي، ٻوليءَ جو مالهي پنهنجي وطن ۽ سنڌو ماٿر جي تهذيب ۽ تمدن جو مالهي سنڌي ادب جو مالهي پنهنجي ڌرتي ماءُ سان وڇوڙي تي ڳوڙها ڳاڙيندو هميشه لاءِ ۱۰ فيبروري ۲۰۰۱ تي علم جي عاشقن کان جسماني طور تي وڇڙي ويو. جنهن کي سنڌ اڄ به ساري ٿي   (ڏھاڙي عبرت حيدرآباد ۾ ۱۰ فيبروري ۲۰۲۳ع تي ڇپيل)